“Bir gün biz kâfirleri yine çöllerin öbür tarafına atacağız. Sayıları Taklamakan Çölü’ndeki kum taneleri kadar olsa bile (Böke Batur).” Osman Batur 20. yüzyılda Çin’e karşı en büyük mücadeleyi vermiş halk efsanelerinden ve Asya’nın son büyük özgürlük savaşçılarındandır.
Bütün hayatı boyunca Moğollarla, Ruslarla ve Çinlilerle mücadele etmiştir.
1940’lı yıllarda Çin baskılarla silahların bırakılması ister.
Altay Kartalı namı işte tam da bu günlerde ortaya çıkar.
Halk önce Osman Batur’un silahların bırakılmaması düşüncesine karşı çıkar …fakat zaman geçtikçe ne kadar haklı olduğu anlaşılır .. ve birçok genç onun yanına zulme direnmeye gider.
Osman Batur ve mücahit arkadaşları gittikçe büyüyen bir güç olarak Çin devletini tehdit eder hale gelir.
Güçlenir ve kahramanlaşırlar.
Çünkü ‘dua’yla çıkmışlardır yola. Çin zulmüne isyan bayrağı açtığı günlerde annesi şöyle dua etmiştir arkasından:
“Ben oğlumu bu günler için doğurdum. Çinliler asırlardır koyun boğazlar gibi biz Türk’leri öldürüyorlar. Bizim canımız, bizden önce ölenlerin canından daha kıymetli değildir. Bizden sonrakilerin yaşaması için oğlum, ben ve diğer çocuklarım ölmeye hazırız.”
Kızıl Çin’e kan kusturan Osman Batur ve arkadaşlarının mücadelesi, …1943 yılında Altaylardan bütün Çinlilerin temizlenmesiyle sonuçlanır.
Altay Türkleri artık bağımsız olmuşlardır.
Altay Geçici Halk Cumhuriyeti Başkanlığı’na seçilen Batur, …2 yıl sonra Tanrı Dağları’nın kuzeyindeki Doğu Türkistan Kazak Türkleri’nin yaşadığı yerleri de Çin işgalinden kurtarır.
Çinliler, halkın gözünü korkutmak için uçaklardan broşür atarlar.
“Osman’ı terk edin, …onunla olanlar Osman’ın yanına, …hükümetin yanında olanlarsa hükümetin tarafına geçsin. Osman’ı yakalayacağız ve yanındakilerle birlikte cezalandıracağız”
yazan broşürlerle Osman Batur’u yalnızlaştırmaya çalışan Çin elbette o zaman bunda başarılı olamamıştır.
1951 Şubat ayında yine bir Çin hücumu sonrasında …Batur’un kızı Azapay ve birçok Türk kadını Çinliler tarafından esir edilir.
Bu olayın neticesinde Osman Batur tarihte eşine az rastlanacak bir cesaretle … tek başına Çin’e hücum eder …ve 200 kişilik bir askerî birliğe tek başına kafa tutar.
Askerlerin birçoğunu öldüren Batur, cephanesinin bitmesiyle birlikte … 17 Şubat’ı 18 Şubat’a bağlayan gece yakalanır ve Çin’in eline esir düşer.
Tarihler 29 Nisan 1951’i gösterdiğinde Osman Batur’un idam günü gelmiştir.
Devrim hükumetine karşı olmak suçundan idam cezasına çarptırılan Batur …iki aylık işkence sürecinden sonra … şehit olacağı son gün de işkence edilerek …kurşuna dizilmek üzere meydana çıkarılmıştır.
Kulakları ve kolları kesilen Batur’un …Çinlilere ne denli acı ve kayıp verdirdiği ona karşı yapılan muameleden net olarak anlaşılır.
Silahlar havaya kalkar ve Çin askerleri ateşe başlar. Son asrın en büyük kahramanı Osman Batur önce dizlerinin üstüne düşer, …sonra da secde eder vaziyette alnı yerde öylece kalır.
Tarihin gördüğü son kahramanlardan biri de böylece şehit düşer.
Çin ve Rus işgalcilerine karşı Doğu Türkistan’ın bağımsızlığı için mücadele eden ….ve bu uğurda naaşına bile işkence edilen Osman Batur’u şehadetinin 75. yıl dönümünde saygı ve rahmetle anıyoruz.
O, dağlar oğludur, təbiət oğludur, bəşər oğludur. Gözlərini dünyaya açanda dağ görüb, gözəllik görüb, saflıq görüb. Göz yaşı kimi dumduru, buz kimi soyuq, büllur bulaqlardan su içib. Təbiətə, saflığa, şəffaflığa vurulub. İllər bir-birini əvəz etdikcə onun ilk sevgi payına – ana sevgisinə yurd sevgisi, təbiət sevgisi, Vətən sevgisi, insanlıq sevgisi də əlavə olunub, bəşər sevgisinə çevrilib. Elə həyatın sirlərini dərk etməyə başladığı yeniyetmə çağlarından onun balaca ürəyi bütün bəşəri sevgilərin yurdu, obası, ocağı, daimi məskəni olub. O, gözəllik vurğunudur, insanlıq vurğunudur, bəşər vurğunudur. O, həmişə yaxşıların yaxşısını axtarır, yaxşıların yaxşısına dəyər verir, hər şeyin, hər kəsin daha yaxşı olmasını arzulayır. Əgər Tanrının yaratdığı gözəl bir çiçək görürsə, ona qulluq edir, daha da böyüməsinə, daha da əsrarəngiz, daha da ətirli olmasına çalışır. Qoy bu gözəlliyi başqaları da görsün, ətrindən feyziyab olsun, deyir… Bu yaxınlarda “YouTube” -də bir video-çarxa rast gəldim. Mövzu belə idi: “Gözəgörünməz bir zərrə olan atom bu qədər böyük enerjini necə yarada bilir?” Doğru sualdır, deyilmi? Möcüzədir, deyilmi? Bəs yumruq böyda kiçicik bir ürəyin bəşəri sevgisi möcüzə deyilmi?.. Şişirdilmiş müqayisədir? Niyə ki? Məgər atomun parçalanaraq yüksək enerji yaratmasını insan zəkası kəşf etməyibmi?.. O, şairdir, jurnalistdir, pulisistdir… bununla bitdimi? Əlbəttə, yox! O, həm də yorulmaq bilməyən ictimaiyyətçidir, təşkilatçıdır, natiqdir, yaxşıların yaxşısını etmək üçün bilik və bacarığını bütünlüklə ortaya qoyandır. Öz sözləri ilə desək: aydınımızdır.
Onu tanıdığım ilk gündən belə görmüşəm – o, hər yerdədir və hər yerdə öndədir. Təbii ki, söhbət dəyərli dostumuz, bu yaxınlarda mənalı, bəhrəli ömrünün 65 ilini başa vuracaq Tapdıq Əlibəylidən gedir. Qayıdıram yuxarıda söylədiyim fikirlərə aydınlıq gətirməyə. Yaradıcılığı barədə az sonra… Yeri gəlmişkən, o, öz fəaliyyəti və nailiyyətləri barədə danışmağı sevmir. Bu yaxınlarda, bir təsadüf nəticəsində öyrəndim ki, T.Əlibəyli Türk Ağsaqqalları Arasında Əlaqələrin İnkişafi İctimai Birliyi (#TAİB) İdarə Heyətinin üzvüdür və təşkilatın sayılıb-seçilənlərindəndir. Yenə də yeri gəlmişkən: T.Əlibəyli şair, publisist, tənqidçidir. “Konstitusyia” qəzetinin, “Heyrət” dərgisinin təsisçisi və baş redaktoru, AYB-nin, AJB-nin üzvü, “Qızıl qələm” mükafatı laureatı, Prezident təqaüdçüsüdür. Bu yaxınlarda onun redaktoru olduğu, həkim-şair Hacı Çingiz Ərəblinin dini mövzuda yazdığı, yüksək tərbiyəvi əhəmiyyət yükü daşıyan “Eşqnamə” kitabının təqdimat mərasiminin aparısı kimi yüksək intellekt sahibi olduğunun, güclü yaddaşa, dərin tarixi biliyə və natiqlik qabiliyyətinə malik olduğunun bir daha şahidi oldum. …Ötən əsrin sonları tariximizə qanlı-qadalı günləri ilə, 1987-ci ildən başlayaraq erməni faşizminin xalqımızın başına gətirdiyi vəhşiliklərlə, “20 Yanvar” faciəsi ilə, “Xocalı Soyqırımı” ilə, torpaqlarımızın işğalı ilə, bir milyondan artıq soydaşlarımızın min illərdən bəri sahib olduqları ev-eşiklərindən, yurd-yuvalarından didərgin salınmaları ilə, yüzlərlə günahsız insanların amansızcasına qətlə yetirilməsi ilə yazıldı. Torpaqlarımız şəhid qanları ilə yuyuldu… Eləcə də bu hadislərin fonunda son iki əsrdə həsrətində olduğumuz müstəqilliyimizi əldə edə bildik. Vətənə, xalqa bütün varlığı ilə bağlı olan, ömrünün cavan, qaynar çağlarını yaşayan Tapdıq Əlibəyli də bu proseslərin – Milli Azadlıq Hərəkatının öncüllərindən biri oldu, qələmi süngüsü oldu, damarlarından axan qanı mürəkkəbi… elə bu ağrılı-acılı hadisələrin axarında həm də “vətəndaş-şair” oldu… Tapdıq Əlibəyli yaradıcılığı da məhz yuxarıda sadaladığım və sadalaya bilmədiyim digər milli, bəşəri dəyərlərdən bəhrələnib. O, qələmini rəngarəng mövzularda uğurla sınamaqla olduqca məhsuldar bir yaradıcılıq yolu keçib.
Araz ayırsa da o tay, bu taya- Təbrizli, Bakılı Azərbaycana… Bu ellər bağlıdır bir kökə, soya, Əsil-nəcabətim bəlli cahana!-
deyən şair Vətən, millət, ədalət sevgisinin zirvəsində durduğunu bir daha sübut edir. Əslində Arazın bu ayrılıqda heç bir günah sahibi olmadığını hamı bilir. Amma, şair məhz bu məqamı önə çıxarmaqla tariximizə xəyanət edənlərə qarşı savaş açır, etiraz səsini ucaldır. O, Azərbaycanı o taylı bu taylı- bütöv görür, bu bütövlüyün uzaqda olmadığına öz varlığı kimi inanır. Bu yolda qarşımıza həmişə sədd çəkməkdə olan İranın irticaçı rejimini isə cəsarətlə ifşa etməkdən çəkinməyir:
Qəlbdə şeytan, əldə Quran, “Hay”a həyan olan İran, Başı duman başda duran Fətva verir din adından…
Birinci Qarabağ savaşı bütün digər vətənpərvər ədiblərimiz kimi Tapdıq Əlibəyli yaradıcılığında da xüsusi bir iz buraxıb. Onun incə, həssas qəlbi o hadisələrə biganə qala biməzdi axı… qalmadı da. Bu baxımdan “Qanına qəltan Xocalı” poemasını qəlbinin süzgəcindən keçirərkən şair hansı hissləri yaşayıb görəsən?!
Dünya “zor dilində” danışır yenə, Min il də, yüz il də əvvəl beləymiş… Həqiqət gör necə düşüb düyünə, Ədalət libasın şər geyinərmiş.
Təəssüf! Çox təəssüf! Ancaq, bu belədir, bu həqiqətin şəffaf, masksız üzüdür. Şair də bunu söyləyir, ürək ağrısı ilə hayqırır. Bu hayqırtı həm də bizi tarixin acı həqiqətlərindən ibrət dərsi almağa səsləyir. “Qalxaq ayağa, toparlanaq, ədalətin libasını şərin murdar simasından qoparaq, onu olduğu kimi- çılpaqlığı ilə aləmə göstərək!”- deyir.
Tarix unutqanlıq xoşlamır, qardaş, Hələ ki bitməyib son döyüş, savaş. Xocalı harayı zamanla çağdaş… Əsrın müsibəti – Xocalı səsi!..
Necə düşünürsünüz? Zamanında belə misralar yaranmasaydı unutqanlıq böhranından yaxa qurtara bilərdikmi?! Xalqımızı müqəddəs zəfərə aparan yollara işıq saçan həm də belə əsərlər olmadımı?.. 44 günlük Vətən müharibəsində yenilməz ordumuzun əldə etdiyi möhtəşəm Zəfərə isə şair belə münasibət bildirir:
Salam, 44 Günlük döyüş Bayrağım! Şöləndə şanlı yol, Vətən savaşım. Salam, halal haqqım, Zəfər Bayramım! Səninlə üzüm ağ, ucadır başım!..
Azadlıq meydanı meydan sulayır, Düşüb sümüyümə Şuşa havası. Qələbə diliylə salam söyləyir, Himnimin səsində şövqü, həvəsi…
Metaforaya, poetik tərənnümün gücünə diqqət edin: “Salam, 44 Günlük döyüş Bayrağım!”. Bəli, 44 günlük xilas savaşında, qeyrət savaşında qəhrəman döyüşçülərimizin Üçrəngli Bayrağımızı necə sevdiklərinin, onun müqəddəsliyinə necə inandıqlarının, bu müqəddəsliyi necə zirvələrə qaldırdıqlarının dəfələrlə şahidi olduq. Budur inam, budur Vətən sevgisi, budur bu sevginin layiqli tərzdə tərənnümü! “Azadlıq meydanda meydan sulayır,”- diqqət etdinizmi? “Meydan”- türk toponimidir, bir çox türk olmayan xalqların da leksikonuna daxil olub. Bizdən, bizim babalarımızın vaxtı ilə hərb meydanında “meydan sulamağından” götürüblər bu sözü. 44 günlük Vətən müharibəsində bu, bir daha təsdiqini tapdı. “Düşüb sümüyümə Şuşa havası.”- nəyə işarədir? “Nooldu Paşinyan, nooldu”?.. “Şuşada rəqs edirdin, “Yallı” gedirdin?!”. Hə?.. Paşinyan, nooldu?
Kimlərə də güvənsən, Haya hay yox, alış, yan!.. Sən ki oyun sevənsən, Qol götür-süz, Paşinyan!..
“Cücəni payızda sayarlar!”- bunu bizim atalarımız deyib, sizinkilər yox. Siz elə bütün varlığınız boyu “ata” axtarışındasınız… tapmayacaqsınız… Saydıqmı “cücəni”? Kimin əskiyi çıxdı, Paşinyan? Cavabını möhtərəm Ali Baş Komandanımızın “Dəmir yumruq” ilə qoyduğu “!” işarəsi verdi. Bircə ifadə ilə şair görün hansı dərinliklərə baş vurur- poeziyanın əfsanəvi gücü budur. Təəssüflər olsun ki, müharibə itkisiz olmur, ədaləti qurbansız, şəhidsiz bərpa eləmək olmur. İstər birinci, istər ikinci Qarabağ savaşlarında, istərsə də “atəşkəs” dövründə şəhidlərimiz oldu – analarımız övlad itkisinin ağrısını yaşadılar, bacılarımız dul, övladlarımız atasız böyümək məcburiyyətində qaldılar. Bütün bunlar vətəndaş-şair Tapdıq Əlibəylinin yaradıcılığından yan keçmədi. O, neçə-neçə şəhid qəhrəmanlarımızın həyatlarını, döyüş bölgəsində göstərdikləri şücaətləri öyrənərək gözəl, yaddaqalan, təsirli əsərlər yaratmaqla bir daha öz vətəndaşlığını sübut elədi. Elə bu gün də bu istiqamətdə öz fəaliyyətini davam etdirir, şəhidlərimizin valideynləri, əzizləri ilə tez-tez görüşür, onların dərdlərinə şərik çıxır.. Bu baxımdan Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları – general-mayor Polad Həşimova, polkovnik Şükür Həmidova, Mübariz İbrahimova, şəhid Əsəd Əsədliyə, baş leytnant İlqar Zeynalova, şəhid Xaliq Hüseynova, şəhid Asif Abdulova, şəhid Rəfael Nuriyevə, şəhid Mahir Səfərova və başqalarına ithaf etdiyi şeirlər diqqətəlayiqdir. Şair “Şəhidlərə salam olsun” şeirində şəhidlərimizə olan düşüncə tərzini olduqca səmimi, hamının anlaya biləcəyi və poetik şəkildə ümumiləşdirərək aşağıdakı kimi ifadə edir:
Şəhid- yurdun şah damarı, Əbədiyyət, cənnət barı… Haqq sevdalı Tanrı yarı Şəhidlərə salam olsun!
Tapdıq Əlibəyli lirikası da özəlliyi ilə seçilən, çeşmə kimi şəffaf, həzin bulaq nəğməsi kimi könül oxşayandır:
Mən sahiləm sənsə dəniz, Ləpələnək əziz-əziz. Sevgimizlə xoşbəxtik biz, Sanki şirin bir yuxuyam.
Bəli, bu misralar oxucunu xəyallar aləminə aparır, şipşirin bir yuxunun tərkib hiisəsinə çevirir, “ayılsam, nəyimi isə- əvəzolunmaz bir nəyimi isə itirəcəm” təəssüratı yaradır… ya da ki… təəssüratı yox- qorxusu. Çünki, ayılandan sonra əhvalında yaranan süstlük səni yenidən geriyə- Tapdıq Əlibəyli lirikasının yaratdığı füsunkar aləmə çəkir…
Tapdıq Əlibəyli yaradıcılığı rəngarəngdir, müxtəlif baxış bucağına malikdir, mövzu kasadlığından əziyyət çəkmir. O, dostluğa olan sədaqətini də, təbiət lövhələrinin cazibəsini də qələminin dili ilə söyləyə bilir, sözlərin yaratdığı çalarlarla şəklini çəkə bilir o rəng möcüzələrinin… Şairin “Facebook” səhifəsində “Özümdən-özümə yol…” başlığı altında yazdığı kiçik bir “hesabat-məqaləsi” diqqətimi çəkdi:
Arıya bax, xumar olub gül üstə, Fikir sözlə çiçəkləyir dil üstə. Fəsil-fəsil il gəlirsə il üstə, Xatirələr – yol yorğunu bir qərib…
Birinci misranı oxuyanda düşünürsən ki, şair gözəl bir təbiət hadisəsinin tablosunu yaradıb. Əslində bu elə belədir, lakin… ikinci misra birincinin daha dərin fəlsəfəsini açıqlayır: “arı gül üstə nə üçün xumar olub?”- sualı yaranır. Əlbəttə, şirə çəkir. Bunun “xumar” olmağa nə dəxli var? “fikir sözlə çiçəkləyir gül üstə”. Sözün fəlsəfəsi güclüdürsə, o, dildən çiçək kimi çıxır. Arının güldən çəkdiyi şirə isə bala çevrilir, ləzzət, qida, məlhəm mənbəyi olur- bir növ, o da çiçəkləyir… Amma bu daimi olmur, il üstünə il gəldikcə həyatın geridə qalan anları xatirəyə çevrilir- yorulur, qəribləşir…
Bu beytin hər misrası bir fəslin bədii portetidir – desək, yanılmarıq.Təkcə təbiətin yox, həm də insan ömrünün…
Sonda yenə şairin öz deyim tərzinə, öz üslubuna, özünün tövsiyəsinə arxalanaraq öz sözləri ilə deyirəm: “şairlərin yaşı olmur”, dəyərli şair qardaşım! Həmişəki kimi yenə dəyərlilərin dəyərlisi olaraq yaşa, yarat. Uğurlar! Uğurlar! Yenə də uğurlar!
AZƏRBAYCANLI RƏHMAN ATA (Sədulla Şirinovun “Şəhid atası”) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu hal-hazırda çap mərhələsində olan köhnə mövzulu yeni kitab haqqında olacaq. Azərbaycan ədəbiyyatında son illərin ən ağrılı, eyni zamanda ən vacib mövzularından biri şəhidlik, Vətən uğrunda qurban verilmiş həyatların mənəvi dəyəri və bu itkilərin ailələrdə, xüsusilə də ata ürəyində yaratdığı dərin sarsıntıdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, tanınmış yazıçı Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” romanı məhz bu mövzunun bədii-publisistik müstəvidə parlaq və təsirli ifadəsidir. Onu da qeyd etmək istəyirəm ki, “Şəhid atası” müəllifin sayca çap olunmuş yeddinci kitabdır (bir neçə hazır roman-kitab hazırda redaktə mərhələsindədir). “Şəhid atası” əsəri təkcə bir ailənin faciəsini deyil, bütöv bir xalqın taleyini, onun tarixi yaddaşını və milli kimliyini əks etdirən geniş panoramlı romandır. Müəllif əsərin proloqundan başlayaraq oxucunu fəlsəfi düşüncələrə aparır, insanın yaranışı, cəmiyyətin inkişaf mərhələləri və tarix boyu şər ilə xeyirin mübarizəsi kimi ümumbəşəri məsələləri qabardır. Bu yanaşma əsərin ideya yükünü daha da dərinləşdirir və onu sırf hadisə təsvirindən çıxarıb geniş ictimai-fəlsəfi müstəviyə yüksəldir. Romanın əsas xətti isə Azərbaycan xalqının yaxın tarixində baş vermiş faciəli hadisələr – xüsusilə 20 Yanvar qırğını fonunda inkişaf edir. Müəllif bu hadisələri təkcə tarixi fakt kimi yox, həm də insan taleləri prizmasından təqdim edir. Bu baxımdan əsər həm sənədli, həm də emosional təsir gücünə malikdir. Əsərin mərkəzində dayanan Rəhman obrazı sadəcə bir ata deyil, o, bütövlükdə Azərbaycan xalqının ümumiləşdirilmiş obrazıdır. Onun düşüncələri, tərəddüdləri, inamı və sarsıntıları xalqın keçdiyi tarixi yolun bədii inikasıdır. Rəhmanın Sovet ideologiyasına inamı, sonradan isə bu inamın dağılması müəllif tərəfindən son dərəcə inandırıcı şəkildə təsvir edilir. Onun partiya biletini yandırması sadəcə bir insanın şəxsi etirazı deyil, bütöv bir dövrün, bir ideologiyanın iflasının simvoludur. Bu epizod əsərin ən təsirli və yadda qalan məqamlarından biridir. Romanda ata-övlad münasibətləri xüsusi yer tutur. Azərin “qəhrəman olacam” arzusu əvvəlcə sadə bir uşaq istəyi kimi təqdim olunsa da, sonradan bu arzu faciəvi məna kəsb edir. Müəllif bu detal vasitəsilə müharibənin insan talelərinə necə müdaxilə etdiyini, arzuların necə qanla yazıldığını göstərir. Şəhid atası olmaq – bu, təkcə bir fəxarət deyil, həm də ömür boyu daşınan ağır bir dərddir. Sədulla Şirinov bu ağrını pafossuz, səmimi və təsirli dillə oxucuya çatdırır. Ata qəlbindəki qürur və kədər paralel şəkildə təqdim olunur və bu ziddiyyət əsərin emosional gücünü artırır. “Şəhid atası” romanı həm də milli oyanışın bədii salnaməsidir. Əsərdə Sovet rejiminin mahiyyəti, onun xalqımıza qarşı törətdiyi ədalətsizliklər açıq şəkildə ifşa olunur. 1937-ci il repressiyalarından başlayaraq 20 Yanvar faciəsinə qədər uzanan xətt xalqın yaddaşında silinməz iz buraxmış hadisələri bir-biri ilə əlaqələndirir. Müəllif göstərir ki, tarix təkrarlanır, lakin xalqın yaddaşı və müqavimət ruhu da eyni şəkildə davam edir. Bu baxımdan əsər təkcə keçmişin təsviri deyil, həm də gələcək üçün bir xəbərdarlıqdır. Sədulla Şirinovun dili sadə, axıcı və eyni zamanda obrazlıdır. O, xalq danışıq üslubundan ustalıqla istifadə edir, dialoqları canlı və inandırıcı qurur. Publisistik çalarlarla zəngin olan bu üslub əsərin təsir gücünü artırır və oxucunu hadisələrin içərisinə çəkir. Müəllif bədii təsvirlə publisistik düşüncəni uğurla birləşdirərək həm emosional, həm də düşündürücü mətn yarada bilmişdir. Bu xüsusiyyət “Şəhid atası”nı müasir Azərbaycan ədəbiyyatında fərqləndirən əsas cəhətlərdəndir. “Şəhid atası” romanı təkcə bir ədəbi əsər deyil, həm də milli yaddaşın, vətənpərvərlik ruhunun və insan faciəsinin bədii salnaməsidir. Sədulla Şirinov bu əsərlə oxucuya bir daha xatırladır ki, müstəqillik asan qazanılmayıb və onun arxasında minlərlə şəhidin qanı, yüzlərlə ata-ananın göz yaşı dayanır. Bu roman hər bir oxucu üçün həm mənəvi dərs, həm də tarixi həqiqətlərlə üz-üzə qalmaq imkanı yaradır. “Şəhid atası” – keçmişin ağrısını bu günə daşıyan, gələcəyə isə yaddaş və məsuliyyət mesajı verən dəyərli bir ədəbi nümunədir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Bütün gördüyümüz və görəcəyimiz işlərdə xalqımızın adına layiq olmağa çalışaq! Hələlik!
Milli Kitabxana tərəfindən hazırlanmış “Kitabxana işinə dair rəsmi sənədlər: (Qanun və qanun qüvvəli normativ hüquqi sənədlər toplusu)” adlı kitab işıq üzü görüb
Məlumdur ki, 30 ildən artıq bir müddət ərzində müstəqillik şəraitində yaşayan Azərbaycan Respublikası qanunların aliliyinin təmin olunduğu hüquqi dövlət quruculuğu istiqamətində ciddi addımlar atmaqdadır. Bu şəraitdə bütün sahələrdə olduğu kimi, kitabxana işi sahəsində də müasir dövrlə səsləşən, kitabxana-informasiya sahəsində mövcud problemlərin sistemli həllinə yönəldilmiş qanunların, dövlət proqramlarının, fərman və sərəncamların və digər rəsmi sənədlərin qəbul edilməsi, onlardan irəli gələn tədbirlərin həyata keçirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda ilk dəfə Ulu Öndər Heydər Əliyevin imzaladığı 12 mart 1999-cu il tarixli Fərmana əsasən “Kitabxana işi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu (29 dekabr, 1998) qüvvəyə minmişdir.
Ulu Öndərin işinin və ideyalarının layiqli davamçısı Prezident İlham Əliyev Azərbaycan mədəniyyətinin və ədəbiyyatının inkişafında tamamilə yeni bir mərhələnin əsasını qoymuş bir sıra fərman və sərəncamlar imzalamışdır: 12 yanvar 2004-cü il tarixli “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında”, 27 dekabr 2004-cü il tarixli “2005-2006-cı illərdə Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə çapı nəzərdə tutulan əsərlərin siyahısının təsdiq edilməsi haqqında”, 20 aprel 2007-ci il tarixli “Azərbaycanda kitabxanaların fəaliyyətinin yaxşılaşdırılması haqqında”, 24 avqust 2007-ci il tarixli “Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin əsərlərinin Azərbaycan dilində nəşr edilməsi haqqında”, 6 oktyabr 2008-ci il tarixli “Azərbaycan Respublikasında kitabxana-informasiya sahəsinin 2008-2013-cü illərdə inkişafı üzrə Dövlət Proqramının təsdiq edilməsi barədə” sərəncamlar və s.
Qeyd edək ki, rəsmi sənədlər toplusunun 4-cü təkmilləşdirilmiş nəşrində kitabxana işinə və əlaqədar sahələrə dair rəsmi sənədlər – qanunlar, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin imzaladığı fərman və sərəncamlar, Nazirlər Kabinetinin qərarları, Mədəniyyət Nazirliyinin əmrləri öz əksini tapmışdır.
Kitab ilə https://anl.az/down/nesrler2026/04/Kit.isi.dair.senedler2026.pdf linkindən istifadə edərək tanış ola bilərsiniz.
Günlərin bir günü o zaman vokal ifaçısı, hazırda isə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət universitetinin müəllimi Recpublikanın Əməkdar artisti Rəna xanım Əliyevaya naməlum nömrədən zəng gəlir. Kobud səsli bir qadın Rəna xanımla salamlaşıb deyir:
–Salam, sizi mənə məsləhət gördülər və dedilər ki, mənim bir neçə mahnımı ifa edə bilərsiz.
-Siz kimsiniz?- deyə Rəna xanım soruşur.
–Mən Elza İbrahimovayam. Ancaq əvvəlcədən deyim ki, sizə verəcək pulum yoxdur.
–Elza xanım, sizin mahnilarınızı ifa etmək şərəfdir. Nə pul? Gəlin konservatoriyada görüşək.
-Mənim yol pulum da yoxdur. Siz bizə gəlin- deyə çox qısa və lakonik şəkildə yaşadığı ünvanı Rəna xanıma izah edib sağollaşmadan söhbəti kəsir.
Telefon zəngindən sonra Rəna xanım xeyli düşünür və o boyda bəstəkarın yol pulu belə olmadığına inanmır. Bir neçə gündən sonra Rəna xanım Elza İbrahimova yaşayan ünvana gedir. Qapını ona açan qadının üzündə zərrəcə sevinc və ümumiyyətlə heç bir emosiya hiss etməyən Rəna xanım bəstəkarın yaşadığı mənzilə göz gəzdirib otağa keçir. Bəstəkar bir kəlmə də danışmırdı. Nəhayət, sükutu pozaraq:
-Mən sizə çay gətirim – dedikdə Rəna xanım bayaqdan aralarında yaranmış soyuqluğun bir qədər isinməsinə ümid etmişdi ki, Elza xanım ona məxsus aşağı səslə :
–Çayla içməyə şəkərdən başqa heç nəyim yoxdur,- dedi.
–Mən çay içmirəm, sağ olun. Narahat olmayın,-deyə Rəna xanım çaydan imtina etmək istədi.
–Yox. İçin. Səsiniz də açılar bir az,- deyib qadın mətbəxdən bir fincan çay, yanında da şəkər gətirdi. Rəna xanım acı çayı bir təhər içib:
–Gəlin başlayaq, Elza xanım,- dedi. Elza xanım 10 dan çox heç yerdə səslənməyən yeni mahnılarını Rəna xanımın ifasında hazırlayıb diskə köçürür və Mədəniyyət Nazirliyinə ya da Radioya( dəqiq bilmir) satır və əldə etdiyi pulla bir müddət keçinir. Rəna xanım danışır ki, iş birliyi bittdikdən sonra Elza xanım ona bir “plitka” şokolad hədiyyə edərək:
–Çox sağ olun. Mənim mahnılarımı təmənnasız ifa etdiniz. Heç olmasa bunu götürün. Rəna xanım dəqiq bilir ki, Elza İbrahimovanın onun ifasında səslənən həmin mahniları hazırda Radionun qızıl fondunda saxlanılır. Həmçinin Rəna xanım qeyd edir ki, bir dəfə öz ifasında bu gözəl mahnıları Radioda dinləyib. Lakin sonralar o mahnılar heç vaxt heç yerdə səslənməyib. Düşünürəm ki, Elza İbrahimova kimi istedadlı musiqiçinin arxivdə yatıb qalmış mahnılarından ən azı biz dinləyicilər bəhrələnə bilərdik. Bu yaxınlardaOpera Studiyasında Elza xanımın mahnılarından ibarət konsertin anonsuna rast gəldim və bu yazım məhz o anonsa bir əlavə ola biləcək kimi yarandı. Ruhu şad olsun, kasıbçılığını heç kimlə bölüşməyib həyatın ən çətin anlarında yalnız yaratdığı bənzərsiz musiqiyə sığınan gözəl bəstəkarımızın… Allah rəhmət eləsin…
Dünyada ilk mədəniyyət Prototürklərin yaşadığı Azərbaycan torpaqlarında yaranmışdır. Azərbaycan adlanan coğrafiyanın ərazisi belə idi. Şimaldan Qafqaz İtil çayına qədər. Şərqdən Xəzər dənizi qədimdə Azər gölü adlanan yer. Cənubda Həmadan və Bars körpəzi. Bars Türk Tayfalarından birinin adı olmuşdur. Orada yaşadıqlarına görə Körfəz onların adını daşıyırdı. Sonradan Kəngər körfəzi də adlandırılmışdır.
Qərbdən İkiçay arası Dəclə-Fərat olmuşdur. Həmin bu ərazilər qədim abidələrlə zəngindir. Buna subut kimi 15 min il yaşı olan Qobustan abidiləri, Urmuyə, Naxçıvan, Türkiyədə ikiçay ərazisinə düşən ən azı 12 min il yaşı olan kobəkli təpə abidəsi va digər Dünyanın heç bir yerində olmayan çox sayda abidələrimizi misal göstətə bilərik. İlk dəmiyə əkinçılık 15 min əvvəl bu ərizidə aparılmışdır.
Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Öğretim Üyesi ERZURUM Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dekanı Kerem Karabulut Bakıda səfərdədir.
Türkiyəli professor Aşıq Ələsgər irsinə ehtiramını Bakıda ifadə etdi Türk dünyasının ortaq mənəvi dəyərlərindən olan böyük söz ustadı Aşıq Ələsgər haqqında Türkiyədə elmi-ədəbi araşdırma qələmə alan professor Bakının mərkəzində ustadın təsviri önündə xatirə fotosu çəkdirərək Aşıq Ələsgər irsinə olan hörmətini ifadə edib. Professor Kerem Karabulutun Aşıq Ələsgərin həyatına, fəlsəfi dünyasına və türk mədəniyyətindəki yerinə həsr olunmuş yazısını oxuculara təqdim edirik.
Aşık Elesker, 1821-1926 yılları arasında yaşayan ve Aşıklık geleneği denilince en çok ismi bilinen birisi olarak öne çıkmaktadır. Doğduğu ve yaşadığı bölgenin bugünkü Ermenistan sınırları içerisinde olan Basarkeçer’in Ağkilse köyü olması, bu bölgenin kadim Türk yurtlarından birisi olduğunun da ispatıdır. Hem söz yazan hem de saz çalıp söyleyen Aşık Elesker Azerbaycan Edebiyatının dünya Aşıklık kültürüne hediye ettiği en önemli değerlerden biridir. Aşık Elesker gibi bilge ozanların sazı ve sözünden her insanın kendine özgü ders çıkarması ve hayatı algılayıp sevgi ve muhabbeti ön plana çıkarması mümkün olmaktadır. Çünkü, Aşık Elesker gibi her aşığın hayatında yaşadığı aşk acısı veya inişli çıkışlı yaşam süreçleri onları pişirmekte ve ürettikleri eserler ile insanlara ışık saçan birer meşaleye dönüşmektedirler. Örneğin, İktisatçılara bile ders çıkarabilecekleri sözleri bulunmaktadır. Qafil dilim, bu nə yoldu tutubsan, Sərf еdirsən nə kamaldı dünyada. Dövlətə güvənib, gül tək açılma, Çox sənin tək güllər soldu dünyada.
Görüldüğü gibi vara dövlete güvenerek yanlış yapılmamasını veya iktisadi güce sahip olanların toplum düzenini bozucu davranışlara girmemesini bir çok dörtlüğünden anlamak mümkün olmaktadır. Bu nedenle, Aşık Elesker gibi pek çok Aşığın insanlara yaşadıkları ve söyledikleri ile aynı zamanda bir hayat dersi verdikleri görülmektedir. Aşıkların hayat hikayeleri okunduğunda, genellikle bir gönül ilişkisi ile bu duyguların gelişip ilerlediği görülmektedir. Aşık Elesker’in hayat hikayesinde de bu durum geçerlidir. Aynı durum Muhammed Hüseyin Şehriyar’ın hayatında da yaşanmıştır. Tıp fakültesinde okuyan Şehriyar, aşık olduğu kıza kavuşsaydı belki de Şehriyar diye bir şair olmayacaktı. Aşık Elesker ise fakir olduğu için kavuşamadığı sevdiğinden dolayı üzüntü yaşamış ve kırk yaşına kadar da evlenmemiştir. Ancak bu sevda Aşık Elesker’i ortaya çıkaran en önemli sebep olmuştur denilebilir. Burdan şu sonuç çıkarılabilir, aşk duygusu aşığın dünyasını bir taraftan karartırken, diğer taraftan insanlığa umut ve yol gösterici ifadelerin ortaya çıkmasına sebep olmaktadır. Aşık Elesker Türkiye’de Doğu Anadolu Bölgesi ve özellikle Azerbaycan kökenli insanlar ile Azerbaycan Türkçesini bilenler arasında iyi bilinmektedir. Hatta bu insanlar iyi söz söyleyen veya türkü okuyan birisine iyi durumu ifade etmek için “Aşık Elesker söylüyor” şeklinde bir ifade kullanırlar. Aşık Elesker’in bu kadar etkili olmasına sebep olan bir diğer konu ise, onun aileden gelen söz söyleme geleneği ve Azerbaycan Türklerinin genel olarak duygusal yapıya sahip olmaları ve zengin bir sözlü ve yazılı edebiyat kültürünün varlığı ile açıklanabilir. Duygu dünyası zengin olan toplumlarda söz veya şiir üretiminin çok olacağını söylemek mümkündür. Çıldırlı Aşık Şenlik’in Aşık Elesker ile görüştüğü ve karşıklı atışmalar yaptıkları iddiası ilginin artmasında önemli etkenlerden biridir. Çünkü bölgede iyi bilinen Aşık Şenlik’in karşılaşması dikkat çekici olmaktadır. Aşık Elesker’in sözlerinin hem felsefik yönü bulunmakta hem filozofik ifadeler içermekte hem de kavuşamadığı ilk aşık olduğu hanıma yönelik gizli gizli vurgularını hissetmek mümkündür. Aşağıdaki dörtlükleri bu durumları yansıtmaktadır. Ala gözlüm, səndən ayrı düşəli, Hicranın qəmiylə kef eyləmişəm, Ah-vayınan günüm keçib dünyada, Dərd alıb, qəm satıb, nəf eyləmişəm.
Mən aşığam, yasaq yoxdu dilimə, Şükr еylərəm haqdan gələn .zülümə. Sənin kimi gözəl kеçməz əlimə, Yüz il gəzsəm bu dünyanı baş-başa.
Səksən il qurğuna qıldım tamaşa, Səndə bir еtibar görmədim, haşa… Hеç kəs dövran sürüb çıxmadı başa, Əkməz kotan kimi xama çəkirsən.
Səksəni, doxsanı ötübdü yaşım, Gor deyə tərpənir bəlalı başım. Əzrayıl həmdəmim, məzar yoldaşım, Daha köç təblini çal, qoca baxtım! Azerbaycan dışındaki Azerbaycan kökenli insanların Aşık Elesker’i çok yakınen bilmeleri ve onun sözlerini ezberlemeleri, kültüre duyulan özlemin ve Azerbaycan Türkçesinin iyi bilmenin bir sonucudur denilebilir. Örneğin, Türkiye’nin Kars, Iğdır ve Ardahan gibi şehirlerinde Azerbaycan Türkleri ağırlıkta yaşamaktadır. Bu şehirlerdeki her Azerbaycan Türkü ya Aşık Elesker’den bir söz bilirler veya Aşık Elesker’i isim olarak bilmektedirler. Bu durum, kültürel ve konuşma dilinin aynılığıyla açıklanabilir. Türkiye Türkçesinde Elesker ismi “Ali Asker” olarak kullanılmaktadır. Oysa Azerbaycan Türkçesinde bu kelime “Elesker” olarak ifade edilmektedir. Bu nedenle, ilgili aksanı iyi bilmek şairi veya şairin sözlerinin sevilmesinde önemli rol oynamaktadır. Aşık Alesker’in uzun boylu, alnı açık, iri yapılı, bedence çok sağlam ve kuvvetli bir adam olduğu ifade edilmektedir. Kara gözleri, kalın, kara çatık kaşları, dolgun yüzü olduğu ve güçlü bir bünyeye sahip olduğu için de 105 yaşına kadar yaşamıştır. Aşık Elesker ömrünün son zamanlarını doğduğu köyde değirmencilik yaparak geçirmiş ve 1926 yılı Mart ayının 7 sinde 105 yaşında Ağkilse köyünde vefat etmiş ve burada da defnedilmiştir. Ancak, 1988 yılında Basarkeçer bölgesindeki Türk halkının göçe zorlanması ile buradaki Türkler yeniden topraklarını terketmişlerdir. Türkler bu bölgeyi terk ettikten sonra da birçok eski Türk eserlerinin olduğu gibi Aşık Alesker’in Ağkilse köyündeki mezarı da Ermeni güçleri tarafından tahrip edilerek yok edilmiştir. Bu durum bile Ermenilerin caniliklerin ve toplumların değerlerine saygısızlığının en önemli göstergesidir. Aşık Elesker’e ait hem Türkiye’de hem de Azerbaycan’da tanıtıcı filmler yapılması, müzeler kurulması ve sözlerinin genç edebiyatçılara bir çok dile çevrilerek ulaştırılması gelecekte bu kültürün yaşatılması ve tanıtılması açısından önem arz etmektedir. Ayrıca, o döneme ait saz ve giyim gibi unsurların günümüz ozanları tarafından çalıp söylendiği zamanlarda kullanılması ve tanıtılması da kültürün yaşatılması için etkili olacaktır.
Mən kədərəm, İnsanları üzərəm, Yorğun, ümidsiz qəlblərdə gəzərəm, Ayrılıqdan, həsrətlərden bezərəm … Mən həsrətəm, Sevənlərin arasında yaşaram, Aşiqləri ayırmağa qoşaram, İztirabdan, acılardan coşaram … Mən sevincəm, Parlaram xoşbəxt gözlərdə, Görünürəm daim gülən üzlərdə, Yer alıram arzularda, sözlərdə … Mən ümidəm, Həyat eşqi verirəm, Nikbin baxışlar içərisindəyəm, İnsanları yaşamağa səslərəm … Mən sevgiyəm, Hər ürəkdə yerim var, Rəngsiz dünya mənimlə əlvan boyanar, Mənsiz həyat heç olar …
10.06.2022
****
Yazırsan yarımçıq, fikirlər dolmur, Elə şeylər var ki, söyləmək olmur. Dilə gətirməyə ürəyin qoymur, Ürək söyləmirsə, şair neyləsin?
Qəlb dolu kədərlə, qəmlə büsbütün, Sanki üzərində dünya var bütün… Çox şeyi ifadə eləmək çətin, Şair yazmayırsa, qələm neyləsin?
Yaşadığın həyat sənə dərs keçir, Hər kəs bu dünyada əkdiyin biçir. Biri səbr etməyib səhv yolu seçir, Məğlub dayanırsa, həyat neyləsin?
29.03.2021
****
Bir şəhid rütbəsi var ki, əbədi qılar insanı,
Ən ali məqamdır bilin əsgərin şəhidlik anı.
Vətən eşqiylə var olar, Vətən eşqiylə can verər,
Torpağı müqəddəs bilər, çəksə də cövri-cəfanı.
Bir gündə yüksələr ərşə qoruyub Vətən torpağın,
İstiqlal uğruna yalnız sipər eyləyər ol canı.
Bu zirvə olmayır nəsib hər kəsə fani dünyada,
Elə bir zirvə ki, ağlar qoyar o cümlə-cahanı.
Baş veren qəzavü qədər əzəldən yazılmış gərək,
Acizəm təsəlli etməkdə gözü yaşlı ananı.
Sanki şəhadət üçündür doğulan bu qədər can,
Yüksəlir ərşi-əlaya o şəhadət zamanı.
Qoy müdam qərzimiz olsun, unutmarıq haşa biz,
Xar edək düşməni, qalmasın yerdə şəhidin qanı
ŞƏHİDİN SEVDİYİ
Soyuq qış gecəsi, o dəhşətli an,
Qızğın döyüşlərin getdiyi zaman
Oynadı mərmilər, toplar yerindən,
Ayırdı onları biri-birindən…
Günlərdi, gözləyir səssiz-səmirsiz
Sevdiyinin yolun xəbər-ətərsiz..
Vəfanın gözləri yolda qalmışdı,
Baxıb pəncərəyə fikrə dalmışdı.
Onların arzusu, ümidi vardı,
Hamısı bir anda puç olub qaldı…
Hələ evlənib toy quracaqdılar,
Birlikdə çox xoşbəxt olacaqdılar…
…O, son məktubunda yazırdı belə:
“Görüşə bilməsəm daha səninlə,
Əzizim, bağışla məni, nə olar,
Vətənin bizlərə ehtiyacı var…”
Həmin gün sevdiyi şəhid olmuşdu,
Hamı hüzn içində, sanki donmuşdu…
…Aradan nə qədər vaxt ötüşsə də,
Hər şeyə alışsa belə get-gedə,
Könlünü vermədi Vəfa kimsəyə,
Böyük ehtiramı var idi deyə
Sevdiyi insanın xatirəsinə,
Ömürlük yazmışdı onu qəlbinə.
Darıxanda gedər məzarı üstə,
Toplayıb əlində çiçək bir dəstə,
Yaşarar baxdıqca dolu gözləri,
Astadan duyular onun sözləri:
“Keçsə aylar, illər, ömrü uzunu
Sadiqin Vəfası unutmaz onu…”
27.07.2020
Şeirin müəllifi: “Mənim həzin duyğularım”, “Ümid çələngi” və “Zəfər işığında” adlı şeir kitablarının müəllifi-gənc şairəRəşidə Arif
