Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si və Şərq ədəbiyyatındakı yeri
Həcər Atakişiyeva
“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi
Əlişir Nəvai XV əsr türk dünyasının ən görkəmli söz ustalarından biri olmaqla yanaşı, klassik Şərq ədəbiyyatının inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun “Xəmsə”si türk dilində yazılmış ilk mükəmməl “Xəmsə” nümunəsi kimi ədəbi tarixdə xüsusi yer tutur. Məqalədə Əlişir Nəvainin “Xəmsə”sinin yaranma tarixi, ideya-bədii xüsusiyyətləri və Şərq ədəbiyyatının inkişafına təsiri araşdırılır.
XV əsr türk ədəbiyyatının ən böyük nümayəndələrindən olan Əlişir Nəvai (1441–1501) yalnız görkəmli şair deyil, həm də dövlət xadimi, mütəfəkkir və türk dilinin inkişafı uğrunda mübarizə aparan şəxsiyyət olmuşdur. Onun yaradıcılığı Şərq klassik ədəbiyyatının ənənələrinə əsaslansa da, milli xüsusiyyətləri və türk dilinin bədii imkanlarını nümayiş etdirməsi ilə seçilir. Nəvai Nizami Gəncəvinin yaratdığı “Xəmsə” ənənəsini davam etdirərək onu yeni məzmun və bədii xüsusiyyətlərlə zənginləşdirmişdir. Klassik Şərq ədəbiyyatı dünya mədəniyyətinin ən zəngin və çoxşaxəli ədəbi irslərindən biri hesab olunur. Bu ədəbiyyat əsrlər boyu formalaşaraq müxtəlif xalqların mənəvi dəyərlərini, fəlsəfi baxışlarını, estetik düşüncəsini və bədii təfəkkürünü özündə əks etdirmişdir. Şərq ədəbiyyatının inkişafında ərəb, fars və türk xalqlarının yaratdığı zəngin bədii irs mühüm rol oynamış, bu xalqlar arasında qarşılıqlı ədəbi əlaqələr yeni janrların və ədəbi məktəblərin yaranmasına zəmin hazırlamışdır. Xüsusilə orta əsrlərdə klassik poeziyanın inkişafı nəticəsində məsnəvi janrı yüksək zirvəyə çatmış, bu janrda qələmə alınan əsərlər yalnız bədii dəyərinə görə deyil, həm də fəlsəfi, etik və tərbiyəvi məzmununa görə geniş şöhrət qazanmışdır. Şərq ədəbiyyatının ən mühüm hadisələrindən biri “Xəmsə” ənənəsinin formalaşmasıdır. Bu ənənənin banisi dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi hesab olunur. Nizami özünün beş möhtəşəm məsnəvisindən ibarət “Xəmsə”si ilə yalnız Azərbaycan ədəbiyyatında deyil, bütövlükdə Şərq ədəbi fikrində yeni mərhələnin əsasını qoymuşdur. Onun yaratdığı bədii sistem sonrakı əsrlərdə Xosrov Dəhləvi, Əbdürrəhman Cami, Əmir Xosrov, Əlişir Nəvai və başqa klassik sənətkarlar tərəfindən davam etdirilmiş, hər bir müəllif bu ənənəyə öz fərdi yaradıcılıq xüsusiyyətlərini əlavə etmişdir. Beləliklə, “Xəmsə” yalnız beş poemadan ibarət ədəbi silsilə deyil, həm də Şərq mədəniyyətinin humanist və estetik dəyərlərini özündə əks etdirən mühüm ədəbi məktəbə çevrilmişdir. XV əsr Mərkəzi Asiya intibahının ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan Əlişir Nəvai klassik türk ədəbiyyatının inkişafında əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir. O, yalnız qüdrətli şair deyil, həm də dövlət xadimi, alim, mütəfəkkir və xeyriyyəçi kimi tanınmışdır. Əlişir Nəvai yaradıcılığının əsas xüsusiyyəti türk dilinin zəngin bədii imkanlarını nümayiş etdirmək, onu klassik ədəbiyyat dili səviyyəsinə yüksəltmək və türk xalqlarının mədəni özünüdərkini möhkəmləndirmək olmuşdur. Onun əsərləri sübut etmişdir ki, türk dili ən mürəkkəb fəlsəfi və bədii fikirləri ifadə etmək gücünə malikdir. Bu baxımdan Nəvainin fəaliyyəti yalnız ədəbi hadisə deyil, həm də mühüm mədəni və tarixi hadisə kimi qiymətləndirilir. Əlişir Nəvainin yaradıcılığında xüsusi yer tutan “Xəmsə” klassik Şərq poeziyasının ən mühüm nümunələrindən biridir. Şair 1483–1485-ci illərdə yazdığı beş məsnəvi ilə türk dilində ilk mükəmməl “Xəmsə”ni yaratmışdır. O, Nizami Gəncəvinin müəyyən etdiyi süjet və kompozisiya ənənəsini qorusa da, əsərlərinə yeni fəlsəfi düşüncələr, dövrünün ictimai problemləri, humanist ideyalar və türk mədəni mühitinə xas xüsusiyyətlər gətirmişdir. Bunun nəticəsində Nəvainin “Xəmsə”si klassik ənənənin yaradıcı şəkildə davam etdirilməsi kimi qəbul edilir. Nəvainin poemalarında insan şəxsiyyətinin mənəvi kamilliyi, elm və biliyin əhəmiyyəti, ədalətli idarəçilik, əməksevərlik, vətənpərvərlik, sədaqət, məhəbbət və xeyirxahlıq kimi ümumbəşəri ideyalar geniş şəkildə tərənnüm olunur. Bu baxımdan onun “Xəmsə”si yalnız bədii-estetik əsər deyil, həm də yüksək əxlaqi-fəlsəfi məzmun daşıyan dəyərli mənəvi irsdir. Əsərlərdə təqdim olunan obrazlar və hadisələr müxtəlif dövrlərdə oxucuların mənəvi tərbiyəsinə təsir göstərmiş, Şərq xalqlarının ədəbi və estetik düşüncəsinin formalaşmasına mühüm töhfələr vermişdir. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si Azərbaycan ədəbiyyatı ilə də sıx bağlıdır. Şair öz yaradıcılığında Nizami Gəncəvinin sənətkarlıq ənənələrinə böyük ehtiram göstərmiş, onun ideya və poetik prinsiplərindən yaradıcı şəkildə faydalanmışdır. Bununla yanaşı, Nəvai öz fərdi üslubunu formalaşdıraraq türk dilinin poetik imkanlarını daha da genişləndirmişdir. Bu xüsusiyyətlər onun əsərlərini klassik Şərq ədəbiyyatının ayrılmaz hissəsinə çevirmiş və sonrakı dövrlərdə bir çox şairlərin yaradıcılığına güclü təsir göstərmişdir. Müasir dövrdə Əlişir Nəvainin irsi yalnız filoloji baxımdan deyil, həm də mədəniyyətşünaslıq, tarix, fəlsəfə və müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq aspektlərindən geniş şəkildə araşdırılır. Qloballaşma şəraitində türk xalqlarının ortaq mədəni irsinin öyrənilməsi baxımından Nəvainin “Xəmsə”si xüsusi aktuallıq kəsb edir. Bu əsər müxtəlif xalqlar arasında mədəni əlaqələrin inkişafına, ortaq mənəvi dəyərlərin qorunmasına və klassik irsin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edən mühüm ədəbi abidələrdən biri hesab olunur. Təqdim olunan məqalənin əsas məqsədi Əlişir Nəvainin “Xəmsə”sinin yaranma tarixini, ideya-bədii xüsusiyyətlərini, Nizami Gəncəvinin “Xəmsə” ənənəsi ilə əlaqələrini və klassik Şərq ədəbiyyatındakı yerini elmi baxımdan təhlil etməkdir. Bununla yanaşı, əsərin türk ədəbiyyatının inkişafına, Şərq bədii fikrinə və sonrakı dövrlərin ədəbi prosesinə göstərdiyi təsirin müəyyənləşdirilməsi də məqalənin əsas vəzifələrindən biridir. Əlişir Nəvai “Xəmsə”sini 1483–1485-ci illərdə yazmışdır. Əsər beş məsnəvidən ibarətdir: “Heyrətül-əbrar”, “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səbəyi-Səyyar” və “Səddi-İsgəndəri”. Bu əsərlər yüksək mənəvi dəyərləri, ədaləti, sevgini, insanpərvərliyi və kamil insan ideyasını təbliğ edir. Nəvai bu poemalar vasitəsilə türk dilinin zəngin bədii ifadə imkanlarını nümayiş etdirmiş və sübut etmişdir ki, bu dil klassik epik əsərlərin yaradılması üçün tam uyğundur. Nəvainin “Xəmsə”sində humanizm, ədalət, elmə hörmət, mənəvi saflıq və insan ləyaqəti əsas ideya xəttini təşkil edir. Şair qəhrəmanlarını yalnız romantik obraz kimi deyil, həm də yüksək əxlaqi keyfiyyətlərin daşıyıcısı kimi təqdim edir. Xüsusilə “Fərhad və Şirin” əsərində zəhmətkeş insanın böyüklüyü, “Leyli və Məcnun”da saf sevginin mənəvi mahiyyəti, “Səddi-İsgəndəri”ndə isə ideal hökmdar konsepsiyası diqqəti cəlb edir. Əlişir Nəvainin yaradıcılığının zirvəsini təşkil edən “Xəmsə” klassik Şərq ədəbiyyatının ən mühüm poetik abidələrindən biridir. Şair bu əsəri 1483–1485-ci illər arasında qələmə almış və bununla türk dilində yazılmış ilk mükəmməl “Xəmsə”ni yaratmışdır. Nəvai bu əsəri yazarkən Nizami Gəncəvinin əsasını qoyduğu “Xəmsə” ənənəsini davam etdirmiş, lakin onu sadəcə təkrarlamamış, öz dövrünün ictimai-siyasi şəraiti, milli-mədəni xüsusiyyətləri və humanist baxışları ilə zənginləşdirmişdir. Bu baxımdan onun “Xəmsə”si həm klassik ənənəyə bağlılığı, həm də orijinallığı ilə seçilir. Nəvainin “Xəmsə”si beş məsnəvidən – “Heyrətül-əbrar”, “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səbəyi-Səyyar” və “Səddi-İsgəndəri” əsərlərindən ibarətdir. Bu poemalar mövzu baxımından bir-birindən fərqlənsələr də, onların hamısını birləşdirən əsas ideya insanın mənəvi kamilliyi, ədalət, elm, mərhəmət, sevgi və cəmiyyətin mənəvi inkişafı kimi ümumbəşəri dəyərlərdir. “Heyrətül-əbrar” (“Yaxşı insanların heyrəti”) “Xəmsə”nin ilk poemasıdır və didaktik-fəlsəfi xarakter daşıyır. Əsərdə müəllif həyatın mənası, insanın mənəvi borcu, elm və biliyin əhəmiyyəti, ədalətli idarəçilik, səxavət, doğruluq, təvazökarlıq və vicdan kimi məsələlərə geniş yer verir. Nəvai müxtəlif hekayələr, rəvayətlər və hikmətli fikirlər vasitəsilə oxucunu mənəvi kamilliyə çağırır. Bu poema yalnız nəsihət xarakteri daşımır; o, həm də dövrün ictimai problemlərinə münasibət bildirən fəlsəfi əsərdir. Müəllif cəmiyyətdə mövcud olan ədalətsizlikləri tənqid edir, hökmdarların xalqa xidmət etməli olduğunu vurğulayır və insanın ən böyük sərvətinin elm, əxlaq və xeyirxahlıq olduğunu göstərir. “Fərhad və Şirin” poeması klassik Şərq ədəbiyyatının ən məşhur məhəbbət dastanlarından biridir. Nəvai Nizami Gəncəvinin eyni adlı əsərindən bəhrələnsə də, hadisələri özünəməxsus şəkildə inkişaf etdirmişdir. Əsərin baş qəhrəmanı Fərhad əməksevər, cəsur, mərd və yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik insandır. O, sevgisi uğrunda böyük əzablara qatlaşır, dağları yarır, çətinliklərə sinə gərir və öz əməyi ilə ideal insan obrazını təcəssüm etdirir. Şirin isə gözəlliyin, sədaqətin və mənəvi saflığın simvoludur. Poemada sevgi yalnız iki insan arasındakı hiss deyil, həm də insanın mənəvi kamilləşməsinə aparan yol kimi təqdim edilir. Əsərdə zəhmətin ucalığı, sədaqət, əzm və fədakarlıq yüksək qiymətləndirilir. Müəllif bununla oxucuya insanın böyüklüyünün onun mənəvi keyfiyyətlərində olduğunu çatdırır. “Leyli və Məcnun” Nəvainin lirizm baxımından ən güclü əsərlərindən biridir. Əsərdə Qeys (Məcnun) və Leylinin saf məhəbbəti cəmiyyətin sərt qaydaları və ailə ənənələri ilə qarşı-qarşıya qoyulur. Məcnun yalnız aşiq deyil, həm də mənəvi kamillik axtaran bir obrazdır. Onun sevgisi maddi dünyadan uzaqlaşaraq ilahi eşq səviyyəsinə yüksəlir. Nəvai bu əsərdə insanın daxili aləmini, mənəvi iztirablarını, sədaqətini və əxlaqi saflığını yüksək poetik dillə ifadə etmişdir. Əsərdə müəllif cəmiyyətin sərt qaydalarını tənqid edir və göstərir ki, həqiqi sevgi azadlıq, sədaqət və mənəvi paklıq tələb edir. Buna görə də “Leyli və Məcnun” yalnız sevgi dastanı deyil, həm də insan ruhunun azadlığı haqqında fəlsəfi əsər kimi qiymətləndirilir. “Səbəyi-Səyyar” (“Yeddi səyyarə”) Nəvainin bədii təxəyyülünü, süjet qurmaq bacarığını və rəngarəng obrazlar yaratmaq istedadını nümayiş etdirən poemadır. Əsərin mərkəzində hökmdar Bəhram Gur dayanır. O, yeddi müxtəlif sarayda yeddi gözəldən müxtəlif məzmunlu hekayələr dinləyir. Bu hekayələrdə ədalət, sədaqət, müdriklik, səbir, insanpərvərlik, doğruluq və məsuliyyət kimi əxlaqi keyfiyyətlər tərənnüm olunur. Poemada hər bir hekayə insan həyatının müəyyən bir tərəfini əks etdirir və oxucuya əxlaqi nəticə çıxarmaq imkanı yaradır. Nəvai bu əsərdə alleqoriyadan, rəmzi obrazlardan və zəngin poetik təsvirlərdən ustalıqla istifadə etmişdir. “Səddi-İsgəndəri” “Xəmsə”nin sonuncu və ideya baxımından ən zəngin poeması hesab olunur. Əsərin baş qəhrəmanı Makedoniyalı İsgəndərdir. Lakin müəllif onu yalnız fateh kimi deyil, həm də elmə, hikmətə və ədalətə qiymət verən ideal hökmdar kimi təqdim edir. Poemada İsgəndərin müxtəlif ölkələrə səfərləri, müdrik insanlarla görüşləri və xalqın rifahı naminə gördüyü işlər təsvir olunur. Nəvai göstərir ki, əsl hökmdar güc sahibi olmaqla yanaşı, elmli, mərhəmətli və ədalətli olmalıdır. Əsərin sonunda tikilən sədd yalnız fiziki maneə deyil, həm də pislik, zülm və haqsızlıq qarşısında mənəvi sipərin rəmzi kimi təqdim edilir. Bu ideya poemanın fəlsəfi mahiyyətini daha da gücləndirir. Nəvainin “Xəmsə”sini təşkil edən bütün poemalar bir-birini tamamlayan vahid ideya sistemini təşkil edir. Müəllif müxtəlif mövzulara müraciət etsə də, əsərlərinin əsas qayəsi insanın mənəvi kamilləşməsi, ədalətli cəmiyyətin qurulması, elm və biliyin üstünlüyü, sevginin müqəddəsliyi və xeyirxahlığın təbliğidir. Poemalarda klassik Şərq poetikasına xas olan bədii təsvir vasitələri – təşbeh, istiarə, mübaliğə, simvol və alleqoriyadan geniş istifadə edilmişdir. Bununla yanaşı, Nəvai türk dilinin zəngin leksik və poetik imkanlarından ustalıqla yararlanaraq özünəməxsus bədii üslub yaratmışdır. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si yalnız beş poema toplusu deyil, bütöv bir mənəvi-fəlsəfi sistemdir. Burada insan, cəmiyyət, dövlət, sevgi, elm və ədalət kimi anlayışlar qarşılıqlı şəkildə təqdim edilir və yüksək bədii sənətkarlıqla ifadə olunur. Bu xüsusiyyətlərinə görə “Xəmsə” klassik Şərq ədəbiyyatının zirvə əsərlərindən biri hesab edilir və bu gün də öz elmi, bədii və mənəvi əhəmiyyətini qoruyub saxlayır. Əlişir Nəvai klassik Şərq ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən biri olmaqla yanaşı, türk xalqlarının ədəbi-mədəni tarixində yeni bir mərhələnin əsasını qoymuş sənətkarlardandır. Onun yaradıcılığı yalnız Çağatay türkcəsinin inkişafına xidmət etməmiş, həm də ümumilikdə Şərq poeziyasının bədii-estetik dəyərlərinin zənginləşməsinə mühüm töhfə vermişdir. XV əsrdə yaşayıb-yaradan Nəvai ərəb və fars dillərinin üstün mövqeyə malik olduğu bir dövrdə türk dilində yüksək bədii dəyərə malik əsərlər yazaraq bu dilin klassik ədəbiyyat dili kimi imkanlarını nümayiş etdirmişdir. Bu baxımdan o, təkcə böyük şair deyil, həm də türk ədəbi dilinin inkişafına xidmət edən görkəmli mütəfəkkir kimi qiymətləndirilir. Şərq ədəbiyyatının inkişaf tarixində Nizami Gəncəvinin yaratdığı “Xəmsə” ənənəsi xüsusi yer tutur. Əlişir Nəvai bu ənənəni dərindən mənimsəmiş, ona böyük ehtiramla yanaşmış və öz yaradıcılığında yaradıcı şəkildə davam etdirmişdir. O, Nizaminin poetik prinsiplərini qorumaqla yanaşı, onları türk mədəni mühitinə uyğunlaşdırmış, əsərlərinə yeni ideya çalarları və fərdi bədii xüsusiyyətlər qazandırmışdır. Məhz buna görə də Nəvainin “Xəmsə”si klassik ənənənin uğurlu davamı olmaqla yanaşı, müstəqil bədii-estetik dəyərə malik əsər hesab edilir. Əlişir Nəvainin Şərq ədəbiyyatındakı mövqeyini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri onun humanist dünya görüşüdür. Şair bütün yaradıcılığı boyunca insanın mənəvi kamilliyini, ədaləti, mərhəməti, elm və biliyin üstünlüyünü, zəhmətin ucalığını və cəmiyyətin mənəvi saflaşmasını təbliğ etmişdir. Onun qəhrəmanları yalnız fərdi taleləri ilə deyil, həm də yüksək əxlaqi keyfiyyətləri ilə seçilir. Bu xüsusiyyətlər Nəvai yaradıcılığını yalnız bədii baxımdan deyil, həm də fəlsəfi və tərbiyəvi baxımdan dəyərli edir. Nəvainin əsərlərində dövlətçilik və ideal hökmdar anlayışına da geniş yer verilir. O hesab edirdi ki, dövlətin möhkəmliyi yalnız güclü hakimiyyətlə deyil, eyni zamanda ədalət, qanunun aliliyi və xalqın rifahına xidmət edən idarəçiliklə təmin oluna bilər. Xüsusilə “Səddi-İsgəndəri” poemasında hökmdarın əsas vəzifəsinin xalqa xidmət etmək, elm və mədəniyyətin inkişafını dəstəkləmək olduğu vurğulanır. Bu ideyalar Şərq siyasi-fəlsəfi fikrinin inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Əlişir Nəvainin Şərq ədəbiyyatındakı mövqeyini gücləndirən mühüm amillərdən biri də onun dil sahəsindəki fəaliyyətidir. Şair türk dilinin zəngin söz ehtiyatını, poetik ifadə imkanlarını və bədii gücünü öz əsərlərində yüksək səviyyədə nümayiş etdirmişdir. O, türk dilində mürəkkəb süjetli, dərin fəlsəfi məzmunlu əsərlər yaradaraq sübut etmişdir ki, bu dil klassik Şərq poeziyasının bütün janrlarında uğurla istifadə oluna bilər. Bu baxımdan Nəvainin fəaliyyəti türk xalqlarının milli-mədəni özünüdərk prosesində mühüm rol oynamışdır.
Nəvainin yaradıcılığı yalnız Mərkəzi Asiya ilə məhdudlaşmamış, Azərbaycan, Anadolu, Krım, Volqaboyu və digər türk coğrafiyalarında da geniş yayılmışdır. Onun əsərləri müxtəlif dövrlərdə əlyazma şəklində köçürülmüş, mədrəsələrdə tədris edilmiş və klassik şairlər üçün nümunə hesab olunmuşdur. Azərbaycan ədəbiyyatında Füzuli, Qövsi Təbrizi, Saib Təbrizi və digər klassik sənətkarların yaradıcılığında Nəvai poetikasının müəyyən izləri müşahidə edilir. Eyni zamanda Osmanlı ədəbiyyatında da Nəvai yüksək sənətkar kimi qəbul edilmiş və onun əsərlərinə çoxsaylı nəzirələr yazılmışdır. Şərq ədəbiyyatında Nəvainin xidmətləri yalnız poeziya ilə məhdudlaşmır. O, ədəbiyyat nəzəriyyəsi, dilçilik, tarix və bioqrafiya sahələrində də qiymətli əsərlər yazmışdır. Xüsusilə “Mühakimətül-lüğəteyn” əsərində türk və fars dillərini müqayisə edərək türk dilinin zəngin ifadə imkanlarını elmi arqumentlərlə əsaslandırmışdır. Bu əsər türk dilçiliyi tarixində mühüm mərhələ hesab edilir və milli dil şüurunun formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir. Əlişir Nəvai yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri milli və ümumbəşəri dəyərlərin vəhdətidir. O, əsərlərində öz xalqının mədəniyyətini, adət-ənənələrini və mənəvi dünyasını əks etdirməklə yanaşı, bütün bəşəriyyət üçün əhəmiyyət kəsb edən humanizm, ədalət, sülh, dostluq və mənəvi kamillik ideyalarını da ön plana çıxarmışdır. Buna görə də onun əsərləri yalnız türk xalqlarının deyil, ümumilikdə dünya ədəbiyyatının qiymətli nümunələri sırasında yer alır. Müasir dövrdə də Əlişir Nəvainin irsi öz aktuallığını qoruyur. Onun əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə olunur, beynəlxalq elmi konfranslarda araşdırılır və universitetlərdə klassik Şərq ədəbiyyatının əsas mənbələrindən biri kimi tədris edilir. Nəvainin humanist ideyaları, dilə və milli-mədəni irsə verdiyi yüksək dəyər qloballaşma dövründə daha da əhəmiyyətli görünür. Bu irs türk xalqları arasında mədəni yaxınlaşmanın, ortaq mənəvi dəyərlərin qorunmasının və klassik ədəbi ənənələrin yaşadılmasının mühüm vasitələrindən biri kimi çıxış edir. Əlişir Nəvai Şərq ədəbiyyatının inkişafında silinməz iz qoymuş böyük sənətkar, mütəfəkkir və ədəbiyyat xadimidir. Onun “Xəmsə”si, lirik irsi və elmi əsərləri klassik Şərq mədəniyyətinin ayrılmaz tərkib hissəsi olmaqla yanaşı, türk dünyasının ortaq mənəvi sərvəti kimi bu gün də yüksək dəyərini qorumaqdadır. Nəvainin yaradıcılığı Şərq ədəbiyyatının humanist mahiyyətini, estetik zənginliyini və mədəni davamlılığını əks etdirən ən parlaq nümunələrdən biri hesab olunur. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si Nizami Gəncəvinin yaratdığı ənənənin uğurlu davamı olmaqla yanaşı, türk ədəbiyyatında yeni mərhələnin başlanğıcı hesab edilir. Nəvai süjetlərin bir qismini klassik mənbələrdən götürsə də, onları dövrünün ictimai-mədəni mühitinə uyğun şəkildə yenidən işləyərək orijinal əsərlər yaratmışdır. Onun “Xəmsə”si sonrakı əsrlərdə Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, Anadolu və digər türk xalqlarının ədəbiyyatına güclü təsir göstərmişdir. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si yalnız klassik türk ədəbiyyatının deyil, ümumilikdə Şərq mədəniyyətinin ən qiymətli abidələrindən biridir. Bu əsər türk dilinin bədii imkanlarını nümayiş etdirməklə yanaşı, humanizm, ədalət və mənəvi kamillik kimi ümumbəşəri ideyaları təbliğ edir. Müasir dövrdə də “Xəmsə” elmi araşdırmaların əsas mövzularından biri olaraq qalır və türk xalqlarının ortaq ədəbi-mədəni irsinin mühüm hissəsi hesab edilir. Aparılan tədqiqat göstərir ki, Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si yalnız XV əsr türk ədəbiyyatının deyil, bütövlükdə klassik Şərq ədəbiyyatının ən möhtəşəm bədii abidələrindən biridir. Bu əsər Nizami Gəncəvinin yaratdığı “Xəmsə” ənənəsinin yaradıcı şəkildə davamı olmaqla yanaşı, türk dilində yazılmış ilk kamil “Xəmsə” nümunəsi kimi xüsusi tarixi və ədəbi əhəmiyyət daşıyır. Əlişir Nəvai öz yüksək sənətkarlığı, dərin fəlsəfi düşüncəsi və zəngin poetik dili ilə sübut etmişdir ki, türk dili klassik Şərq poeziyasının ən mürəkkəb janrlarında belə yüksək bədii-estetik nümunələr yaratmaq imkanına malikdir. Əlişir Nəvai Nizami Gəncəvinin müəyyən etdiyi bədii prinsiplərə sadiq qalmaqla yanaşı, həmin ənənəyə yeni ideya-estetik xüsusiyyətlər qazandırmışdır. Şair klassik süjetləri olduğu kimi təkrarlamamış, onları yaşadığı dövrün ictimai, siyasi və mənəvi tələblərinə uyğun şəkildə yenidən işləyərək orijinal sənət nümunələri yaratmışdır. Məhz buna görə də onun “Xəmsə”si təqlid deyil, klassik ənənənin yaradıcı inkişafı kimi qiymətləndirilir. “Heyrətül-əbrar”, “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səbəyi-Səyyar” və “Səddi-İsgəndəri” poemalarının hər biri yalnız müstəqil bədii əsər deyil, həm də vahid ideya sisteminin tərkib hissəsidir. Bu poemalarda insanın mənəvi kamilliyi, elm və biliyin əhəmiyyəti, əməksevərlik, vətənə bağlılıq, sədaqət, ədalət, mərhəmət və humanizm kimi ümumbəşəri dəyərlər ön plana çəkilmişdir. Müəllif insanın daxili aləmini, mənəvi saflığını və cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətini yüksək bədii ustalıqla təqdim etmişdir. Əlişir Nəvai əsərlərində yalnız fərdi taleləri deyil, bütövlükdə cəmiyyətin inkişafı üçün vacib olan sosial və əxlaqi prinsipləri də ifadə etmişdir. Onun yaratdığı hökmdar obrazları dövlət idarəçiliyində ədalətin, qanunun aliliyinin və xalqın rifahının vacibliyini vurğulayır. Sevgi qəhrəmanları isə mənəvi sədaqətin, dözümlülüyün və insan iradəsinin simvolu kimi təqdim olunur. Bu xüsusiyyətlər “Xəmsə”ni yalnız ədəbi deyil, həm də fəlsəfi və tərbiyəvi əhəmiyyətə malik əsərlər toplusuna çevirir. Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai eyni humanist idealları bölüşsələr də, hər iki sənətkar bu ideyaları öz milli-mədəni mühitinin xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə ifadə etmişdir. Nizami ümumşərq ədəbi modelini formalaşdırmış, Əlişir Nəvai isə həmin modeli türk ədəbi düşüncəsində yeni mərhələyə yüksəltmişdir. Bu baxımdan Nəvainin “Xəmsə”si türk xalqlarının ortaq mədəni irsinin ən qiymətli nümunələrindən biri hesab olunur. Əlişir Nəvainin yaradıcılığı sonrakı əsrlərdə Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, Anadolu və digər türk xalqlarının klassik ədəbiyyatına güclü təsir göstərmişdir. Onun bədii dili, poetik üslubu və humanist ideyaları bir çox şairlər üçün örnəyə çevrilmiş, klassik türk poeziyasının inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirmişdir. Bu təsir yalnız poetik forma ilə məhdudlaşmamış, həm də ədəbi-estetik düşüncənin formalaşmasına mühüm töhfə vermişdir. Müasir dövrdə Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si yalnız tarixi-ədəbi abidə kimi deyil, həm də milli-mədəni kimliyin, mənəvi dəyərlərin və humanist idealların daşıyıcısı kimi aktuallığını qoruyub saxlayır. Qloballaşma şəraitində müxtəlif xalqların ortaq mədəni irsinin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və Nəvainin irsi bu baxımdan mühüm elmi-tədqiqat obyektidir. Onun əsərlərində təbliğ olunan elmə hörmət, ədalət, mərhəmət, tolerantlıq və insanpərvərlik kimi ideyalar bu gün də öz dəyərini itirməmişdir. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si klassik Şərq ədəbiyyatının inkişafında mühüm mərhələ təşkil edən, türk dilinin zəngin bədii imkanlarını nümayiş etdirən, yüksək estetik və fəlsəfi dəyərə malik möhtəşəm ədəbi abidədir. Onun yaradıcılığı türk xalqlarının ortaq mədəni yaddaşının ayrılmaz hissəsi olmaqla yanaşı, dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə də qiymətli töhfə vermişdir. Nəvainin “Xəmsə”si bu gün də elmi araşdırmalar üçün zəngin mənbə olaraq qalır və klassik irsin müasir dövrdə öyrənilməsi, təbliği və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən Əlişir Nəvai irsinin, xüsusilə də “Xəmsə”sinin müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq, poetika, dilçilik və mədəniyyətşünaslıq istiqamətlərində daha geniş tədqiqi gələcək elmi araşdırmalar üçün aktual və perspektivli istiqamət hesab edilə bilər.
Nəvai Dühasına
“Xəmsə”nin nurundan doğan bir səda var,
Sözün səltənətində əbədi bir bahar var.
“Heyrətül-əbrar” açır hikmətin qapısını,
İnsanlığa göstərir haqqın işıq yolunu.
“Fərhad və Şirin”də eşq dağları yarılır,
Sevginin qüdrətiylə sərt qayalar ərir.
“Leyli və Məcnun”un ahı çöllərə yayılır,
Məhəbbət dastanında könüllərdən süzülür.
“Səba yeddiçisi”ndə yeddi aləm danışır,
Yeddi tale, yeddi sirr ulduzlarla yarışır.
Hər hekayə bir xəzinə, hər misra bir işıqdır,
Nəvainin qələmi zamanlara şahiddir.
“İsgəndər divarı”nda hikmət yolları açıq,
Səfərlərin içində düşüncələr parlaqdır.
İsgəndərin iziylə dünya sirri çözülür,
Elm ilə ədalətin dəyəri görünür.
Beləcə “Xəmsə” boyu ucalır söz abidəsi,
Nəvainin yadigarı türk elinin xəzinəsi.
Əsrlər keçsə belə sönməz onun çırağı,
Şeir göyündə parlayar sənətinin bayrağı.
