Robert Louis Stevenson
XƏZİNƏLƏR ADASI
Il FƏSİL
Əvvəli: Robert Louis Stevenson – Xəzinələr adası
məlumat yazılır
Müəllif: Robert Louis Stevenson
İngilis dilindən tərcümə: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Oxuyun >> Gözündə tük var
ÖVLADIYAM
Müzəffər ordunun şanlı əsgəri,
Ərənlər yurdunun ər övladıyam!
Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox,
Babəklər yurdunun hürr övladıyam!
* * *
Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü,
Ədalət, həqiqət bağrımda közdü,
Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü,
Mövlalar yurdunun nur övladıyam!
* * *
Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm,
Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm,
Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm,
Alovlar yurdunun nar övladıyam!
* * *
Unutma, şah babam Xətai başdı,
Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı,
İlham, nə keçilməz sədləri aşdı,
İgidlər yurdunun nər övladıyam!
* * *
Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var,
Gen dünya yağıya daim olub dar,
Düşmən qarşımızda yenə oldu xar,
Aslanlar yurdunun şir övladıyam!
* * *
Göydən Yer üzünə ərmağan, payam,
Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam,
Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam,
Ozanlar yurdunun sirr övladıyam!
* * *
Ustacam, vətənim vətən içində,
Axıb duruluruq zaman köçündə,
Min bir anlamı var, adi “heç”in də,
Aqillər yurdunun pir övladıyam!
13.11.2020. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
I>>>> Rənglərin Şahzadəsi
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
Robert Louis Stevenson
XƏZİNƏLƏR ADASI
I FƏSİL
“Admiral Benbou” mehmanxanasındakı qoca dəniz qulduru
Mən Cim Hokinsəm və sizə “Xəzinələr adası” haqqında hekayəni danışacağam. Bu hadisələr mən hələ uşaq olanda başlamışdı. Dəniz sahilində atamın “Admiral Benbou” adlı mehmanxanası var idi. Bir gün hündürboylu, qüvvətli bir qoca dənizçi böyük bir dəniz sandığı ilə gəlib çıxdı.
— Mənə bir stəkan rom gətirin! — o, atama dedi. — Burada adam çox olur?
Atam dedi ki, xeyr.
— Əla! Mən burada qalacağam. Mənə kapitan deyə bilərsiniz. Sandığımı otağıma aparın.
Hər gün o, qayalıqlara gedər, teleskopu ilə dənizə baxardı. Hər gün də bizdən soruşardı:
— Buralarda heç dənizçi görürsünüz?
Biz başa düşməyə başladıq ki, o, heç bir dənizçi ilə qarşılaşmaq istəmir. Bir gün mənə dedi:
— Bir ayağı olmayan bir dənizçini görəndə mənə xəbər ver, sənə pul verəcəyəm.
Bəzən qoca kapitan çox rom içirdi. Sonra mahnı oxuyar və bizə dəhşətli hekayələr danışardı. O, bizə heç pul vermirdi. Buna görə yazıq atam narahat idi və xəstələndi. Bir gün günortadan sonra doktor Livsi onu ziyarət etməyə gəldi.
Həmin axşam həkim bir neçə dostu ilə birlikdə qəlyanını çəkirdi. Qoca kapitan da orada idi.
— Sükut! — dedi o. — Sizə bir əhvalat danışacağam.
— Siz mənimlə danışırsınız, ser? — deyə doktor Livesey qəzəblə soruşdu.
— Bəli!
— Siz həddindən artıq çox rom içirsiniz, ser, — dedi həkim. — Bir gün bunun ucbatından öləcəksiniz.
Qəzəbli kapitan cibindən bir bıçaq çıxardı.
— O bıçağı cibinizə qoyun, — həkim sakitcə dedi, — yoxsa həbs olunacaqsınız. Mən həm də magistratam.
Kapitan bıçağı cibinə qoyub oturdu. Həmin axşam o, çox sakit idi.
Həmin qış hava soyuq keçirdi və atamın vəziyyəti daha da pisləşdi. Yanvar ayında bir səhər bir dənizçi gəlib çıxdı.
— Burada Bill adlı bir adam varmı? — deyə soruşdu.
Mən dedim ki, burada yalnız kapitan var və o, sahildədir.
Sonra həmin adam qapının arxasında gizlənib gözlədi. Kapitan içəri girəndə onu görmədi.
— Bill!
Kapitan cəld ətrafına baxdı. Üzü ağappaq olmuşdu.
“Məni tanıyırsan, Bill!” – kişi dedi. “Biz köhnə dostlarıq.”
“Qara Köpək!”
“Bəli! Səni görməyə gəlmişəm.”
“Nə istəyirsən?”
Onlar bir az rom içmək üçün masanın arxasında oturdular. Qapı açıq idi və Qara Köpək qapının yanında oturmuşdu. Mən onların söhbətini eşidə bilmirdim. Sonra böyük bir səs-küy qopdu və masa ilə stullar aşdı. Mən Qara Köpəyin çiynində qan gördüm. Sonra o, qapıdan qaçıb çıxdı. Kapitanın qılıncında da qan var idi.
“Mənə bir az rom gətir, Cim!” – deyə o bildirdi.
Mən romla geri qayıdanda kapitan yerdə uzanmışdı. Gözləri bağlı idi və üzü çox ağarmışdı.
Sonra doktor Livsi atamı müayinə etmək üçün gəldi. O, kapitana baxıb dedi:
“Çox rom içir və buna görə də xəstələnib.”
Sonra kapitanın qolundakı döyməni mənə göstərdi.
“Bax, onun adı burada yazılıb”, – dedi. “Billi Bons.”
Bir neçə dəqiqədən sonra kapitan gözlərini açdı.
“İndi, cənab Bons, bir daha rom içməyin, yoxsa öləcəksiniz”, – deyə həkim ona bildirdi.
Biz onu yuxarı mərtəbədəki otağına apardıq və yatağına uzatdıq.
Saat on ikidə bir az dərmanla onun otağına girdim.
Amma o dedi ki, bir stəkan rom istəyir.
— Amma həkim… — deyə başladım.
— Həkim? O mənim haqqımda nə bilir ki? Mənə bir stəkan rom gətir, Cim, sənə pul verərəm.
— Mən sənin pulunu istəmirəm, — dedim. — Amma romu gətirdim.
— Nə qədər yataqda qalmalıyam, Cim?
— Həkim bir həftə deyir.
— Amma indi onlar mənim harada olduğumu bilirlər və bura gələcəklər, gələcəklər! Məni öldürmək və mənim sandığımı götürmək istəyirlər. Cim, bu gün Qara Köpəyi gördünmü? O pis adamdır, amma o birilər daha da pisdir! Onlar mənim sandığımı istəyirlər. Bilirsən, onlar qoca Kapitan Flintin adamlarıdır və onun xəzinəsinin harada olduğunu öyrənmək istəyirlər. Mənə qara ləkə verəcəklər!
— Qara ləkə nədir? — deyə soruşdum.
— Onlar səni öldürməzdən əvvəl həmişə sənə qara ləkə verirlər!
Həmin axşam yazıq atam öldü. Bir neçə gün anamla mən çox məşğul idik və kapitan haqqında çox düşünmürdük. Atamın dəfnindən sonrakı gün əlində əsa olan kor bir kişi mehmanxananın qarşısında dayandı və məndən bunun “Admiral Benbou” olub-olmadığını soruşdu.
— Bəli, — dedim.
“Gənc dostum, mənə əlini verərsənmi, məni mehmanxanaya apararsanmı?”
Əlimi ona verəndə məni cəld özünə tərəf çəkdi.
— İndi, oğlan! Məni kapitanın yanına apar!
— Apara bilmərəm, ser, — dedim.
— Nə? Məni apar, yoxsa qolunu sındıraram!
Onun səsi soyuq və amansız idi. Mən ondan çox qorxurdum və onu kapitanın yanına apardım. Yazıq qoca pirat da çox qorxmuşdu.
— İndi sol əlini mənə ver, Bill, — kor kişi dedi.
Sonra kapitanın əlinə bir şey qoydu və mehmanxanadan çox sürətlə çıxdı. Kapitan sol əlinə baxdı. Orada üzərində qara ləkə olan bir kağız parçası vardı.
— Saat onda! Onlar saat onda gələcəklər və məni öldürəcəklər. Cəmi altı saatımız var, Cim! Hələ vaxtımız var!
Kapitan ayağa qalxmağa çalışdı, amma elə həmin anda əlini ürəyinin üstünə qoyub yerə yıxıldı. Mən ona kömək etmək üçün qaçdım, amma o, artıq ölmüşdü.
Ardı: Robert Louis Stevenson – Xəzinələr adası
Müəllif: Robert Louis Stevenson
İngilis dilindən tərcümə: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Oxuyun >> Gözündə tük var
Dəyişməyən insan haqqında dəyişməyən fikirlərim:
Vaqif Osmanov niyə sevilir?
Əminəm ki, cavab vermək istəyən çoxdur. Üstəlik “niyə də sevilməsin?” deyə sual da verəcəksiniz. Elə isə çoxunun əvəzindən özüm cavab verim: saflığı geniş ürəyi olan, təmənnasız adam sevilməzmi? Bir dəfə təklif etmişdim ki, ona “Gənclərin dostu” titulu verilsin. Sonra düşündüm ki, bu çox az olar Vaqif müəllim bütövlükdə insanların dostudur. Onun ədəbiyyat bilgisinə, bədii təxəyyülünə, geniş mütaliəsinə bələd olanlar onu məni kimi filoloq zənn edirlər, əslində isə coğrafiya elminin adamıdır. Elm sahələrinin adamlarını təsnifləşdirəsi olsaq, mübahisəmiz incikliklə yekunlaşar.
Coğrafiyaşünaslar onu ədəbiyyata verməzlər, ədəbiyyatçılar da Vaqif Osmanovu hər vəchlə öz sahələrinə çəkərlər. Vaqif müəllim ona görə sevilir ki, ədəbiyyata “qazancım nə olacaq?” fikri ilə xidmət etmir. Onun insanlara yaxşılıq etmək kimi missiyası var. Mətnin dəyərini hər şeydən vacib sayır. Yazılanı oxuyacaq, yaxşıdırsa, mütləq fikirlərini qələmə alacaq. Çoxu istəyir ki, yazdıqlarını Vaqif Osmanov təhlil etsin. Çünki sözbəsöz, cümləbəcümlə oxuyur, hər bir ifadəyə münasibət bildirir. Mətnə yazıçının özündən də çox bələd olur. O, həm yazıçının ötürmək istədiklərini olduğu kimi duyur, həm də maraqlı interpretasiyalarla çıxış edir. Adam öz yazdıqlarını Vaqif Osmanovun qələmində təzədən sevir. O qədər gözəl təhlil edir ki, az qalırsan təzədən onun təhlil etdiyi kimi yazasan.
Vaqif Osmanov nəzərə almır müəllifin vəzifəsi var ya yox, onunçün müəllifin tanınmış olub-olmaması da maraqlı deyil. Yaxşı mətni təbliğ edir, gözləmir kimsə ona yaltaqlansın, o da əvəzində onun yazdığını oxuyub təhlil etsin. Vaqif müəllim paxıl da deyil ki, kiminsə yaxşı yazısını görməzdən gələ. Şöhrətpərəstlikdən uzaq olduğu üçün yalnız məmur yazıçıların yazdıqları haqqında yazmır. Fikrimcə, bu dövrdə ədəbiyyata təmənnasız xidmət edən ən saf adam Vaqif Osmanovdur.
Ədəbi paxıllıqdan, xəsislikdən uzaq, sözə dəyər verən Vaqif Osmanov tənqidçi deyil ee, yaxşı mətnlərin ədəbi mühafizəçisidir. Onun yaradıcılıq fondunda xeyli müəllifin əsərləri var ki, öz yazıları qədər onların da “üstündə əsir” Bu kiçik yazı onun nə qədər dəyərli insan olduğunu ifadə edə bilməz. Vaqif Osmanovun kim olduğunu yazdıqları aydınca göstərir. Bütün gənc yazarlar (gənc olmayanlar da) bilirlər ki, o hər tənqidçi ilə müqayisə edilə bilməz. Vaqif Osmanov Vaqif Osmanovdur… “o biri “V”lardan deyil”. (Salam Qədirzadənin təbirincə)
Hörmətlə: Pərvanə BAYRAMQIZI
PƏRVANƏ BAYRAMQIZININ YAZILARI
Pərvanə Bayramqızı digər mənbələrdə
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
Ədəbiyyatımızın ögey balası…
Deyirdi ki:- “”Vəfalım mənim” romanımın üstündə başım çox cəncəllər çəkdi. Kitabın içindəki obrazlar canlı şəkildə qarşıma çıxdılar. Məni öldürməyə, işdən qovmağa çalışdılar. Bir dəfə işdən çıxartdılar, yenə mübarizə aparıb öz işimə qayıtdım. Axırda gördülər mümkün deyil, baş elmi işçilikdən məni çıxarıb kiçik elmi işçi elədilər. Maaşım 320 manat idi, elədilər 145 manat. Dedilər get buradan. Dedim heç yana gedən deyiləm. Mən yetim oğlan olmuşam. Pendir-çörək yemişəm. Pendir-çörəklə də uşaqlarımı saxlayacağam, amma sənətimi və iş yerimi dəyişməyəcəyəm. Zaman keçdi, o mənə haqsızlıq edənlərin hamısı gözümün qabağında tut kimi tökülüb getdilər.”
Qəribə adam idi. Ömrü boyu haqsızlıq, ədalətsizliklə üz-üzə qalsa da ruhdan düşmür, yazıb yaradırdı…
“Hələ uzun illər bundan əvvəl demişdim ki, mən ədəbiyyatımızın ögey balasıyam. O zaman mənim bacarığımdan istifadə olunmayıb. Uzun müddət adım qara siyahıda olub. Mənim stolum, mənim səngərimdir. Elə adamam ki, çağırılan yerə ərinmirəm, çağırılmayan yerdə görünmürəm. İndi-indi tədbirlərə dəvət eləyirlər. İnanın ki, üçüncü kursu bitirənə kimi Bakı kimi küləkli şəhərdə pencəkdə oxumuşam. Aldığım təqaüdün yarısını ev kirayəsinə ödəmişəm.”- söyləyirdi.
O, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində ən çox tirajla çap olunan müəlliflərdən biri olub. Bir vaxtlar elə bir ev tapılmazdı ki, onun “İtgin gəlin” kitabı həmin ailədə olmasın. Söhbət 1935-ci il, avqustun 28-də Biləsuvar rayonunun Ağalıkənd kəndində anadan olan yazıçı Əlibala Hacızadədən gedir…
Deyirdi ki:- “Ədəbiyyat aləmi müqəddəs bir aləmdir və əbədiyyət adlı bir dünyaya uzanan bir çox yolların ən gözəli, şirini və əzablısıdı. Mən ömrümün böyük bir hissəsini burada – müqəddəs saydığım bu dünyanın içində yaşamışam. Onun paklğını, müqəddəsliyini bildiyim üçün, o aləmin qapısı ağzında ayaqqabılarımı təmizləyib içəri girmişəm, bilmişəm ki, o saf, şəffaf dəniz kimi, natəmiz şeyləri qəbul etmir, silkinib-çırpınıb gec-tez sahilə atır…”
Bəli, Əlibala Hacızadə bu fani dünyada belə bir ömür sürüb. Əməlləri ilə Allahın nə qədər xoşuna gəldiyi isə axirətdə məlum olacaq. Axı, deyirlər ki, bu dünyada Allaha inamıyla, imanıyla yaşayanları, o dünyada mükafat gözləyir…
Yaşasaydı, avqustun 28-i 91 yaşı tamam olacaqdı. On altı il bundan öncə Allahın ölüm mələyi Əzrailə qoşulub əbədi dünyaya getdi. Bu dünyada ədəbiyyatımızın ögey balası olsa da, o dünyada sorğu-sualı asan, mənzili cənnətdə olsun!
Ehtiramla, Elman Eldaroğlu
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
YÜZ ON BEŞİNCİ YAZI
Gözəllik mənəvi xilas yoluna çevriləndə
(“Səmimi sətirlər çələngi” layihəsi üçün)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Azərbaycan ədəbi-mədəni düşüncə məkanında elə şəxsiyyətlər var ki, onların yaradıcılığı yalnız müəyyən bir sahənin sərhədləri daxilində qalmır. Belə insanlar elmə fəlsəfi düşüncə, poeziyaya mənəvi dərinlik, publisistikaya isə ictimai məsuliyyət gətirirlər. Onların sözündə yalnız fikir deyil, həyat mövqeyi də danışır. İlahiyyatçı-yazar, alim, filosof, şair və publisist İlqar İsmayılzadə də məhz belə ziyalılarımızdandır.
Onun çoxşaxəli fəaliyyəti elm, fəlsəfə, poeziya, ilahiyyat və mənəviyyatın bir-birindən ayrı deyil, vahid düşüncə sisteminin müxtəlif istiqamətləri olduğunu göstərir. İlqar İsmayılzadənin qələmi insanı yalnız düşündürmək üçün deyil, həm də öz daxilinə boylanmağa, mənəvi məsuliyyətini dərk etməyə çağırır.
Bu baxımdan onun 4 iyun 2020-ci ildə “apa.az”da yayımlanan “Dünyanın xilaskarı barədə…” məqaləsi xüsusi diqqət çəkir. Yazı ilk baxışda məşhur “Dünyanı gözəllik xilas edəcək!” ifadəsinin mənası üzərində düşüncə kimi təsir bağışlasa da, əslində müəllif burada gözəllik anlayışının mahiyyətinə enir və oxucunu daha böyük bir həqiqətlə qarşılaşdırır: dünyanı zahiri gözəllik deyil, insanın mənəvi gözəlliyi və etik məsuliyyəti xilas edə bilər.
İlqar İsmayılzadənin bu yazısı onun publisistik təfəkkürünün əsas xüsusiyyətlərindən birini — məşhur fikirləri hazır qəlibdə qəbul etməmək, onların arxasında dayanan həqiqəti araşdırmaq və oxucunu həmin həqiqət üzərində düşünməyə sövq etmək bacarığını aydın şəkildə nümayiş etdirir.
“Dünyanı gözəllik xilas edəcək!” — dünya ədəbiyyatı və fəlsəfi düşüncəsində geniş yayılmış, cazibədar və düşündürücü ifadələrdən biridir. İlqar İsmayılzadə də məhz bu ifadədən çıxış edir. Lakin o, gözəlliyi yalnız zahiri görünüş, abadlıq və estetik görüntü səviyyəsində qəbul etmir.
Müəllif yazır:
“Cümlə olduqca cazibədar və çox gözəldir.”
Amma ardınca bu “gözəl” cümlənin mahiyyətinə sual verir. Çünki dünyanın keçmişinə nəzər saldıqda görürük ki, zahiri gözəllik bəşəriyyətin problemlərini həll etməyib. Dünyanın tarixində gözəl simalı, cazibədar görünüşlü, yüksək mövqeli insanlar da olub; lakin insanlıq yenə müharibələrin, zorakılığın, fitnənin, ədalətsizliyin və mənəvi böhranların ağrısını yaşayıb.
İlqar İsmayılzadə burada çox mühüm bir fərq qoyur: gözəllik yalnız görünən deyil, yaşanan və davranışda özünü göstərən bir dəyərdir.
O yazır:
“Lakin unutmayaq ki, bu həyatda gözəllik sadəcə xarici görkəm deyil.”
Bu cümlə müəllifin bütün məqaləsinin mənəvi-fəlsəfi açarıdır.
İnsan öz görünüşünə, təmizliyinə, geyiminə diqqət yetirməlidir. Lakin insanı həqiqi mənada gözəlləşdirən onun daxili saflığı, ağlı, düşüncəsi, etikası, mədəniyyəti və xoş niyyətidir. Deməli, İlqar İsmayılzadə gözəllik anlayışını zahirdən batinə, görünüşdən mahiyyətə, estetikadan əxlaqa doğru aparır.
Məhz buna görə onu gözəlliklərin tərənnümçüsü adlandırmaq mümkündür. Ancaq onun tərənnüm etdiyi gözəllik güzgüdə görünən gözəllikdən daha böyükdür. Bu, insanın daxilində yaşayan, davranışına, sözünə, münasibətlərinə və dünyaya baxışına çevrilən mənəvi gözəllikdir.
“Dünyanı xilas edəcək yeganə amil ETİKAdır”
İlqar İsmayılzadənin məqaləsinin ən güclü məqamlarından biri onun “xilas” anlayışına verdiyi cavabdır.
Müəllif burada qeyri-müəyyənlikdən qaçır və mövqeyini açıq şəkildə ortaya qoyur:
“Dünyanı xilas edəcək yeganə amil ETİKAdır. Bəli, etika, etika və yenə də etika!”
Bu fikir məqalənin ideya mərkəzidir.
İlqar İsmayılzadə üçün etika sadəcə nəzakət qaydaları deyil. Etika insanın özünü dərk etməsi, öz məsuliyyətini bilməsi, peşəsinə və vəzifəsinə vicdanla yanaşması, insanlara, cəmiyyətə, təbiətə və bütün varlıq aləminə münasibətdə məsuliyyət daşımasıdır.
Onun fikrincə, insan “Mən kiməm?”, “Necə olmalıyam?” və “Nə etməliyəm?” suallarına cavab tapmalıdır.
Bu yanaşma İlqar İsmayılzadənin filosof və ilahiyyatçı kimliyinin də mühüm göstəricisidir. Çünki burada insanın yalnız hüquqlarından deyil, məsuliyyətlərindən danışılır. İnsan öz azadlığını başqasının haqqına müdaxilə etmədən yaşamalıdır. Öz sahəsini bilməli, öz vəzifəsini layiqincə yerinə yetirməli və başqasının haqqına, əməyinə, mövqeyinə hörmət etməlidir.
Bu, əslində çox sadə görünən, amma həyata keçirilməsi böyük mənəvi yetkinlik tələb edən bir prinsipdir.
İlqar İsmayılzadənin məqaləsində diqqətçəkən fikirlərdən biri də etikanın bir davranış qaydaları toplusundan daha böyük məna daşımasıdır.
Müəllif yazır:
“Etika sözün həqiqi mənasında çox böyük bir məktəb, əhatəli bir ideologiyadır.”
Bu “məktəb” insanın ömrü boyu davam edən mənəvi təhsilidir.
İnsan dünyanı dəyişmək istəyirsə, əvvəlcə özünü dəyişməlidir. Cəmiyyətin gözəlləşməsini istəyirsə, öz davranışından başlamalıdır. Ədalət tələb edirsə, özü ədalətli olmalıdır. Hörmət gözləyirsə, özü hörmət etməlidir. Xeyirxahlıq arzulayırsa, özü xeyirxah davranmalıdır.
İlqar İsmayılzadənin publisistik düşüncəsində insanın dünyaya münasibəti onun öz daxilindəki vəziyyətin göstəricisinə çevrilir.
Bu baxımdan onun “gözəl düşüncə, gözəl danışıq və gözəl davranış” prinsipi son dərəcə əhəmiyyətlidir.
Gözəllik burada artıq estetika deyil, əxlaqın estetikasıdır.
İlqar İsmayılzadənin “gözəllik” anlayışına münasibəti onun yaradıcılığının ümumi ruhu ilə də səsləşir. Şair və publisist kimi onun sözə münasibətində səmimiyyət, işıqlılıq və mənəvi dəyər ön plandadır.
O, insanın yalnız düşünən deyil, həm də hiss edən və məsuliyyət daşıyan varlıq olduğunu vurğulayır.
Belə bir baxışda gözəllik və xilas anlayışları bir-birindən ayrılmır. Çünki mənəvi baxımdan gözəl insan həm də xeyir yaradan, ətrafına işıq gətirən, başqasının haqqını qoruyan, ədalətsizliyə qarşı dayanan, pisliyə yaxşılıqla cavab verməyə çalışan insandır.
Bu mənada İlqar İsmayılzadənin “gözəlliklərin tərənnümçüsü” kimi təqdim olunması təsadüfi deyil. O, gözəlliyi yalnız təsvir etmir; onun mahiyyətini axtarır, insan həyatındakı rolunu müəyyənləşdirməyə çalışır.
Daha mühüm məqam isə budur ki, o, gözəlliyi passiv seyr obyekti deyil, xilasın mənəvi vasitəsi kimi təqdim edir.
İlqar İsmayılzadənin yazısında “xilaskar” obrazı da xüsusi məna qazanır. Burada söhbət hansısa fövqəltəbii qəhrəmandan deyil, insanın öz mənəvi məsuliyyətindən gedir.
Müəllif bəşəriyyətin qarşılaşdığı müharibələri, fitnə-fəsadı, kin-küdurəti, ədalətsizliyi, təkəbbürü və mənəm-mənəmlik hissini sadalayaraq onların kökündə mənəvi boşluğun dayandığını göstərir.
O yazır:
“Çünki bəşər övladına etika hakim deyil, ayrı-ayrı məsələlər (maddiyyat, vəzifəpərəstlik, mənəm-mənəmlik və s.) hakim kəsilmişdir.”
Bu, təkcə bir publisistin müşahidəsi deyil, həm də ciddi ictimai-fəlsəfi xəbərdarlıqdır.
İnsan öz mənəvi ölçülərini itirdikcə elm və texnologiyanın inkişafı belə onun problemlərini həll edə bilmir. Əksinə, mənəviyyatdan uzaqlaşan insanın əlində böyük imkanlar təhlükəyə də çevrilə bilər.
Məhz buna görə İlqar İsmayılzadə müasir dünyanın əsas problemini yalnız texnoloji və iqtisadi inkişafda deyil, insanın mənəvi inkişafında görür.
Məqalədə müəllif xüsusi olaraq ziyalıların, qələm adamlarının və medianın üzərinə düşən məsuliyyətdən də danışır.
O yazır:
“Məncə yaşadığımız bu yer kürəsinin gözəlləşməsi və xilas olmasını istəyiriksə ilk öncə insanlar arasında etika məsələsi ciddi şəkildə təbliğ və tərvic edilməlidir.”
Bu fikir İlqar İsmayılzadənin ziyalı mövqeyini müəyyənləşdirən əsas cizgilərdən biridir.
Ziyalı yalnız kitab yazan və ya fikir söyləyən insan deyil. Ziyalı cəmiyyətin mənəvi istiqamətini müəyyənləşdirmək məsuliyyəti daşıyan şəxsdir. Qələm sahibi isə yazdığı hər sözün cəmiyyətə təsir edə biləcəyini bilməlidir.
Bu baxımdan İlqar İsmayılzadənin publisistikası təsadüfi fikirlər toplusu deyil. O, sözün məsuliyyətini anlayan müəllif kimi çıxış edir.
“Qaranlığı lənətləməkdənsə, dur bir şam yandır!”
Məqalənin sonuna doğru müəllif öz mövqeyinin səmimiliyini xüsusilə vurğulayır. O, özünü başqalarından üstün göstərmək niyyətində olmadığını bildirir və yazmaq səbəbini belə izah edir:
“Sadəcə həyatda biganəlik və tənbəllikdən qorunub üzərimə düşən etik məsuliyyəti dərk etmək və müdrik insanlardan birinin söylədiyi kimi: ‘Qaranlığı lənətləməkdənsə, dur bir şam yandır!’ – tövsiyəsinə əməl etməyə çalışdım.”
Bu cümlə İlqar İsmayılzadənin şəxsiyyətini və yaradıcılıq missiyasını ifadə edən ən xarakterik fikirlərdən biri kimi qəbul edilə bilər.
Çünki burada müəllifin bütün dünyagörüşü bir nöqtədə birləşir: şikayət etməkdənsə, faydalı olmaq; qaranlığı söyməkdənsə, işıq yaratmaq; başqalarını ittiham etməkdənsə, öz məsuliyyətini dərk etmək.
Bu isə ziyalının ən böyük missiyalarından biridir.
Elm, fəlsəfə, poeziya və mənəviyyatın vəhdəti
İlqar İsmayılzadənin yaradıcılıq portretini yalnız bir istiqamətlə məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. O, alim və filosof kimi hadisələrin mahiyyətinə nüfuz etməyə, şair kimi insan ruhunun incəliklərini ifadə etməyə, publisist kimi cəmiyyətin ağrılı məsələlərinə münasibət bildirməyə, ilahiyyatçı kimi isə insanın mənəvi aləminə işıq salmağa çalışır.
Onun düşüncəsində elm və mənəviyyat qarşı-qarşıya qoyulmur. Əksinə, insanın həqiqi kamilliyinin bu dəyərlərin vəhdətindən yarandığı düşünülür.
Yazıçı-publisist İlqar İsmayılzadənin qələmi bu baxımdan səmimi və təsirlidir. Onun yaradıcılığında Vətən sevgisi, ilahi məhəbbət, insan ruhunun təlatümləri, mənəvi saflıq və xeyirxahlıq bir-birini tamamlayır.
Onun sözündə insanın xarici dünyası ilə daxili aləmi arasında körpü qurulur.
İlqar müəllimin şəxsiyyətindəki “Hacı” titulu da bu mənəvi portretin mühüm cəhətlərindən biridir. Bu ad yalnız dini ziyarətlə bağlı formal bir titul kimi deyil, insanın həyat tərzinə və əxlaqına məsuliyyət qoyan mənəvi məqam kimi dəyərləndirilə bilər.
İman, təvazökarlıq, xeyirxahlıq və insanlara səmimi münasibət onun haqqında formalaşan ziyalı obrazını tamamlayan keyfiyyətlərdir.
İlahiyyatçı-yazar üçün din yalnız nəzəri bilik deyil, həm də davranış məsuliyyətidir. Bu baxımdan onun “etika” üzərində dayanması da təsadüfi görünmür.
Çünki həqiqi mənəviyyat insanın yalnız danışığında deyil, münasibətində, davranışında və əməllərində görünür.
İlqar İsmayılzadənin redaktor fəaliyyəti də onun ziyalı portretinin mühüm istiqamətlərindəndir. Redaktor üçün dilə münasibət yalnız texniki məsələ deyil. Sözün düzgün seçilməsi, fikrin aydın ifadəsi, bədii keyfiyyət və məzmun bütövlüyü ədəbi mühitin sağlamlığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu sahədə onun zəhməti bir çox kitabların və layihələrin ərsəyə gəlməsində, gənc qələm sahiblərinin istiqamətləndirilməsində və ədəbi prosesin inkişafında özünü göstərir.
Əslində, redaktor da bir növ mənəvi məsuliyyət daşıyıcısıdır. O, sözün cəmiyyətə necə çatacağını müəyyənləşdirir. İlqar İsmayılzadənin sözə və dilə həssas münasibəti də onun ümumi dünyagörüşündəki etik prinsiplərlə səsləşir.
İlqar İsmayılzadənin “Dünyanın xilaskarı barədə…” yazısını oxuyarkən belə bir qənaət yaranır: müəllif dünyanı böyük və möhtəşəm şüarlarla deyil, insanın gündəlik davranışındakı dəyişikliklərlə xilas etməyin mümkünlüyünə inanır.
O, insanı öz daxilindəki qaranlığa baxmağa çağırır.
Dünyanı dəyişmək istəyən insan əvvəlcə öz davranışını dəyişməlidir.
Cəmiyyətdə ədalət istəyən insan özü ədalətli olmalıdır.
Mənəvi gözəllik arzulayan insan özü gözəl düşünməli, gözəl danışmalı və gözəl davranmalıdır.
Bu mənada İlqar İsmayılzadənin “xilaskar” obrazı çox fərqli və düşündürücüdür. O, özünü dünyanın xilaskarı kimi təqdim etmir. Əksinə, insanı öz məsuliyyətini dərk etməyə çağırır. Özünün etdiyi isə həmin çağırışın bir nümunəsidir: qaranlığı lənətləmək əvəzinə şam yandırmaq.
Bəlkə də onun ziyalı missiyasının ən dəqiq ifadəsi elə budur.
İlqar İsmayılzadənin yaradıcılıq dünyasına nəzər saldıqda aydın görünür ki, onun üçün söz sadəcə ifadə vasitəsi deyil. Söz həm də mənəvi məsuliyyətdir.
O, alim kimi düşünür, filosof kimi sual verir, ilahiyyatçı kimi mənəvi dəyərlərə müraciət edir, şair kimi hiss edir, publisist kimi cəmiyyətə sözünü deyir, redaktor kimi sözün keyfiyyətini qoruyur.
“Dünyanın xilaskarı barədə…” yazısında isə bütün bu xüsusiyyətlər bir nöqtədə birləşir.
Məşhur “Dünyanı gözəllik xilas edəcək!” fikrindən yola çıxan müəllif oxucunu daha dərin bir nəticəyə gətirib çıxarır: dünyanın həqiqi gözəlliyi insanın daxilindədir və həmin gözəlliyin adı mənəvi saflıq, məsuliyyət, xeyirxahlıq, ədalət və etikadır.
Bu baxımdan İlqar İsmayılzadə yalnız gözəllikləri tərənnüm edən söz adamı deyil. O, gözəlliyin mahiyyətini açmağa və onu insanın mənəvi xilasına yönəltməyə çalışan bir ziyalıdır.
Onun mesajı sadə, lakin olduqca böyükdür:
“Etikanın bütün dünyaya hakim olması ümidi ilə.”
Bu arzu əslində bir publisistik məqalənin son cümləsi olmaqdan daha artıq məna daşıyır. Bu, insanın və cəmiyyətin gələcəyinə ünvanlanan mənəvi çağırışdır.
İlqar İsmayılzadənin qələmi də məhz bu çağırışın işığında görünür: gözəlliyi sevmək, gözəlliyi yaşatmaq, insanı gözəlliyə çağırmaq və ən nəhayət, o gözəlliyin içində mənəvi xilas yolunu göstərmək.
Belə ziyalıların sözü isə yalnız yazıldığı günə deyil, sabaha da ünvanlanır. Çünki həqiqi söz zaman keçdikcə köhnəlmir — insanın vicdanına toxunduğu müddətdə yaşayır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
25.08.2026. Xaçmaz – Xanoba.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı və analıq məfhumunun bədii ifadəsi
Xülasə. Azərbaycan ədəbiyyatında ana obrazı milli-mənəvi dəyərlərin, məhəbbətin, mərhəmətin, fədakarlığın və mənəvi saflığın ifadə olunduğu mühüm poetik obrazlardan biridir. Ana yalnız ailə daxilində müəyyən bir sosial-mənəvi statusu ifadə etmir, həm də xalqın yaddaşını, milli dəyərlərini və mənəvi dünyasını gələcək nəsillərə ötürən simvolik obraz kimi çıxış edir. Müasir Azərbaycan poeziyasında bu ənənə müxtəlif fərdi poetik üslublarda davam etdirilir. Zaur Ustac yaradıcılığında da ana obrazı və analıq anlayışı insanın mənəvi dünyası, ailə münasibətləri, doğmalıq, vətən, uşaqlıq və milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəli şəkildə təqdim olunur. Şairin poetik dünyasında ana həm real həyatın doğma və əziz insanı, həm də mərhəmət, sədaqət, fədakarlıq və mənəvi dayaq anlayışlarının daşıyıcısıdır. Məqalədə Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının funksional xüsusiyyətləri, analıq məfhumunun mənəvi-fəlsəfi məzmunu, ana və övlad münasibətlərinin poetik ifadəsi, ana obrazının vətən və milli yaddaş anlayışları ilə əlaqəsi araşdırılır.
Ana obrazı Azərbaycan xalqının şifahi və yazılı ədəbiyyatında ən qədim və ən davamlı obrazlardan biridir. Ana anlayışı Azərbaycan milli düşüncəsində yalnız doğum və ailə münasibəti ilə məhdudlaşmır. Bu anlayışın daxilində məhəbbət, mərhəmət, sədaqət, fədakarlıq, mənəvi saflıq, qoruyuculuq və müqəddəslik kimi çoxsaylı mənəvi keyfiyyətlər birləşir. Bu səbəbdən ana obrazı əsrlər boyu Azərbaycan ədəbiyyatının müxtəlif mərhələlərində fərqli bədii çalarlarla işlənmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatının çoxəsrlik inkişaf tarixinə nəzər saldıqda insanın mənəvi dünyasını, ailə münasibətlərini, milli-mənəvi dəyərləri və əxlaqi prinsipləri ifadə edən obrazlar sırasında ana obrazının xüsusi mövqeyə malik olduğu aydın görünür. Ana anlayışı Azərbaycan xalqının milli düşüncəsində yalnız bioloji və ailəvi məna daşımır. Bu anlayışın ətrafında sevgi, mərhəmət, fədakarlıq, sədaqət, qayğı, mənəvi saflıq, həyat və davamlılıq kimi çoxsaylı anlayışlar cəmləşir. Bu səbəbdən ana obrazı Azərbaycan folklorunda və yazılı ədəbiyyatında sadəcə bir obraz kimi deyil, xalqın mənəvi yaddaşını və dünyagörüşünü özündə yaşadan mühüm poetik simvol kimi formalaşmışdır. Ana haqqında yaradılmış bədii nümunələrdə fərdi hisslərlə ümumxalq duyğuları, şəxsi xatirələrlə milli-mənəvi dəyərlər, ailə münasibətləri ilə insan və cəmiyyət arasındakı əlaqələr çox zaman bir-birini tamamlayır. Ana insan həyatında ilk sevgi, ilk mərhəmət, ilk qayğı və ilk mənəvi dayaq mənbəyidir. İnsan dünyanı ilk dəfə ailə mühitində tanıyır və bu mühitin formalaşmasında ananın rolu əvəzsizdir. Uşağın həyata, insanlara, ailəyə, doğma dilə, adət-ənənələrə və mənəvi dəyərlərə münasibətinin ilkin əsasları məhz ailədə qoyulur. Bu baxımdan ana obrazı həm fərdin mənəvi inkişafı, həm də cəmiyyətin dəyərlər sisteminin davamlılığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ana yalnız övladını dünyaya gətirən varlıq deyil, həm də onu həyata hazırlayan, mənəvi cəhətdən formalaşdıran, qoruyan və onun şəxsiyyət kimi yetişməsində mühüm rol oynayan mənəvi qüvvədir. Ədəbiyyatın ana obrazına davamlı müraciət etməsinin əsas səbəblərindən biri də məhz bu çoxşaxəli məna yüküdür. Azərbaycan folklorunda ana obrazının kökləri olduqca qədim və zəngindir. Laylalarda ananın övladına münasibəti, onun arzuları və gələcəyə dair ümidləri ifadə olunur. Bayatılarda ana, övlad, ayrılıq, həsrət və ailə münasibətləri ilə bağlı dərin emosional məqamlar öz əksini tapır. Dastanlarda ana övladının taleyi üçün narahat olan, onu qoruyan, onun uğur və təhlükələrini öz taleyi kimi yaşayan obrazdır. Nağıl və əfsanələrdə isə ana obrazı bəzən ailənin qoruyucusu, bəzən mənəvi yol göstərən, bəzən də həyatın çətinlikləri qarşısında mübarizə aparan güclü şəxsiyyət kimi təqdim edilir. Beləliklə, ana obrazının milli ədəbi düşüncədəki əsas semantik xüsusiyyətləri – mərhəmət, fədakarlıq, sədaqət, qoruyuculuq və müqəddəslik – folklor yaradıcılığında formalaşaraq sonrakı ədəbi mərhələlərə ötürülmüşdür. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında da ana, qadın və ailə mövzuları müxtəlif formalarda bədii təcəssümünü tapmışdır. Klassik poeziyanın insanın mənəvi kamilliyinə, sevgi və mərhəmət anlayışlarına verdiyi böyük əhəmiyyət ana obrazının poetik mahiyyətinin dərinləşməsinə zəmin yaratmışdır. Sonrakı dövrlərdə Azərbaycan poeziyasında ana obrazı müxtəlif ictimai və estetik kontekstlərdə təqdim edilmiş, onun məzmun dairəsi genişlənmişdir. Ana bəzən ailənin mənəvi dayağı, bəzən övladının taleyini düşünən fədakar qadın, bəzən müqəddəs varlıq, bəzən isə Vətən və torpaq anlayışlarını özündə birləşdirən simvolik obraz kimi meydana çıxmışdır. Ana obrazının Azərbaycan ədəbiyyatında geniş yayılmasının mühüm səbəblərindən biri də “ana” sözünün milli düşüncədə yaratdığı çoxqatlı assosiasiyalardır. Azərbaycan dilində “ana” anlayışı yalnız ailə münasibəti ilə məhdudlaşmır. “Ana dil”, “ana Vətən”, “ana torpaq” kimi ifadələr bu anlayışın milli və mənəvi semantikasının nə qədər geniş olduğunu göstərir. Burada “ana” sözü doğmalıq, başlanğıc, mənsubiyyət və müqəddəslik anlayışları ilə birləşir. Buna görə də ədəbiyyatda ana obrazının təhlili yalnız ailə münasibətlərinin araşdırılması demək deyil; bu obraz vasitəsilə müəllifin insan, xalq, Vətən, milli yaddaş və mənəvi dəyərlər haqqında düşüncələrini də izləmək mümkündür. Müasir Azərbaycan poeziyasında ana obrazı ənənəvi poetik mahiyyətini qorumaqla yanaşı, yeni məzmun və estetik çalarlar da qazanır. Müasir şair üçün ana yalnız keçmişlə bağlı xatirələrin daşıyıcısı deyil. O, müasir insanın mənəvi dünyasını müəyyənləşdirən, ailə və cəmiyyət arasındakı əlaqələri ifadə edən, milli dəyərlərin qorunmasına xidmət edən mühüm poetik obrazdır. Müasir dövrdə ailə münasibətlərinin, sosial həyatın, mənəvi dəyərlərin və insanın daxili dünyasının dəyişməsi ana obrazının bədii təqdimatına da təsir göstərir. Bununla belə, ana sevgisinin təmənnasızlığı, ananın fədakarlığı və övladına bağlılığı kimi fundamental xüsusiyyətlər öz aktuallığını qoruyur. Bu baxımdan Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının və analıq məfhumunun araşdırılması xüsusi maraq doğurur. Şairin poeziyasında insan və onun mənəvi dünyası, ailə və doğmalıq, milli-mənəvi dəyərlər, Vətən, uşaqlıq və tərbiyə kimi anlayışların bir-biri ilə əlaqəli şəkildə meydana çıxması ana obrazının da bu poetik sistem daxilində araşdırılmasını zəruri edir. Zaur Ustacın yaradıcılığında ana obrazına münasibət bir tərəfdən Azərbaycan ədəbiyyatının ənənəvi poetik düşüncəsi ilə səsləşir, digər tərəfdən isə müəllifin fərdi poetik dünyagörüşünün xüsusiyyətlərini üzə çıxarır. Şairin yaradıcılığında ana obrazını yalnız konkret bir insanın bədii portreti kimi nəzərdən keçirmək kifayət deyil. Bu obrazın arxasında daha geniş mənəvi məna dayanır. Ana anlayışı insanın uşaqlıq yaddaşını, ailə mühitini, doğmalıq hissini və mənəvi köklərini özündə birləşdirir. İnsan həyatının müxtəlif mərhələlərində ana obrazına münasibət dəyişə bilər: uşaqlıqda ana qoruyucu və qayğı göstərən şəxs kimi qəbul olunur, yetkinlik dövründə onun fədakarlığı və zəhməti daha dərindən dərk edilir, zaman keçdikcə isə ana obrazı xatirə, həsrət, minnətdarlıq və mənəvi bağlılıq anlayışları ilə daha sıx əlaqələnir. Bu psixoloji dəyişikliklər ana obrazının poetik imkanlarını genişləndirir. Analıq məfhumu isə ana obrazının mahiyyətini daha geniş müstəviyə çıxarır. Ana konkret şəxsdirsə, analıq bir mənəvi keyfiyyətlər sistemidir. Analıqda sevgi ilə məsuliyyət, mərhəmətlə fədakarlıq, qayğı ilə səbir, qoruyuculuqla mənəvi güc birləşir. Ana öz övladının həyatında yalnız fiziki mövcudluğu ilə deyil, onun dünyagörüşünün və xarakterinin formalaşmasına təsiri ilə də iştirak edir. Bu baxımdan analıq anlayışı fərdi münasibətdən çıxaraq mənəvi-fəlsəfi məzmun qazanır.
Ədəbiyyatda ana obrazının gücü onun təbii və səmimi hisslərə əsaslanması ilə bağlıdır. Ana sevgisi insanın ən ilkin və ən dərin emosional təcrübələrindən biridir. Buna görə ana haqqında poetik söz oxucuda yalnız estetik təsir yaratmır, eyni zamanda şəxsi xatirələri və mənəvi duyğuları da hərəkətə gətirir. Oxucu üçün poetik ana obrazı çox zaman öz anası ilə, uşaqlıq xatirələri ilə, ailəsi ilə və keçmişi ilə assosiasiya olunur. Bu cəhət ana obrazının ümumbəşəri xarakterini müəyyənləşdirir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının əhəmiyyətini müəyyənləşdirən digər mühüm məqam onun ailə və tərbiyə anlayışları ilə əlaqəsidir. Ailə Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsinin əsas dayaqlarından biridir. Ailədə uşağa yalnız gündəlik davranış qaydaları deyil, həm də mənəvi dəyərlər aşılanır. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, zəhmətə münasibət, dürüstlük, mərhəmət, vətən sevgisi və doğma dilə bağlılıq kimi dəyərlərin ilkin təməli ailədə qoyulur. Bu prosesdə ana obrazı mühüm tərbiyəvi funksiya daşıyır. Beləliklə, ana obrazı həm ailə daxilindəki sevginin, həm də milli-mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürülməsinin simvoluna çevrilir. Ana obrazının Vətən anlayışı ilə əlaqəsi də Azərbaycan poeziyasının mühüm poetik xüsusiyyətlərindən biridir. “Ana Vətən” anlayışı milli şüurda ana ilə torpaq arasında mənəvi paralel yaradır. Ana insana həyat verdiyi kimi, Vətən də insana milli kimlik və mənsubiyyət hissi verir. Ana övladını qoruduğu kimi, Vətən də insanın doğma məkanı və mənəvi sığınacağıdır. Bu semantik yaxınlıq ədəbiyyatda ana və Vətən obrazlarının bir-birinə yaxınlaşdırılmasına səbəb olmuşdur. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusunun mühüm yer tutması ana obrazının da milli-mənəvi müstəvidə araşdırılmasına imkan yaradır. Ana obrazının milli kimliklə əlaqəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Milli kimlik yalnız tarixi və ictimai proseslər nəticəsində deyil, həm də gündəlik ailə və məişət mühitində formalaşır. Uşaq doğma dilini, ailə ənənələrini, milli davranış normalarını və mənəvi dəyərləri ilk növbədə ailədən öyrənir. Bu baxımdan ana obrazı milli yaddaşın daşıyıcısı funksiyasını yerinə yetirə bilər. Ana öz övladına yalnız həyat vermir, həm də ona mənsub olduğu mədəniyyətin və mənəvi dünyanın elementlərini ötürür. Bu məqam Zaur Ustac yaradıcılığının folklor və milli-mənəvi ənənələrlə əlaqəsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Şairin yaradıcılığında xalq düşüncəsinə, milli dəyərlərə və ənənəyə münasibət ana obrazının poetik mahiyyətini anlamaq üçün mühüm kontekst yaradır. Çünki ana obrazı özü Azərbaycan folklor düşüncəsinin ən sabit və davamlı obrazlarından biridir. Folklordan müasir poeziyaya qədər uzanan bu obrazın müxtəlif dövrlərdə fərqli formalarda təqdim edilməsi ədəbi ənənənin davamlılığını göstərir. Ana obrazının digər mühüm xüsusiyyəti onun müqəddəslik anlayışı ilə əlaqəsidir. Azərbaycan cəmiyyətində ana adına münasibətdə xüsusi hörmət və ehtiram mövcuddur. Bu münasibət ədəbiyyatda da öz ifadəsini tapmışdır. Ana obrazı çox zaman mənəvi saflığın və paklığın simvoluna çevrilir. Onun sevgisinin qarşılıqsız olması, övladı üçün fədakarlıq göstərməsi və ailənin rifahı naminə öz rahatlığından keçməsi ana obrazının müqəddəsliyini şərtləndirən əsas cəhətlərdir. Ana haqqında poetik düşüncədə zaman anlayışı da mühüm yer tutur. Ana obrazı keçmişlə bu gün arasında mənəvi körpü yaradır. Uşaqlıq xatirələri, ailə həyatı, ana nəsihətləri və keçmişdən qalan mənəvi dəyərlər insanın yaddaşında uzun müddət yaşayır. Bu səbəbdən ana haqqında şeirlərdə xatirə və zaman motivləri xüsusi emosional yük qazana bilər. Ana obrazı bir tərəfdən keçmişin, uşaqlığın və ailə yaddaşının rəmzi, digər tərəfdən isə gələcək nəslin mənəvi formalaşmasının başlanğıcı kimi çıxış edir. Ana və övlad münasibətlərinin poetik ifadəsi həm də həsrət və ayrılıq motivləri ilə əlaqələnir. Həyatın müxtəlif səbəblərindən doğan ayrılıqlar ana obrazının emosional təsir gücünü daha da artırır. Övladın anadan uzaq düşməsi, ananın övlad üçün keçirdiyi narahatlıq, ana xatirəsinin insanın yaddaşında yaşaması və itki hissi ana obrazının psixoloji dərinliyini meydana gətirən mühüm elementlərdir. Belə hallarda ana yalnız real obraz kimi deyil, insanın daxilində yaşayan mənəvi varlıq kimi təqdim olunur. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının müxtəlif semantik çalarlarını “ANA”, “ANAM”, “AY ANA” və “CAN AY ANA…” kimi əsərlərin timsalında izləmək mümkündür. Zaur Uctacın “ANA” şeiri bu nümunələrdən biridir. Şeirdə ana obrazı övladın həyatındakı ən yüksək mənəvi dəyər kimi təqdim edilir. “Beşiyim üstündə layla çalanım” ifadəsi ana obrazını uşaqlıq, layla və qayğı anlayışları ilə əlaqələndirir. Şeirdə həmçinin ana duası, ana məhəbbəti və övladın anaya mənəvi borcu ön plana çıxır. Yazarın “ANAM” şeirində ana yalnız ailə daxilindəki konkret şəxs kimi deyil, xalqın yaddaşını, mədəni dəyərlərini və mənəvi irsini qoruyan böyük Ana obrazı səviyyəsinə yüksəldilir. Əsərdə ana obrazının keçmiş, gələcək, yaddaş və milli dəyərlərlə əlaqəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. “AY ANA” şeirində ana obrazının müqəddəslik aspekti xüsusilə qabarıqdır. Əsərdə ana “cənnət” anlayışı ilə əlaqələndirilir. Bu, ana obrazının şairin poetik düşüncəsində nə qədər yüksək mənəvi mərtəbəyə qaldırıldığını göstərir. Şeirin həsr olunduğu konkret ana obrazından çıxış etməklə müəllif analıq anlayışını ümumiləşdirir. Ədibin “CAN AY ANA…” şeirində ana obrazı və Vətən, şəhidlik, milli yaddaş bölməsinə toxunulur. Şeirdə şəhid general Polad Həşimovun anası timsalında ana obrazı həm kədər, həm qürur, həm də milli yaddaşın daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Beləliklə, burada “ana” anlayışı şəxsi ailə münasibətindən çıxaraq şəhidlik və Vətən məfhumları ilə birləşir. “A” hərfinin şeirində “A” hərfi “Ana”, “Ata” və “Azərbaycan” sözləri ilə əlaqələndirilir. Bu yanaşma uşağın ilk öyrəndiyi sözlər vasitəsilə ailə və milli kimlik anlayışlarının bir-birinə bağlanmasını göstərir. Zaur Ustac “45”, “Qəlbimin açıqcası”, “Ustadnamə”, “Qədimliyə bürünmüş yenilik”, “Gülünün şeirləri” və başqa poeziya kitabların da ana obrazına xüsusi yer vermişdir. Şairin uşaq poeziyasına müraciəti ana obrazının tərbiyəvi və mənəvi funksiyasını daha aydın görməyə imkan verir. Uşaq üçün ana dünyanın ən yaxın və ən etibarlı obrazıdır. Uşağın ailə, sevgi, mərhəmət, yaxşılıq və pislik haqqında ilk təsəvvürləri məhz bu münasibət çərçivəsində formalaşır. Buna görə ana obrazının uşaq ədəbiyyatında təqdimatı yalnız estetik deyil, həm də pedaqoji əhəmiyyət daşıyır. Ana mövzusunun poetik ifadəsində dil və üslub məsələsi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ana haqqında yazılan poetik nümunələrdə səmimiyyət, sadəlik və emosional ifadəlilik ön plana çıxır. Ana kimi ümumbəşəri və doğma bir mövzunun təsvirində mürəkkəb və süni ifadələrdən daha çox, təbii və ürəkdən gələn poetik söz təsirli olur. Ana obrazının bədii təqdimatında epitet, metafora, təşbeh, təkrar, müraciət, simvol və emosional ifadələr kimi vasitələr obrazın semantik yükünü artırır. Bu vasitələr yalnız bədii gözəllik yaratmır, həm də ana obrazının oxucunun emosional dünyasında daha güclü iz buraxmasına xidmət edir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının araşdırılması, beləliklə, yalnız bir mövzunun deyil, bütöv bir poetik sistemin tədqiqi deməkdir. Ana obrazının arxasında ailə, uşaqlıq, tərbiyə, sevgi, mənəviyyat, milli yaddaş, dil, Vətən və insanlıq kimi geniş anlayışlar dayanır. Bu anlayışların bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsi şairin yaradıcılığında ana obrazının çoxqatlı mahiyyətini meydana çıxarır. Mövzunun aktuallığı həm də onun müasir dövr üçün əhəmiyyəti ilə bağlıdır. Müasir dünyada sosial münasibətlərin, ailə modelinin və insan həyatının müxtəlif istiqamətlərinin dəyişməsinə baxmayaraq, ana və ailə anlayışları öz mənəvi əhəmiyyətini qoruyur. İnsan həyatında texnoloji və sosial dəyişikliklər nə qədər böyük olsa da, ana sevgisinin, ailə bağlılığının və mənəvi dəyərlərin insan şəxsiyyətinin formalaşmasındakı rolu dəyişməz olaraq qalır. Buna görə müasir poeziyada ana obrazının necə təqdim edildiyini araşdırmaq həm ədəbi-estetik, həm də mənəvi-ictimai baxımdan əhəmiyyətlidir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının öyrənilməsi şairin yaradıcılığının mühüm poetik və mənəvi istiqamətlərindən birinin üzə çıxarılmasına xidmət edir. Ana obrazı vasitəsilə şair insanın öz mənəvi köklərinə bağlılığını, ailə və doğmalıq hissini, keçmişə münasibətini, milli dəyərlərə sədaqətini və gələcəyə dair ümidlərini ifadə etmək imkanları qazanır. Bu baxımdan ana obrazı Zaur Ustac poetikasında həm fərdi hisslərin, həm də ümumbəşəri və milli-mənəvi dəyərlərin qovuşduğu çoxqatlı bədii obraz kimi qiymətləndirilə bilər. Folklor nümunələrində ana ailənin mənəvi dayağı, övladın qoruyucusu və həyat təcrübəsinin daşıyıcısı kimi təqdim edilir. Bayatılarda, laylalarda, nağıllarda, dastanlarda və atalar sözlərində ana ilə bağlı ifadələr xalqın kollektiv düşüncəsini əks etdirir. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında isə ana obrazı məhəbbət, mənəvi paklıq, ailə və insanlıq anlayışları ilə əlaqələndirilir. Müasir poeziyada bu obraz yeni ictimai və psixoloji məzmunlar qazanaraq fərdin daxili aləminin, yaddaşının və mənəvi dünyasının ifadə vasitəsinə çevrilir. Zaur Ustacın poeziyasında da insan və onun mənəvi dünyası mühüm yer tutur. Şairin yaradıcılığında ailə, uşaqlıq, doğmalıq, vətən, insan sevgisi, milli-mənəvi dəyərlər kimi mövzular bir-biri ilə əlaqəli şəkildə meydana çıxır. Bu kontekstdə ana obrazı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki ana həm insanın ilk mənəvi dünyasının formalaşdığı məkanın simvoludur, həm də doğmalıq və mənəvi bağlılıq anlayışlarının ən güclü ifadələrindən biridir. Ana obrazının poetik təhlili Zaur Ustac yaradıcılığının insan konsepsiyasını daha aydın görməyə imkan verir. Şairin ana haqqında poetik düşüncəsində fərdi hisslərlə ümumbəşəri dəyərlər arasında əlaqə yaradılır. Ana konkret bir insan olmaqla yanaşı, sevgi və mərhəmətin, həyatın və mənəvi davamlılığın rəmzinə çevrilir. Azərbaycan ədəbi düşüncəsində ana obrazının dərin tarixi və folklor kökləri vardır. Xalq yaradıcılığında ana müqəddəs varlıq kimi qəbul edilir. Laylaların əsas poetik ünvanı ana ilə övlad arasındakı emosional bağdır. Ana laylası bir tərəfdən uşağın yuxuya getməsini təmin edən nəğmədirsə, digər tərəfdən ananın övladına arzularını, ümidlərini və sevgisini ifadə edən poetik formadır. Dastan və nağıl ənənəsində də ana obrazı müxtəlif funksiyalar daşıyır. Ana övladını qoruyan, onun taleyinə görə narahat olan, çətinlik qarşısında dayanan və ailənin bütövlüyünü qoruyan obraz kimi çıxış edir. Bu xüsusiyyətlər sonrakı yazılı ədəbiyyatda da davam etdirilmişdir. Ana obrazının bu qədər geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biri onun həm fərdi, həm də kollektiv məna daşımasıdır. İnsan üçün ana ilk doğmalıq mənbəyidir. Xalq üçün isə ana obrazı ailənin və nəslin davamlılığını, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını simvollaşdırır. Bu baxımdan müasir şairin ana haqqında düşüncəsi ənənədən tamamilə ayrılmır. Əksinə, ənənəvi obraz yeni poetik məna və çalarlarla zənginləşdirilir. Zaur Ustacın yaradıcılığında ana obrazına yanaşmanı da bu ədəbi-mədəni ənənənin davamı kimi qiymətləndirmək mümkündür. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı ilk növbədə doğmalığın və məhəbbətin ifadə vasitəsi kimi diqqəti cəlb edir. Ana anlayışı şairin poetik düşüncəsində insanın həyatının başlanğıcı ilə bağlıdır. İnsan üçün ana yalnız onu dünyaya gətirən varlıq deyil, həm də onun ilk tərbiyəçisi, ilk müəllimi və mənəvi dayağıdır. Ana ilə övlad arasındakı münasibətin əsasında qeyd-şərtsiz sevgi dayanır. Bu sevginin qarşılığında ana fədakarlıq göstərir, övladın uğuruna sevinir, onun kədərini öz kədəri kimi yaşayır. Buna görə də ana obrazının poetik təsviri çox zaman duyğusal xarakter daşıyır. Şairin ana haqqında poetik düşüncəsində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də ananın mənəvi güc mənbəyi kimi təqdim olunmasıdır. Həyatın müxtəlif çətinlikləri qarşısında insanın sığındığı mənəvi ünvanlardan biri ana obrazıdır. Bu baxımdan ana obrazı poetik mətndə yalnız təsvir edilən şəxs deyil, lirik qəhrəmanın daxili dünyasını müəyyənləşdirən mənəvi başlanğıcdır. Ana obrazının belə təqdimatı şairin insan konsepsiyası ilə də əlaqəlidir. İnsan yalnız ictimai münasibətlər sisteminin üzvü kimi deyil, ailə, sevgi və yaddaşla bağlı mənəvi varlıq kimi dərk olunur. Ana isə bu mənəvi bağların mərkəzində dayanır. Ana obrazı ilə analıq məfhumu bir-birinə yaxın olsa da, poetik baxımdan eyni anlayış deyil. Ana konkret obrazdırsa, analıq daha geniş mənəvi məna daşıyır. Analıq sevgi, fədakarlıq, məsuliyyət, qoruyuculuq və mənəvi bağlılıq kimi keyfiyyətlərin bütövlüyüdür. Zaur Ustacın poetik dünyasında analıq anlayışını bu geniş mənəvi çərçivədə nəzərdən keçirmək mümkündür. Analıq insanın başqa bir insan üçün öz rahatlığından keçməsi, onun taleyini öz taleyi ilə bağlaması və həyatını övladının gələcəyinə həsr etməsi kimi dərk olunur. Bu baxımdan ana obrazı həm də fədakarlığın simvoludur. Ana öz övladının uğurunu şəxsi xoşbəxtliyinin bir hissəsi kimi qəbul edir. Övladın kədəri ananın kədərinə, sevinci isə ananın sevincinə çevrilir. Beləliklə, analıq fərdi hissdən daha yüksək mənəvi dəyər statusu qazanır. Ana haqqında poetik düşüncənin digər mühüm tərəfi onun mənəvi saflıqla bağlılığıdır. Ana obrazının müqəddəsliyi onun qarşılıq gözləmədən sevməsi ilə əlaqədardır. Bu sevgi insan həyatının ən təmənnasız və ən davamlı duyğularından biri kimi təqdim olunur. Ana-övlad münasibəti Azərbaycan ədəbiyyatının ən emosional mövzularından biridir. Bu münasibətin əsasını məhəbbət təşkil etsə də, onun daxilində həsrət, narahatlıq, sevinc, ayrılıq, ümid və xatirə kimi müxtəlif hisslər də birləşir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazına müraciət edən poetik düşüncənin əsas istiqamətlərindən biri də məhz bu emosional bağlılıqdır. Ana və övlad arasındakı münasibət insanın həyatının müxtəlif mərhələlərində dəyişsə də, onun mənəvi mahiyyəti dəyişmir. İnsan böyüdükcə fiziki baxımdan anadan uzaqlaşa bilər, lakin ana obrazı onun yaddaşında və mənəvi dünyasında öz əhəmiyyətini qoruyur. Bu xüsusiyyət ana obrazını həm real, həm də xatirəvi obraz kimi təqdim etməyə imkan verir. Ana yalnız poetik mətnin təsvir obyektinə çevrilmir; o, lirik qəhrəmanın keçmişinə, uşaqlığına və mənəvi yaddaşına açılan qapı funksiyasını da yerinə yetirir. Ana ilə bağlı xatirələr insanın uşaqlıq dünyası ilə sıx bağlıdır. Uşaqlıq isə insanın həyatında ən saf və qayğısız dövr kimi qəbul edilir. Buna görə ana obrazı çox vaxt uşaqlığın da simvoluna çevrilir. Ana haqqında düşünmək insanı öz keçmişinə, ailəsinə və mənəvi köklərinə qaytarır. Ailə Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsində mühüm dəyərdir. Ailənin mənəvi bütövlüyünün qorunmasında ana xüsusi rol oynayır. Ana ailə üzvlərini birləşdirən, ailədaxili münasibətləri tənzimləyən və övladların mənəvi tərbiyəsində əsas iştirak edən şəxs kimi qəbul edilir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və mənəviyyat anlayışlarının bir-birindən ayrılmaz şəkildə təqdim olunması ana obrazının funksiyasını daha da genişləndirir. Ana ailənin yalnız fiziki deyil, mənəvi mərkəzidir. O, övladına həyatla bağlı ilkin təsəvvürləri, yaxşı ilə pis arasındakı fərqi, böyüyə hörməti, kiçiyə qayğını, zəhmətə münasibəti və insanlara qarşı mərhəmətli olmağı öyrədir.Bu mənada ana obrazı tərbiyəçi obrazıdır. Onun vasitəsilə müəllif yalnız fərdi ailə münasibətlərindən danışmır, bütövlükdə cəmiyyət üçün əhəmiyyətli olan mənəvi dəyərləri ön plana çıxarır. Ana və ailə anlayışlarının birgə təqdimatı şairin yaradıcılığında milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ideyasına da xidmət edir. Çünki milli dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi ilk növbədə ailədən başlayır. Azərbaycan poeziyasında ana və vətən anlayışları arasında tarixən semantik yaxınlıq mövcuddur. “Ana Vətən” ifadəsinin özü bu iki anlayışın milli düşüncədə nə qədər möhkəm birləşdiyini göstərir. Ana insana həyat verdiyi kimi, Vətən də insana mənsubiyyət və kimlik hissi verir. Zaur Ustacın yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu mühüm istiqamətlərdən biri olduğuna görə ana obrazının vətən anlayışı ilə əlaqələndirilməsi də poetik baxımdan təbii görünür. Ana sevgisi ilə Vətən sevgisi arasında mənəvi paralellər qurmaq mümkündür. Hər iki anlayış doğmalıq, sədaqət, qoruma və bağlılıq hisslərini özündə birləşdirir. Bu baxımdan ana obrazı milli kimliyin formalaşmasında da müəyyən rol oynayır. İnsan ilk dəfə Vətən, dil, ailə, adət-ənənə və milli dəyərlərlə ailə mühitində tanış olur. Ana bu dəyərlərin ilkin daşıyıcısı kimi çıxış edir. Ana obrazı fərdi hisslər çərçivəsindən çıxaraq milli-mənəvi məna qazanır. Ana sevgisi ilə Vətən sevgisi arasında yaranan poetik assosiasiya şairin insan və milli kimlik haqqında düşüncələrini genişləndirir. Ana obrazının ən mühüm poetik xüsusiyyətlərindən biri onun müqəddəsliyidir. Azərbaycan milli düşüncəsində ana adı hörmət və ehtiramla çəkilir. Anaya münasibətdə mərhəmət, minnətdarlıq və ehtiram əsas mənəvi prinsiplər kimi çıxış edir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının bu xüsusiyyəti onun mənəvi saflıqla əlaqələndirilməsində özünü göstərir. Ana insanın ən təmiz hisslərinin ünvanıdır. Onun sevgisi qarşılıqsız və təmənnasızdır. Bu xüsusiyyət ana obrazını digər insani münasibətlərdən fərqləndirən başlıca cəhətlərdəndir. Ana obrazının müqəddəsliyi həm də onun həyatverici funksiyası ilə bağlıdır. Ana həyatın başlanğıcını təmsil edir. Buna görə analıq anlayışı yalnız bioloji hadisə deyil, həm də həyatın, ümidin və gələcəyin simvolu kimi dərk edilir. Ana mövzusunun emosional xarakteri onun bədii ifadəsində xüsusi dil vasitələrindən istifadəni zəruri edir. Bu mövzuda müraciət formaları, epitetlər, metaforalar, təkrarlar, emosional ifadələr və simvolik sözlər mühüm poetik funksiya daşıya bilər. Ana haqqında danışarkən işlədilən sözlərdə doğmalıq və səmimiyyət üstünlük təşkil edir. “Ana”, “ana qucağı”, “ana nəfəsi”, “ana duası”, “ana sevgisi” kimi ifadələr yalnız birbaşa məna daşımır, eyni zamanda geniş emosional-assosiativ məna yaradır. Ana obrazının poetik təqdimatında sadə və anlaşıqlı dil xüsusilə təsirlidir. Çünki ana mövzusu geniş oxucu auditoriyasına xitab edən ümumbəşəri mövzudur. Sadə ifadə tərzi hissin təbiiliyini qoruyur və oxucunun obrazla emosional əlaqə yaratmasına imkan verir. Zaur Ustacın poetik üslubunun mühüm cəhətlərindən biri də milli dilin imkanlarından istifadə etməklə səmimi və təsirli poetik ünsiyyət yaratmaqdır. Ana mövzusunda bu xüsusiyyət daha aydın nəzərə çarpır. Burada poetik sözün məqsədi yalnız gözəl ifadə yaratmaq deyil, oxucuda duyğu və düşüncə oyatmaqdır. Ana obrazının Zaur Ustac poeziyasında mühüm semantik istiqamətlərindən biri onun uşaqlıq dünyası ilə bağlılığıdır. Uşaqlıq insanın xarakterinin, dünyagörüşünün və mənəvi dəyərlərinin ilkin formalaşdığı dövrdür. Bu dünyanın əsas iştirakçılarından biri isə anadır. Ana uşağın dünyaya münasibətini formalaşdıran ilk şəxsdir. Uşaq ana vasitəsilə sevgini, qayğını, mərhəməti və təhlükəsizliyi dərk edir. Buna görə də ana obrazı uşaqlıq yaddaşının ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Bu aspekt Zaur Ustacın uşaq poeziyası ilə də müəyyən mənada səsləşir. Uşaq dünyasına müraciət edən şair üçün ailə və ana obrazı uşağın mənəvi tərbiyəsinin mühüm komponentlərindəndir. Ana obrazı uşağa ailənin əhəmiyyətini, doğmalıq hissini və mənəvi dəyərləri aşılamaq baxımından mühüm poetik vasitədir. Zaur Ustacın ana obrazına münasibətini Azərbaycan poeziyasının ənənələri kontekstində qiymətləndirmək mümkündür. Ənənəvi ədəbiyyatda olduğu kimi, burada da ana sevgi, mərhəmət, fədakarlıq və mənəvi saflıqla əlaqələndirilir. Lakin müasir poetik düşüncə ana obrazını yalnız ənənəvi çərçivədə saxlamır. Müasir dövrdə ana həm də ailənin, milli dəyərlərin və mənəvi yaddaşın qoruyucusudur. Bu baxımdan ana obrazının funksiyası genişlənir. O, fərdi və ailəvi səviyyədən çıxaraq sosial və milli məna qazanır. Ənənənin müasir poetik düşüncə ilə birləşdirilməsi Zaur Ustac yaradıcılığının mühüm xüsusiyyətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Şair ana obrazını xalqın mənəvi yaddaşında mövcud olan dəyərlərlə əlaqələndirərək onu müasir oxucunun dünyasına gətirir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı və analıq məfhumu şairin insan, ailə, mənəviyyat və milli dəyərlər haqqında poetik düşüncəsinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Ana obrazı burada yalnız ailə daxilindəki münasibətləri ifadə edən konkret obraz kimi deyil, geniş mənəvi və fəlsəfi məna daşıyan poetik simvol kimi çıxış edir. Şairin poetik dünyasında ana ilk növbədə məhəbbətin, mərhəmətin, fədakarlığın və mənəvi saflığın təcəssümüdür. Ana ilə övlad arasındakı münasibət insanın mənəvi dünyasının formalaşmasında mühüm rol oynayan doğmalıq və bağlılıq hisslərini ifadə edir. Ana obrazının uşaqlıq, ailə, yaddaş və tərbiyə anlayışları ilə əlaqəsi onun poetik məzmununu daha da zənginləşdirir. Analıq məfhumu isə ana obrazından daha geniş məna daşıyaraq fədakarlıq, məsuliyyət, qoruyuculuq və həyatvericilik kimi keyfiyyətləri özündə birləşdirir. Bu məfhum insan həyatının davamlılığı və mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürülməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının Vətən anlayışı ilə semantik yaxınlığı da diqqətəlayiqdir. Ana sevgisi və Vətən sevgisi doğmalıq, sədaqət, qoruma və bağlılıq kimi ümumi mənəvi keyfiyyətlər əsasında bir-birinə yaxınlaşır. Beləliklə, ana obrazı fərdi məhəbbət anlayışından çıxaraq milli-mənəvi məna qazanır. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı Azərbaycan ədəbiyyatının çoxəsrlik ənənələri ilə səsləşən, lakin müasir poetik düşüncə ilə yeni çalarlar qazanan obrazlardan biridir. Bu obraz vasitəsilə ailə, sevgi, mənəviyyat, uşaqlıq, milli yaddaş və Vətən kimi mühüm anlayışlar vahid poetik sistem daxilində birləşir. Ana obrazının poetik əhəmiyyəti də məhz bu çoxqatlı semantik yükdən irəli gəlir. Ana yalnız keçmişin və ailənin simvolu deyil, həm də gələcəyin, mənəvi davamlılığın və insanlıq dəyərlərinin qoruyucusudur. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının və analıq məfhumunun bədii ifadəsinin araşdırılması göstərir ki, bu mövzu şairin poetik dünyasında yalnız ailə-məişət münasibətlərini əks etdirən dar çərçivəli mövzu deyil, insanın mənəvi aləmini, milli-mədəni yaddaşını, ailə dəyərlərini, tərbiyə prinsiplərini və həyata münasibətini ifadə edən geniş poetik-estetik məna daşıyır. Ana obrazı şairin yaradıcılığında insanın mənəvi başlanğıcını, doğmalıq və bağlılıq hissini, mərhəmət və fədakarlıq anlayışlarını özündə birləşdirən mühüm bədii obrazlardan biri kimi çıxış edir. Bu obrazın poetik məzmununda fərdi hisslərlə ümumbəşəri dəyərlər, şəxsi xatirələrlə milli yaddaş və ailə münasibətləri ilə ictimai-mənəvi düşüncə arasında sıx əlaqə yaranır. Azərbaycan ədəbiyyatında ana obrazının formalaşması və inkişafı zəngin folklor ənənəsinə əsaslanır. Layla, bayatı, nağıl, dastan və digər folklor janrlarında ana obrazı həyatın, ailənin, məhəbbətin, qoruyuculuğun və mənəvi bağlılığın əsas daşıyıcılarından biri olmuşdur. Bu ənənə yazılı ədəbiyyatda da davam etdirilmiş, müxtəlif tarixi mərhələlərdə yeni ictimai, fəlsəfi və estetik məzmunlarla zənginləşdirilmişdir. Zaur Ustacın poeziyasında ana obrazına münasibət də həmin çoxəsrlik ədəbi-mədəni ənənənin müasir poetik təfəkkür müstəvisində davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Ana obrazının Zaur Ustac yaradıcılığında mühüm semantik xüsusiyyətlərindən biri onun məhəbbət və mərhəmətin təcəssümü kimi təqdim edilməsidir. Ana sevgisi şərtsiz və təmənnasız sevgi nümunəsi kimi dərk edilir. Bu sevginin əsas xüsusiyyəti qarşılıq gözləməməsi və övladın həyatına bağlı olmasıdır. Ana övladının sevincini öz sevinci, kədərini isə öz kədəri kimi qəbul edir. Beləliklə, ana obrazı insan həyatında ən saf və ən dərin emosional münasibətlərdən birinin poetik ifadəsinə çevrilir. Ana obrazının digər mühüm xüsusiyyəti fədakarlıq anlayışı ilə bağlıdır. Analıq yalnız sevgi və qayğı deyil, eyni zamanda məsuliyyət və özündən keçmək deməkdir. Ana övladının gələcəyi naminə öz rahatlığından, zamanından və imkanlarından keçə bilir. Bu fədakarlıq ana obrazının mənəvi ucalığını müəyyənləşdirən əsas keyfiyyətlərdən biridir. Zaur Ustacın poetik düşüncəsində analıq anlayışının geniş mənada dəyərləndirilməsi də məhz bu mənəvi xüsusiyyətlərin ön plana çəkilməsi ilə bağlıdır. Ana və övlad münasibətlərinin poetik ifadəsi Zaur Ustac yaradıcılığında doğmalıq və bağlılıq anlayışlarının əsas göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Övladın ana ilə münasibəti yalnız uşaqlıq dövrü ilə məhdudlaşmır. İnsan böyüdükcə bu münasibətin xarakteri dəyişsə də, onun emosional və mənəvi əsası qorunur. Uşaqlıqda ana qoruyucu və qayğı göstərən şəxs kimi qəbul edilirsə, yetkinlik dövründə onun zəhməti, fədakarlığı və mənəvi rolu daha dərindən dərk edilir. Bu baxımdan ana obrazı insan həyatının müxtəlif mərhələlərini birləşdirən mənəvi körpü funksiyasını yerinə yetirir. Uşaqlıq insanın həyatında xatirələrlə, ailə istiliyi ilə, qayğı və sevgi ilə bağlı ən mühüm mərhələlərdən biridir. Ana bu dünyanın mərkəzi obrazlarından biridir. Ana haqqında düşüncə çox zaman insanı öz uşaqlığına, ailəsinə və keçmişinə qaytarır. Bu səbəbdən ana obrazı poetik mətndə yalnız konkret insanı deyil, həm də uşaqlığın, saflığın və keçmişin simvolunu ifadə edə bilir. Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının ailə dəyərləri ilə əlaqəsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsində ailə cəmiyyətin əsas mənəvi dayaqlarından biri hesab olunur. Ailədə formalaşan dəyərlər insanın xarakterinə, dünyagörüşünə və cəmiyyətə münasibətinə təsir edir. Ana bu dəyərlərin formalaşdırılması və gələcək nəsillərə ötürülməsində mühüm rol oynayır. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, mərhəmət, dürüstlük, sədaqət, əməksevərlik və ailəyə bağlılıq kimi keyfiyyətlərin mənimsənilməsində ana obrazının tərbiyəvi funksiyası xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan analıq anlayışının yalnız bioloji və ailəvi çərçivədə deyil, mənəvi-tərbiyəvi məfhum kimi dəyərləndirilməsi vacibdir. Ana övladının yalnız fiziki inkişafında deyil, onun mənəvi şəxsiyyət kimi formalaşmasında da iştirak edir. Uşaq ilk dəfə yaxşılıq, pislik, mərhəmət, sevgi və məsuliyyət kimi anlayışlarla ailə mühitində qarşılaşır. Ana bu prosesdə həm nümunə, həm tərbiyəçi, həm də mənəvi yol göstərən şəxsdir. Ana obrazının digər mühüm semantik istiqaməti onun milli-mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı olmasıdır. Milli kimliyin formalaşması yalnız tarixi və ictimai proseslərlə məhdudlaşmır. Bu proses ailə mühitində, gündəlik davranışlarda, dil və adət-ənənələrdə özünü göstərir. Ana öz övladına doğma dil, milli adət-ənənə, ailə münasibətləri və mənəvi prinsiplər vasitəsilə xalqın mədəni yaddaşının bir hissəsini ötürür. Bu mənada ana obrazı həm keçmişin qoruyucusu, həm də gələcəyin formalaşdırıcısıdır. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının milli yaddaş anlayışı ilə əlaqəsi də bu kontekstdə diqqəti cəlb edir. Yaddaş insanın keçmişini bu günü ilə birləşdirən əsas mənəvi mexanizmlərdən biridir. Ana obrazı isə bu yaddaşın ən emosional və ən davamlı elementlərindən birinə çevrilə bilər. Uşaqlıq xatirələri, ana nəsihətləri, ailə ənənələri və doğma mühitlə bağlı duyğular insanın yaddaşında uzun illər yaşayır. Beləliklə, ana obrazı fərdi yaddaşla kollektiv yaddaş arasında əlaqə yaradır. Ana obrazının Vətən anlayışı ilə semantik yaxınlığı da Azərbaycan poeziyasının ənənəvi xüsusiyyətlərindən biridir. “Ana Vətən” ifadəsinin özündə bu yaxınlığın dil səviyyəsindəki təsdiqi görünür. Ana insana həyat və doğmalıq verdiyi kimi, Vətən də insana mənsubiyyət, kimlik və mənəvi bağlılıq hissi verir. Ana və Vətən anlayışlarının hər ikisinin qorunma, sədaqət, bağlılıq və fədakarlıq hissləri ilə əlaqələnməsi onların poetik müstəvidə yaxınlaşdırılmasına imkan yaradır. Zaur Ustacın vətənpərvərlik mövzusundakı poetik düşüncəsi ilə ana obrazı arasında müəyyən daxili əlaqə yaratmaq mümkündür. Ana sevgisi insanın doğma ailəsinə bağlılığını ifadə etdiyi kimi, Vətən sevgisi də onun doğma torpağına və milli kimliyinə bağlılığını ifadə edir. Hər iki halda insanın mənəvi köklərinə sadiqliyi ön plana çıxır. Beləliklə, ana obrazı fərdi məhəbbət çərçivəsindən çıxaraq milli-mənəvi məna qazanır. Ana obrazının müqəddəslik və mənəvi saflıq anlayışları ilə əlaqəsi də mühüm nəticələrdən biridir. Azərbaycan xalqının milli düşüncəsində ana adına xüsusi hörmət vardır. Ədəbiyyatda da ana çox zaman insanın ən saf hisslərinin ünvanı kimi təqdim edilir. Onun məhəbbətində təmənnasızlıq, münasibətində səmimiyyət, davranışında fədakarlıq və məqsədində övladının xoşbəxtliyi əsas yer tutur. Bu keyfiyyətlər ana obrazını mənəvi cəhətdən ucaldan əsas xüsusiyyətlərdir. Ana obrazının müqəddəsliyi həm də onun həyatverici mahiyyəti ilə bağlıdır. Ana həyatın başlanğıcını təmsil edir. Bu səbəbdən analıq yalnız konkret bir insanın sosial rolu deyil, həyatın davamlılığını və gələcəyin mövcudluğunu ifadə edən universal anlayışdır. Ana obrazının bu xüsusiyyəti onu zaman və məkan sərhədlərindən kənara çıxarır və ümumbəşəri məna qazandırır. Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının dil və üslub baxımından səmimiyyətə əsaslanması da onun poetik təsir gücünü artıran amillərdəndir. Ana mövzusunun təbiəti poetik ifadədə emosional və doğma dil tələb edir. Sadə, aydın və səmimi ifadələr ana ilə bağlı hisslərin oxucuya daha birbaşa çatdırılmasına imkan verir. Ana obrazı ilə bağlı poetik sözün əsas məqsədi yalnız estetik gözəllik yaratmaq deyil, həm də oxucunun yaddaşında və emosional dünyasında müəyyən duyğular oyatmaqdır. Ana obrazının bədii ifadəsində müxtəlif poetik təsvir və ifadə vasitələri də mühüm rol oynayır. Epitet, təşbeh, metafora, təkrar, müraciət, simvol və digər bədii vasitələr ana obrazının emosional və semantik yükünü artırır. Bu vasitələrdən istifadə etməklə ana konkret bir şəxs olmaqdan çıxaraq sevginin, mərhəmətin, fədakarlığın və mənəvi saflığın ümumiləşdirilmiş obrazına çevrilir. Ana obrazı vasitəsilə şairin insan və zaman münasibəti də poetik şəkildə ifadə olunur. Zaman keçdikcə insan dəyişir, böyüyür, yeni həyat mərhələlərinə daxil olur, lakin ana ilə bağlı xatirələr onun mənəvi dünyasında qorunub saxlanılır. Ana obrazının yaddaşda yaşaması insanın öz keçmişi ilə əlaqəsini qorumasına imkan verir. Bu baxımdan ana obrazı zamanın dağıdıcı təsirinə qarşı dayanan mənəvi yaddaş simvolu kimi də qiymətləndirilə bilər. Mövzunun digər mühüm nəticəsi ana obrazının gələcək nəsillə əlaqəsidir. Ana keçmişdən gələn dəyərləri gələcək nəslə ötürür. Bu xüsusiyyət onu yalnız keçmişin qoruyucusu deyil, gələcəyin qurucusu kimi də təqdim edir. Ailə daxilində formalaşan mənəvi dəyərlər sonrakı nəsillərin dünyagörüşünə təsir edir. Buna görə ana obrazının tərbiyəvi funksiyası yalnız bir ailənin daxilində deyil, daha geniş ictimai və milli müstəvidə əhəmiyyət daşıyır. Zaur Ustacın uşaq poeziyası ilə ana obrazı arasında əlaqə də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Uşaq ədəbiyyatının əsas məqsədlərindən biri uşağın dünyagörüşünün, estetik zövqünün və mənəvi keyfiyyətlərinin formalaşmasına təsir göstərməkdir. Ana obrazı bu prosesdə uşağın tanıdığı və emosional olaraq bağlandığı ən doğma obrazlardan biri kimi çıxış edir. Ana vasitəsilə ailə sevgisi, mərhəmət, hörmət, qayğı və məsuliyyət kimi dəyərlərin uşağa çatdırılması mümkün olur. Bu baxımdan Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının estetik və tərbiyəvi funksiyaları bir-birini tamamlayır. Şair ana obrazını yalnız hisslərin poetik ifadəsi kimi təqdim etmir, eyni zamanda oxucunu mənəvi dəyərlər haqqında düşünməyə yönəldir. Ana haqqında poetik söz oxucuda minnətdarlıq, hörmət, sevgi və ailə bağlılığı kimi hissləri gücləndirir. Ana obrazının folklor ənənəsi ilə bağlılığı da nəticə etibarilə xüsusi vurğulanmalıdır. Azərbaycan folklorunda ana ilə bağlı yaranmış zəngin poetik ənənə müasir ədəbiyyatda öz bədii davamını tapır. Lakin müasir şair bu ənənəni olduğu kimi təkrarlamır; onu öz fərdi poetik dünyagörüşünə uyğun şəkildə yenidən mənalandırır. Zaur Ustacın yaradıcılığında da ana obrazının ənənəvi semantik xüsusiyyətləri müasir insanın mənəvi ehtiyacları və müasir poetik düşüncə ilə birləşir. Ənənəvi səviyyədə ana yenə sevginin, mərhəmətin və fədakarlığın simvoludur. Müasir poetik səviyyədə isə bu obrazın məna dairəsi genişlənərək milli yaddaş, tərbiyə, mənəvi məsuliyyət, milli kimlik və gələcək nəsillərin formalaşdırılması kimi məsələləri də əhatə edir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı çoxqatlı və çoxfunksiyalı poetik obraz kimi xarakterizə edilə bilər. Bu obrazın semantik strukturunda ana və övlad münasibətləri, ailə, uşaqlıq, məhəbbət, mərhəmət, fədakarlıq, mənəvi saflıq, milli yaddaş, milli-mənəvi dəyərlər və Vətən anlayışları qarşılıqlı şəkildə əlaqələnir. Ana obrazının poetik gücü də məhz bu çoxqatlılıqdan irəli gəlir. Ana obrazı bir tərəfdən fərdi və intim hisslərin ifadəsidirsə, digər tərəfdən ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısıdır. Oxucu ana obrazında öz şəxsi həyatından tanıdığı doğmalığı, ailə münasibətlərini və uşaqlıq xatirələrini görə bilir. Eyni zamanda həmin obraz vasitəsilə daha geniş mənada insanlıq, mərhəmət, sədaqət və mənəvi məsuliyyət kimi dəyərlər haqqında düşünür. Bu xüsusiyyət ana obrazının poetik universallığını təmin edir. Zaur Ustac yaradıcılığında analıq məfhumu isə ana obrazının daxilində cəmləşən mənəvi keyfiyyətlərin ümumiləşdirilmiş ifadəsi kimi meydana çıxır. Analıq sevgi ilə fədakarlığın, qayğı ilə məsuliyyətin, mərhəmətlə gücün və həyatla gələcəyin vəhdətidir. Bu baxımdan analıq yalnız ailə daxilindəki münasibəti deyil, insanın digərinə qarşı məsuliyyət daşıması və onu qorumaq istəyini ifadə edən geniş mənəvi kateqoriyadır. Ana obrazı Zaur Ustac poeziyasında həm fərdi hisslərin, həm də milli-mənəvi idealların qovuşduğu poetik məkan yaradır. Bu obraz vasitəsilə insanın öz köklərinə bağlılığı, ailəsinə münasibəti, keçmişə və yaddaşa münasibəti, mənəvi dəyərləri qoruma istəyi və gələcəyə olan ümidi ifadə olunur. Məhz buna görə Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının tədqiqi yalnız müəyyən şeirlərin mövzu baxımından araşdırılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu obraz şairin bütöv yaradıcılıq konsepsiyası, folklor və ədəbi ənənə, milli-mənəvi dəyərlər, insan konsepsiyası, uşaq dünyası və vətənpərvərlik düşüncəsi ilə əlaqəli şəkildə öyrənilməlidir. Belə kompleks yanaşma ana obrazının şairin poetik sistemindəki həqiqi mövqeyini və funksional imkanlarını daha dolğun şəkildə ortaya çıxara bilər. Son olaraq qeyd etmək olar ki, ana obrazı insanlığın ən qədim, ən təmiz və ən davamlı mənəvi dəyərlərindən birini təmsil edir. Zaur Ustacın poetik yaradıcılığında bu obraz Azərbaycan xalqının milli-mənəvi düşüncəsi, ailə ənənələri və ümumbəşəri insani duyğularla əlaqələndirilərək yeni poetik məna qazanır. Ana burada yalnız keçmişin xatirəsi deyil, həm də bu günün mənəvi dayağı və gələcəyin mənəvi təminatçısıdır. Onun obrazında həyat, sevgi, ailə, Vətən, yaddaş və mənəviyyat anlayışları birləşir. Bu səbəbdən Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı şairin insan və cəmiyyət, fərd və ailə, keçmiş və gələcək, milli kimlik və ümumbəşəri dəyərlər haqqında poetik düşüncələrinin mühüm ifadə vasitələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Həcər ATAKİŞYEVA,
“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi
ŞAİR
Sözdən saray qurar, qala qurar o,
Könüllər mülkünə sultandır şair.
Gah ilhama gələr, gah fikrə gedər
Nağıl, əfsanədir, dastandır şair.
Haqqın yollarında sərkərdan gəzər,
İntizar, qəm, qüssə, qəlbini üzər,
Dərdi inci sanar, sədəfə düzər,
Heç zaman susmayan vicdandır şair.
Bulud kimi dolar, şimşək tək çaxar,
Hicran öz odunda yandırar, yaxar,
Gözünün yaşıyla misraya axar,
Dəftərə, vərəqə dərmandır şair.
Qələmi süngüdür, son ana qədər,
Qəlbinin qanını mürəkkəb edər
Haqqın, həqiqətin yoluyla gedər
Doğruya, dürüstə ünvandır şair.
Kükrəyər, çağlayar sevda dənizi,
Qalar yaddaşlarda qələmin izi,
Hər sətri ovudar ürəyimizi
Sevən könüllərə loğmandır şair.
ƏZİZİM
Dünya bir pəncərə, boylananı biz
Gözünə görünən nədir, əzizim?
Biz qayıq, biz gəmi, zamansa dəniz
Ömrümüz su kimi gedir əzizim.
Ruhumuz əbədi, cismimiz yalan,
Dünyadan doymadı dünyada qalan,
İnsanı insanın gözündən salan-
“Şubhə” ürəkləri didir əzizim
Üzməsin qəlbini nə qəm, nə kədər,
Vəfasız dünyadı, hər gələn gedər,
Yaşanan bir ömür sonunda hədər,
Hər insan bir başqa sirdir əzizim
Dünən xatirədir, sabahsa güman,
Bu günün içində qeyb olur zaman,
Son anda fələkdən bir imdad uman,
Hər canlı bir üsyan edir əzizim.
Haqqı axtarırsan özünə boylan.
Bir damla içində gizlənər ümman…
Yaşamaq bir fərman, ölmək bir fərman,
Bu dünyanın sirri birdir əzizim…
Müəllif: Şəfəq Vilayətqızı
Oxuyun >> Gözündə tük var
Unudulmaz Xatirələrin İşığı: Zəlimxan Yaqub Ömrü
Azərbaycanın və bütöv Türk dünyasının söz xəzinəsində elə zirvələr var ki, onların işığı zaman keçdikcə daha gursaçan olur. Bu uca zirvələrdən biri də, heç şübhəsiz, unudulmaz ustad şairimiz Zəlimxan Yaqub idi. Onun qələmindən çıxan hər bir sətir ilk gündən oxucu qəlbinə yol tapır, ruhları fəth edirdi. Zəlimxan Yaqub sadəcə oxunan deyil, hər bir misrası böyük bir sevgiylə izlənən, soraqlanan və sevilən bir söz sərrafı idi.O, Tanrının söz dünyamıza bəxş etdiyi bənzərsiz bir möcüzə, ecazkar bir fenomen idi. Aşıq poeziyasının incəliklərinə onun qədər bələd olan, bütöv Türk dünyasının dahi şairlərinin yaradıcılığını hafizəsində yaşadıb əzbər bilən ikinci bir şəxs təsəvvür etmək çətindir. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan poeziyasını, ruhumuzu və milli kimliyimizi onun qədər coşqu və məhəbbətlə təbliğ edən ikinci bir sənətkar tapmaq çətindir. O, öz bənzərsiz yaradıcılıq fəlsəfəsini elə öz misraları ilə belə bəyan edirdi:
Dərədən dərinəm, zirvədən uca,
Bir yaşlı uşağam, yüz yaşlı qoca.
Tutdum öz yönümü Məkkəyə, Haca,
Haqdan işıq alan bir həqiqətəm.
Şair cəmi dörd misraya sığdırdığı bu böyük fəlsəfə ilə hər şeyi bəyan etmişdi. Onun ömür və sənət yolu Haqqa, ədalətə bağlanan müqəddəs bir cığır idi. O, hər bir insanı bu ilahi nurun arxasınca getməyə, haqqa və ədalətə tərəf olmağa səsləyirdi.
Zəlimxan Yaqubla keçən dostluq illərim mənim üçün sadəcə bir xatirə deyil, unudulmaz bir ömür məktəbidir. Bu dostluq dövründə mən ondan çox şey öyrəndim. Vətənə təmənnasız bağlılığı, insanlara tükənməz sevgini, saza və sözə qoyulan ilahi qiyməti mən məhz Zəlimxan ustadın şəxsiyyətində dərk etdim. Onun hər kəlməsi bir nəsihət, hər hərəkəti bir örnək idi. O, sanki özünün məşhur misralarında hər kəsi şair ruhuna sayğı duymağa çağırırdı:
Şirin arzuları dəyməz, kal qalar,
Dərddən ürəyində qara xal qalar.
Havası tükənər, dili lal qalar,
Qırılar qəlbində köklədiyi saz,
Şair ürəyinə toxunmaq olmaz!
Məhz bu məşhur şeirini ustad şair Almaniyada, ürəyindən çox ağır bir əməliyyat keçirdiyi o çətin günlərdə qələmə almışdı. Ömrünün ən amansız sınaqları ilə üz-üzə gəlsə də, Zəlimxan Yaqub heç vaxt sarsılmır, ruhdan düşmürdü. Ürəyində daşıdığı o ağır cərrahiyyə yarasına baxmayaraq, o, hər zaman səhnələrdə eyni alovla, eyni çılğınlıq və coşqu ilə çıxış edir, gur səsi ilə yenə də diqqət mərkəzində qalırdı.
Lakin tale onu daha böyük bir sınaqla üz-üzə qoydu – ustad birdən-birə amansız böyrək xəstəliyinə yaxalandı. Öncə qardaş Türkiyədə ağır bir əməliyyat keçirib bir böyrəyini itirdi və Bakıya döndü. Bir müddət sonra növbəti müayinələr üçün Almaniyaya yola düşməli oldu və təəssüf ki, ikinci böyrəyini də orada itirdi. Bütün bu ağrılara, sarsıntılara rəğmən, şair içindəki böyük ümidi heç vaxt itirmirdi. O, ona böyrək köçürüləcəyi günü intizarla gözləyir, yaşamaq, yaratmaq eşqi ilə gələcəyə boylanırdı. Bu ümidin ardınca tez-tez Almaniyaya müayinələrə gedirdi. 2013-cü ildə növbəti dəfə Almaniyaya yollandı, lakin bu dəfə həkim nəzarəti çox uzun çəkdi. Hər dəfə narahatlıqla zəng edib hal-əhval tutanda səsindəki o doğma məğrurluğu qoruyaraq: “Heç narahat olmayın, mən yaxşıyam”, – deyirdi. Beləcə, iki il boyunca o, ümidlə ağrı arasında qalan yollarda, Bakı ilə Almaniya arasında gedib-gəldi…
Zaman axıb keçirdi… 2016-cı ilin cırhacır isti yay günlərindən biri idi. İçimdəki darıxmağa güc gələ bilməyib şairə zəng etdim, səsini duydum. Ona Təbrizdən gələn əziz dostlarımız, Zülfüqar və Hacıbalaca Abdullahi qardaşlarının onu ziyarət etmək, görüşünə gəlmək istədiklərini bildirdim.
Zəlimxan müəllim hər zamanki qonaqpərvərliyi və səmimiyyəti ilə: “Mən hazırda Bakıda deyiləm, İsmayıllının cənnət guşəsi olan Basqal kəndində dincəlirəm. Qədəmləri mübarək, xoş gəliblər! Götür qonaqları, gəlin Basqala”, – dedi.
Bu dəvətdən sevinərək dərhal yola düşdük. Günün ikinci yarısında İsmayıllının o səfalı Basqal kəndinə çatdıq. Ürəyimizdə böyük bir görüş fərəhi ilə şairin dincəldiyi evin həyət qapısına yaxınlaşdıq. Qapının zəngini basdıq. İçəridən gələn tanış, doğma səs ucaldı:
– Kimdir?
Ürəyimdən qopan o ən səmimi cavabı verdim:
– Allah qonağı!..
– Xoş gəlib Allah qonağı! Qapı bəh-bəhə açıqdır, gəlin, içəri buyurun! – deyə içəridən o mehriban nida ucaldı.
Şair bizi elə evin astanasındaca özü qarşıladı. Xəstəliyin gətirdiyi o ağır sınaqlara rəğmən, gözlərində qəribə bir nur, ruhunda böyük bir gümrahlıq vardı. Üzündən təbəssüm əskik olmur, söhbətindən dürr tökülürdü. O dəqiqə Təbrizdən gələn əziz qonaqlarımızı bağrına basdı, Güney Azərbaycanın, Təbrizin tanınmış ustad aşıqlarını, söz xəzinəsini qoruyan şairlərini bir-bir sordu, xəbər aldı. Ruhumuz o qədər qidalandı ki, zamanın necə keçdiyini hiss etmədik.
Bu əsnada şairin ömür-gün yoldaşı, vəfalı Sahibə xanım öz əlləri ilə hazırladığı bir-birindən ləziz, bərəkətli nemətləri süfrəyə düzdü. Sanki Basqalın o səfalı havasına bir də Azərbaycan qadınının qonaqpərvərliyi və ocaq istisi qatılmışdı. Birlikdə çörək kəsdikdən sonra, şairi yormamaq və gecə vaxtı narahatlıq yaratmamaq üçün Bakıya qayıtmaq istədiyimizi bildirdik. Lakin Zəlimxan ustad qətiyyətlə etiraz etdi. Bizi o gecə buraxmadı, qonaq saxladı və üzümüzə böyük bir ümid qapısı açdı: “İnşallah, sabah səhər sizi başqa bir ustadla – Musa Yaqubla görüşdürəcəyəm”, – dedi.
Elə ordaca telefonunu götürüb Musa Yaquba zəng etdi. Səsindəki o dost doğmalığı ilə: ” A qoca Təbrizdən əziz qonaqlarım var, sabah səhər səni də ziyarət etmək, görüşmək istəyirik”, – dedi. Musa müəllim də böyük bir sevinclə: “Saat 11-dən sonra gəlin, evdə olacağam, yolunuzu gözləyirəm”, – deyə cavab verdi.
Təbrizdən gələn Zülfüqar və Hacıbalaca Abdullahi qardaşlarının ustadı ziyarəti zamanı şairin dilindən tökülən, sonradan böyük bir poeziya nümunəsinə çevrilən o misralar sadəcə bir şeir deyil… Bu misralar şairin öz vəfalı ömür-gün yoldaşı Sahibə xanıma ünvanladığı bir sevgi mətni, sonsuz bir minnətdarlıq və bəlkə də gizli bir vida nəğməsi idi. Şair bu misralarla çöldəki gur, səs-küylü dünya ilə evin səssiz, fədakar mühiti arasındakı o incə və kəskin fərqi ürək ağrısı ilə ortaya qoyurdu:
Yüzü yüz söz desin çöldə-bayırda,
Bu evin zəhməti sənə düşəcək.
Qayğının böyüyü, yükün ağırı,
İşin əziyyəti sənə düşəcək.
Şair bu sətirləri ilə bəyan edir ki, çöldə-bayırda hamı gözəl danışa, ustadın ünvanına təriflər yağdıra bilər. Lakin gerçək həyatın, daxili ağrıların və sönməyə qoyulmayan ailə ocağının bütün real ağırlığı məhz o vəfalı qadının incə çiyinlərindədir. Zəlimxan Yaqub xəstəliyin amansız pəncəsində sınağa çəkildiyi o ən çətin dönəmdə dildə deyilən xoş sözlərin ötəri olduğunu yaxşı bilirdi. O, əsl fədakarlığın, təmənnasız sevginin məhz Sahibə xanımın çəkdiyi səssiz zəhmətdə gizləndiyini bütün qəlbi ilə, böyük bir səmimiyyətlə etiraf edirdi. Şeirdə keçən “yükün ağırı” ifadəsi sadəcə fiziki bir xidmət deyil, həm də sənətkar ömrünün nazını çəkmək kimi böyük bir mənəvi məsuliyyətin simvolu idi.
Ustadın daxili sarsıntıları, xəstəliyin ruhunda və cismində yaratdığı o mənəvi ağrılar şeirin növbəti misralarında daha da dərinləşərək fəryada çevrilir:
Ürəkdə, könüldə talan var, talan,
Kimdir bu şeyləri vecinə alan?!
Yenə sən olarsan qeydinə qalan,
Bu ömrün həsrəti sənə düşəcək.
Bu yanıqlı misralar yaradıcı bir insanın cismani zəifliklə ruhun əbədi ucalığı arasında necə çarpışdığını gözlər önünə sərir. Kənar insanların, pərəstişkarların bu daxili fırtınalardan, çəkilən acılardan tamamilə xəbərsiz olduğunu bilən şair, yeganə sığınacaq limanı və dərdortağı kimi yenə də öz ömür-gün yoldaşını görürdü. Ustad dərk edirdi ki, bir gün bu dünyadan köçəndə, arxada qalan o böyük yaşanmış ömrün xatirəsi, göynərtisi və o amansız həsrəti hər kəsdən çox məhz Sahibə xanımın ürəyini yandıracaq.
Ustad şair sətirlərinə davam etdikcə Sahibə xanımın simasındakı o müqəddəs ana və xanım obrazını daha da ucaldır:
Bilirsən yerini qaranın, ağın,
Bilirsən dilini xəstənin, sağın.
Bizim evimizə gələn qonağın,
Hörməti, izzəti sənə düşəcək.
Bu sətirlər o vəfalı xanımın həyat müdrikliyindən, xəstə ilə sağın dilini tapmaq bacarığından – yəni onun sonsuz səbrindən və sarsılmaz şəfqətindən xəbər verir. Məhz elə o an evdə əyləşən, bu şeirin yazılmasına vəsilə olan Təbriz qonaqlarının ziyarəti də bu bədii lövhədə öz əksini tapır.
Zəlimxan Yaqub hər zaman qonaq-qaralı olan, ocağı heç vaxt sönməyən evinin gerçək mənzərəsini çəkir. Bəli, o qonaqları evə gətirən şairin adı, şöhrəti və ucalığıdırsa, gələn hər kəsi gülər üzlə qarşılamaq, ağırlamaq, o qonaqlığın izzətini və şərəfini qorumaq yenə də fədakar xanımın çiyinlərinə düşən müqəddəs bir yükdür.
Şairin xanımına qarşı bəslədiyi o dərin, bəşəri məhəbbət növbəti misralarda insanı isidən ilahi bir hərarətlə təsvir olunur:
Yaxın gəl, könlümün odunda qızın,
Olmasın sızıltın, olmasın sızın.
Oğulun, uşağın, gəlinin, qızın,
Böyük məhəbbəti sənə düşəcək.
Ustad bu çağırışla bəyan edir ki, cismi xəstəlikdən zəifləsə də, mənəvi aləmi, qəlbi hələ də ilk günkü kimi isti, sevgi və şəfqət doludur. Ömrünü ona fəda edən bu qadının inciməsini, acı çəkməsini, qəlbinin sızlamasını əsla istəməyən şair, ona ən böyük təsəllini verərək gələcəyə boylanır. O, xanımına müjdələyir ki, bu gün çəkdiyi o ağır əziyyətlərin bəhrəsi gələcəkdə bütöv bir ailənin – övladların, gəlinlərin, qızların ona göstərəcəyi o tükənməz sevgi, sayğı və böyük hörmət şəklində geri dönəcək.
Və nəhayət, şair qaçılmaz sonu, ölümün gerçəkliyini tam bir təslimiyyət və məğrurluqla qarşılayaraq, ömrünün son nöqtəsini bu möhtəşəm dördlüklə qoyur:
Daha fayda verməz nə haray, nə ün,
Çökəcək qaranlıq, əyiləcək gün.
Mən köçüb gedəndə mənim ömrümün,
Ən böyük rəhməti sənə düşəcək.
Şeirin kulminasiya nöqtəsi və fəlsəfi yekunu məhz bu qaçılmaz sonla böyük bir mərdliklə barışmaqdır. Ustad şair öz taleyini mənəvi bir sakitliklə qəbul etsə də, fiziki yoxluğundan sonrakı zamanı da zərrə-zərrə düşünürdü. “Ən böyük rəhməti sənə düşəcək” misrası mistik və ilahi bir mənaya sahibdir. Xalqın əbədiyaşar Zəlimxan Yaqub ruhuna oxuyacağı dualar, göstərəcəyi tükənməz sevgi və rəhmət, onun xatirəsini layiqincə yaşadan, ömrünün sonuna qədər ona fədakarlıqla qulluq edən vəfalı həyat yoldaşının da üzərinə müqəddəs bir nur kimi yağacaqdı. Sənətkar özünə qazanılacaq bəşəri rəhməti sanki xanımına ən dəyərli miras kimi vəsiyyət edirdi. Zəlimxan Yaqubun bu şeiri sadəcə bir poeziya nümunəsi deyil, əsl bəşəri vəfa bəyannaməsidir. Ustad şair öz sənətkar ucalığından enərək bir həyat yoldaşı kimi Sahibə xanımın fədakarlığı qarşısında baş əyir, onun çəkdiyi əməyi sənətin gücü ilə əbədiləşdirir. Hər bəndin sonunda “sənə düşəcək” rədifinin bir zəng kimi təkrarlanması, gələcək çətin günlərin xəbərdarlığı olmaqla bərabər, həm də bu ağır və şərəfli missiyanı yalnız və yalnız güclü, fədakar, müqəddəs bir Azərbaycan qadınının daşıya biləcəyinə olan o sonsuz, sarsılmaz inamın bədii ifadəsi idi…
Basqaldakı o unudulmaz, duyğulu gecənin səhəri açıldı. Biz səhər saat 10-da vaxt itirmədən İsmayıllının daha bir cənnət guşəsinə – ustad Musa Yaqubun ömür sürdüyü, ilham aldığı Buynuz kəndinə tərəf yola düşdük. Yolboyu ürəyimizdə iki böyük söz ustadının görüşünə şahidlik etməyin həyəcanı vardı. Tam deyilən vaxtda – saat 11-də artıq Buynuz kəndində, Musa Yaqubun qonaqsevər ocağında idik.
Musa müəllim gələn əziz qonaqlar üçün həyətində, təbiətin qoynunda gözəl, bərəkətli bir süfrə açdırmışdı. O ecazkar təbiətin qoynunda, iki dahi şairin əhatəsində elə bir mənəvi mühit yarandı ki, ruhumuz sanki pərvaz edirdi. Sazdan, sözdən, tarixdən və Təbriz həsrətindən yoğrulmuş unudulmaz, gözəl söhbətlər oldu. Zamanın necə su kimi axıb keçdiyini heç birimiz hiss etmədik. Axşama doğru Təbrizdən ustadı ziyarətə gələn Zülfüqar və Hacıbalaca Abdullahi qardaşları Musa Yaqubdan nəzakətlə icazə istədilər. Bakıya qayıtmalı olduqlarını, yolun uzaqlığını bildirərək: “Ustad, bizə icazə verin, artıq yola düşməliyik”, – dedilər.
Qonaqları böyük bir minnətdarlıq və ürək dolusu xoş xatirələrlə Təbrizə yola saldım. Onlar özləri ilə təkcə İsmayıllının, Basqalın, Buynuzun təmiz havasını deyil, həm də iki dahi ustadın – Zəlimxan Yaqub və Musa Yaqubun bənzərsiz mənəviyyat bərəkətini, səmimiyyətini apardılar.
Məsafələr nə qədər uzaq olsa da, könüllərin birliyi qarşısında hər zaman acizdir. Təbrizli qardaşlarımızla o günlərdən başlayan, ustadların xeyir-duası ilə yoğrulan bu gözəl dostluğumuz artıq neçə illərdir ki, eyni səmimiyyətlə, eyni sevgiylə davam edir. Çünki bizi bir-birimizə bağlayan bağlar sadəcə keçici münasibətlər deyil, saza, sözə, ustad irsinə və müqəddəs Vətən sevgisinə söykənən əbədi bir mənəviyyat köpürüsüdür. Zəlimxan Yaqub və Musa Yaqub kimi böyük şəxsiyyətlərin ruhu bu gün də o dostluğun, o vəfanın işığında yaşayır…
Hüseyn İsaoğlu, yazıçı-publisist,
AYB-nin və AJB-nin üzvü.
QOCA AYAQQABISI
(hekayə)
Təzəcə çıxmışdım yola… – Düüt… düüt…
Acıqla heç üzümü də çevirmədim telefona.
İki-üç dəqiqə keçməmiş… – Düüt… düüt…
Kimdi ey bu, zəhləmi tökməsə, əl çəkməyəcək, deyəsən, məndən. Gözümün ucuyla baxıram – bah, nəvəmdi ki… Şəmşəm.
–Ay bala, görmürsən polis ağzımızı güdür?! Cərimə yazdırmaq istəyirsən mənə?!
–Hara gedirsən, baba?
–Bağa.
–Yaşmayaaa?!
–Nədi, olmaz?!
–Ayağına bax.
–Nə olub ayağıma?
–Bax da.
–Ayaqlarım yerindədi.
–Ayaqqabın da?
–Əlbəttə.
–Baba, yaxşı-yaxşı bax.
Baxıram:
–Bıyyy… ayaqqabılarımın üstündə qotazı var.
–A kişi, mənim ayaqqabılarımı geymisən, ey.
–Pah atonnan! Nə yaman çaşmışam.
–Palçığa bulama, ha. Təzə almışam.
–Görəsən pulunu kim verib?!
–Ay baba, çox sağ ol, böyüyəndə sənə on qat bahalı ayaqqabılar alacam, gündə birini geyəcəksən.
–Allah qoysa!
–İndi mən neyləyim bəs, ayaqyalın gedim məktəbə?
–Ayaqyalın niyə, mənimkiləri geysənə.
–Səninkiləriii?!
–Nədi… xəncərinin qaşı düşəcək?!
–A kişi, qoca ayaqqabısı geyim, deyirsən, uşaqlar dolasın məni?!
16-17.08.2026
Müəllif: Qəşəm İsabəyli,
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında