Türkün söz dəryasının tək Sonası (Sona Abbasəliqızı-İsmayılovanın yaradıcılığı) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bəzən bir insanın ömrü təkcə yaşadığı illərlə deyil, yazdığı sözlərlə, yetişdirdiyi qələmlərlə, qoruduğu milli yaddaşla və xidmət etdiyi mənəvi dəyərlərlə ölçülür. Elə ziyalılar var ki, onların adı çəkiləndə ilk növbədə kitab, söz, vətən, tarix və türk dünyası yada düşür. Bu dəfə söhbətimizin qəhrəmanı müasir Azərbaycan ədəbi mühitində məhz belə qələm sahiblərindən biri də yazıçı, jurnalist, redaktor və ictimai xadim Sona Abbasəliqızı-İsmayılovadır. Onun yaradıcılığına nəzər saldıqda aydın olur ki, Sona Abbasəliqızı yalnız bədii əsərlər müəllifi deyil. O, sözün həqiqi mənasında milli düşüncənin daşıyıcısı, tarixi yaddaşın keşiyində dayanan ziyalı, türk dünyasının mədəni körpülərini quran fədakar qələm adamıdır. Onun fəaliyyəti ədəbiyyatın sərhədlərini aşaraq jurnalistika, redaktorluq, elmi-publisistik araşdırmalar, beynəlxalq mədəni əlaqələr və ictimai xidmət sahələrini də əhatə edir. Ədəbiyyat xalqın mənəvi pasportudur. Tarix zamanın yaddaşıdır. Yazıçı isə həmin yaddaşı gələcəyə daşıyan mənəvi körpüdür. Sona Abbasəliqızı da yaradıcılığı boyu bu missiyanı böyük məsuliyyətlə yerinə yetirən sənətkarlardandır. Onun əsərlərində Vətən sevgisi, milli kimlik, insan taleyi, mənəvi dəyərlər və Türk dünyasının birliyi əsas ideya xəttini təşkil edir. Bu mövzular müəllifin bədii dünyagörüşünün deyil, həm də həyat amalının ifadəsidir. Tarixi roman janrında qələmə aldığı “Sözün Xaqanı” əsəri müəllifin yaradıcılığında xüsusi mərhələ təşkil edir. Tarixi hadisələrin bədii-estetik düşüncə ilə vəhdətdə təqdim olunduğu bu roman oxucular tərəfindən maraqla qarşılanmış, sonradan Türkiyə türkcəsinə və özbək dilinə tərcümə edilərək beynəlxalq oxucu auditoriyasına çatdırılmışdır. Əsərin müxtəlif ölkələrdə maraq doğurması Azərbaycan tarixi roman məktəbinin uğurlarından biri kimi qiymətləndirilə bilər. Sona Abbasəliqızının yaradıcılığı təkcə romanlarla məhdudlaşmır. Onun poemaları, pyesləri, povestləri və publisistik yazıları milli yaddaşın, vətənpərvərlik ruhunun, tarixi həqiqətlərin və mənəvi dəyərlərin təbliğinə xidmət edir. Xüsusilə “Tarix qarşısında cavab günüdür” povestində müəllif tarixi hadisələrə sənədli yanaşmanı bədii düşüncə ilə birləşdirərək oxucunu hadisələrin içərisinə aparmağı bacarır. Bu əsərdə ədalət ideyası, hüquqi məsuliyyət və insan taleyi publisistik dəqiqliklə bədii təsvirin harmoniyasında təqdim edilir. Müəllifin poeziyası da xüsusi diqqətə layiqdir. Onun şeirlərində ana sevgisi, Vətən məhəbbəti, milli birlik, türkçülük ideyaları, insanlıq və mənəvi ucalıq əsas yer tutur. Təsadüfi deyil ki, onun sözlərinə Azərbaycanda və Türkiyədə iyirmidən çox mahnı bəstələnmiş, aşıqlar tərəfindən qoşmalar və gəraylılar ifa edilmişdir. Bu fakt müəllif sözünün musiqidə də yaşadığını və xalq ruhuna yaxın olduğunu göstərir. Sona Abbasəliqızının xidmətləri yalnız yazdıqları ilə ölçülmür. O, uzun illər redaktor kimi yüzlərlə müəllifin kitabının ərsəyə gəlməsində mühüm rol oynamış, beş yüzdən artıq kitabın redaktoru olmuşdur. Hər redaktə olunmuş kitab bir müəllif taleyi, bir ədəbi məktəb və bir mənəvi sərmayə deməkdir. Bu baxımdan onun redaktorluq fəaliyyəti müasir Azərbaycan kitab mədəniyyətinin inkişafında mühüm yer tutur. Türk dünyasının müxtəlif ölkələri ilə qurduğu mədəni əlaqələr isə onun fəaliyyətinin daha geniş coğrafiyasını müəyyənləşdirir. Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və digər türk dövlətlərində keçirilən beynəlxalq konfranslar, simpoziumlar və ədəbi forumlarda Azərbaycanı uğurla təmsil etməsi, müxtəlif ölkələrdə çıxışlar etməsi, kitab təqdimatlarında iştirak etməsi onun sözünün yalnız Azərbaycanda deyil, bütün türk dünyasında qəbul olunduğunu göstərir. Sona Abbasəliqızının yaradıcılığında xüsusi yer tutan istiqamətlərdən biri də Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq aləmdə tanıdılmasıdır. O, illərdir müxtəlif ölkələrdə bu mövzuda çıxışlar edir, məqalələr yazır, kitablarını təqdim edir və tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində ardıcıl fəaliyyət göstərir. Bu xidmət onun yaradıcılığına və ictimai fəaliyyətinə vətəndaş məsuliyyəti qazandıran əsas cəhətlərdəndir. Müəllifin elmi-publisistik fəaliyyəti də diqqətəlayiqdir. Türkoloji araşdırmalar, milli-mənəvi irs, Azərbaycan ədəbiyyatı və Türk dünyasının ortaq mədəniyyətinə dair elmi məqalələri beynəlxalq jurnallarda dərc olunmuş, Birinci Türkoloji Qurultayın yüz illiyinə həsr olunmuş elmi konfransdakı çıxışı isə elmi ictimaiyyət tərəfindən maraqla qarşılanmışdır. Bu fəaliyyət onun yalnız yazıçı deyil, həm də araşdırmaçı alim düşüncəsinə malik ziyalı olduğunu nümayiş etdirir. Onun yaradıcılığına verilən yüksək qiymət də təsadüfi deyil. Əsərlərinin müxtəlif dillərə tərcümə olunması, tanınmış alim və ədiblərin kitablarına ön söz yazması, beynəlxalq mükafatlara layiq görülməsi, yeddi ölkənin Yazıçılar Birliyinə üzv seçilməsi bu zəngin fəaliyyətin məntiqi nəticəsidir. Bu gün Sona Abbasəliqızı İsmayılovanın adı çəkiləndə yalnız bir yazıçını xatırlamırıq. Biz sözün məsuliyyətini daşıyan ziyalını, milli ruhun keşiyində dayanan vətəndaşı, Türk dünyasının ədəbi körpülərini quran mədəniyyət elçisini, yüzlərlə müəllifin uğurunda pay sahibi olan redaktoru, Azərbaycan həqiqətlərinin dünyaya çatdırılması yolunda yorulmadan çalışan qələm sahibini görürük. Söz insanın ömrünü uzadan ən müqəddəs sərvətdir. Elə insanlar var ki, onların yazdıqları əsərlər zaman keçdikcə daha da qiymətlənir, çünki həmin əsərlər yalnız dövrünü deyil, gələcəyi də düşünərək yazılır. Sona Abbasəliqızı-İsmayılovanın yaradıcılığı da məhz belə bir mənəvi sərvətdir. Onun qələmi Azərbaycanın milli-mənəvi dəyərlərini, tarixi yaddaşını və Türk dünyasının ortaq ideallarını yaşadan söz ocaqlarından biridir. Türkün böyük söz xəzinəsində hər qələm sahibinin öz yeri vardır. Lakin elə sənətkarlar da olur ki, onlar yalnız yazmırlar, sözün keşiyini çəkirlər. Bu mənada Sona Abbasəliqızı-İsmayılova həqiqətən də Türkün söz dəryasının tək Sonasıdır. Onun qələmi milli yaddaşın işığını gələcək nəsillərə daşıyan, Azərbaycanın və bütöv Türk dünyasının mənəvi birliyini möhkəmləndirən qiymətli söz karvanının önündə inamla irəliləyir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik! 17.07.2026. Bakı – Qobu q.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Söz qüdrətdi, bədii söz düşüncələrin qüdrətə yönəldilməsidi. Bu və ya digər mətləbin ifadəsi olan əsərlərin təxəyyül işığı sabahlar üçündü. Oxuyursan, özünü yaxşı əsərin əhatəsində hiss edirsən. Mahiyyəti zaman anlamında dünənlərlə bağlı olanların da, sabahlarda olacaqların da. Jurnalistikada da belədi. Əsasən, publisistikada.
Son vaxtlar yazılan belə məqalələrin başlıca yönümü vətənpərvərlikdir. Mədəniyyətdən yazılanların da, iqtisadiyyatdan, müharibədən, döyüşlərdən yazılanların da. Bu gərəkli prosesdə Əli bəy Azərinin sözü də sezilir, duyulur, görünür. Zamanında özü döyüşçü olmuşdu, tərxis edilmişdi. Sözü xalq naminə, dövlət naminə, dövlətçilik naminə tərxis edilməyib, yenə sıradadı. Bu qənaətimi onun “Nə deyim?..” kitabı da təsdiqləyir. Bu kitab bir ömürə söz işığıdı. Təfəkkürün işığıdı, onun haqqında yazılanların işığıdı, bir də vətənpərvərliyin işığıdı…
Mən də Zəngilanlıyam, Əli də, mən də zabit kimi xidmət etmişəm, Əli də, mən də Zəngilanda xidmət etmişəm, Əli də, mən də jurnalistika ilə məşğul oluram, Əli də, mənim də məqalələrim Vətəndən barınır, Əlinin də. Bu baxımdan özü könlümə yaxın olan bir yazıçı-jurnalistin kitabını da ruhumun doğması bildim…
“Nə deyim?”in başlıca mahiyyəti söz əsgərləri haqqında sözdü; özü də sözün əsgəridi və kitabda Əli bəy Azəri haqqında da işıqlı fikirlər könüləyatımlıdı…
“Son qor, son qığılcım qalana qədər…” məqaləsi Azərbaycanın tarixinə, deməli Azərbaycana heysiyyətin sözlə ifadəsidir. Sözə söykək kimi xatırlananlar dünyanın etiraf etdiyi gerçəkliklərdir. Əli bəy Azərinin qənaəti (“…İraqın, Suriyanın, İranın, Türkiyənin, Əfqanıstanın, Özbəkistanın və Rusiyanın ərazilərinə qatılan məmləkətlər bir vaxtlar Azərbaycanın əraziləri olub. Azərbaycan olub. Zaman-zaman qonşu dövlətlərin gücü ilə paralanan Azərbaycan ərazisində son olaraq XX əsrin əvvəllərində Ermənistan dövləti yaradılıb. Elə həmin vaxtdan da dünya əlində dəyənəyə çevirdiyi Er mənistan vasitəsilə Azərbaycanı döyəcləyir…”) bir əsrdən də çox çəkən milli qarşıdurmaların, milli münasibətlər müstəvisində döyüşlərin, müharibələrin siyasi-hərbi anatomiyasının annotasiyası kimi oxunur. Ermənistanın Azərbaycandan ərazi iddiası, iddanın nəticəsi olan ədalətsiz müharibə, döyüşlər, Ermənistanın hücumları, təxribatları. … haqqında Əli bəy Azərinin yazdıqları Azərbaycan mət buatının əsgərləşmiş sözü kimi tarixləşib.
90-cı illərdə başlayan, Ermənistanın siyasi, hərbi havadarlarının köməyi ilə apardığı müharibə Birinci Qarabağ müharibəsi adlandırıldı. Həmin vaxtlarda Azərbaycan Ordusu yaradıla-yaradıla for- malaşırdı, formalaşa-formalaşa yaradılırdı. Və formalaşa-formalaşa döyüşürdü. Yaradılan ərazi özünümüdafiə taborları düşmənin hücumlarının qarşısını ala bilsə də bu, yetərli deyildi. Düşmənlə əhali də döyüşürdü, milislər də. Belə bir şəraitdə Zəngilan taboru rayonun Ermənistanla sərhədini müdafiə edirdi. Əli bəy Azəri bu prosesin də təsvirini sözlə verib. Bu təsvir həm də Azərbycanda elan edilmədən başlamış müharibənin tarixi məqamlarının ifadəsidir: “Ərazi özünümüafiə taborunun mart 1992-ci ildə Müdafiə nazirinin birbaşa tabeçiliyindən ayrılaraq Füzuli rayonunda fəaliyyət göstərən briqada qərargahına, avqust 1993-cü ildə isə Qubadlı rayonunda fəaliyyət göstərən briqada qərargahına tabe edilməsi döyüşçülər arasında çaşqınlıq yaratmağa başladı. Qeyd etmək lazımdır ki, hər iki briqada istər idarəçilik, istərsə də nizam-intizam baxımından Zəngilan rayonunda olan döyüş səviyyəsindən, nizam-intizamdan və idrəçilikdən qat-qat aşağı səviyyədə idi. Həmin dövrdə hər iki rayonda beş motoatıcı taborun fəaliyyətdə olmasına baxmayaraq briqada qərargahı tez-tez Zəngilan rayonuna müraciət edir, komək göndərilməsini tələb edirdilər. Bu da döyüş hazırlığına mənfi təsir göstərirdi…”
Bu qeydlər Azərbaycanda ordu quruculuğu ilə bağlı xidmətdə olmuş zabit qeydləri kimi də dəyərləndirilə bilər. Bu zabit qeydlərini həm də təkcə tarixi faktlar kimi deyil, publisistik söz kimi təqdim edir. Hansı daha dəyərlidir? Biri ordu quruculuğunun tarixinə xidmətdə olan zabit münasibətidir, digəri vətəndaş-jurnalist münasibəti. Bu baxımdan SÖZ həmin faktın fövqündə dayanır. Niyə? – Əli bəy Azəri bu “niyə”nin cavabını oxucunun öz düşüncələrinə təslim edir. Və haqlıdır. “Nə deyim?..” deyir ki, oxucu desin…
“Ahın dağlara, dağlara…” məqaləsi Zəngilanın işğalının 25 illiyinə yazılıb. 25 il Əli bəy Azərinin qəlbinin göynəyi olan məqalədi. Sevgidi bu məqalə, sevgi fonunda təəssüf çalarları da var, inam işığı da. O inam da, o işıq da Zəngilanın qədim tarixinə heysiyyətdi, həm də sabahlarının yolunun səmtini nişan verir. Bu təəssüfün Şəhri-Şərifanın timsalında verilməsi isə qəbuledilən (və bəyənilən!) rəmzdi: “Şəhri-Şərifanın sorağı birinci minilliklərdən gəlir. Babək zamanında bir müddət ölkənin mərkəzi şəhərinə çevrilib. Səkkizguşəli sərdabə abidə kompleksinin qalıqları vardır. Deyilənə görə, yeraltı yolu Həkəri çayının altından keçməklə qarşı tərəfdə yerləşən Məmmədbəyli kəndindəki Türbəyə çıxırdı. Tədqiqat aparılmayıb…”. Təəssüf budur. Əli bəy Azərinin təəssüfü Zəngilanı (Azərbaycanı) sevənlərin təəssüfüdür…
Əli bəy Azərinin Vətən anlayışı bütün vətənsevərlərin düşüncələriylə səsləşir. Vətən üçün sərhəd məfhumunu ruh müəyyənləşdirir. Ruhun müəyyənləşdirdiyi sərhəd tarixin gizlinclərində də var, o sərhədləri tanımağa da, milli-mənəvi dəyərləri ayırmağa, ayrı salmağa o sərhədlərin gücü çatmır. Bu baxımdan tarixin neçə yüz illərinin o üzündə qalanlarda da bu gün ruhunda yaşayan işığın izlərini görmək böyük vətənsevərlikdir. “Nə deyim?..” kitabında bu tezisin də izləri duyulur, görünür.
Dərbəndi müqəddəs şəhər adlandıran (bəlkə də bu dərkə görə Dərbəndə sevgisi də müqəddəsləşən!) Əli bəy Azərinin “Dəmirqapı Dərbəndim” məqaləsi janr baxımından yol-səyahət qeydləri olsa da etnoqrafik çalarları ilə də diqqəti çəkir: “Dərbənd Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərinin 250 kilometrliyində yerləşir. Üzü şimala sağdan Xəzər dənizi, soldan isə Böyük Qafqaz sıra dağlarından Çalqan dağ silsiləsi ilə əhatə olunur. Çox güman ki, Dərbənd etimologiyaya görə Dar və Bərə, yaxud Dar və Bənd sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib, dilin diffuziyası sayəsində Dərbənd kimi formalaşıb. İstər şimaldan cənuba, istərsə də cənubdan şimala yürüş etmək üçün hökmən bu dar bənddən keçmək məcburiyyətində qalıblar”.
Əli bəy Azərinin tarixi hadisələr müstəvisində yazılan “Dəmirqapı Dərbəndim” məqaləsində qürur, ehtiram, ruh zərrələri də müşahidə olunur. Bu zərrələr də sevgidi, bu sevgidə sezilməsi çətin olmayan bir sorğu da var. Kimdən? – oxucu müəyyənləşdirməlidi; “Narın qala adlansa da bura bir qala deyil, bütöv bir qalalar sistemidir” qənaətində də bu sorğunun çalarları duyulur…
Əli bəy Azərinin “Nə yaman dəyişib azman yerişim” məqaləsi Zəngilanlı şair Məhərrəm Mahinin şəxsiyyətinə və yaradıcılığına ehtiramın ifadəsidir və bu, vətəndaşlıq borcu kimi duyğusallıqla yazılıb. Oçerk-müsahibə də (janrı müəllif belə müəyyənləşdirib) bir təsəlliyə söykənir: azman yeriş yavaşıya bilər, dolaşmaz, azman yerişli kişinin sözü (bədii sözü) dəyişməz. Yenə əvvəlki salğarındadı, əvvəlki urvatındadı. Bu, ustadlıqdı! Yeriş yiyəsinin də ustalığıdı, yeriş yiyəsini bu səmimiyyətlə təqdim etmək də…
Hər kitabın özünün yerinə yetirdiyi söz məsuliyyəti, söz missiyası var. Hər oxucu bu məsuliyyəti, bu missiyanı öz dünyaduyumuna, öz dərkinə görə müəyyənləşdirir. Bu və ya digər kitab haqqında oxucu (sərraf oxucu!) fikirləri istər əsərin (kitabın) ideya istiqamətlərinin, istərsə də əsərin (kitabın) bədii məziyyətlərinin (dəyərinin) işığının yolgöstərəninə dönür (buna rəy də deyirlər) . Əli bəy Azəri də Azərbaycanda çağdaş ədəbi prosesi məsuliyyətlə (ehtiramdan barınmış məsuliyyətlə) izləyir. Bu məsuliyyət (ehtiram) çağdaş ədəbiyyatımıza sevgidi. Oxuduğu, ədəbi prosesə yük olmadığına əmin olduğu kitablar haqqında rəylər də yazır. “Başsız qalan yurd yerləri sorağında” məqaləsi də, “Bu dünya yatanı oyadan deyil” məqaləsi də, “Niyə məhz kəpənək ömrü?” məqaləsi də düşündürücüdü, milli mənəvi dəyərlərə söz işığıdı. “Alovun şölələri sifətləri qarsıdır” məqaləsi gerçəkliyə gerçək münasibətin publisistik düşüncələrinin işığıdı. Nədi bu gerçəklik? – ədəbi prosesə qoşulan həvəslərin, nəfəslərin mövcudluğu, həm də əyalətdə. Nədir gerçək münasibət? – bu həvəslərə, nəfəslərə yaradıcılıq xeyir-duası vermək niyyəti. “Almanax jurnal deyil, məcmuədir, dərgidir, topludur. Müxtəlif müəlliflərin eyni mövzu və janrda yazılmış bədii, elmi əsərlərindən ibarət qeyri-dövri buraxılışıdır” deyən Əli bəy Azərin bu məqaləsi “Qızıl Zəngilan” almanaxının təəssübkeşliyidi, bu təəssübkeşlik SÖZə ehtiramdı, çağdaş ədəbiyyatımıza sayğıdı: “Qızıl Zəngilan” almanaxının yaranmasında məqsəd zəngilanlı yazarların yaradıcılığı ilə oxucuları geniş müstəvidə tanış etməkdir. Eyni zamanda, fürsətdən istifadə edib rayonun füsunkar təbiəti, coğrafi relyefi, toponimləri, ədəbi üsluba yaxınlığı ilə seçilən yerli camaatın dili, şəhidləri, qəhrəman döyüşçüləri, tanınmış simalrı haqqında məlumat mübadiləsi aparmaqdır”. Bu missiya “Qızıl Zəngilan”ın, ruhunu (SÖZə vurğunluğunu) “Qızıl Zəngilan”a da ad eləmək Əli bəy Azərinin ömür missiyasıdı. Bunlara dəyər vermək isə oxucuların…
Məqalə yarımbaşlıqlar formatında hazırlanıb, könüləyatımlıdır, düşündürücüdür. Mənim könlümü “Vətəndən kənarda da vətənpərvər yetişdirmək olar” telləndirdi. Həm də bu qətiyyətin inamına inandım…
Əli bəy Azərinin “Hərbi Zəngilan” kitabı nəşr edilib. Zəngilanın müharibə tarixi kimi oxunmalıdır. Özünün də xidmət etdiyi o illərdə olmuşlar haqqında danışmaq, olmuşları xatırlamaq onun üçün həm vətəndaş, həm də hərbçi məsuliyyəti, məsuliyyətə söykənən borc olub. Bunlar yazıçının (jurnalistin) sonrakı yaradıcılığında da davam etdirilib. İstər verdiyi müsahibələrdə, istər bu və ya digər əsər haqqında fikir bildirəndə, istərsə də sosial düşüncələrində…
Əli Qurban oğlu Rzaquliyev (sözün Əli bəy Azərisi) 1966-cı il iyulun 15-də Zəngilanın Vejnəli kəndində anadan olub. Orta məktəbi 1983-cü ildə bitirib, 1984-cü ildə Xarkov şəhərində Qvardiya Ali Hərbi Tank Komandirləri məktəbinə daxil olub, 1988-ci ildən 1992-ci ilə kimi Kiyev, Şimali Qafqaz, Zabaykalye Hərbi Dairəsində xidmət edib. Rusiyaya sədaqət andı içmədiyinə və Ermənistanın Azərbaycana qarşı müharibəyə başladığına görə öz xahişi ilə Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin sərəncamına göndərilib. 1992-ci ildən 2002-ci ilə kimi Zəngilanda və digər hərbi hissələrdə xidmət edib. Haramı döyüşlərinin iştirakçısıdır. Mayor hərbi rütbəsi ilə tərxis edilib…
Zamanında respublikamızın qəzet və jurnallarında, “Krasnaya Zvezda” qəzetində məqalələri, “Oğul” pyesi 2019-cu ildə “Rusiya ədəbiyyatı” jurnalında dərc olunub. “Qərbin qərbi”, “Rəsmi Bakı” qəzetlərinin baş redaktoru olub. ”Xəzan” jurnalının baş redaktorudur…
Əli bəy Azərinin 60 yaşdan sonrakı yaradıcılığının da işıqlı olacağına əminik. Əli bəy bu gün “Nə deym?..” deyir, zaman anlamında qürurla “Nə dedim, nələr dedim!” deyəcək!..
TÜRK DÜNYASININ ƏDƏBİ, MƏDƏNİ VƏ İCTİMAİ ƏLAQƏLƏRİNİN İNKİŞAFINA TÖHFƏ VERƏN YAZIÇI VƏ JURNALİST SONA ABBASƏLİQIZI İSMAYILOVA
Redaktorun qeydi: Bu bioqrafik dəyərləndirmə müəllifin nəşr olunmuş əsərləri, ictimai fəaliyyəti, beynəlxalq ədəbi-mədəni layihələrdə iştirakı və açıq mənbələrdə yer alan məlumatlar əsasında hazırlanmışdır. Mətn bioqrafik və ədəbi-ictimai xarakter daşıyır. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında tarixi roman yazarı, yazıçı-jurnalist, redaktor və ictimai xadim kimi tanınan Sona Abbasəliqızı İsmayılova milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, Qərbi Azərbaycanın həqiqətlərinin 2013-cü ildən etibarən xarici ölkələrdə təbliği, Türk dünyasının ədəbi-mədəni birliyinin möhkəmləndirilməsi və Azərbaycançılıq ideyalarının yaşadılması istiqamətində uzun illərdir ardıcıl və məhsuldar fəaliyyət göstərən ziyalılardandır. Uzun illər mətbuat sahəsində redaktor və baş redaktor kimi çalışan Sona Abbasəliqızı İsmayılova 500-dən çox kitabın redaktoru olmuş, yüzlərlə müəllifin əsərinin nəşrə hazırlanmasına mühüm töhfə vermişdir. Onun publisistik yazıları, analitik məqalələri və müsahibələri müxtəlif qəzet, jurnal və elektron media orqanlarında dərc olunmuş, kitabları prezident kitabxanası və milli kitabxanasında,Türkiyə, Özbəkistan,Gürcüstan, İraq Türkməneli,Təbriz və s… geniş oxucu auditoriyasının marağına səbəb olmuşdur. Sona Abbasəliqızı uzun müddət Türkiyənin “Kaya Haber” Agentliyinin Azərbaycan təmsilçisi kimi fəaliyyət göstərmiş, Azərbaycan ilə Türkiyə arasında informasiya, media və mədəni əməkdaşlığın inkişafına öz töhfəsini vermişdir. ASKEF (Avrasiya Sanat, Kültür, Edebiyat Federasyonu) Azərbaycan və Orta Asiya rəhbəri kimi Türk dünyasının mədəni inteqrasiyası, ortaq ədəbi-mədəni irsin təbliği və beynəlxalq əlaqələrin inkişafı istiqamətində geniş fəaliyyət göstərir. Müəllifin 17 kitabı, 4 cildlik “Seçilmiş əsərləri”, həmçinin iki uşaq şeirləri kitabı nəşr edilmişdir. Onun yaradıcılığı tarixi yaddaşın qorunması, Vətən sevgisi, milli kimlik, insan taleyi, mənəvi dəyərlər və Türk dünyasının birliyi kimi mövzuları əhatə edir. Müəllifin yaradıcılığı Azərbaycan sərhədlərini aşaraq Türk dünyasında da geniş maraq doğurmuşdur. Onun üç kitabı tam şəkildə Türkiyə türkcəsinə Profesor Zakir Kaya tərəfindən və Dilorom Abdurahmanqızı tərəfindən özbək dilinə tərcümə edilərək nəşr olunmuş, şeirləri və publisistik məqalələri isə yeddi dilə çevrilərək müxtəlif ölkələrin qəzet, jurnal, antologiya və ədəbi toplularında dərc edilmişdir. Bu tərcümələr Sona Abbasəliqızı İsmayılovanın yaradıcılığının beynəlxalq miqyasda tanınmasına, Azərbaycan ədəbiyyatının və milli-mənəvi dəyərlərinin Türk dünyasında təbliğinə mühüm töhfə vermişdir. Müəllifin kitabları yalnız oxucuların deyil, elm və ədəbiyyat aləminin də diqqətini cəlb etmişdir. Əsərlərinə yazılmış ön söz və son sözlər Azərbaycan və Türkiyənin tanınmış professorları, elm adamları, xalq yazıçıları və xalq şairləri tərəfindən qələmə alınmışdır. Onun kitablarının ön söz müəllifləri sırasında Xalq şairi Nəbi Xəzri, filologiya elmləri doktoru,
Filologiya elmləri doktoru, professor Nadir Məmmədli,
Erzincan Binali Yıldırım Universitetinin dekanı, Atatürk Universitetinin professoru Kərəm Karabulut, Türkiyənin Ağrı İbrahim Çeçen Universitetinin professoru, doktor Məlik Bülbül, BDU-nun türk filologiyası kafedrasının müdiri, elmlər doktoru, professor, Rüfət Rüstəmov, Sözün Xaqanına söz yazanlardan biri də Adhambek Alimbekov Dr.professor , Xalq şairi Nəriman Həsənzadə,Xalq şairi Vahid Əziz ,Əməkdar jurnalist Eldar İsmayıl , biologiya elmləri doktoru Yeganə Mahmudova , biologiya elmləri doktoru Reyhan İbrahimova, və bu kimi nüfuzlu elm adamları vardır. Müəllifin tarixi mövzuda qələmə aldığı “Sözün Xaqanı” romanı Azərbaycan oxucuları tərəfindən böyük maraqla qarşılanmış, sonrakı illərdə beynəlxalq oxucu auditoriyasına da təqdim edilmişdir. Əsərin özbək dilinə tərcüməsi şair, Azərbaycanın fəxri professoru Dilorom Abduramonqızıfır. Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi isə professor Zakir Kaya tərəfindən həyata keçirilmişdir. Bu tərcümələr Azərbaycan tarixi romanının dünyasında tanınmasına və müəllifin yaradıcılığının beynəlxalq miqyasda yayılmasına mühüm töhfə vermişdir.
Müxtəlif janrlarda yazıb-yaradan müəllifin “Bir zinətdir Xaqani” və “Vətən” poemaları, “Yerlər” və “Ölümün qeyrət səddi” pyesləri, həmçinin digər bədii əsərləri milli ruhun, vətənpərvərlik hissinin və tarixi yaddaşın təbliğinə xidmət edir. “Ölümün qeyrət səddi” pyesində erməni və azərbaycanlı qonşuların bir dövr mövcud olmuş mehriban münasibətlərinin xəyanət nəticəsində faciəyə çevrilməsi bədii şəkildə əks etdirilmişdir. Onun diqqətçəkən əsərlərindən biri olan “Tarix qarşısında cavab günüdür” povesti Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı törədilmiş cinayətlərdə ittiham olunan şəxslərin məhkəmə proseslərini müəllifin şəxsən izləməsi əsasında qələmə alınmış sənədli-bədii əsərdir. Əsərdə tarixi həqiqətlər, ədalət, hüquqi məsuliyyət və müharibənin insan talelərinə təsiri publisistik dəqiqlik və bədii ustalıqla işıqlandırılmışdır. Sona Abbasəliqızı İsmayılova Azərbaycanı Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və digər Türk dövlətlərində keçirilən çoxsaylı beynəlxalq konfranslarda, simpoziumlarda, ədəbi forumlarda, kitab festivallarında, mədəniyyət günlərində və elmi toplantılarda uğurla təmsil etmişdir. Onun çıxışları, məruzələri və təqdimatları Türk dünyasında Azərbaycan ədəbiyyatının, milli-mənəvi dəyərlərinin və Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin tanıdılmasına xidmət etmişdir. Bu fəaliyyətinə görə o, müxtəlif beynəlxalq qurumlar tərəfindən sertifikatlar, fəxri fərmanlar, təşəkkürnamələr, medallar və beynəlxalq mükafatlarla təltif olunmuşdur.
Sona Abbasəliqızı İsmayılovanın ədəbi və ictimai fəaliyyəti dövlət və beynəlxalq qurumlar tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. O, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülmüşdür. Türk dünyasının ortaq mədəni irsinin qorunması, Azərbaycan tarixinin və milli dəyərlərinin beynəlxalq aləmdə təbliği sahəsində göstərdiyip xidmətlərə görə Türkiyədə “İlin ən yaxşı tarixi roman müəllifi” adına layiq görülmüş, media sahəsindəki uğurlu fəaliyyətinə görə “Türkel Media Mükafatı” ilə təltif edilmişdir. Müəllif, həmçinin müxtəlif ölkələrin dövlət, elm, mədəniyyət və ictimai təşkilatları tərəfindən çoxsaylı fəxri adlar, diplomlar və mükafatlarla təltif olunmuşdur. Sona Abbasəliqızı İsmayılova Türk dünyasında həyata keçirdiyi ədəbi və mədəni fəaliyyətə görə yüksək qiymətləndirilən ziyalılardandır. O, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi ilə yanaşı, yeddi ölkənin Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Bu üzvlüklər onun yaradıcılığının beynəlxalq ədəbi mühitdə qazandığı nüfuzun və qəbulunun bariz göstəricisidir. Şair kimi də tanınan müəllifin sözlərinə Azərbaycanda və Türkiyədə 20-dən çox mahnı bəstələnmiş, tanınmış sənətkarlar tərəfindən ifa olunmuşdur. Onun poeziyası əsasında bəstələnən aşıq mahnıları, gəraylılar, qoşmalar və digər musiqi nümunələri ustad aşıqların repertuarında yer almışdır. Şeirlərində Vətən sevgisi, ana məhəbbəti, milli birlik, insanlıq, mənəvi dəyərlər, Türk dünyasının həmrəyliyi və tarixi yaddaş əsas mövzulardır. Sona Abbasəliqızı İsmayılova yaradıcılığı ilə yanaşı, Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq aləmdə tanıdılması istiqamətində sistemli fəaliyyət göstərən ziyalılardan biridir. O, 2013-cü ildən başlayaraq müxtəlif ölkələrdə keçirilən konfranslarda, görüşlərdə, kitab təqdimatlarında və mədəni tədbirlərdə bu mövzuda çıxışlar etmiş, məqalələr dərc etdirmiş, tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində ardıcıl fəaliyyət göstərmişdir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin və müxtəlif beynəlxalq ədəbi qurumların üzvü olan Sona Abbasəliqızı İsmayılovanın fəaliyyəti ölkə hüdudlarını aşaraq Türk dünyasının ortaq ədəbi, elmi və mədəni irsinin qorunmasına, inkişafına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir.
Sona Abbasəliqızı İsmayılovanın yaradıcılığı yalnız bədii ədəbiyyat və publisistika ilə məhdudlaşmır. Onun elmi-publisistik fəaliyyəti də akademik dairələr tərəfindən maraqla qarşılanmışdır. Müəllifin məqalələri Azərbaycanla yanaşı, beynəlxalq elmi nəşrlərdə də dərc olunmuş, milli-mənəvi dəyərlər, Türk dünyasının ortaq mədəni irsi, Azərbaycan ədəbiyyatı və Qərbi Azərbaycan mövzularında apardığı araşdırmalar elmi ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Sona Abbasəliqızı İsmayılova Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunmuş elmi konfransda məruzə ilə çıxış etmiş, həmin mövzu üzrə hazırladığı elmi məqalə beynəlxalq elmi jurnalda dərc edilmişdir. Onun çıxışı Türk dünyasının ortaq ədəbi-mədəni irsinin qorunması, Azərbaycan türkologiyasının inkişafı və milli-mənəvi dəyərlərin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından diqqətəlayiq elmi araşdırmalardan biri kimi qiymətləndirilmişdir. Müəllifin “Sözün Xaqanı” tarixi romanı yalnız bədii əsər kimi deyil, həm də elmi-ədəbi araşdırmalar üçün dəyərli mənbə kimi qəbul edilmişdir. Romandan seçilmiş nümunələr, müəllifin tarixi hadisələrə yanaşma tərzi və bədii ifadə xüsusiyyətləri dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin əsərləri ilə yanaşı bəzi ali təhsil müəssisələrinin dərslik və tədris vəsaitlərində nümunə kimi təqdim olunmuşdur. Bu, müəllifin yaradıcılığının həm elmi, həm də pedaqoji mühitdə maraq doğurduğunu göstərən əhəmiyyətli göstəricilərdən biridir. Sona Abbasəliqızı İsmayılovanın çoxşaxəli fəaliyyəti yalnız Azərbaycanla məhdudlaşmamış, Türk dünyasının müxtəlif ölkələrində keçirilən beynəlxalq konfranslar, simpoziumlar, ədəbi festivallar və mədəni tədbirlər vasitəsilə daha geniş coğrafiyanı əhatə etmişdir. O, çıxışlarında Azərbaycan həqiqətlərinin, Qərbi Azərbaycan irsinin, milli-mənəvi dəyərlərin və Türk xalqlarının ortaq tarixi-mədəni irsinin təbliğini ardıcıl şəkildə davam etdirmişdir. Yazıçı-jurnalistin zəngin yaradıcılığı, beynəlxalq mədəni əlaqələrin inkişafına verdiyi töhfələr, ədəbi və publisistik fəaliyyəti, redaktorluq məktəbi, gənc qələm sahiblərinə göstərdiyi dəstək, Türk dünyasının mənəvi birliyinə xidmət edən layihələrdə fəal iştirakı onun müasir Azərbaycan ədəbi-ictimai fikrində özünəməxsus yer tutduğunu təsdiq edir.
Sona Abbasəliqızı İsmayılova müasir Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış yazıçı-jurnalistlərindən, redaktorlarından və ictimai xadimlərindən biridir. Onun zəngin yaradıcılığı, tarixi romanları, publisistikası, dramaturgiyası, poeziyası, elmi-publisistik araşdırmaları və beynəlxalq fəaliyyəti Azərbaycan ədəbiyyatının, milli-mənəvi dəyərlərinin və Türk dünyasının ortaq mədəni irsinin təbliğinə xidmət edir. Əsərlərinin müxtəlif dillərə tərcümə olunması, beynəlxalq mükafatlara layiq görülməsi, yeddi ölkənin Yazıçılar Birliyinə üzv seçilməsi, beynəlxalq elmi konfranslarda çıxışları, kitablarının tanınmış alim və ədiblər tərəfindən yüksək qiymətləndirilməsi, həmçinin əsərlərinin ali məktəblərin tədris materiallarında nümunə kimi istifadə olunması müəllifin yaradıcılığının beynəlxalq miqyasda qəbul olunduğunu göstərir. Sona Abbasəliqızı İsmayılova bu gün də qələmi, sözü və ictimai fəaliyyəti ilə Azərbaycan həqiqətlərinin dünyaya çatdırılması, Qərbi Azərbaycan irsinin yaşadılması, Türk dünyasının ədəbi-mədəni əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi və gələcək nəsillərin milli ruhda formalaşması istiqamətində fəaliyyətini uğurla davam etdirir. Onun zəngin yaradıcılığı və ictimai fəaliyyəti müasir Azərbaycan mədəniyyətinin və Türk dünyasının ortaq mənəvi xəzinəsinin dəyərli tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Sona Abbasəliqızı İsmayılovanın nəşr olunmuş kitabları və 4 cildlik “Seçilmiş əsərləri”. “Sözün Xaqanı” tarixi romanı. “Bir zinətdir Xaqani”, “Vətən” poemaları. “Yerlər” və “Ölümün qeyrət səddi” pyesləri. “Tarix qarşısında cavab günüdür” povesti. Müəllifin elmi-publisistik məqalələri və beynəlxalq elmi jurnallarda dərc olunmuş araşdırmaları. Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunmuş elmi konfrans materialları. Türkiyənin “Kaya Haber” Agentliyində dərc olunmuş materiallar. ASKEF (Avrasiya Sanat Kültür Edebiyat Federasyonu) çərçivəsində həyata keçirilən beynəlxalq layihələr, konfranslar və mədəni tədbirlər. Müəllifin beynəlxalq mükafat və təltiflərinə dair açıq mənbələr.
(hekayə) Şəhərə ilk dəfə girəndə diqqətimi qəribə bir şey çəkdi: burada heç bir evin qapısı yox idi. Divarlar vardı, pəncərələr vardı, hətta eyvanlarda güllər də açmışdı. Amma qapılar yox idi. İnsanlar isə bunu adi qarşılayırdı. Bir qadından soruşdum: — Bəs evinizə necə girirsiniz? Qadın təəccüblə üzümə baxdı. — Biz heç vaxt çölə çıxmamışıq ki, içəri də girək. Dediklərini başa düşmədim. Şəhərdə gəzdikcə hiss etdim ki, burada heç kim heç kimə toxunmur. Hamı bir-birinin yanından keçir, amma sanki bir-birini görmür. Gülüşlər vardı, amma səs eşidilmirdi. Göz yaşları vardı, amma yerə düşmürdü. Külək isə bütün küçələri dolaşaraq insanların kölgələrini bir-birinə qarışdırırdı. Mən çıxış yolu axtarmağa başladım. Bir gün şəhərin mərkəzində paslı bir açar tapdım. Hamı qorxu ilə məndən uzaqlaşdı. — Onu yerə qoy! — deyə qoca bir kişi qışqırdı. — Bu şəhərdə açar olmaz. — Niyə? — Çünki açar olan yerdə qapı da olar. Qapı isə insanı seçim etməyə məcbur edər. Mən açarı ovucumda sıxdım. Elə həmin an şəhərin divarlarında nazik çatlar əmələ gəldi. Kimsə ilk dəfə yüksək səslə güldü. Başqa biri illər sonra ağladı. Külək istiqamətini dəyişdi. Sonra uzaqda, heç vaxt olmayan bir qapı görünməyə başladı. Mən ona doğru addımladım. Qapını açanda qarşıma nə başqa bir şəhər çıxdı, nə də yeni bir dünya. Qarşımda yalnız güzgü vardı. Güzgüdə isə uzun illərdir tanımadığım adam dayanmışdı. O, sakitcə gülümsədi. Mən ilk dəfə baxışlarımı ondan qaçırmadım.
Yazıçı, şair, publisist Sevda Səfərlinin ” Xan qızı Natəvan” adlı növbəti kitabı işıq üzü görüb Kitab Qarabağın sonuncu xanı Mehdiqulu xan Cavanşirin qızı, Qarabağ xanlığının sonuncu vərəsəsi, ictimai xadim, lirik şeirləri, qəzəlləri ilə könülləri fəth edən şair, rəssam, xalqını dərin məhəbbətlə sevən el qızı Xurşidbanu Natəvana həsr edilmişdir. Eyni zamanda o dövrdə Qarabağ xanlığında baş verən tarixi hadisələr öz əksini tapmışdır. Sevda Səfərlinin oxucularla ilk görüşü 2005-ci ildə “XARIBÜLBÜL HƏSRƏTİ” adlı şeirlər kitabı ilə olmuşdur. “BAYATILAR” kitabında isə müəllif Qarabağ dərdlərinə sanki layla çalmışdır. “VƏTƏN SİZƏ OĞUL DEDİ” kitabı Şuşa Şəhidlərinin və qazilərinin şərəfli döyüş yoluna həsr olunmuş dəyərli kitabdır. “ŞUŞANAMƏ” kitabında isə Sevda Səfərli ürəyində buza dönmüş, ərimək bilməyən Şuşasız günlərinin nisgilli əsərləri ilə Şuşalı günlərinin sevinc dolu əsərlərini bir yerə toplamışdır. Nisgilli Şuşasızlığının sonsuz kədəri ilə xoşbəxt Şuşasının acı, həm də şirin vüsalından pərvazlanan əsərlərin toplusu olan “Şuşanamə” Vətən adına yazılan ən gözəl ürək çırpıntılarıdır.
Sevda Səfərli dahi Üzeyir bəyə həsr etdiyi tarixi romanını da çapa hazırlayır. Bu şərəfli və məsuliyyətli işində Sevda xanıma uğurlar arzulayırıq.
Müəllifin oxuculara təqdim etdiyi “XAN QIZI NATƏVAN” kitabı Azərbaycan tarixini əks etdirən, Vətən sevgisi ilə yazılmış kitabdır. Kitabın redaktoru əməkdar jurnalist, tədqiqatçı, nasir, publisist Vasif Quliyevdir. Ön söz müəllifləri AYB-nin və AJB-nin üzvü, şair, əməkdar müəllim, Şuşa “Məclisi-üns” -“Söz gülüstanı” ədəbi birliyinin rəhbəri Əyyub Şlrlanlı və əməkdar jurnalist Əntiqə Qonaqdır.
Kitabda o dövrdə Qarabağ xanlığında baş verən ictimai-siyasi hadisələr, Xurşidbanu Natəvanın anadan olandan dünyasını dəyişən günə qədər yaşadıqları bədii şəkildə əks olunmuş, eyni zamanda həm də tarixi hadisələr olduğu kimi oxuculara çatdırılmışdır: “Xurşidbanu Natəvanın damarlarında Qarabağın qəhrəman sərkərdəsi Pənahəli xanın, Gəncənin cəngavər xanı Cavad xanın qanı axırdı. Cəsurluq, mərdlik qanı daşıyan əsilzadə Azərbaycan xanımı, Şuşa xanımı idi Xan qızı. Xurşidbanu Natəvanın atası dünyasını dəyişəndə cəmi 13 yaşı olmasına baxmayaraq, xanlığın yeganə varisi kimi məsuliyyəti öz üzərinə götürmüşdür. Erkən yaşlarında ömrünü sevdiyi xalqına, Şuşanın abadlaşmasına həsr etmişdir”.
Kitabın giriş hissəsində Sevda Səfərli “Müəllifdən” adlı başlıqla Xurşidbanu Natəvan haqqında geniş məlumat vermişdir.
“Müəllifdən” başlığı beş hissədən ibarət geniş bədii yazıdır: “Qarabağın “Tək inci”si, yeganə şahzadəsi”, “El üçün yanan şam”, “Qarabağın zərif təcəssümü”, “Bu günün və sabahın mədəniyyət günəşi”, ” “Kədərli qürur abidəsi”.
Kitabın ikinci hissəsi “Xan qızı Natəvan” poeması ilə başlayır. Poemada Natəvan haqqında geniş məlumatlar öz əksini tapır. Eyni zamanda həm də XVIII əsr Qarabağına işıq salan, xanlıqlar dövrünə güzgü tutan əhatəli , bədii təsvirlərlə zəngin poemadır. Poema proloqla başlayır və 11 hissədən ibarətdir: l hissə “Şuşa adlı “büllur qəsrin” yeganə şahzadəsi”, ll hissə “Xan qızı Tiflisdə”, lll hissə ” Xan qızı yenidən Şuşada”, lV hissə “Xan qızı ilə fransız yazarı Dümanın görüşü”, V hissə ” Nə mən olaydım, ilahi, nə də bu aləm olaydı”, Vl hissə ” Qarabağın Xurşud kimi parlayan bəxtsiz qızı”, VII hissə ” El üçün yanan şam”, VIII hissə “Məclisi-üns”- dostluq, ülfət məclisi”, IX hissə ” Yoxdur bir kimsə məgər dərdimi bilsin, ya Rəb!”, X hissə “Zəmanə saldı əcəb möhnətü-məlalə məni” , XI hissə ” Xurşid günəşitək dünyaya gəldi, zəif Natəvantək fəqət köç etdi” adlı hissələrdən və epiloqdan ibarətdir. “GÜL DƏFTƏRİ” adlanan növbəti bölmə daha maraqlıdır. “Gül dəftəri” albom- dəftərdə şair-rəssamın yazdığı 13 qəzəllə yanaşı sulu boya və karandaşla çəkdiyi müxtəlif güllər- qızılgül, bənövşə, qərənfil, yasəmən, lalə, süsən əks olunmuş rəsmlər toplanmışdır. Rəsmlərin sayı otuza yaxındır. Xan qızı Natəvanın öz əli ilə hazırladığı albom-dəftərdə güllərə həsr edilmiş şeirlər və hər şeirin yanında həmin gülün təsviri verilmişdi. Bununla da, Natəvan ədəbiyyatda təsvirin yaddaqalan sintezini yaratmışdı.
Natəvanın öz əli ilə hazırladığı Gül dəftəri” hal-hazırda sevgi ilə qorunur. M.Füzuli adına AMEA Əlyazmalar İnstitunda M-17 şifrəsi ilə mühafizə olunan “Gül dəftəri” 2025-ci ildə UNESCO -nun “Dünya yaddaşı” Reyestrinə daxil edilib. Natəvanın “GÜL DƏFTƏRİ” illüsyrasiyalı şeirlər albomu Dünya Yaddaşının Beynəlxalq Reyestrinə salınması ölkəmizin Qarabağ bölgəsinin XVIII əsrə aid irsinin UNESCO və üzv ölkələr tərəfindən yüksək qiymətləndirildiyini göstərir. Kitabın növbəti bölmələri belə adlanır: “Xan qızının xoş xatirələri yaddaşlarda” , ” Xurşidbanu Natəvanın nəvə, nəticə və kötücələrinin nənələri haqqında xatirələri” , “Xurşidbanu Natəvanın bibiləri- Ağabəyim ağa, Gövhər ağa”, “Salman Mumtazın Natəvan haqqında xatirələri”, Xurşidbanu Natəvanın tarixdəki və yaddaşlardakı portreti”. Dəyərli oxucular! Sevda Səfərlinin tarixi faktlara söykənərək yazdığı “Xan qızı Natəvan” kitabı Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Xurşidbanu Natəvanın yaşadığı dövrləri əks etdirən, Qarabağ adına, Vətən adına yazılmış dəyərli kitabdır.
“Yazarlar” olaraq bu və digər nailiyyətləri münasibətilə Sevdaxanımı təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq! Uğurlarınız bol olsun! Xeyirli olsun!
Bu dünyaya gəlmədən bir ssenari canlanır, Hərənin taleyinə bir hekayə yazılır. Zamanın əlindəki çarx astaca fırlanır , Yazılan hər insanın öz çiynində daşınır.
Həyatın səhnəsində hər insan bir rol alır, Kimi uzun ömürlü öz obrazın yaradır, Kiminin hekayədə ömrü yarımçıq qalır, Hekayə davamına səmadan asta baxır.
Bu fani səhnəninsə baş rolunda bizlərik, Yaxşı oynayanı da, pisi də var burada. Bu ağlı-qaralı geniş dünyada, Müxtəlif obrazlar oynayır burda.
Əvvəldən bir tale yazılsa belə, Şəxsiyyət seçimi bəndəyə qalar. İstəsə nur saçar zülmət gecəyə, İstəsə ömrünü zülmətə salar.
Müsbət obrazsan sən, yoxsa bir mənfi? Bu sənin ağlının dərin seçimi. Həyat səhnəsində itirmə sərfi, Gözəl yaz və bitir öz hekayəni. 18.06.2026
Qızlar oxusun!
Ey atalar, analar! Qızlar Tanrıdan gələn müqəddəs əmanətdir. Onların bu həyatda böyük bir amalı var. Məsələn, həkim, müəllim, ya da mühəndis olmaq, Elm oxuyub şərəflə parlaq gələcək qurmaq.
Gəlin dəstək olaq biz, onların addımına, Arxa duraq, güc verək müqəddəs arzusuna. Cəmiyyət güclü olar, savadlı qızlar ilə, İşıqlı sabahları daşıyaq gələcəyə.
Bu gün yüzlərlə qızın həyatına toxunaq, Bu şərəfli yolda biz onlarla addımlayaq. Uğur hekayəsinin içində biz də olaq, “Qızlar oxusun!” deyib, birlikdə imza ataq.
Kainata məktub (Kainat bu şeirdə həyatın və sonsuzluğun poetik rəmzidir)
İyulun on beşi… Günəş zirvədə, Kainat ruhuma sanki məlhəmdir. Əlli altı yaşın ağ rənglərində, Həyatın bu günü mənə həmdəmdir.
Əlvida deyirəm keçmiş günlərə, Gedirəm uğurlu xoş gələcəyə. Hər yeni sətiri öz düşüncəmlə, Yazaram daha da min bir həvəslə.
Ey sonsuz kainat, eşit sən məni… Açıram qapımı bir möcüzəylə. Sağlığı, hüzuru,sevgi selini, Dəvət eləyirəm bu yeni ilə!
Bundan sonrası da işıq, bərəkət, Hər doğan səhərim bir şans, bir paydır. Gülürəm, kainat, sən də mənə gül, Mənim əlli altı yaşım gözəl bir çağdır!
44 günlük Vətən Müharibəsi Salnaməsinə adını yalnız göstərdiyi qəhrəmanlıqla deyil, habelə, “Vətən yaxşıdır” mahnısını özü kimi bir Dastana döndərməklə yazan — şəhid Xudayar Yusifzadə 15 iyul 1998-ci il Bərdə şəhərində anadan olmuş, 2004–2015-ci illərdə Bərdə şəhərində Bülbül adına 1 nömrəli Uşaq İncəsənət Məktəbində təhsil almışdır. 2016–2018-ci illərdə Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin “N” saylı hərbi hissəsində müddətli həqiqi hərbi xidmətdə olmuş, hərbi xidmətini bitirdikdən sonra Dövlət Sərhəd Xidmətinin Sərhəd Qoşunlarının sıralarında müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu olaraq xidmət etmiş, kursdan keçdikdən sonra “kiçik gizir” hərbi rütbəsi almışdır.
2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində könüllü iştirak etmiş Yusifzadə Xudayar qısa, lakin şərəfli ömrünü Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə, dövlətinə və xalqına xidmətə həsr etdi. O, son nəfəsinə qədər döyüşərək müqəddəs amalına – Vətənin azadlığına sadiq qalaraq 22 oktyabr 2020-ci il… ən uca zirvəyə — şəhidlik məqamına yüksəldi.
Döyüş meydanında göstərdiyi şücaətlərlə adını qəhrəmanlıq salnaməsinə əbədi həkk edən Yusifzadə Xudayarın adı Azərbaycan xalqının yaddaşında yalnız bir hərbçi kimi deyil, o cümlədən mənəvi gücün, sarsılmaz iradənin və Vətənə sonsuz məhəbbətin rəmzi kimi yaşayır. Cəbhədə silahdaşları ilə birlikdə ürəkdən oxuduğu “Vətən yaxşıdır” mahnısı milyonlarla insanın qəlbinə yol tapdı. O səs Zəfər ruhunun, milli birliyin və torpaq sevgisinin unudulmaz ifadəsinə çevrildi.
Mən, Nərmin Ağaqızı — Xudayar Yusifzadənin doğum gününü dərin ehtiram hissi ilə anır, onun əziz xatirəsi qarşısında baş əyirəm! Şəhidlərimizin qanı ilə yazılan Zəfər tarixi Azərbaycanın ən böyük qürur səhifələrindən biridir. Bu tarixin müəlliflərindən biri olan Xudayar Yusifzadənin adı xalqımızın yaddaşında daim yaşayacaq.
15 iyul, 2026-cı ildə AYB Mingəçevir bölməsinin növbəti toplantısı keçirilib
15 iyul, 2026-cı ildə AYB Mingəçevir bölməsinin növbəti toplantısı keçirildi. Toplantını giriş sözü ilə açan Azərbaycan Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Mingəçevir bölməsinə yeni sədr təyin olunmuş şair Elşən Əzim bölmənin yaradıcısı və 27 il sədri olmuş İsmayıl İmanzadə nin xatirəsinin bir dəqiqəlik sayğı duruşu ilə yad edilməsini təklif etdi. Sayğı duruşundan sonra Elşən Əzim görkəmli şair-publisist İsmayıl İmanzdənin çoxşaxəli fəaliyyətindən, Mingəçevir ədəbi mühitinin formalaşmasındakı rolundan danışdı.
Çıxış edənlər MDU-nun müəllimi Mehman Rəsulov, gənc şair-drammaturq Elçin Məhərrəm, qocaman şair Ağabala Salahlı, gənc yazıçı-esseist Şamil Həsən, tarixçi Qurban Vahidov, AYB üzvü, şair Əhməd Əfsun, AYB üzvü yazıçı Zümrüd Rəhimova, şairə Rahilə Hüseynqızı, AYB üzvü, şair Bəhman Gülövşəli, AYB üzvü, gənc şair Nicat Hunalp , şair – publisist, AJB üzvü Məmməd Mərzili, satirik şair Eldəniz Cəfəroğlu və b. Yeni ədəbi-bədii yazılarını səsləndirdilər, arzu və təkliflərini bildirdilər.
“Yazarlar” olaraq mərhum İsmayıl İmanzadəni rəhmətlə anır, AYB MİNGƏÇEVİR BÖLMƏSİnin kollektivinə bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq! Uğurlarınız bol olsun! Xeyirli olsun!
“SpaceX” Mars planetinə göndəriləcək bütün missiyaları ləğv edib. İlon Maskın bu qərarı ABŞ vətəndaşlarından çox mütəxəssisləri məyus edib. Belə ki, ölkənin aparıcı astrofizika alimləri Marsdan imtina səbəbini heç cürə anlaya bilmirlər. Küçələrdə etiraz aksiyaları günü-gündən artır. Sakinlər əllərində “Back to the Mars Matter” plakatları ilə öz etirazlarını bildirirlər. Daha bir qrup gənc “Mars şokoladı ilə başımızı aldatmayın” şüarı ilə divarları yazıq-yazıq edərək ictimaiyyətin diqqətini çəkməyə çalışırlar. Səkilərdə, yollarda, dükanların qarşısında “Mars”, “Snickers”, “Milky Way” şokoladları ayaq altında tapdalanır. Bunun qarşılığında İlon Mask heç də narahat görünmür.
Ohayo ştatına ezam olunmuş xüsusi müxbirimiz Eypril Onil yeni filmlərin təqdimatına toplaşan holivud ulduzları arasında İlon Maskı görüb. “Sentrum” hotelindən canlı bağlantı yaratmağa çalışaq:
– Eypril, buyurun.
(Müxbir əlində mikrofon, fonda isə İlon kino ulduzları arasında rəqs edir.)
– …Son zamanlar İlon Maskın verdiyi açıqlamalar ümidverici səslənmir. Belə ki, “SpaceX”in yaradıcısı uçuşların nə zaman bərpa olunacağı sualına “Zaman nisbidir, məndən yox, Enşteyndən soruşun” kimi qeyri-adekvat cavablar verir. Bəzən isə o, media ilə ünsiyyətdən tamamilə yayınır. Biz indi “Sentrum” hotelində təşkil olunan ziyafət zalındayıq. Ümid edirik rəqs meydançasını ələ alan İlon bizimlə səmimi olacaq və hansısa bir dəqiq məlumatı bölüşəcək.
– Cənab İlon, siz “Mars İncorporated” şirkətinə zərbə vurmaq üçün bunu edirsiz, yoxsa? Amma məsələyə ciddi yanaşsaq… Yəni, doğurdan biz heç zaman Marsa gedə bilməyəcəyik?
İlon Mask baxışlarını yuxarı, bir qədər də sola çəkərək 5 saniyəlik fikrə gedir sonra üzünü müsahibinə tutur:
– Mən sizə bir söz demək istəyirəm. Amerika film sənayesi son onillikdə inanılmaz dərəcədə fərqli kontent yaradıb. Əlbəttə, bu insanların məhsuludur. Amma biz süni intellektin köməyi ilə kinonu elə bir səviyyəyə qaldıracağıq ki, orada qəhrəmanlar siz olacaqsız. Filmin çəkilişləri artıq başlayıb. Odur ki, sizə premyeranı gözləməyi tövsiyə edərdim.
Eypril Onil üzünü kameraya tutaraq: “Görəsən premyera sözünün arxasında nə gizlənir? Ümid edirik söhbətin filmdən getmədiyini yaxın zamanlarda hamımız biləcəyik. Hələlik bu qədər. Söz yenidən sizdədir”.
Mayor Hümbətov televizoru söndürüb zalda əyləşən qara kostyumluları bir-bir gözdən keçirdi:
– Nə düşünürsüz, cənablar? Adam doğrudan Marsa getmək istəmir. Kim öldü, kim qaldı, şirkətə maraqlı deyil. Yəqin başa düşürsüz də, premyera məsələsi diqqəti yayındırmaq üçündür.
– “SpaceX” pul xərcləmək istəmir? Yoxsa… – çiyinlərinin üstünə kəpəyi tökülmüş El-İlan maraqlandı. Digərləri ortada gedən söhbətə qulaq asırdı.
Mayor Hümbətov kreslosuna yayxanaraq:
– Bu vaxta qədər Marsa robotlar uçurdu, indi isə insan göndəriblər. Məncə ora getməyin heç bir nəticə verməyəcəyini anladıqları üçün xərcləri kəsiblər, – dedi.
– Bəlkə qorxurlar? Yadınızdadırsa, bundan əvvəlki missiyada gəminin yaxınlığında bir UNO fırlanırdı. Yol boyu obyekt gəmidən əl çəkmirdi. Buna baxmayaraq robotlardan ibarət heyət təhlükəsiz eniş etdi.
– Ola bilsin hansısa bir xəbərdarlıq alıblar, buralar sizlik deyil, yaxud da buna bənzər başqa bir şey.
– Sizlik deyil, nə mənada?
– Bax elə mən də sizin kimi bu suala cavab tapmaq istəyirəm, – deyib əlində tutduğu qələmin düyməsini tez-tez sıxıb buraxdı: “çık-çık-çık”.
El-İlan barmaqlarını saçlarında gəzdirdikcə tüklərinin dibindən tökülən kəpək dənələri qar kimi qara pencəyinin üstünə ələnirdi.
– Biz özümüz uçsaq necə, mümkündür?
Mayor Hümbətov “AzərSpace”in hazırladığı “Dan ulduzu” kosmik gəmisinin maketinə baxdı; düz qarşısında idi
– Vəziyyət Marsın səthinə enib sonra da geri qayıtmağı tələb edir. İlon Maskda olan texnologiya bizdə yoxdur. Bundan başqa bizim o qədər yanacağımız hardandı…
– Bəs, bizim “SpaceX”lə əlaqələrimiz necədir? Xahiş etsək, onlar falkonlardan birini bizə icarəyə verər? Necə bilirsiz, bəlkə maraqlanaq?
– Güman ki pulun müqabilində razılaşarlar, amma əvvəlcə ora gedə biləcək qəhrəmanı tapmaq lazımdı.
Qara kostyumlu çiynindəki kəpəyi əli ilə təmizləyərək:
– Bəs, ekipaj iki nəfərdən ibarət olsa necə? – deyə, soruşdu.
– Yox, ikinci adama ehtiyac yoxdur.
– Mən adam nəzərdə tutmuram. Siçan ola bilər, ağzı yağa bulaşmış siçan, yaxud da suilanı, it. Başqa sözlə, bioloji varlıq.
Qara kostyumlular təəccüblə bir-birlərinin üzünə baxıdlar.
– Siçan nəyimizə gərək?
– Biz həqiqəti öyrənməyə çalışırıq, elə deyilmi? Bilmək lazımdır ki, bu məsələ tək insanla bağlı olan şeydir, yoxsa bütün canlılara şamil olunur?
– Fikrinizlə razıyam.
– Özü də bu məsələni elə bir adam çözməlidir ki, elmdən anlayışı olsun.
Kapitan qələmi barmaqlarının arasında fırladıb ayağa qalxdı. Tapşırıq aydın idi. Daha heç bir suala ehtiyac qalmamışdı.
– Cənablar, hələlik bu qədər. Fikirləşin, ağlınıza bir ideya gəlsə deyin. Amma unutmayın ki, vaxtımız məhduddur, qısa zamanda bir qərara gəlməliyik.
Mütəxəssislər arasında El-Yalan kod adında boz kostyumlu da əyləşmişdi. Zaldakılar bir-bir otaqdan çıxanda mayor Hümbətov boz kostyumlunu saxladı:
– El-Yalan, siz qalın.
Növbəti gün El-Yalan Elmlər Akademiyasının qarşısındakı skamyada oturub əlindəki planşetlə dosyeləri vərəqləyirdi. Bir-bir Beynəlxalq Kosmik Stansiyasında tapşırıqda olanların tərcümeyi-halını oxuyurdu. Bir nəfər göstəricilərə tam uyğun idi. Özü də əsl alim. Ona da məhz beləsi lazım idi ki, vəziyyəti elmi tərəfdən analiz edə bilsin. Diqqətlə Kapitan Musabəyovun dosyesini oxumağa başladı.
Musabəyov həmin vaxt divanda oturub televizorda bir-bir kanalları çevirirdi. Axşam süfrəsi açmış arvadı iri buluddakı aşla buğlana-buğlana təzəcə otağa girmişdi ki, mobil telefona zəng gəldi. Kişi ağır-ağır yerindən qalxıb, “mən götürərəm əziyyət çəkmə”, deyərək əlini telefona atdı. Gözünü ekranda tanımadığı nömrəyə zilləyib fikirli-fikirli düyməsin basdı.
Xəttin o biri ucunda ciddi, bir qədər də cır səslə danışan şəxs özünü təqdim etmədən birbaşa mətləbə keçdi:
– Kapitan Musabəyov, adımı deyə bilmərəm, amma hardan zəng vurduğumu təxmin edə bilərsiz. Yoldaş kapitan, siz məni xatırlamalısınız. Beynəlxalq Kosmik Stansiyada baş verən bir məsələni müzakirə etmək istəyirəm. Zəhmət deyilsə, işlədiyiniz müəssisənin qarşısındakı parka gəlin.
Kapitan Musabəyov dərhal vəziyyəti anladı. Ona kapitan deyə müraciət etmişdilərsə, demək köhnə iş yerindəndi. Yenə kosmik uçuşlar, aylarla Yerin başına dolanmaq. Çoxdandır bu peşənin daşını atmışdı, daha ayağını yerdən üzmək istəmirdi. Elmi dərəcə alandan sonra yerdə qalan həyatını yeni işinə və ailəsinə həsr etmək istəyirdi. Bununla belə başa düşürdü ki, yaxasından yapışdılarsa əl çəkməyəcəklər.
– Nə vaxt, saat neçədə?
– Elə indi gəlin, gecikməyin!
Musabəyov narazı-narazı mobil telefonu masanın üstünə fırıldatdı, qara “sportivni”sini soyundu və tələm-tələsik şalvarını əyninə keçirdi. Sonra mavi zolaqlı köynək, üstündən də pencək. Hazır.
– İmkan verməzlər də! Otur ye, televizora bax, bir azdan qayıdıram.
Qapıdan çıxanda yoldaşı səslədi:
– Telefonun qaldı…
Gecə vaxtı, müəmmalı bir zəngdən sonra tanımadığın insanla görüşmək qaranlıqda kanalizasiya lyukuna düşmək kimi bir şeydi. Quyunun nə dərəcədə dərin olduğunu təxmin etmək mümkün deyil.
Ekranda kontaktlara baxa-baxa pilləkənləri enən Musabəyov özünü sığortalamaqdan ötrü köhnə tanışlardan birinə zəng vurmaq istədi, ancaq nə düşündüsə, dayandı. Fikirləşdi ki, orbital uçuşlar barədə kiminləsə məsləhətləşmək elə də yaxşı fikir deyil. O, çalışdığı idarənin məxfi qurumlarla əlaqəli olduğunu düşünüb əvvəlcə vəziyyəti öyrənməyi münasib bildi.
Binadan çıxanda tünd kostyumlu bir nəfərin ona doğru addımladığını hiss edib dayandı. Başa düşdü ki, nəzarətdədir.
– Kapitan Musabəyov, uzağa getməyə ehtiyac yoxdur, maşın burdadır, – deyib əlinin işarəsi ilə ona yolu göstərdi.
Onlar həyətin başındakı “Şevrolet”ə olan qırx addımlıq məsafəni kəlmə kəsmədən qət etdilər.
Yol boyu naməlum kostyumlu maşını ağzına su alıbmış kimi idarə edirdi. Musabəyov da arabir orğun-orğun adamın kostyumuna baxıb fikrə gedirdi: “Bu, məndən nə istəyir görəsən? Harda səhv etmişəm, nəyi düz eləməmişəm ki, məni sorğu-suala tuturlar? Bəlkə işləri düşüb mənə? Hə, yəqin onlara lazımam. Amma pencəyi tam qara deyil, işıq düşəndə rəngi daha çox boza çalır”.
Şəhər qırağında ucqar bir göydələn. Burada nə zaman olduğunu xatırlamırdı. Binanı da deyəsən yeni inşa etmişdilər.
Maşından düşüb girişə doğru addımladılar. Boz kostyumlu Musabəyovdan heç nə soruşmadığı üçün Musabəyov da artıq suallar vermirdi. Amma əsas sualın cavabını elə girişdəki lövhənin üzərində qızılı hərflərlə həkk olunmuş qurumun adında tapdı: Orbital Qüvvələr Komandanlığı. Altında isə Departament-2 yazılmışdı. “Bu adam tapşırığı icra edəndi. Böyüklərinin biri ilə məni görüşdürmək istəyir”, – deyə düşündü.
Liftlə 5-ci mərtəbəyə qalxdılar sonra dəhlizdən sağa burulub uzunsov və alaqaranlıq bir otağa daxil oldular. Konfrans zalı idi. Musabəyov dərhal 180 dərəcəlik baxışlarla məkanı beyninə yazdı. Yuxarıda nəzarət kamerası, sol tərəfdə şüşəbənd, qarşıda masanın üzərində kosmik gəmi maketi, sağda isə təlimat cədvəlləri. Elə Musabəyovun düşündüyü kimi oldu, içəridə onu gözləyən vardı. Mülki geyimdə, üzü yenicə taraş olunmuş bir şəxs Musabəyovu görən kimi “buyurun, çəkinməyin yoldaş kapitan”, – deyib ortalıqdakı müəmmalı ab-havanı dağıtmaq məqsədilə ən yaxındakı oturacağı qabağına çəkdi, özü isə əvvəlki yerinə qayıtdı.
– Əyləşin, yoldaş kapitan.
Musabəyov ürəyində fikirləşdi: “Elə bil məktəb partası arxasında oturub. Qollarını da birinci sinif şagirdləri kimi masada qoşalaşdırıb, mövzuya necə giriş verəcəyini fikirləşir”.
– Mənim adım… siz məni mayor Hümbətov çağırın. Bu yoldaş isə köhnə əməkdaşlarımızdandı. O, sizi tanıyır, birlikdə layihələrdə iştirak etmisiz.
Boz kostyumlu mayora dəstək verirmiş kimi sözlərini təsdiqlədi:
– Bəli, bəli, biz 15 il əvvəl Beynəlxalq Kosmik Stansiyada birgə olmuşuq.
Boz kostyumlunun nitqi həmin saniyə Musabəyovun yaddaşını təzələdi.
– Bayaq mənə zəng vuran siz idiniz. Səsinizdən tanıdım. Amma Beynəlxalq Kosmik Stansiyada siz deyildiz.
– Bəs kim idi? – mayor Hümbətov xəbər aldı.
– Çox pinti, həftələrlə bədəni su görməyən qəribə bir tip idi. Saçları həmişə yağlı olardı. Təəssüf ki, adını unutmuşam.
– Stansiyada nə işlər görürdüz?
Musabəyov danışdıqca mayor onun üz cizgilərinə, əl hərəkətlərinə göz qoyurdu.
– Yadımdadır, o zamanlar Yerin maqnetik sahəsi üzərində elmi araşdırmalar aparırdım.
– Cənab kapitan, yaxşı pula nə deyərsiz? – Mayor əsas mətləbə keçdi, – Bir təklifimiz var sizə. Marsa missiya hazırlanır, xilasetmə əməliyyatıdır. Ora uçub sıradan çıxmış robotları Yerə çatdırmaq lazımdı. Bizə kömək etməyə razılıq versəniz yüksək məbləğdə mükafat alacaqsınız.
Musabəyov qolundakı saatın elektron siferblatına baxıb, dərindən köks ötürdü. Rəqəmlər 22:15-i göstərirdi.
– Gecə vaxtı elə buna görə məni evimdən dartıb gətirmisiz?
Əlinə qələm oynadan mayor Hümbətov gülümsəyərək dedi:
– Bəli.
– Robotlara noolub ki, onları Yerə gətirmək elə vacibdir?
– Təfərrüatlara siz razılıq verəndən sonra vararıq. Amma unutmayın, razılıqdan sonra geri çəkilmək olmaz! Həbs olunacaqsız.
Müsabəyov köhnə peşəsindən uzaqlaşsa da gündəmdə olan kosmik xəbərləri izləyirdi.
– Təsadüfən “SpaceX”lə bağlı deyil ki?
Mayor Hümbətov onun sualına təbəssümlə cavab verdi. Musabəyov başını yellədi:
– Yaxşı, mən sizə ancaq bir neçə gündən sonra cavab verə bilərəm.
– Mümkünsə bizə sabah deyin. Vaxt məhduddur.
Musabəyovu gətirdikləri kimi maşınla da evinə ötürdülər. O, içəri keçər-keçməz pencəyini soyunub tir-tap çarpayısına uzandı. Ertəsi gün səhər arvadına bir söz demədən hazırlaşıb işinə getdi.
Musabəyov Elmi Tədqiqatlar İnstitutunda aparıcı mütəxəssislərdən idi. Elektromaqnetizm sahəsində ideyaların tətbiqinə görə ona “Enşteyn Musabəyov” deyirdilər. Kefinin kök vaxtı arvadı da onu Enşteyn müəllim, deyə, çağırırdı.
– Enşteyn müəllim, aşağıda bir nəfər sizi gözləyir, – iş yoldaşlarından forslu-fasonlu bir xanım gülümsəyərək dedi.
Dünənki gecə Musabəyovun yaddaşından silinmişdi, işdəki ab-hava o qatmaqarışıq məsələni tamamilə unutdurmuşdu ona. Amma binadan çıxan kimi, lent elə bil geriyə fırlandı.
– Hə, bu sizsiz?
Boz kostyumlu əlində planşet amiranə şəkildə “qısa söhbətimiz var, gedək” deyib Musabəyovu tələsdirdi. Onlar dünənki “Şevrolet”ə minib, dünənki yerə getdilər…
Gündüz vaxtı Badamdar qəsəbəsi elə də vahiməli görünmürdü. Bir də Musabəyov məsələdən qismən xəbərdar olduğu üçün narahat deyildi. Boz kostyumlu binanın qarşısında dayandı və onlar maşından düşdülər.
Söhbət mayor Hümbətovun otağında davam etdi:
– Nə qərara gəldiniz?
– Əgər missiya dediyiniz kimi, robotları yerə çatdırmaqdan ibarətdirsə mən razı.
– Bir sualım var. Dini görüşləriniz bizə maraqlı gəlir. Allaha inanırsız?
Musabəyov şablon cavab verdi:
– Bir elm adamı kimi mən ilahi qüvvələrə inanmıram və hər şeyin səbəbini yalnız elmdə axtarıram. Amma nə üçün soruşursuz? Sizi başa düşmədim.
– Ona görə soruşdum ki, maraqlıdır. Görəsən, bir müsəlman özünü Yerdən kənarda necə hiss edə bilər? Amma deyirsiz ki, ateistsiniz.
– Bəli.
– Yenə də fikrinizi öyrənmək istərdim. Bir müsəlman Yerdən kənarda özünü necə hiss edər?
– Əgər onunçün qiblə vacib deyilsə, yaxşı, Yerdəki kimi hiss edər.
Mayor Hümbətov əli ilə çənəsini ovuşduraraq fikrə getdi: “bir ateistin verdiyi cavab elə belə olmalıdır”. Sonra isə ciddi-ciddi mətləbə keçdi:
– Siz Qəmli və bığlı ilə birlikdə uçacaqsız.
– Lap yaxşı. Üç nəfərlik heyətlə.
– Qəmli və bığlı siçanın adıdır. Yanınızda bir siçan olacaq.
Kapitan Musabəyovun dodağı qaçdı.
– Bəs o biri siçan harda olacaq?
Gözlənilməz sual mayor Hümbətovun da içəridən qarnını qıdıqladı.
– Yanınızda.
– Cənab mayor, siz mənimlə zarafat edirsiz?
– Yox, bura zarafat yeri deyil. Qəmli və bığlı iki deyil, bir siçanın adıdır.
– Əcəb ad qoymusuz siçana. Niyə məhz siçan, adam bəs eləmir ki? – soruşanda elə dediyi sözə də tutuldu. – Hm… din, ateizm, siçan. Görəsən, o mənə niyə belə suallar verir? – ildırım sürətilə ağlından keçirdi.
Mayor Hümbətov baş barmağı ilə qələmini daha sərt şəkildə çıkkıldatmağa başladı: “çık-çık-çık-çık…”
– Siz mənə vəziyyəti izah edə bilərsiz? Gəmi ilə əlaqə kəsilib? Yoxsa…
– Xeyr əlaqə kəsilməyib.
– Yaxşı. Gəmidə neçə robot var?
Kapitan Musabəyov sözləri elə bil onun ağzından kəlbətinlə çəkib çıxarırdı.
– İki robot və… – deyib tez də fikrini redaktə etdi, – iki robot.
– Hiss etdim robotdan başqa da orda kimsə var.
– Nə yalan deyim, missiyada iki robot və Əfqanıstandan bir astronavt iştirak edirdi.
– Əfqanıstan?!
– Bəli. Ola bilsin Tanrıya inamı güclü olduğu üçün onu bu layihəyə cəlb ediblər. Siz əslində onu xilas etmək üçün burdasız.
– O, sağdır?
– Necə deyim sizə. Həm hə, həm də yox.
Musabəyov hər vəchlə onu tapşırıqla yükləməyə çalışan mayorun düz gözünün içinə baxdı:
– Siz mənə deyə bilərsiz orda nə baş verir?
– Həmin astronavt hiperyuxu altında Marsa göndərilmişdi. Obrazlı dildə desək məsafəni qısaltmaq üçün o, yatıb-durmalı idi. Amma ayılanda səhhətində problemlər yarandı.
– Hansı problemlər?
– Bilirsiz, izah etməyə bir az çətinlik çəkirəm, necə deyim?
– Elə olduğu kimi deyin.
Kapitan Müsabəyov diqqətlə mayorun sözün ardını gətirməsini gözlədi.
– Həmin o əfqan ekranda bir qədər şəffaf görünür.
– Nə mənada şəffaf?
– Şəffaf da, şəffaf.
Musabəyov bir qədər fikrə getdi.
– Siz onun şəffaflığını necə təyin etdiniz? Dalğada interferensiya var, yoxsa siqnal kəsilir?
– Xeyr, siqnal kəsilmir. Yanındakı robotlar ekranda aydın təsvir olunur, amma o adam elə biləsən ruhdur, ona baxanda arxasındakı şeylər görünür. Tez-tez də qışqırır. Hiss olunur ki, əziyyət çəkir.
– Ünsiyyət var?
– Xeyr.
– Bilmək olar, bu məlumatlar sizdə hardandı?
– Nə gizlədim, bizim “SpaceX”lə əlaqələrimiz var. Belə qərar qəbul olunub ki, budəfəki ekspedisiyada biz iştirak edəcəyik. Biz, yəni siz. Biz tərəfimizdən təşəbbüs göstəririk. Onlar öz raketlərini bizə verməyə hazırdır. Bu, həm də elmimiz üçün vacibdir. Bilirsiz?..
Mayorun nitqində həyəcan hiss olunurdu. Musabəyov onun üzünə baxa-baxa düşüncələrə daldı.
– İndi bu fenomenin izahını vermək çətindir.
– Siz planetdəki vəziyyəti araşdırıb təcili o adamı Yerə çatdırmalısız. Üstünüzdə bütün lazımi avadanlıqlar olacaq.
Gərginlikdən ağzı quruyan Musabəyov qollarını masaya uzadıb baxışlarını boşluğa zillədi: “Robotlar cansızdı, cansızdısa demək insanla bağlıdır… Bəlkə din, yoxsa… yoxsa nə? Sərhəd. Hə, Yerin üst qabığı! Son təbəqə…”
Musabəyov quyunun dibinə endiyini indi başa düşdü.
– Siz mənə öz vəziyyətimi götür-qoy etməyə vaxt verə bilərsiz?
– Əlbəttə, rahat olun.
– Su versəniz pis olmaz.
Mayor Hümbətov üzünü köməkçisinə tutdu:
– El-Yalan, bizə su gətir, – ardınca da əlavə etdi, – qazlı olsun.
– El-Yalan?!
Otaqdakıların üzünə gülüş qondu.
Çox keçmədi El-Yalan əlində bir şüşə su ilə otağa qayıtdı və nəzakətlə onu Musabəyovun qarşısına qoydu.
– Yeri gəlmişkən, sizin dosyenizi oxuyanda heç bir kod adınıza rast gəlmədim. – Mayor Hümbətov davam etdi.
Musabəyov masanın altında şüşənin qapağını astaca açaraq qazını boşaltdı, sonra suyu stəkana süzüb birnəfəsə başına çəkdi.
– Dosyedə qeyd olunmayıb. Siz mənim kod adımı heç yerdə tapa bilmərsiz.
– Sirr deyilsə kod adınız nədir? – mayor Hümbətov maraqlandı.
Musabəyov astadan dedi:
– El-Zefs.
– Çox gözəl, ümid edirik Marsın sirrini aça biləcəksiniz.
Müsabəyov dərindən nəfəs aldı və son sözünü dedi:
– Mayor Hümbətov, mən Marsa getməkdən imtina edirəm.
Mayor üçün cavab gözlənilməz və sərt oldu. O, içindəki qəzəbini boğaraq dedi:
– Təəssüf edirəm, sizi həbsə almaq məcburiyyətindəyik.
– Yaxşısı, məni həbs edin.
Mayor Hümbətov masanın altındakı qırmızı düyməni sıxdı. Bir dəqiqədən sonra içəri iki qoluzorlu girdi.
– Aparın Kapitan Musabəyovu atın zirzəmiyə, – deyib üzünü məhbusa tutdu. – Əlvida, Enşteyn müəllim. İnciməyin, mən də hamı kimi tapşırıqları icra edirəm.
Kapitan Musabəyovu apardılar, mayor Hümbətov isə asta bir tərpənişlə pəncərəyə yaxınlaşıb üfüqdə közərən günəşin son şəfəqlərinə tamaşa etməyə başladı. Dəniz heç zaman olmadığı kimi qızılı rəngə boyanmışdı. Gözünün qabağında yanmış kürənin ölümünə şahidlik edən mayor fikirli-fikirli üzünü çevirib yerinə qayıtdı. Şüşədə yarımçıq qalmış suya baxa-baxa əli ilə masanın altındakı qırmızı düyməni sıxdı. Çox keçmədi köməkçisi içəri daxil oldu.