ŞƏHİDLƏRİMİZİ EHTİRAMLA ANIRIQ 2020-ci ilin 27 sentyabr tarixində minillərin dövlətçilik tarixinə, mədəniyyətinə, milli-mənəvi dəyərlərə malik olan Azərbaycan xalqı öz taleyinin həlledici məqamlarını yaşadı. İllərlə doğmalarının isti nəfəsinə, səsinə-hənirinə həsrət qalmış yurd yerlərimiz, itirilmiş torpaqlarımız igid övladlarının azadlıq uğrunda savaşa atılmasından sanki cana gəldi. Qədim məskənlərimizin dağı, daşı, düzəni, ağacları, bir sısqa otu da yeni oyanış, dirçəliş çağında qamətini dikəldib cəngavər oğulların pişvazına durdular. Belə bir həyəcanı, sevinc ovqatını yaşamaq necə də qürurverici idi!..
Candan keçildi, Vətəndən keçilmədi… Bu elə bir ülvi duyğu ki, onu sözlə ifadə etmək çətindir, çox çətin. Vətən Anadır! Qoynunda boy atdığımız, özümüzü rahat, güclü hiss etdiyimiz Ana Vətən torpağına bunca bağlı olmaq, müqəddəs hissi yaşamaq gözəldir, çox gözəl! Vətən torpağı bölünməzliyi, qüdrətli olması ilə bütövdür. Bu bütövlüyü itirməksə, Vətənin parçalanması deməkdir. Nə xoş ki Azərbaycan əsgəri 2020-ci ilin 27 sentyabr tarixində mənfur erməni cəlladları tərəfindən işğal edilmiş, parçalanmış torpaqlarımızı bütövləşdirmək uğrunda haqq savaşına qalxdılar…
Siyasi, diplomatik bacarığa, gücə, qüdrətə malik olan Müzəffər Ali Baş Komandan Prezident İlham Əliyevın rəhbərliyi altında Rəşadətli, Yenilməz Ordumuzun cəngavər əsgər və zabitlərinin qəhrəmanlığı sayəsində torpaqlarımız işğaldan azad olundu. Bu mübarək Vətən savaşında yüzlərlə igidlərimiz şəhidliyə qovuşdu. Azərbaycan böyük bir tarixi qələbə qazandı. Bu Şanlı Qələbəni, Zəfəri xalqımıza yaşadan cəngavər oğullarımız oldu…
İndi şəhidlərimizin, qazilərimizin qəhrəmanlığı sayəsində işğaldan azad olunmuş bütün bölgələrdə qüdrətli Azərbaycan dövlətinin Bayrağı dalğalanır. Yenidən qurulmuş, abadlaşmış torpaqlarımızda doğmaların isti nəfəsi ilə həyat qaynayır…
Hərdən mənə elə gəlir ki, yaz-payız dağların döşündə, yamyaşıl düzəngahda torpaqdan boy atıb, ətrafa gözəllik saçan çiçəklər şəhidlərimizin özüdür. Onlar azad, suveren Azərbaycana çiçəklərin gözü ilə baxıb xoşbəxtcəsinə gülümsünürlər… Ruhunuz şad, məkanınız nur içində olsun, Şəhidlər…
Sirlərlə doludur dünyamız. Tanrımızın yaratdığı hər şeyin öz sirri var. Bəşər yaranandan üzü bəri insan oğlu üçün gizli qalan o qədər sirlər var ki,axirətə qədər üstü örtülü qalacaq. Bəlkə də elə bir sir var ki, üstü açılarsa, insan oğlunun kabusuna çevrilən xəstəliklərin bir əlaşla çarəsi tapılar. Ola bilər ki, indiki dövrümüzdə mövcud olan qidalanmamızın elə üsulu var ki, dilimizdə dolaşan “çox yaşa!” alxışı “yüz yox, qədimlərdə olduğu kimi “iki yüz”, “üç yüz” il nəzərdə tutular.
Keşməkeşli ömrünün yetmiş ilini arxada qoyub, səksana doğru addımlayan Heydər kişi cavanlığında olduğu kimi, indi özünə uzun ömür arzulamırdı. Hər namaz üstə Allahdan: ağrı – acısız, yatağa düşmədən, qəfil ölüm arzulayırdı. Təbiətcə sakit adam idi o. Kiminsə xətrinə dəyəcək, ona nifrət ediləcək hərəkət eləməmişdi o. Vızıldaya-vızıldaya üstünə qonan ağcaqanadı şilləsiylə öldürəndə də, – bu da Allahın yaratdığı bir həşaratdır yaşamağa haqqı var – deyə heyifsilənərdi. Ömründə bir dəfə də olsun heyvan başı kəsməmişdi. Məcburiyyət qarşısında kəsdiyi toyuğun boğazından axan qan, başını üzüb buraxdıqdan sonra ora-bura çırpınması uzun müddət gözlərinin önnündən çəkilmirdi. Bir canlının həyatına son qoyduğuna üzülürdü. Sadəlöv olduğuna görə çox aldadılmışdı, həriflənmişdi. Heç vaxt onu aldadanlara, hərifləyənlərə nifrət eləməmişdi. Çünki onlar yadlar idi. Tədbirsiz olduğuna görə qınanılası özü idi. Özünü də qınayardı.
Xətrinə dəyən biri var idi. O da kənarda deyildi. Özünün qurub – yaratdığı yurdunda idi. Baxmayaraq ki, qonu-qonşu, el-oba arasında xeyirə-şərə yarayan, yaxşı adam kimi nifuzu vardı, əlindın hər iş gəldiyinə, heç kəsdən köməkliyini əsirgəmədiyinə görə başına and işirdilər, ailə daxilində isə öz evində onu adam yerinə qoymayan vardı. O da kim olsa yaxşıdır? Onun özünün təkidi ilə ailəsinə caladığı – kinli, öpkəli, hegemon gəlini.
Ömrünün qırx bir ilini birlikdə yaşamışdı, rəhmətlik altı il qabaq dünyasını dəyişən Xədicə ilə. Bu müddətdə bir dəfə də olsun qəlbini qıracaq acı söz eşitməmişdi ondan. Atası onu, bir gözdən ibarət çəpərlə hörülmüş, hər iki tərəfi sarı torpaqla suvanmış daxmaya köçürəndə, böyük oğlunun bir yaşı olardı. Əlavə üç övlad dünyaya gətirmişdi Xədicə xanım bu daxmada. Atasının iki mərtəbəli evində böyüməsinə baxmayaraq bir dəfə də olsun o, – bu nə yaşayışdır? – sualını verməmişdi ona. Qış vaxtlarında hamıdan gec yatağına girərdi o. Yatmazdan qabaq dəmir sobaya qapağından zornan sığan yoğun odunlar doldurardı ki, uşaqları üşüməsin. Tez-tez oyanıb, sobaya nəzarət edərdi. Səhərə kimi tam sönməsinə imkan verməzdi. Arabir oyanmadığı vaxtlar da olurdu. Bir dəfə səhərə yaxın oyananda gördü ki, soba sönüb, daxma soyuyub. Qalxıb uşaqların üstünü yoxlayıb, sodanı alışdırdı. Qapıya yaxın yatan böyük oğluna gözü sataşdı. Uşağın burnunun ucundakı buz dənəsini görəndə sanına od ələndi. Ehtiyyatla buzu qopardıb sobaya atdı. Təzədən yerinə girmədi. Dəftər qələm götürüb arzuladığı evin modelini cızdı.
İndi yaşadıqları evi yoldaşı ilə əl-ələ verib halal zəhmətləri ilə inşa eləmişdi o. Atasıyla qaynatası bir-birləri ilə yarışırmış kimi göstərdiyi cüzi yardımı evinə xərcləməzdi. Uşaqlarını bol paltarla, ərzaqla təmin edərdi. O vaxtlar kənddə ev tikiləndə, indiki kimi pul müqabilində köməyə gəlməzdilər. Özü hamıya əl tutduğuna görə, çağırmadıqları da ona köməyə gələrdi.
İndi bu evdə o vaxtlar yuxusunda da görmədiyi hər bir şəraitin olmasına baxmayaraq, gəlininin həyatından giley-güzar etməsi ona qəribə gəlirdi. Tez-tez təkrarlanan havalandığı zaman dilinə elə iradlar gətirirdi ki, gəlininin dəlilik dərəcəsinin hansı səviyyədə olduğu barədə düşünürdü. Bir dəfə günün günorta çağı idi. Həmişəki kimi donquldana-donquldana həyətdəki armud ağacının altından keçərkən, quruyub yerə düşmüş budağa ilişib az qala yıxılacaqdı. Bir-neçə mertlik məsafədə olmasını görsə də, onu vecinə almadan demişdi: – andıra belə yurdu qalsın! Çör-çöpünün də məni görən gözü yoxdur.
Minbir əziyyətlə, öz alın təriylə tikdiyi evə rəhmətlik həyat yoldaşının dünyasını dəyişdiyi vaxtdan ayağı dəyməmişdi. Bir otaqlı həyət evində tənha qalırdı. Biş-düşünü də özü hazırlayırdı. Çox vaxt özünün yemək bişirməsinə gərək qalmırdı. Ev-eşiyi ayrı olan oğlanları, yaxınlıqda yaşayan böyük qızı hər gün ona baş çəkərdilər. Soyuducusu övladlarının gətirdiyi müxtəlif çeşidli xörəkləri ilə dolu olardı. İstədiyi vaxt isidib yeyərdi.
Gəlininin ürəyincə olmasa da oğlu işə gedəndə də, qayıdanda da ona baş çəkərdi. Hal-əhvalını xəbər alardı. Nəvələri də analarının qadağasına məhəl qoymazdılar. Səhərlər yuxudan oyanan kimi ona baş çəkərdilər.
Keçən həftə həkimə getmışdi. Təcrübəli həkim – terapevt ondan dərdini soruşanda demişdi:
– Doxtur, ağacların kökü torpaqdadır. Torpaqdan qidalanır, inkişaf edir. Kök belində saxladığı gövdənin yaşaması üçün vacib olan maddələrdən məhrum olsa nə baş verər? Əlbəttə, ağac quruyar. Gövdə də yarpaqları vasitəsi ilə günəşdən aldığı enerjini köklərə ötürməsə, eynisı baş verər. Biz də kökümüzü qarnımızda daşıyırıq. Necə qidalanırıqsa, elə də inkişaf edirik. Belə çıxır ki, sağlamlığımız özümüzdən azılıdır. Qəbul etdiyimiz həyatı vacib proteynin natamamlığı da, aşırılığı da zərərimizədir. Səhətimizin qeydinə qalmalıyıqsa, ilk növbədə qidalanmağımızı norma daxilində yaşımıza uyğun tənsimləməliyik. Mən televizorda nümayiş olunan sağlamlıq verilişləri izləyirəm. Sağlamlığa aid xeyli kitablar oxumuşam. Yutubda da paylaşılınan həkim məsləhətlərini təkrar-təkrar izləyirəm. Muayinə edən həkimlər bəzi orqanımda olan qüsurları yaşıma uyğun xarakterik hal kimi qəbul edirlər. Bu qədər öz qeydimə qaldığım halda nəyə görə ağrı-acı məndən əl çəkmir? Təziqim, ürəyimin döyüntüsü artır, başımın ağrısı kəsmir?
Onu maraqla dinləyən həkim üzünü tib bacısına tutub dedi:
– Eşitdinmi? Dayı tib elmi barədə o qədər məlumatlıdır ki, mənim məsləhətimə gərək qalmadı. Belə pasiyenti müalicə etməyə nə var ki?
Həkim onun təziqini ölçdükdən sonra, gözünün alt qapağını dartıb diqqətlə baxdı. Dilini çıxartdırıb boğazını da yoxladı. Sağ əlinin barmaqlarını dikəldib , yan tərəfi ilə hər iki tərəf böyrünün qabərğa altı hissəsinə vurduqdan sonra, yaşını soruşdu:
– Dayı, neçə yaşınız var?
– Yetmiş.
Həkim yenə üzünü tib bacısına tərəf çevirib dedi:
– Bu dayı geridən yetmiş il yaşamasa, günah onun özündə olmayacaq.
– A doxtur, bu, qoca kaftarın bu dünyadan rəd olub gedəcəyi günü səbirsizliklə gözləyən var axı.
Həkim diqqətlə onun üzünə baxdı.
– Dayı, Allah eşitsə, bunu sizə arzulayanın dilini qurudar. Qəbizliyiniz varmı? İçtəhanız necədir?
– İştəhamın həyacan siqnalı çalacağı anı gözləmirəm. Mədəmi də yükləmirəm. Qəbizliyin qarşısını dərmansız alıram. Gündəlik menyumdan kəpəkli çörək, meyvə qurusu əskik olmur. Qurutduğum xurma, alma, əncir qurusu növbəti mövsümə qədər tükənmir.
Həkim çalışdığı müddətdə ilk dəfəydi ki, bu yaşlarda qəbul edib, resept yazmadığı belə tədbirli pasiyentlə qarşılaşırdı.
– Dayı, siz özünüz özünüzün terapevtisiniz. Sizi kardioloqa yönəldirəm, təziqinizə qarşı dərman yazsın. Onun yazacağı dərmanı yeri-yerində işlədin. Zəhlətökən adamlardan uzaq durun. Özünüzə qapanmayın. Vaxtınınızı ürəyinizə yatan dost-tanışlarınızla keçirin. Normal yeyib-içməklə yanaşı sizin üçün deyib – gülmək də həyatı vacib şərtdir.
Həkim kardioloq onun kardioqrafiyadan çıxan kağız lentin üzərində cızılmış qalxıb – enən cizgini diqqətlə nəzərdən keçirdikdən sonra soruşdu:
– Dayı, neşə yaşınız var?
– Yetmiş.
– Həyat yoldaşınızla necə yola gedirsiniz?
Gözləmədiyi sual Heydər kişini diksindirdi. Dərindən köks ötürdü.
Səhvə yol verdiyini dərk edən həkim xəcalət hissini söndürmək üçün üzür istədi:
– Dayı, bağışlayın. Sizə şad xəbər verməzdən qabaq zarafat eləmək istədim, belə alındı.
– Doxtur, narahat olmayın. Altı ildir ki, bu sualı məni tanımayanlardan eşidirəm. Susuram. Aramızda yoxdur – deməyə dilim gəlmir. Cavanlığımda ata-anamı itirəndə şükür etmişdim: nə yaxşı ki, bu bəla uşaqlığımda baş verməyib. Belə olsaydı həyatımı “ yetim Heydər” kimi davam edərdim. Qocalıqda üzləşdiyim- həyat yoldaşımın itgisi, uşaqlığın yetimliyindən ağır imiş. Anamın qırxı şıxmamış atam dünyasını dəyişmişdi. Atam anamın yoxluğuna qırx gün də dözməmişdi. Mən isə altı ildir yaşayıram. Axı mən də yoldaşımı ondan az istəməmişdim. Nə edə bilərəm? Əcəlin hökmü Allahın ixtiyarındadır. Qırx bir il birlikdə yaşadığımız müddətdə onun dilindən bir kəlmə də olsun, acı söz eşitməmişdim. Belə bir ömür-gün yaldaşının itgisindən ağır dərd olarmı bu dünyada. Altı ildir bu, ağır yükə tab gətirən ürək sağlam olmasaydı çoxdan partlayardı. Tanıdıqlarım arasında eiə ifritə, dığ-dığlı xanımlar görürəm ki, onların itgisi ərləri üçün yasa yox, toy-bayrama çevrilər. Bağışlayın. Çox danışıb, vaxtınınızı aldım.
Heydər kişinin söhbətindən kədərlənən həkim kövrəlib gözləri yaşaran tib başısına baxdı.
– Mətanət, görürəm ki, dayının söhbəti səni də göynətdi. – deyəndə, tib bacısı cib dəsmalı ilə gözyaşını silib dedi:
– Bu, adi söhbət deyildi. Müdrik bir ağsaqqalımızın bizə keşdiyi faydalı ibrət dərsi idi.
– Fikrinə şərikəm. Doğrudan da dayı bizə elə bir həyatı vacib ibrət dərsi keçdi ki, həyatım boyu ona minnətdar olacam. Mətanət, yəqin ki, sosial şəbəkərdə izləmisən. Həyatda da rastıma gəlib. Gileylənirlər ki, niyə hər yetənə müəllim deyirlər. Dayının hansı peşənin sahibi olduğunu bilmirəm. Müdrik bir ağsaqqal olduğuna şübhəm qalmadı. O, bu söhbəti dərdini açıqlamaq üçün yox, bizi marifləndirmək üçün eləmişdi. Özü də elə məntiqlə izah elədi ki, pedoqoq olmasa belə, ona müəllim deyirəmsə, niyə bu bəzi kəmdüşüncəliləri qıcıqlandırmalıdır? Dayı, sizə iki dərman yazıram. Birini səhər, birini də axşam yeməkdən sonra qəbul edin. Həyacan doğuracaq yerlərdən uzaq durun. Nə vaxt ki, mənim sahəmdə səhətinizdə problem yarandı, buyurun, gəlin. Sizi növbədən kənar qəbul etməyə hazıram.
Heydər kişişi gülümsündü. Bu, gülüşün altında nəyinsə gizləndiyini dərk edən həkim soruşdu:
– Dayı, yoxsa mənə güvənmirsinizmi?
– Ürəyinizə başqa şey düşməsin. Axı qapınızdakı bildirişdə: qocaların növbədən kənar qəbulu nəzərdə tutulmayıb.
Heydər kişinin məntiqli iradını anlaşılıqla qarşılayan həkim bildirişi tərtib edənləri qınadı. Axı milli metalitetimizdə, nəvəsi yaşda olanlara qocaların yol verməsi qəbul edilməzdi.
– Dayı, bildirişi mən tərtib eləsəydim, növbədən kənar qəbul edilənlərin siyahısında başda qocaları qeyd edərdim. Gündəlik qəbul etdiyim xəstələr arasında qöcalar bir-neçə nəfərdən artıq olmur.
***
Həkim məsləhətilə vaxtını xoş kecirmək üçün qonşu rayona gələn Heydər kişi öncə şəhərin kolxoz bazarına baş çəkdi. Əslındə indi buranı kolxoz bazarı adlandırmaq düzgün deyil. Çünki bazarın bəlkə də doxsan faizini ticarət obyektləri təşkil edir. Otuz – qırx il bundan qabaqlar da, bu bazara tez-tez gələrdi o. Onda bu şəhərdə dost- tanışları çox idi. Bazarın girəcəyindəcə onlardan bir-neçəsi ilə rastlaşardı. Ya çayxanada, ya da kafedə xoş ovqatlı gün keçirərdilər.
Bu gün isə bazarı dolaşdı. Köhnə tanışlırından birinə də rast gəlmədi. Bilirdi ki,onların çoxu artıq bu həyatda yoxdular. Qalanlar da bazar gəzəcək halda deyillər. Bazarda bolluq idi. Hər çeşiddə mal tapmaq mümkündü. Satıcılar da bol idi. Gözlərini onlara yaxınlaşan sakinlərdən çəkmirdilər. Baxışları ilə : “ gəl, məndə yaxşı mal var” mesaşı ötürürdülər. Satılan mallara gözucu baxaraq ötənlənlərin arxasınca baxıb, təəssüflənirdilər.
Heydər kişiyə də müraciətlər olurdu: “ dayı, yaxşı mallarım var. Buyurun, baxın.” Ona heç nə lazım deyildi. O, bura nəsə almaq məqsədilə gəlməmişdi. Köhnə dost-tanışlarından sağ qalanları ilə görüşüb, keçmişinin arxivinə baş vurub həyatının xoş keçən anlarını xatırlamaq keşirdi ürəyindən. O, Bazarı dövrə vurdu. Bu şəhədə yaşayan tanıdığı həmyaşıdlarından heç biri ilə rastlaşmadı. Kor-peşman buranı tərk elədi. O, kəndlərinə tərəf gedən mikroavtobusa bir-neşə dəqiqə gecikmişdi. Növbəti reysin vaxtına bir saat qalmışdı. Yaxınlıqdakı şirniyyat köşkünün yanındakı alçaq, uzun oturacağın bir təfində əyləşdi ki, dincini alsın. Oturacağın kölgə düşən tərəfində oturan, təxminən onunla həmyaşıd olan ağsaqqal söhbət etdiyi cavana yavaşcadan dedi:
– Gəl biz ağaca tərəf çəkilək, ağsaqqal günün altında oturmasın.
Kişi elə zən edirdi ki, tanımadığı bu adam da özünün kimi ağır eşidir. Amma yanılmışdı. Onun eşitmə sistemi fəaliyyətini norma daxilində davam elətdirirdi.
– Kişi, günün atında oturma! Gölgəyə gəl.
Heydər kişinin oturdu sahə alakölgəli idi. Tərlədiyi üçün özü bu sahəni seçmiıdi. Tanımadığı ağsaqqalın xoş niyyətli təklifinə münasibətini biidirdi:
– Qeydimə qaldığınıza görə sağ olun. Tərlədiyimə görə özüm bu yerdə əyləşmişəm ki, tərim qurusun.
Kişi maraqla ona baxıb soruşdu:
– Neçə yaşın var?
– Yetmiş.
– Özünü qoruduğuna görə belə yaxşı qalmısan.
– Özüm özümü görmədiyimə görə, necə qaldığımdan xəbərsizəm. Amma hiss edirəm ki, qocalmışam. Çünki əvvəlki işlərimi o vaxtkı kimi görə bilmirəm. Tez haldan düşürəm.
– Mənə neçə yaş verərsən? – deyib kişi ayağa qalxıb, özünü nümayiş elədi. Hətta yumruqlarını düyünləyib çiyinlərini dartdı ki, necə gümrah olduğunu göstərsin.
Heydər kişi ona diqqətlə baxdı. Doğrudan da gümrah göstərilən adamın yaşını müəyyən etməkdə çətilik çəkdi.
– Məncə, altmış – yetmiş arası olar – dedi.
Kişi yanındakı cavana göz basıb, gülümsündü. Sonra üzünü çevirib ona tərəf diqqğtlə baxıb dedi:
– Doğrusu, sənə yetmiş yaş verməzdim.Yaxşı bax! Bəs özün mənə altmış yaş verərsənmi?
– Baxışla insanın yaşını ancaq təxmin etmək olar. Mənim təxminimə görə altmışdan aşağı olmaz.
Kişi yenə gülümsəyib yanındakı oğlana tərəf üzünü çevirdi.
– Murad! Mən desəm inanmayacaq. Özün de.
Cavan oğlan da gülümsəyib dedi:
– Dayı, desəm ki, bunun səksan yaşı var, inanarsınızmı?
Heydər kişi də onlar kimi gülümsəyərək dedi:
– Niyə inanmıram ki? Mən də onun dediyini özünə qaytarıram: yaxşı qalıb.
– Mənim belə qalmağımın səbəbini təxminsiz – filansız dəqiq deyə bilərsənmi? İstəsən, variantları səsləndirim.
– Variantsız birbaşa deyə bilərəm ki, özünüzü qoruyubsunuz.
Hər ikisinin ürəkdən gülməsindən pərt olan Həsən kişi sözünə davam elədi:
– Mən öz həyat təcrübəmə əsaslanıb, insanın bu yaşlarda belə gümrah qalmasının əsas şərtini səsləndirdim.
Kişi ayağa qalxdı. Ətraflna boylandı. Çırtma çalıb, oynadı.
– Bax, məni belə saxlayan budur. – deyib Heydər kişiyə baxdı.
Murad da onun dediyini təsdiqlədi:
– Dayı, bunu belə saxlayan bu xasiyyətidir. Dünya dağılsa vecinə olmaz. Hələ bu harasıdır? Bu gün yeyib-içən dostlarına rast gəlmədi. Yüzsə qram işsəydi elə konsert verərdi, uzun müddət xatırlayıb gülərdiniz. Qapıbir qonşumuzdur. Onu birdəfə də olsun qaşqabaqlı görməmişəm.
Bəlkə də ötüb-keşənlər bu, ağsaqqalın hərəkətini – yaşına yaraşmayan anormallıq kimi qəbul edirdilər. Heydər kişi isə əks fikirdəydi. Ürəyində: xöşbəxt adamdır – deyib, terapevt həkimin ona səsləndirdiyi məsləhəti xatırladı. Doğrudan da insanın gümrah halda çox yaşaması üçün dietlə bərabər, heç nəyi vecinə almayıb əylənməyin, deyib-gülməyin də vacib şərt olduğunu anladı. Amma o, istəsə də bu kişi kimi ola bilməzdi. Cəhd eləsə də, süni-şit alınardı. Çünki, təbiətcə onlar baçqa-başqa adamlardı.
Çavuş Pünhan Şükürlü gizləndiyi sal qayanın arxasından çıxıb ehtiyatla ətrafa göz gəzdirdi. Dəsmalını çıxarıb sifətinin tərini sildi. Sonra üstünün tozunu çırpıb təmizlədi və yaxınlıqdakı daşın üstündə oturub gözlərini Qafqaza zillədi.
-Sözlü adama oxşayırsan qardaş,- Qafqaz onun bu maraqlı baxışlarına biganə qala bilməyib özü söhbətə rəvac verdi,- nə sözün var döşə gəlsin.
-Hə, düz tapmısan. Çoxdan soruşmaq istəyirdim, sənin soyadın barədə.- Pünhan bir qədər tərəddüdlə cavab verdi.
-Soyaddı da. Özbək soyadı.
-Yəni, sən özbəksən?
-Özü də xalisindən.
-Maraqlıdır. Birinci dəfədir ki, heyətimizdə özbək görürəm. Həm də bizimlə bir cərgədə, ölümün hər an gələ biləcəyi bir yerdə.
-Ölümün yox, şəhidlik zirvəsinin,- Qafqaz düzəliş etdi,- mən vətənimçün döyüşürəm, sənin kimi, digərləri kimi.
-Sən axı özbəksən.
-Nə olsun? Odu ey Komrat- udidir. O biri tağımda Abram var, təlimlərdə dostlaşmışıq, o da yəhudidir.
-Başa düşürəm ey, Azərbaycan onların vətənidir. Burada doğulub, böyüyüblər…
-Qardaş, bəs mən harada doğulmuşam ki, bilirsən? Şirvanda.
-Yox əşşi? Maraqlıdır. Sən canın, danış görüm bu necə olub?
-Pünhan, nə vermisən ona ala bilmirsən? İmkan ver uşaqlar dincəlsin. Özün də qayıt bayaqkı yerinə, ora daha təhlükəsizdir,- bu dəfə tağım komandiri Elçin Nəsibli söhbətə qarışdı.
-Cənab baş leytnant, komutanım… elə belə söhbət edirik də,- Pünhan günahkar bir görkəm aldı, yanaqlarında qızartı yarandı. Qafqaz onu düşdüyü vəziyyətdən çıxarmaq üçün mülayim səslə söhbətə başladı:
-Atam Kazımbay Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda təhsil alıb. Təyinatla Tümenə gedib. Bir il sonra anam Səfura da oraya təyinat alıb. Sevişib evləniblər. Anam atamın soyadını qəbul edib, olub Urumbayeva. Sonra da gəliblər Şirvana. Vəssalam, bu da rəvayətin sonu.
-Hə, anladım. Demək, atan Özbəkistandan gəlib Bakıda oxuyub, eləmi?
-Ay sağ ol. Gəlib oxuyub və vurulub bu yerlərə, bu millətə.
-Ay qadan alım, pulun bol olduğu gül kimi yerdən dönüb gəlib bura?
-Tümeni deyirsən? Oranın nəyidi gül kimi? 35-40 dərcə şaxta, tufan… ayağının birini don vurub, barmaqlarını kəsiblər. Barakda yaşamaq asandı bəyəm?
-Barak nədir?
-Taxtadan tikilimiş ev. Ev də yox ey, evcik- müvəqqəti yaşayış üçün bir tikili. Başa düşdün?
-Hə vallah, anladım…
Pünhan səhra köynəyinin döş cibindən kiçik bir bloknot çıxarıb qeydlər etməyə başladı. Bayaqdan əllərini başının arxasında çarpazlayıb qayaya söykənən və sakitcə onara baxan Komrat gülümsəyərək Pünhana söz atdı:
-Mənim yazıçı qardaşım yeni hekayəsi üçün material hazırlayır? Yaxşı mövzudur, yaz qardaşım.
-Sən lağ elə. Qoy müharibə qurtarsın, gör qardaşın necə hekayələr yazacaq,- Pünhan ciddi görkəm aldı.
-Vallah, lağ eləmirəm. Maşallah olsun, taborumuzda yazıçı da var, rəssam da (Qafqazı nəzərdə tuturdu), müğənni də, yəni- Abram…
-Dəllək də, yəni- sən.- Qafqaz onun sözünü kəsdi. Hamı güldü.
Vətən Müharibəsinin ilk günündə vacib döyüş tapşırığını icra etmək üçün iki tağım eyni anda Murovdağ istiqamətində hərəkətə keçmişdi. Baş leytnant Elçin Nəsiblinin başçılıq etdiyi tağım şimal tərəfdən, ikinci tağım isə cənub tərəfdən düşmən qüvvələrinin arxasına keçərək onlara sarsıdıcı zərbələr endirməli, strateji əhəmiyyətli mövqeləri ələ keçirməli idilər. On iki saatadək yol gəlmişdilər. Səhər saat beş radələrində düşmənin ən yüksəkdə yerləşən postunu asanlıqla ələ keçirmiş, xeyli silah-sursatı qənimət olaraq götürmüşdülər. Heç bir itki verməsələr də arxayınlaşmamış, ərtafda kəşfiyyat axtarışları etmişdilər. Çünki bu ərazidə düşmənin hərbi hissəsinin yerləşdiyini və 200-ə qədər canlı qüvvəsinin olduğunu yaxşı bilirdilər. Qəribə də olsa, 23 nəfər döyüşçü itirmiş düşmən qüvvələri əks-hücuma keçmədən yoxa çıxmışdı. Lakin, aradan heç bir saat keçmədən, döyüşçülərimizin mövqeləndiyi ərazi minomyotlarla atəşə tutuldu. İki saat davam edən aramsız mərmi yağışından sonra düşmənin əks-hücumu başladı. Buna əvvəlcədən hazırlıq görülmüşdü. Döyüşçülərimiz əlverişli yerlərdə mövqelənərək ciddi müqavimət göstərirdilər. Günün ikinci yarısında vəziyyət daha da ciddiləşdi. Silah-sursat tükəmək üzrə idi, düşmən əsgərləri sanki yerin deşiyindən peyda olurdular. Ara məsafəsi get-gedə azalırdı. Cənub istiqamətindən köməyə gəlməli olan tağım nədənsə ləngiyirdi. Nəsibli qərargahla rabitə əlaqəsinə girdi. Məlum oldu ki, cənub istiqamətində də ağır döyüşlər gedir. Düşmənin yerləşdiyi koordinatlar qərargaha ötürüldü və uzaqvuran toplar işə düşdü. Yalnız bundan sonra düşmən xeyli itki verərək geri çəkilməyə məcbur oldu. Yenə müvəqqəti sakitlik yarandı. Gizir Urumbayev ayağından yüngül yara alsa da sona qədər qoruduğu mövqedən geri çəkilmədi. Onunla çiyin-çiyinə döyüşən əsgər Mansurov, snayperçi Nəcəfov və istehkamçı çavuş Səlimli şəhid oldular. İki nəfər ağır, səkkiz nəfər isə yüngül dərəcəli bədən yarası aldı. Nisbi sakitlikdən istifadə edərək komandir şəhid və ağır yaralıların döyüş bölgəsindən çıxarılaraq geri göndərilməsini təşkil etdi. Təxliyyə maşınlarının sıx meşə massivi və dağlıq ərazilərdə hərəkəti mümkün olmadığı üçün onlar yüngül yaralanmış döyüşçü yoldaşlarının çiyinlərində və xərəklərdə 3460 metr yüksəklikdən endirilərək yola salındılar. Bu işə rəhbərlik edən Urumbayev dəstəni təhlükəsiz məsafəyədək müşayət edib səhərüzü geri qayıtdı.
Səhəri gün saat 7 radələrində düşmənin yeni həmləsi başladı. Bu dəfə yalnız yarım saatlıq atışma oldu. Qəflətən hardansa peyda olan düşmən əsgərləri gəldikləri qaydada qəflətən də yoxa çıxdılar. Ancaq qayalardan qopub düşən daş parçalarından biri komandirin sol çiynini, digəri isə Pünhanın sağ ayağını yüngül zədələdi. Əsgərlərdən birinin əynindəki zirehə dəyən güllə onu arxaya tullayaraq qayaya çırpsa da, ciddi xəsarət törətməmişdi.
Günəş başlarının üstündə asılı qalmışdı, sanki hərəkət etmirdi. Artıq payızın gəldiyini duyduğundanmı, təbiətin bu əsrarəngiz gözəlliyinin atəş səsləri ilə, mərmi partlayışları ilə pozulmasına qəzəbindənmi, ya nədənmi bütün hikkəsini hərarətə çevirib yerə yönəldirdi. Cəmisi 1500-1550 metr aşağıda yamyaşıl ucaboylu meşə ağacları biri-birilərinə sığınıb kölgə saldıqları yerlərə qipdəedici sərinlik bəxş etsələr də, buralar- bu yüksəkliklər xarabalığa çevrilmişdi, əsl cəhənnəmi xatırladırdı. Onları silah-sursatın tükənməsi qorxutmurdu. Onlar təpədən dırnağacan silahlanmış düşməni yalın əlləri ilə məhv etməyə qadir olan, amalları uğrunda şəhid olmağı özlərinə şərəf bilən Azərbaycan əsgərləri idilər. Onlar aylarla ağır təlimlərdən üzüağ çıxmış XTQ mənsubları idilər. Sinələrindən güllə yarası alıb, yıxılıb, qalxıb düşmən üzərinə şığımağı bacarırdılar. Bircə dəfə “Allahu Əkbər!” deyib hayqıraraq yenidən güc toplamağa, odla, alovla çarpışmağa alışmışdılar. Onları aclıq, yuxusuzluq, yorğunluq qorxutmurdu. Onlar üçün sutkalarla ac, yuxusuz qalmaq adi hala çevrilmişdi. Su! Yalnız su! Onları sarsıda biləcək yeganə hal yalnız susuzluq ola bilərdi…
Günortaya yaxın Elçin Nəsibli qərargahla əlaqə yaradıb vəziyyət barədə məlumat verdi və yeni tapşırıqlar aldı. Heyətlə kiçik bir müşavirə aparmaq qərarına gəldi. Elə belə, qeyri rəsmi, dostcasına, qardaşcasına, səmimi söhbət etmək istədi. Gizir Urumbayev mühafizəni təşkil edib heyəti təhlükəsiz yerdə topladı.
-Qardaşlarım, əzizlərim! Biz artıq dördüncü gündür ki, bu yüksəkliyi işğaldan azad edib mühafizə edirik,- komandir ağır-ağır danışmağa başladı. Çalışırdı ki, səmimyyətini hamı anlasın, heç bir təzyiq hiss etmədən sərbəst olaraq öz fikrini söyləsin.- İtkilərimiz çoxdur, düşündüyümüzdən də çox. Hamımıza dogma olan əziz qardaşlarımızı itirmişik, ağır yaralılarımız var, sıralarımız xeyli seyrəlib…- ani olaraq kövrəldi, onsuz da yorğunluqdan qızarmış gözləri bir qədər də qızardı, nəmləndi. Sözlərin boğazında qaynayacağından, qırılacağından ehtiyat elədi. Heyət qarşısında acizlik nümayiş etdirməyə haqqı yox idi. Hərçənd, bu acizlik deyildi, səbəbi daha dərin idi. İzah etməyə qərar verdi,- Qardaşlarım, üzrlü sayın. Xəyal dünyası məni ani olaraq 1993-cü ilin aprel hadisələrinə apardı. Bilirsiniz ki, aprelin 1-dən başlayaraq Kəlbəcərimiz erməni qəsbkarlarının hücumuna məruz qalıb. Əhali ac-susuz, ayaqyalın, başıaçıq isti ocaqlarını tərk etmək məcburiyyətində qalıblar. Bax onda əhalinin bir qismi məhz bu dağ yolları ilə, əzab-əziyyətlərlə qarşılaşaraq Göygölə, Gəncəyə, Goranboya pənah aparıblar. Məhz bu dağ cığırları ilə… erməni dığalarının təzyiqinə və təqibinə məruz qalaraq. Bu cığırlarda, bu daşlarda bizim doğmalarımızın qanı var, inilti səsləri var. Ona görə kövrəldim…- bir qədər susub davam elədi,- Mənim onda cəmisi dörd yaşım vardı. Aprelin 2-də səhər açılar-açılmaz qaçhaqaç düşdü. Anam məni yüngül bir yorğana büküb bayıra qaçdı. Atam, 8 yaşlı bacım artıq həyətdə idilər. Atam irəliyə yeriyib məni anamdan aldı. Uşaq olsam da, çox şeylər yadımda qalıb. Kənd camaatının pərən-pərən düşməsi, sürünərək dərələrdən, təpələrdən keçməyimiz, kolluqlarda gecələyimiz, güllə vıyıltıları, yaralananlar, şəhid olanlar… Bir gecə də bu qayalıqda gizlənməli olduq. Baxın, orada, mərmi yağışları zamanı gizləndiyimiz həmən o kahada. O balaca kaha o vaxt da bizim xilaskarımız oldu. Yadımda deyil, 20 nəfər olardıq, ya bir az artıq. Bir-birimizə sığınıb səhərə qədər o kahada gizləndik. Səhərə qədər… açılmaq bilməyən səhərə qədər. Elə bil zaman dayanmışdı. Ağlamaq istəyirdim, anam yalvarıb deyirdi ki, qurban olum bala, camaatı bada vermə, döz. Bir gecənin içində sanki böyüdüm, bərkidim… İndi bu yerlər bizim nəzarətimiz altındadır və biz bu nəzarəti əldən verə bilmərik, buna haqqımız yoxdur…
-Komutanım, inşallah əldən vermərik nəzarəti. Əgər qismətimizdə burada ölmək varsa, demək öləcəyik,- Komrat söhbətə müdaxilə elədi. Səsində o qədər qətiyyət var idi ki, komandir yaxınlaşıb onu bağrına basdı.
-Var olasan, qardaşım! Ancaq… ancaq iş burasındadır ki, ölmək də olmaz. Biz strateji əhəmiyyətli bu mövqeyi, nəyin bahasına olursa olsun, müdafiə etməliyik. Bizim bu yüksəkliyi azad etməyimiz ermənilərin tüklərinə əməlli-başlı birə salıb. Çünki, biz Ermənistandan gələn gizli yollara da buradan rahatca nəzarət edə bilirik. İndi gərirsinlər silah-sursatı Ermənistandan, görək necə gətirirlər… Hazırda bütün cəbhə boyu ağır döyüşlər gedir, ordumuz sürətlə irəliləyir. Ancaq bu yerlərə gəlib çatmaları tezliklə baş verməyəcək, yəni vaxt amili var. Düşmən hələ ki, müqavimət göstərməkdə israrlıdır. Başa düşürəm, heç kim şikayət etməsə də, su problemimiz anbaan ciddiləşir. Aşağıda, düşmən ordusuna məxsus kazarmada suyun mövcudluğu ehtimal olunandır. Ermənilər hansı yollarlasa ya oraya su xətti çəkiblər, ya da qablardamı, çəlləklərdəmi su ehtiyatları var. Bu məsələnin bir tərəfi. Digər tərəfdən, onlar hələ də kazarmada, ya da haradasa yaxınlıqda gizlənib kömək gözləyə bilərlər. Çünki, əvvəlcədən əldə olunan kəşfiyyat məlumatına görə sayları 200 nəfərə yaxın olmalı idi. Döyüşlər zamanı neçə nəfərin dərələrə yumbalanıb gorbagor olduğunu deyə bilmirəm, ancaq yaxın ətrafda gəbərənləri topalayıb səngərə yığanda saymışam- 42 leş. Deməli, əksəriyyəti hələ də sağdır. Əgər qaçıblarsa, demək gizli yolları var. Həmin yolları aşkarlayıb zərərsizləşdirməsək, tezliklə güclü hücuma məruz qala bilərik. İgidlərim, hələ ki sakitlikdir, fürsətdən səmərəli istifadə etməli, elə indi kəşfiyyat axtarışlarına başlamalıyıq. Nə deyirsiz?
Döyüşçülər əvvəlcədən razılaşmış kimi bir ağızdan səsləndilər: “Əmr edin, komutanım!”
-Mən istərdim ki, bu işləri könüllülük prinsipi ilə icra edək. Amma… özfəaliyyətə yol verməmək şərti ilə,- ani olaraq fikrə getdi. Ciddi qərar qəbul etməzdən öncə adətən sağ əlinin şəhadət və orta barmaqlarını qoşalayıb alnına dirəyər, gözlərini yumub fikirləşərdi. Bu dəfə həmin barmaqlarını çənəsinə dirəyib gözlərini məchul bir səmtə istiqamətləndirdi.- Mənimlə gedir… Komrat. Pünhan, sən də gedirsən. Snayper tüfəngini götür, kazarmaya 100-120 metr qalmış elə mövqe seç ki, o əraziyə tam nəzarət edə biləsən. Lazım gəlsə, mənim işarımlə atəş açacaqsan. Hətta… əgər bizi mühasirəyə alıb əsir götürmək istəsələr, birinci məni vurarsan. Mən öndə olacam, Komrat 40-50 metr arxada. Onun gizlənmək imkanı olacaq. Komrat, mən işarə etməmiş özünü göstərməzsən. Lazım gəlsə, sən də atəş-dəstək mövqeyində qalacasan. Qafqaz qalır burada, mühafizəni təşkil edir. Bu qədər. Hər şey aydındır?
-Komandir…- Pünhan tərəddüd içərisində idi,- mən… mən bunu bacarmaram. Siz nə danışırsınız, necə yəni sizi vurum? Elə şey olar? Yooo…
-Dedim axı, əgər lazım gəlsə. Yəni, bu son variantdır. Ay Pünhan, mən axı o it uşağının dilini bilirəm. Onlarla öz dillərində dialoqa girməyə çalışacam. Əgər, hələ də oralarda sülənirlərsə.
-Komandir, onda icazə verin mən öndə gedim,- bu dəfə Komrat dilləndi.
-Olmaz. Qərar müzakirə olunmur.
-Daha bunun nəyi könülülük prinsipi oldu?- Qafqaz da söhbətə qarışdı.
-Hə, bu dəfə alınmadı. Sağlıq olsun, gələn dəfə alınar. İşə başlayırıq.- Elçin yarızarafat, yarıgerçək cavab verməklə toplantının bitdiyinə işarə verdi. Sonra çantasını açıb oradan erməni zabitlərinə məxsus səhra paltarı çıxardı. Kənara çəkilib üst paltarını dəyişdi. Avtomatını çiyninə keçirib kitelin yan cibinə 2 ədəd də qumbara qoydu. Çantasından dəftər və qələm çıxardı, vərəqləyib təmiz səhifə tapdı və cizgilər çəkməyə başladı. Heyət onun ətrafına toplaşdı.
-Deməli belə. Baxın, bu kazarmadır. Mənim təxminimə görə, əgər onlar tüneldən istifadə edirlərsə, bir çıxışı bax burada, kazarmaqdan 30-40 metr yuxarıda olmalıdır. Digər çıxışına kazarmadan bir az aşağıda rast gəlmişdik, elədir?
-Bəli, elədir. Biz o çıxışdan yan keçdik,- Qafqaz komandirin sözlərini təsdiqlədi.
-Ay sağ ol. Amma onlar elə də ağılsız deyillər ki, gedib aşağı çıxışdan çıxsınlar. Buna cəsarətləri çatmaz. Yəqin düşünürlər ki, biz o çıxışı nəzarətə götürmüşük. Fərz edək ki, bir çıxış da kazarmanın içinədir. Orada da gizlənməzlər, çünki, biz hər an kazarmanı partlada bilərik. Deməli, başqa çıxış və ya çıxışlar da mövcuddur. Ehtimal edirəm ki, bir çıxış da cənub istiqamətindədir. Həm təhlükə vaxtı özlərininkilərin yanına qaçmaq üçün, həm də əks həmlə etmək üçün gizli vasitə kimi. Təbii ki, bu çıxışlar hamısı maskalanmış şəkildədir, daha çox kolluq olan yerlərdə. Baxın, kazarmaya maşın yolu da cənubdandır. Üzü cənuba təxminən 70-80 metr sonra kolluqlar başlayır.
-Komutanım, kazarmanın həyətində də kolluq müşahidə olunur,- Pünhan barmağını cizgidəki güman etdiyi həmin yerə tuşladı.
-Sağ ol, yazıçı. Biz elə həmin yerlərə baxış keçirəcəyik. Ya Allah! Getdik.-dəftərlə qələmi çantaya qoyub ağzını bağladı və onu Qafqaza uzatdı.
-Allah amanında, komutanım!-Qafqaz özündən asılı olmayaraq kövrəldi, səsi titrədi. Qucaqlaşdılar.
-işdir qaitmasam… uşaqları qoru, qardaşım!
Ermənilərin qazdığı səngərlə üzü aşağı hərəkətə başladılar. Səngər bəzi yerlərdə dayazlaşır, ayaq izlərinin yaratdığı cığırla əvəzlənir, bəzi yerlərdə dərinləşirdi. Təxminləri düz çıxdı, kazarmanı əhatə edən daş hasara 35-40 metr qalmış səngər qurtarır və tünel başlayırdı. Cəmisi 3 metrdən sonra kip bağlanmış dəmir qapı vardı. Elçin qapını açmağa səy göstərmədi, geriyə dönüb 50-60 metrlik intervalla arxasınca gələn Komrata işarə elədi. Komrat onun şəhadət barmağının yuxarı qalxdığını görən kimi dayandı və o da geriyə dönüb eyni hərəkəti təkrarldı. Pünhan başı ilə işarəni anladığını təsdiqlədi və ətrafa boylanıb müşahidə üçün əlverişli mövqe axtarmağa başladı.
Kazarmanın həyəti elə də böyük deyildi- eni 10 metr, uzunluğu isə 30 metr olardı. Səliqəsizlik hökm sürüdü, həyətin bir hissəsini kol basmışdı. Araq, çaxır butulkaları, konserv qabları, selofan torbalar ətrafa səpələnmişdi. Hasarboyu səliqəsiz yığılmış odun komaları dağılmış, aralarında seyrək ot bitmişdi. Kazarmanın öz təmirsiz görkəmi bu cansıxıcı mənzərəni daha da əcaib göstərirdi- taxta pəncərələrin çərçivələri qismən çürümüş, toz basmış şüşələri çat-çat olmuşdu. Dəmir barmaqlıqların boyası bilinməz hala düşmüşdü. Təkcə qoşalay dəmir giriş qapısı öz bozumtul rəngi ilə nisbətən o birilərindən seçilirdi. Giriş qapısının bir tərəfindən Ermənistanın solub-saralmış bayrağı asılmış, digər tərfində rabitə qurğusunun antennası bərkidilmişdi. Kazarmaya bitişik, kustar üsulla tikilmiş çardağın altında 7-8 kva-lıq elektrik generatoru və onun ətrafı mazuta bulaşmış vəziyyətdə idi. Köhnə, çirkab içində olan 4 ədəd 10 lirtlik plastmas qabın yanı üstə səliqəsiz şəkildə səpələnməsi onların boş olduğundan xəbər verirdi. Bir qədər aralıda təxminən 2 tonluq plastmas su çəni vardı. Onun üst qapağını əvəz edən köhnə faner parçasının üzərinə yararsız avtomobil şini qoyulmuşdu.
Elçin diqqətlə ətrafa göz gəzdirb tünelin girişini tapdı və ehtiyatla oraya yaxınlaşdı. Qapı kip bağlanmışdı. Geriyə dönüb Komratın gizləndiyi yerə baxdı. Onu görə bilməsə də əli ilə “iki” işarəsini göstərdi. Otların arasından Komratın başı göründü. Elçin ona “sus” işarəsi verdi və erməni dilində guya kimi isə çağırmağa başladı:
-Vladik. Ara, hardasan? Vladik, ara cavab ver da. Ara, tualet vaxtıdı? Get Arama de, uşaqlar burdadır. Ara, mən hardan bilim ey? Yəqin salamat olarlar da,- pauza verdi, çox yox, 5-6 saniyə. Sonra əyilib yerdən bir neçə daş götürdü, onları bir-bir tünelin qapısına çırpmağa başladı,- Ara, burdasız? Mən ştabdan gəlmişəm. Ara, kim var orda? Cavab verin. Mən çiynimdən yaralanmışam (bunu yalan demirdi, çiyni ağrayırdı), kömək lazımdır. Ara, sizə köməyə gəlirdik, türklər üstümüzə hücum elədilər, maşınlarımızı vurdular. Ara, üç dənə BMP gətiridik, birini partlatdılar. O birilərini təpənin dalında gizlətmişik. Ara…
Tüneldən boğuq səs gəldi:
-Yalan deyirsən, sən türksən.
-Ara, nə gic-gic danışırsan, türk nədi?
-Sənin danışığında qüsur var, sən türksən.
-Ara, mən Anapa ermənisiyəm. Anapa… eşitmisən bu adı?
-Onu kim eşitməyib ki?! Rusca danış, onda biləcəm düz deyirsən, ya bizi tələyə salmaq istəyirsən.
Elçin rus dilində çox səliqəli danışa bilirdi. Ancaq düşündü ki, erməni ləhcəsilə danışsa, daha inandırıcı olar. Rus dilində danışmağa başladı:
-Ara, biz orda çox vaxt öz dilimzdə danışırıq. Hər yerdə bizik- kafelərdə, restoranlarda. Ara, taksilər, marketlər- hamısı bizimdir… Ara, tez ol qapını aç. Ciyərim yanır, su istəyirəm.
-Su istəyirsən, iç də, çəndə var.
-Hansı çəndə, onda? Ara, onu zəhərləməmisiz?
-Niyə zəhərləyək ki, özümüz içirik də.
-Ara, instruksiyanı oxumamısan? Sizə tapşırılmayıb ki, türklərdən təhlükə gəlsə suyu zəhərləyin?
-Özümüz susuz qalaq, nə tapşırıq bazlıqdır? Biz sizdən kömək gözləyirik, siz də başlamısız ki, su verin.
Dialoq 10 dəqiqəyə qədər uzandı. Nəhayət dəmir qapının cırıltısı eşidildi. Elçin dönüb yenə arxaya baxdı. Sağ əlini yuxarı qaldırıb Pünhanın mövqeləndiyi səmtə tərəf fırlandı və “hazır ol” işarəsi verdi. Əynində nimdaş hərbi paltar olan orta yaşlı, orta boylu, daz, qonur saqqallı birisi pillələrlə bir neçə addım qalxıb dayandı, ətrafa boylandı, Elçini görüb diqqətlə onu süzməyə başladı. Əlində qumbara vardı. Yəni bu, şübhə yaransa, ataram- demək idi. Elçin də əlindəki qumbaranı nümayişkarcasına saxlamışdı. Göz-gözə dayandılar. Elçin bir neçə addım irəlilədi, qarşısındakı isə əksinə- geri çəkilməyə başladı.
-Ara, cənub istiqamətdəki girişi tapa bilmədim. Demişdilər ki, yekə bir qayanın arxasındadır.
-Yalan deyirsən, sizi vursaydılar, səsi eşidərdik. Səni tanımıram, sən türksən.
-Anapadan gəlmişəm də, eşitdim türklər müharibəni başlayıb, gəldim. 250 nəfər adam gətirmişəm, hə…
-Hanı bəs o adamlar? Məni aldada bilməzsən,- deyən ikinci erməni barmağını avtomatın tətiyinə tərəf aparmaq istəyəndə güllə səsi qayalara əks-səda verdi, o, yeri sərildi. Elçin ani olaraq Pünhanın mövqeləndiyi tərəfə boylandı və baş barmağı ilə “əla” işarəsi göstərdi. Birinci erməni tez aşağı əyildi və qaçaraq tünelə girdi. Qapını örtməyə macal tapmamış Elçinin atdığı qumbara onun yanında partladı. İçərini tüstü bürüdü, kəskin barıt qoxusu ətrafa yayıldı, çığırtı səsləri eşidildi. Artıq hadisə yerinə çatmaqda olan Komratın həyacanlı səsi eşidildi:
-Komutan, ehtiyatlı olun!- o, içəridən kiminsə bağlamağa cəhd etdiyi deformasiya olunmuş qapının arasından içəriyə güllə yağdırmağa başladı. Elçin ona “dur” işarəsi verdi. Sonra yenidən Pünhan istiqamətinə döndü və “başlayın” deyə ucadan əmr etdi. Partlayış nəticəsində qayalardan qopan iri daş parçaları sürətlə aşağıya, birinci tünelə töküldü və girişi tam olaraq bağladı. Pünhan eniş aşağı qaçaraq yoldaşlarının yanına çatdı. Ehtiyatla tünelə girdilər. Tam sakitlik idi, yerdə yalnız iki nəfərin leşi vardı. Hələ laxtalanmamış qan izlərindən yaralı və ya yaralıların cənub istiqamətindəki tünelin dərinliklərinə doğru getdiyi aydın görünürdü. Elçin yenə erməni dilində ucadan səsləndi:
-Təslim olun! Müqavimət göstərməyin mənası yoxdur, siz hər tərəfdən mühasirəyə alınmısız. Təslim olsanız, hamınızın sağ qalacağınıza Azərbaycan Ordusunun zabiti olaraq zəmanət verirəm.
Əks tərəfdən səs gəlmədi. Elçin müraciəti bir neçə dəfə təkrar etdi və onlara təslim olmaq üçün 10 dəqiqə vaxt verdi. Vaxt tamam oldu, ancaq ermənilər tərəfdən yenə cavab gəlmədi.
Tünelin bu hissəsi ciddi-cəhdlə inşa edilmiş əsl istehkam idi. Döşəmə, divarlar, tavan- hamısı betonlanmışdı. Taxçalarda müxtəlif növ silah-sursat, ucuz dəyərli ərzaq məhsulları, fanarlar, hətta kerosin lampaları da vardı. Tavandan bir-birindən 5-6 metr məsafədə 2 ədəd elektrik lampası da asılmışdı. Kobud taxtalardan düzəldilmiş uzun masanın üzərində yemək tullantıları, çirkli qablar, stəkanlar, boş araq şüşələri atılıb qalmışdı. Masanın ətrafındakı oturacaqlar mişar daşlarının üzərinə qoyulmuş uzun taxtalardan ibarət idi. Kerosin, çürümüş kartof, nimdaş döşək iyləri, mənşəyi bəlli olmayan digər kəskin qoxular bir-birinə qarışıb burunda, boğazda, ciyərlərdə qıcıq yaradır, adamda ikrah hissi oyadırdı. Pünhan taxçadakı fanarları bir-bir yoxladı, ikisi işlək idi. Birini Komrata verdi, ətrafı yoxladılar.
-Komandir, bu dəyyuslar buraları dəlik-deşik eləyiblər ki. Beş istiqamətdə tünel qazıblar ey. Kaftardılar ey, vallah,- sonra yan-yana düzülmüş köhnə dəmir çarpayıları göstərdi,- iyirmi dənə krovat… kazarmanı bura köçürüblər nədir?!
-Hə, qardaş,- Komrat onun sözünü təsdiqlədi,- burda yeyib, burda kakaş eləyib, burda da yatıblar.- Hər üçü güldü.
-Yaxşı, uşaqlar, vaxtımız azdır,- Elçin komanda verməyə başladı,- əvvəlcə gəlin su axtaraq. Sonra da o çarpayılardan hər tünelə iki-iki dürtün, partladıb yollarını bağlayaq.
– Komandir, burda cəmi bir kanistr var, o da yarımçıq. Heç beş litr su olmaz içində,- Komrat yarımçıq su qabını qaldırıb silkələdi.
-Deməli, çəni zəhərləməyiblər. Yoxsa, burda ehtiyat su çox olardı. Amma, hər ehtimala qarşı, yoxlasaq yaxşıdır. Bəs necə?..
-Həyətdə bir yoluq it gördüm, yazıq quyruğunu qısıb divara sığınmışdı. Verək ona, içsə, deməli su təmizdir,- Pünhan təklif etdi.
-Olar, bu da bir variantdır. Cəld olun uşaqlar, işə başlayaq.
Çarpayıları tünellərin daralan hissələrinə təxminən 10-12 metr məsafədə pərçim etdilər. Sonra silah-sursatı, lazım ola biləcək nə varsa hamısını, bayıra daşıyıb tünel yollarını partlatdılar və dərhal oranı tərk etdilər. Elçin kazarmaya qapıdan daxil olmağı məsləshət bilmədi, girişə sürpriz qumbara, və ya mina quraşdırıla bilərdi. Pəncərələrdən birinin barmaqlığını qoparıb içəriyə boylandılar, demək olar ki, boş idi. Giriş qapısının içəri tərəfində doğrudan da bir-birinə bağlanmış sürpriz qumbara və mina aşkarladılar. Döşəmənin sonunda, sağ küncdə zirzəmiyə düşmək üçün pilləkən var idi. Orada da sürpriz qaydada piyada əleyhinə mina gızlədilmişdi. Zirzəmidə də ərzaq ehtiyatı, tibbi ləvazimat, gecəgörmə cihazları və sursat vardı. Tünellərin biri gəlib zirzəmiyə çıxırdı.
-Qaldı bir işimiz, bu dığaların bayrağını ayaqlarımız altına salıb tapdalamaq,- Kazarmadan çıxan kimi Elçinin söylədiyi ilk cümlə bu oldu.
-O iş mənlikdir,- deyə Komrat bayrağı sapından qoparıb yerə tulladı,- tfu, tfu, tfu. Komutanım, üç dəfə tüpürdüm dığaların şərəfinə, indi bayrağı tapdalamaqla bu işi tamamlamaq olar.
İşlərini yekunlaşdırıb döyüşçü yoldaşlarının yanına qayıdanda artıq hava qaralmaq üzrə idi. Heyət üzvləri onları qarşılayıb yüklərini daşımağa kömək etdilər.
-Komutanım, bəlkə bir çay qaynadım hə, nə deyirsiz?- Borçalı balası Lətif komandirə müraciət elədi,- suyu yoxlamısızmı?
-Necə yoxlayaydıq, lakmus kağızı ilə, ya laboratoriyada?- Pünhan suala sualla cavab verdi,- sonra gülümsəyib əlavə elədi,- həyətdə ölü-vay bir it veyillənirdi, bir-iki litr su tökdüm qaba, itələdim qabağına. Dərhal içdi, yazıq susuzluqdan yanırdı. İt həssas heyvandır, zəhərli suyu ömründə içməz.
-Səni qınamıram, yarım saat əvvəl bircə qurtum su üçün Allaha yalvarırdın, indi çay eşqinə düşmüsən. Bir azdan deyəcəksən, çaça (cöcə arağı) istəyirəm,- Qafqaz yaxınlaşıb əlini onun kürəyinə vurdu,- oğulsan ey, oğul. Amma və lakin… olmaz qardaşım. Ocaq qalamaq olmaz, nişangaha çevrilə bilərik. İnşallah, sabah düşərik kazarmanın həyətinə, oralarda münasib bir yer tapıb sənin arzunu reallaşdırıarıq. Hə, komandir, olar?
-Olar, əlbəttə olar. Yeri gəlmişkən, kazarmanın zirzəmisində 2 litrlik şüşədə araq vardı, məncə tut arağıydı. Ancaq o işlərlə sonra məşğul olarıq, istəyən olsa, 100 qramacan içməyə icazə verərəm. İndi isə diqqətlə mənə qulaq asın. Deməli belə… Bu kaftarların qazdığı yuvanın beş dəliyi, yəni giriş-çıxışı var. Biri bura gələn idi ki, onu Pünhan bəy ustalıqla məvh elədi. Biri kazarmanın həyətinə, biri də içinə çıxır ki, onları da nəzarətdə saxlaya bilərik. Qaldi ikisi. Onlardan biri şərq istiqamətinə- yəni meşəyə doğru, o biri isə üzü cənuba doğru qazılıb. Şərq istiqamətindəki tünelin çıxış yerini bilirik, bura gələndə aşkarlamışıq. Yəqin ki, indi orda dığa qalmayıb, qaçıb gediblər. Ancaq, hər ehtimala qarşı, yoxlamalıyıq ki, arxayınlaşa bilək. Çünki, orada gizlənirlərsə, bizə dəstəyə gələn döyüşçü qardaşlarımıza problem yarada bilərlər. Ən nəhayət, sonuncu və ən təhlükəlisi cənub istiqamətində qazılmış tüneldir ki, nə çıxışının yerini bilmirik, nə də orada neçə nəfər düşmənin cəmləşdiyini. Qərar belədir: yarım saatdan sonra qumbara, qumbaraatan, snayper tüfəngi, avtomat və gecəgörmə cihazları ilə təchiz olunmuş kəşfiyyat qrupu cənub istiqamətində hərəkətə başlayacaq. Qrupa özüm rəhbərlik edəcəm. Qafqaz, bu dəfə sən də bizimlə gedəcəksən. Snayper tüfəngi yenə Pünhanda olacaq. Komratla Borçalı balası minaatanları bizdən 100-120 metr arxada, əlverişli yerdə quraşdırıb məndən işarə gözləyəcəklər.
-Komandir, biz girişi tapıb hücuma keçəcəyik?- Qafqaz sual verdi.
-Yox, buna ehtiyac qalmayacaq. Biz girişi aşkarlayıb gözləyəcəyik. Onlar bizim sayca üstün olduğumuzu düşünürlər, daha kazarmaya qayıtmağa cəhd eləməzlər, artıq qorxuya düşüblər. Qayıtsalar da yolun bağlı olduğunu görüb geri dönəcəklər. Əksinə, gecə çıxıb qaçmağa cəhd edəcəklər. Və yaxud, onlara köməyə gələnlərlə birləşib açıq hücuma dəstək olacaqlar. Biz hər hansı bir hərəkət aşkarlayan kimi koordinatları Komratgilə ötürəcəyik. Kütləvi mərmi yağışından sonra hücuma keçəcəyik. Bu qədər. Urumbayev, tapşırdığım istiqamətlərdə mühafizə normal təşkil olunubmu?
-Elədir ki var, komutanım.
-Elə isə, hazırlaşın.
Səhər saat beş radələrində hərəkət müşahidə olundu. Erməni əsgərləri bir-bir kolluqdan çıxaraq Elçingildən təxminən 80 metrlikdəki iri bir qayanın altında toplaşmağa başladılar.
-Urumbayev, sən də görürsən onları?
-Görürəm, komandir. Sayları çoxdur amma.
-Görürəm. Əgər getmirlərsə, deməli planları hücum etməkdir. Komrata xəbər elə, hazır olsunlar.
-Oldu.
Qafqaz Komratla əlaqə yaradıb koordinatları ona ötürdü. Düşmən özünü çox gözlətmədi. Cəmləşmə başa çatan kimi üzü yoxuşa, Elçingil istiqamətində hərəkətə başladılar.
-Qumbaraatanı mənə ver. Mənim atəşimlə minaatanlar da başlasınlar.
-Baş üstə.
Elçin düşmənlərin cəmləşdiyi yerə atəş açan kimi mərmilər vıyıltı ilə başlarının üstündən şütüyüb ard-arda vahiməli partalayışlar yaratmağa başladı. Düşmən qüvvələri pərən-pərən oldu. Onlar təsəvvürlərinə gətirmədikləri tələyə düşdülər.
Tələm-təlsik geriyə çəkilb qayalıqda gizləndilər. Mövqelənib qurtaran kimi minaatan və tank əleyhinə raketlərdən istifadə etməklə əks həmləyə başladılar. Ancaq əlverişsiz mövqedə olduqları üçün hədəfi dəqiq müəyyənləşdirə bilmirdilər.
Döyüş iki saatadək davam elədi. Xeyli itki vermis ermənilər qaçmağa üz tutdular. Elçingil onları təqib etmədilər. Açıq döyüş düşmənin xeyrinə olardı. Cəmi üç nəfərlə 45-50 nəfəri təqib etmək ağılsızlıq idi.
Artıq yeri bəlli olan cənub çıxışı da partladıldı.
Elçin Nəsibli qərargahla əlaqəyə girərək son döyüşləri barədə ətraflı məlumat verdi. Bəlli oldu ki, onların qaçmağa məcbur etdikləri düşmən hərbçiləri “Dəniz Pişikləri”nin pusqusuna düşüb, tamamilə məhv ediliblər. Ordumuz isə cəbhənin bütün istiqamətlərində inamla irəliləməkdə davam edir. Bu məlumatlar heyətin ruh yüksəkliyini daha da artırdı.
Səhəri gün onları Milli Ordunun döyüşçüləri əvəz etdi. Heyət tapşırıq üzrə şərq istiamətində hərəkətə başladı. Tezliklə tünelin həmin istiqamətdəki çıxışını tapdılar. Pünhan indi həm istehkamçı, həm də kəşfiyyatçı funksiyalarını yerinə yetiridi. Çıxışa 50-55 metr qalmış dayandı. Yerə uzanıb ehtiyatla sürünməyə başladı. Bir qədər sonra yenə dayandı. Yeni və sıx basdırılmış minalar aşkarlamışdı. Komandir bu işdə səriştəsi olan Lətifi də köməyə göndərdi. Minaları zərərsizləşdirməyə bir saatadək vaxt itirdilər. Yorğunluq özünü biruzə verirdi.
Tünelə yaxınlaşıb ehtiyatla girişə boylandılar, kimsə gözə dəymirdi. Elçin hər ehtimala qarşı tünelə ard-arda iki qumbara tulladı. Boğuq partlayışlardan sonra tünelin yolu bağlandı. Elə həmin an Lətif “Uzanın!” deyə qışqırdı və özünü düz qabaqlarına düşən qumbaranın üstünə atdı. Partlayışın dalğası onu havaya qaldırıb bir neçə metr arxaya atdı. Döyüşçülərdə ani olaraq çaşqınlıq yarandı. Komrat qumbaranın atıldığı səmti güllə yağışına tutdurdu. Bütün heyət aramsız atəşlərlə ona dəstək verdi. Zarıltı və çığırtı səsləri eşidildi.
-Yalvarıram, atmayın, təslim oluram!,- yaxınlıqdakı daşın arxasından rus dilində başqa bir səs- yalvarış səsi gəldi.
Elçin sağ əlini havaya qaldırdı və atəşi dayandırdı. Erməni əsgəri əvvəlcə əllərini göstərdi və gizləndiyi yerdən çıxdı, yalvarmağa davam etdi:
-Öldürməyin, təslim oluram. Yalvarıram…
Pünhan cəld irəli atılıb onu yerı yıxdı, silahını götürdü və üstündə oturub komandirə tərəf boylandı. Elçingil də cəld həmin səmtə qaçdılar. Yerdə iki erməni leşi vardı, biri qan içində yerdə çabalayır, digəri isə əlləri ilə dizlərini qucaqlayıb tir-tir əsirdi, rəngi avazımışdı, dili söz tutmutdu. Bir neçə metr aralıda Qafqaz Lətifi qucaqlayıb hönkür-hönkür ağlayırdı.
27 Sentyabr – Anım Günü (Vətən uğrunda can verənlərin əbədiyaşar xatirəsinə)
27 Sentyabr — xalqımızın yaddaşında qanla, göz yaşı ilə, igidliklə və Vətən sevgisi ilə yazılmış müqəddəs bir tarixdir. Bu gün yalnız bir müharibənin başlanğıcını deyil, illərlə qəlblərdə yaşayan həsrətin, torpaq nisgilinin, şəhid analarının dualarının, bir millətin azadlıq və suverenlik iradəsinin tarixə çevrildiyi günü ifadə edir.
Bu tarix qarşısında sözlər susur, ürəklər danışır. Ana duası, şəhid məzarları, üçrəngli bayrağımızın əbədi dalğalanması və Vətən torpağına qarışan qəhrəman qanları bir həqiqəti xatırladır: Vətən yalnız xəritədə göstərilən coğrafi məkan deyil. Vətən insanın doğulduğu ev, uşaqlığının keçdiyi küçə, ata-baba yurdu, ana laylası, milli kimliyi, dili, tarixi və gələcək nəsillərə ötürəcəyi müqəddəs əmanətdir.
27 Sentyabr bu əmanətin qorunması naminə canından keçənlərin qarşısında baş əydiyimiz, tariximizi dərindən düşündüyümüz, milli yaddaşımızı gələcəyə daşıdığımız gündür.
Tarixin yaddaşına həkk olunan 27 Sentyabr
Tarix bəzən bir günün içində əsrlərin ağrısını, xalqın taleyini və gələcək nəsillərin istiqamətini özündə birləşdirir. 2020-ci ilin 27 sentyabrı Azərbaycan tarixində məhz belə günlərdən biri oldu.
Həmin gün Ermənistan silahlı qüvvələrinin genişmiqyaslı hərbi təxribatlarına cavab olaraq Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına başladı. Beləliklə, 44 gün davam edən Vətən müharibəsi başlandı. Bu müharibə Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda mübarizənin yeni və həlledici mərhələsi idi.
1988-ci ildən etibarən başlayan Qarabağ münaqişəsi, Birinci Qarabağ müharibəsi, yüz minlərlə insanın öz doğma yurdlarından didərgin düşməsi, kəndlərin və şəhərlərin dağıdılması Azərbaycan xalqının yaddaşında dərin izlər buraxmışdı. Qarabağ həsrəti illərlə bir xalqın qəlbində sağalmayan yara kimi yaşadı.
Şuşanın adı çəkiləndə kövrələn analar, Ağdamın xarabalıqlarını xatırlayanda gözləri dolan atalar, Füzulidə, Cəbrayılda, Zəngilanda, Qubadlıda doğma evlərini itirən ailələr bir gün öz yurdlarına qayıtmaq ümidi ilə yaşadılar.
O illərdə Qarabağ yalnız bir ərazi məsələsi deyildi. Qarabağ milli yaddaş, tarixi ədalət, ata-baba məzarları, mədəni irs və yurd sevgisi demək idi.
Hər bir azərbaycanlının qəlbində bir arzu yaşayırdı: üçrəngli bayrağımızın işğaldan azad ediləcək torpaqlarımızda dalğalandığı günü görmək.
27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi həmin tarixi arzunun gerçəkləşməsi yolunda yeni bir səhifə açdı.
Dəmir yumruğun arxasında dayanan xalq iradəsi
Müharibə yalnız cəbhədə aparılan döyüşlərdən ibarət deyil. Müharibə həm də xalqın mənəvi gücünün, birliyinin, səbrinin, iradəsinin və Vətənə bağlılığının sınağıdır.
44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycan xalqının tarixində dövlət-xalq-ordu birliyinin mühüm nümunəsi kimi yadda qaldı.
Azərbaycan əsgəri səngərdə döyüşərkən, arxa cəbhədə analar dualar edir, ailələr övladlarından xəbər gözləyir, insanlar bir-birinə dəstək olur, könüllülər müxtəlif yardımlar göstərir, bütün ölkə bir məqsəd ətrafında birləşirdi.
Hər evdə bir nigarançılıq, hər ürəkdə bir dua, hər ailədə bir ümid vardı.
Azərbaycan Ordusunun əsgər və zabitləri çətin relyefdə, dağlarda, meşələrdə, sərt hava şəraitində, ağır döyüşlərdə misilsiz şücaət nümayiş etdirdilər. Onlar öz canları bahasına torpaqlarımızın azadlığı uğrunda mübarizə apardılar.
Bu mübarizədə Vətən sevgisi sadəcə söylənilən bir ifadə deyildi. O, döyüş meydanında verilən qərar, silahdaşını xilas etmək üçün göstərilən fədakarlıq, yaralı əsgərin əlindən tutan döyüş yoldaşı, son nəfəsində belə bayrağı uca tutan qəhrəmanların həyat həqiqəti idi.
Azərbaycan xalqının yaddaşında əbədi yaşayacaq qəhrəmanlıq salnaməsi məhz belə yazıldı.
27 sentyabrda başlayan müharibə 10 noyabr 2020-ci ildə imzalanmış üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması mərhələsinə çatdı. 44 günlük müharibənin nəticəsində Azərbaycanın bir sıra əraziləri azad edildi və ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində tarixi dönüş baş verdi.
Bu tarixi hadisələrin hər səhifəsində Azərbaycan əsgərinin alın təri, qanı, cəsarəti və Vətənə sədaqəti vardır.
Şəhidlik — Vətən sevgisinin ən ali zirvəsi
Şəhidlik elə bir müqəddəs məqamdır ki, onun qarşısında insan söz tapmaqda çətinlik çəkir. Şəhidlər haqqında danışarkən yalnız onların qəhrəmanlığını deyil, yarımçıq qalan arzularını, sevdiklərini, doğmalarını, gələcək planlarını da düşünürük.
Onların hər birinin öz dünyası vardı.
Kimi anasının gözünün ağı-qarası olan yeganə övladı idi. Kimi ailəsinin dayağı, körpələrinin atası, bir evin ümid çırağı idi. Kimi ali məktəbdə təhsil alır, kimi gələcək üçün böyük arzular qurur, kimi sevdiyi insana qovuşacağı günü gözləyirdi.
Lakin Vətən çağırışı bütün arzularından uca oldu.
Onlar öz həyatlarını xalqın gələcəyinə, torpağın azadlığına, dövlətin suverenliyinə qurban verdilər.
Şəhidlərimizin qəhrəmanlığı bizə bir həqiqəti öyrədir: insanın ömrü yalnız yaşadığı illərlə ölçülmür. Bəzən bir insanın bir anlıq fədakarlığı minlərlə insanın gələcəyinə işıq tutur, onun adı əsrlər boyu yaşayır.
Şəhid ömrü fiziki baxımdan sona çatsa da, mənəvi baxımdan xalqının yaddaşında davam edir.
Onların adı məktəblərdə, küçələrdə, xatirə lövhələrində, kitab səhifələrində, şeirlərdə, mahnılarda, anaların dualarında yaşayır.
Hər bir şəhid məzarı bir tarix kitabıdır. Hər bir məzar daşı xalqımızın azadlıq yolunda ödədiyi ağır bədəl haqqında danışır.
O məzarların qarşısında dayanarkən insan özündən soruşur: Biz onların bizə əmanət etdiyi Vətəni necə qoruyuruq? Onların uğrunda can verdiyi dəyərləri gələcək nəsillərə necə ötürürük?
Şəhidlərimizin xatirəsinə ehtiram yalnız məzarlarını ziyarət etmək, gül qoymaq və baş əyməklə məhdudlaşmamalıdır. Bu ehtiram həm də onların ailələrinə sahib çıxmaq, qazilərimizə dəstək olmaq, dövlətimizi inkişaf etdirmək, milli birliyimizi qorumaq, elmə, təhsilə və mənəvi dəyərlərə xidmət etməkdir.
Çünki şəhidlərimizin bizə əmanət etdiyi ən böyük dəyər müstəqil, güclü, firavan və sülh içində yaşayan Azərbaycandır.
Şəhid analarının göz yaşlarında bir millətin taleyi
Anım Gününün ən ağrılı səhifələrindən biri şəhid analarının taleyidir.
Ana üçün övladın yaşı yoxdur. Övlad neçə yaşında olursa-olsun, ananın gözündə həmişə onun qucağında böyütdüyü körpəsidir.
Bir ana oğlunu əsgər yola salanda onun qayıdacağı günü gözləyir. Qapıya baxır, telefon səsinə diksinir, hər xəbərdə övladının adını axtarır.
Bəzən o qapıdan oğul deyil, onun əziz xatirəsi qayıdır.
Ana övladının əllərini son dəfə tuta bilməsə də, onun adını ürəyində yaşadır. Şəhidin səsi yaddaşında, gülüşü gözlərinin önündə, uşaqlığı evinin hər küncündə qalır.
Şəhid anasının göz yaşları bir ailənin deyil, bütöv bir xalqın kədəridir.
Onların qarşısında baş əymək, dərdlərini bölüşmək, qayğılarına qalmaq hər birimizin mənəvi borcudur.
Şəhid ailələri diqqət və qayğını yalnız Anım Günündə deyil, ilin hər günündə hiss etməlidirlər. Onların qapısını döymək, halını soruşmaq, övladlarının xatirəsini yaşatmaq, ehtiyaclarına həssas yanaşmaq cəmiyyətin vicdan məsələsidir.
Şəhid anasının duası müqəddəsdir. Onun göz yaşını silmək, qəlbinə təsəlli olmaq isə insanlığın ən böyük mənəvi borclarından biridir.
Allah bütün şəhid analarına səbir, şəhid ailələrinə güc və dözüm versin.
Vətən torpağında dalğalanan üçrəngli bayraq
Azərbaycan bayrağı bizim milli kimliyimizin, müstəqilliyimizin, dövlətçiliyimizin və azadlıq iradəmizin rəmzidir.
Onun hər rəngində bir məna, hər dalğalanışında bir tarix, hər qarışında bir xalqın arzusu yaşayır.
Mavi rəng türkçülüyümüzü, qırmızı rəng müasirliyə və inkişafa bağlılığımızı, yaşıl rəng isə mənəvi və mədəni irsimizi xatırladır.
Vətən müharibəsi günlərində bayrağımızın azad edilən ərazilərdə dalğalanması milyonlarla azərbaycanlının qəlbində sözlə ifadə olunmayan qürur və sevinc yaratdı.
Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı, Şuşa və digər yurdlarımızın azad edilməsi Azərbaycanın müasir tarixində mühüm mərhələ oldu.
Xüsusilə Şuşanın azad olunması xalqımızın tarixi yaddaşında xüsusi yer tutur. Qarabağın tacı adlandırılan Şuşa Azərbaycanın musiqi, poeziya, mədəniyyət və milli ruh məbədlərindən biridir.
Şuşada bayrağımızın dalğalanması yalnız bir şəhərin azad edilməsi deyildi. Bu, illərlə doğma yurdunun həsrəti ilə yaşayan insanların qəlbində ümidin yenidən çiçəklənməsi idi.
O bayrağın kölgəsində şəhidlərimizin ruhu, qazilərimizin fədakarlığı, xalqımızın birliyi və gələcəyə olan inamı yaşayır.
Bu gün bayrağımıza baxarkən yalnız qürur duymamalı, onun bizə yüklədiyi məsuliyyəti də anlamalıyıq. Bayrağın ucalığı dövlətimizin gücü, xalqımızın birliyi, vətəndaşlarımızın vicdanı və əməli ilə qorunur.
Anım Günü — milli yaddaş və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyət
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə hər il sentyabrın 27-si ölkəmizdə Anım Günü elan edilmişdir. Bu qərar Vətən müharibəsində qəhrəmancasına döyüşən və canlarını Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda fəda edən şəhidlərimizin xatirəsinə dərin ehtiramın ifadəsidir.
Anım Günü keçmişi xatırlamaqla yanaşı, gələcəyə baxmaq günüdür.
Tarixi unutmaq xalqın öz köklərindən uzaqlaşması deməkdir. Tarixi düzgün öyrənmək, onu gələcək nəsillərə obyektiv və məsuliyyətlə çatdırmaq isə milli varlığımızın qorunmasıdır.
Gənclərimiz bilməlidirlər ki, bu gün azad səmalarda dalğalanan bayrağımızın, müstəqil dövlətimizin, torpaqlarımızda qurulan yeni həyatın arxasında hansı fədakarlıqlar dayanır.
Onlar şəhidlərimizin həyatını, döyüş yolunu, qəhrəmanlıq nümunələrini öyrənməli, qazilərimizin xatirələrini dinləməli, Vətənə xidmətin yalnız silahla deyil, elm, təhsil, mədəniyyət, ədəbiyyat və vicdanlı əmək vasitəsilə də mümkün olduğunu anlamalıdırlar.
Bir müəllim şagirdinə tariximizi öyrədərkən, bir alim elmi kəşfi ilə ölkəmizə töhfə verərkən, bir yazıçı milli-mənəvi dəyərlərimizi yaşadarkən, bir jurnalist həqiqəti məsuliyyətlə işıqlandırarkən Vətənə xidmət edir.
Şəhidlərimizin bizə miras qoyduğu azadlığı qorumağın yolu savadlı, mərhəmətli, vətənpərvər, ədalətli və məsuliyyətli cəmiyyət qurmaqdan keçir.
Əsl Zəfər yalnız keçmişin qələbəsi ilə deyil, gələcəyin quruculuğu ilə də ölçülür.
Sülhün dəyəri və insanlığın müqəddəs məsuliyyəti
Müharibənin ən ağır həqiqəti insan həyatının itirilməsidir. Hər bir müharibə arxasında ağrılar, ayrılıqlar, dağılan ailələr, yarımçıq arzular və uzun illər sağalmayan yaralar qoyur.
Vətən müharibəsi zamanı Azərbaycanın mülki əhalisi də ağır itkilərlə üzləşdi. Rəsmi məlumatlara əsasən, müharibə dövründə yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulması nəticəsində təxminən 100 mülki şəxs həlak olmuş, 400-dən çox insan yaralanmışdır.
Bu faciələr müharibənin insan həyatına vurduğu zərbələrin acı göstəricisidir.
Anım Günü bizə şəhidlərimizin qəhrəmanlığını yad etməklə yanaşı, insan həyatının müqəddəsliyini, sülhün əvəzsiz dəyərini və gələcək nəsillərin müharibəsiz dünyada yaşamaq haqqını da xatırladır.
Vətənini sevmək başqasının Vətəninə nifrət etmək demək deyil. Milli kimliyinə sahib çıxmaq başqa xalqların insanlıq hüququnu inkar etmək deyil.
Əsl vətənpərvərlik öz xalqının tarixini, şəhidlərini, dövlətini sevməklə yanaşı, insan həyatına, sülhə, ədalətə və beynəlxalq hüquqa hörmət etməkdir.
Azərbaycanın gələcəyi güclü dövlətçilik, milli birlik, təhlükəsizlik, inkişaf və regionda davamlı sülhün möhkəmlənməsi ilə bağlıdır.
Şəhidlərimizin xatirəsini yaşatmaq həm də elə bir gələcək qurmaqdır ki, analar övladlarını müharibəyə deyil, elmə, təhsilə, quruculuğa və xoşbəxt həyata yola salsınlar.
Zəfərdən gələcəyə uzanan müqəddəs yol
Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri, doğma yurdlarına qayıdan insanların sevinci, yeni məktəblərin, yaşayış məntəqələrinin, yolların və infrastrukturun yaradılması tariximizin yeni mərhələsini təşkil edir.
Bir zamanlar həsrət dolu məktublarda, kövrək xatirələrdə, şeirlərdə yaşadılan yurd yerlərində yenidən həyat qurulur.
Bu torpaqlarda ucalan hər bir ev, açılan hər bir məktəb, salınan hər bir bağ şəhidlərimizin xatirəsinə ehtiramın, gələcəyə inamın və quruculuq əzminin ifadəsidir.
Lakin torpağın azadlığı ilə yanaşı, insanın qəlbindəki ağrıların da sağalması zaman və qayğı tələb edir.
Qazilərimizin sağlamlığı, şəhid ailələrinin rifahı, müharibədən zərər çəkmiş insanların mənəvi dünyası, itkin düşmüş şəxslərin taleyi cəmiyyətimizin daim diqqət mərkəzində olmalıdır.
Vətənə xidmət yalnız bir tarixi günün deyil, bütün ömrün məsuliyyətidir.
Biz bu gün şəhidlərimizin xatirəsini yad edərkən özümüzə söz verməliyik: onların əmanətinə sahib çıxacaq, milli birliyimizi qoruyacaq, dövlətimizin inkişafına töhfə verəcək, gələcək nəsillərə daha gözəl Azərbaycan miras qoyacağıq.
Çünki şəhidlərin ruhunu sevindirən ən böyük mənəvi dəyər onların uğrunda can verdikləri Vətənin tərəqqisi, xalqın xoşbəxtliyi və dövlətin əbədi müstəqilliyidir.
Son söz — Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz!
27 Sentyabr…
Bu tarix bir xalqın yaddaşında həm göz yaşı, həm qürur, həm də sonsuz ehtiramla yaşayır.
Bu gün biz yalnız keçmişi xatırlamırıq. Biz şəhidlərimizin qarşısında mənəvi hesabat verir, onların əmanətinə necə sahib çıxdığımızı düşünürük.
Bu gün hər bir şəhid məzarının önündə baş əyərək deyirik:
Əziz şəhidlərimiz, siz Vətənin azadlığı naminə ən müqəddəs olan canınızı fəda etdiniz. Siz öz ömrünüzü xalqımızın tarixində əbədi bir işığa çevirdiniz. Adlarınız yaddaşımızda, qəhrəmanlığınız tariximizdə, xatirəniz qəlbimizdə yaşayacaq.
Sizin yarımçıq qalan arzularınızı gələcək nəsillərimizin uğurları ilə tamamlayacağıq. Sizin qoruduğunuz torpaqlarda elm, təhsil, mədəniyyət və quruculuq çiçəklənəcək. Sizin ucaltdığınız bayraq hər zaman azad səmalarda dalğalanacaq.
Şəhid analarının göz yaşları, qazilərimizin fədakarlığı, əsgərlərimizin qəhrəmanlığı və xalqımızın birliyi heç zaman unudulmayacaq.
Qarabağ bizim yaddaşımız, Vətən bizim varlığımız, bayrağımız qürurumuz, şəhidlərimiz isə əbədi mənəvi ucalığımızdır.
Allah bütün şəhidlərimizə rəhmət eləsin! Qazilərimizə can sağlığı, şəhid ailələrinə səbir və dözüm versin. Azərbaycanımızı daim müstəqil, güclü, firavan və sülh içində yaşatsın!
Ruhunuz şad, məkanınız cənnət olsun, Vətənin qəhrəman övladları!
Əli Sultanlı adına Naxçıvan şəhər ň nömrəli məktəbdə şəhid mayor Vüsal Vəliyevin əziz xatirəsinə həsr olunmuş tədbir keçirilib.
Şəhidin anım günü ərəfəsində keçirilən tədbirdə məktəbin müəllim və şagird kollektivi, mayor Vüsal Vəliyevin ailə üzvləri və qonaqlar iştirak ediblər.
Tədbiri giriş sözü ilə açan məktəbin direktoru Günel Quliyeva qonaqları səmimi salamlayaraq, şəhidlərin əziz xatirəsinin yad edilməsinin böyük mənəvi əhəmiyyət daşıdığını bildirib, Qarabağın azad olunması və suverenliyimizin qorunması uğrunda canından keçən qəhrəmanların heç vaxt unudulmayacağını vurğulayıb. O, Vətən uğrunda övladlarını şəhidlik zirvəsinə ucaldan valideynlərə təşəkkürünü bildirərək, onların fədakarlığının böyük ehtiram və minnətdarlıqla yad edildiyini qeyd edib. Məktəbin müəllimi Lamiə Hüseynova çıxışında bildirib ki, Vətən uğrunda canından keçən qəhrəmanların həyat və döyüş yolu gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsində mühüm örnəkdir. Tədbir çərçivəsində məktəbin 5 “C” sinfinə şəhid mayor Vüsal Vəliyevin adı verilib və sinifdə xatirə lövhəsi qoyulub. Sinif rəhbəri Qönçə Novruzova rəhbərlik etdiyi sinfin şagirdlərinin şəhid mayor Vüsal Vəliyevin adını böyük qürur və məsuliyyət hissi ilə daşıyacaqlarını diqqətə çatdırıb. Daha sonra şəhid mayor Vüsal Vəliyevin döyüş yoluna həsr olunmuş videoçarx nümayiş etdirilib. Çıxış edənlər Vüsal Vəliyevin şərəfli döyüş yolundan, göstərdiyi qəhrəmanlıqdan və Vətən qarşısındakı xidmətlərindən söz açıblar. Məktəbin şagirdləri şəhid mayor Vüsal Vəliyevə həsr olunmuş şeirlər səsləndiriblər. Qeyd olunub ki, şəhidlərin qəhrəmanlıq nümunələrinin gələcək nəsillərə ötürülməsi onların xatirəsinin yaşadılmasına, şagirdlərdə vətənpərvərlik, milli qürur və Vətənə xidmət kimi ali dəyərlərin formalaşmasına mühüm töhfə verir. Şəhid mayor Vüsal Vəliyevin anası Mədinə xanım məktəb rəhbərliyinə, müəllim və şagird kollektivinə, eləcə ldə tədbirin təşkilatçılarına təşəkkürünü bildirib. O, oğlunun adının məktəbdə əbədiləşdirilməsini və onun xatirəsinə göstərilən ehtiramı yüksək qiymətləndirib. Tədbirin sonunda xatirə şəkilləri çəkdirilib.
“Yazarlar” olaraq, bütün şəhidlərimizi rəhmətlə anırıq. Allah rəhmət eləsin!
Ailə modelinin qorunub saxlanması Natella Nurun “Allahın hədiyyəsi” romanında ana xətt milli dəyərlərə sədaqətdir
Həyat möcüzələrlə doludur. Ulu Yaradan təbiətin əşrəfi sayılan insanın qarşısına zaman-zaman bu möcüzələrdən çıxarır ki, insan onlardan dərs alsın, ibrət götürsün, nəticə çıxarsın. Lakin çox vaxt insan bu məntiqi dərk etmir və düşüncəsi yetkin olmadığından qarşılaşdığı hadisələrin mahiyyətinə vara bilmir. Bəzən insan möcüzələrin öz-özünə yaranmalı olduğunu düşünür. Əslində isə belə deyil və heç vaxt da belə olmayıb. İnsan öz davranışları, min illərin sınağından keçərək formalaşmış mənəvi prinsiplərə düzgün əməl etməklə həyatındakı möcüzələrin yaranmasında birbaşa iştirak etməlidir. Əbəs yerə deməyiblər ki, filankəs öz həyatını cənnətə çevirib, bəhmənkəs isə özü-özünü quyunun dibinə salıb. Bu barədə yüzlərlə film çəkilib, saysız-hesabsız əsərlər yazılıb. Azərbaycan ədəbiyyatında 2026-cı ildə filologiya elmləri doktoru, professor Vaqif Yusiflinin təqdimatı ilə oxuculara təqdim olunan Natella Nurun “Allahın hədiyyəsi” mini-romanı da insan münasibətlərinin, mənəvi dəyərlərə sədaqətin və düzgün davranışın həyatdakı müsbət nəticələrini ön plana çıxaran əsərlər sırasındadır. Bununla belə, roman hər hansı məlum süjetin təkrarı, davamı və ya oxşarı deyil. Əsər real həyat hadisələri üzərində qurulan, özünəməxsus dəst-xətti və orijinal süjet xətti olan bir nəsr nümunəsidir. Əsərin əsas ideya xətti milli dəyərlərimizin, bəlkə də, ən mühüm dayaqlarından biri olan ailə modelini qoruyub saxlamaqdır. Üstəlik, müəllif sevgi üzərində qurulan ailənin məhz sevgi, sədaqət və qarşılıqlı anlayışla qorunmasının vacibliyini əsərin əsas dönüş nöqtələrindən birinə çevirir. Natella Nur “Allahın hədiyyəsi” əsərində Arzu və Fərhad adlı iki yetkin insanın şüurlu şəkildə qurduğu ailədə və bu ailənin ətrafında baş verən hadisələri ardıcıl şəkildə, fəsil-fəsil nəql edir. Müəllif bir növ müəllim həssaslığı və qayğısı ilə oxucuya həyat üçün vacib olan mənəvi şərtləri çatdırır, daha doğrusu, onları təhlil edir. Hadisələr fonunda Tanrının bəxş etdiyi nemətlərdən, sağlam həyat tərzindən, düzgün davranış prinsiplərindən, sağlam qidalanmadan və faydalı meyvə-tərəvəzlərdən bəhs edən müəllif oxucunu yalnız hadisələrin gərginliyi içində saxlamır. O, eyni zamanda, baş verən üzücü hadisələrdən çıxış yollarını göstərir, bəzi hallarda isə oxucuya belə vəziyyətlərdən əvvəlcədən yayınmaq üçün konkret məsləhətlər verir. Natella Nur romanında çoxsaylı personajlar yaratmaq və hadisələri müxtəlif istiqamətlərdə şaxələndirmək məqsədi güdmür. Əsas diqqət Arzu və Fərhadın iştirak etdiyi hadisələrə yönəldilir. İradə xanım, Zümrüd xanım, Sevinc həkim, Nadir kimi obrazların yaradılması isə əsərin bədii panoramını genişləndirir. Bununla belə, müəllif həmin personajların ailələrində və iş yerlərində baş verən hadisələri ətraflı təsvir etmir. Görünür, bununla o, əsas ideyadan uzaqlaşmamağa və oxucunu əlavə süjet xətləri ilə yormamağa çalışır. Natella Nur poeziyasında duyğusal bir insan olduğunu lirik qəhrəmanlarının dili ilə ifadə etməyi bacarıb. O, nəsr əsərində də yaratdığı obrazların hiss və həyəcanını təsirli şəkildə göstərib və bununla da əsəri daha maraqlı şəklə sala bilib. Əsərin ana xəttini sevgi, insanlıq, milli dəyərlərə bağlılıq, Yaradan qarşısında mənəvi məsuliyyət, min illərin sınağından keçmiş həyat prinsiplərinə və sağlam yaşam qaydalarına əməl etmək kimi məsələlər təşkil edir. Natella Nur bəzi məqamlarda hadisələrin gedişinə müəllif kimi birbaşa müdaxilə edir, çətin vəziyyətə düşən personajlarına öz şeirlərindən nümunələr təqdim etməklə mənəvi dəstək verir. Filologiya elmləri doktoru, professor Vaqif Yusiflinin də qeyd etdiyi kimi, Natella Nur ədəbi mühitdə daha çox şeirləri ilə tanınır və “Allahın hədiyyəsi” onun ilk nəsr əsəridir. Müəllifin romanda öz poetik nümunələrindən istifadə etməsi də əsərin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Müəllif əsərdə yaratdığı personajları canlı şəkildə təqdim edir, onları hadisələrin içində hərəkətə gətirir və cəmiyyətə çatdırmaq istədiyi ibrətamiz fikirləri onların dili ilə səsləndirir. Məsələn, hələ ilk fəsillərdə Arzu ilə şair və rəssam İradə xanımı qarşılaşdırır və İradə xanımın dili ilə mühüm bir fikri oxucunun diqqətinə çatdırır: “Allahın bizə bəxş etdiyi hədiyyələrə – həyat yoldaşımıza, övladlarımıza necə münasibət bəsləsək, aqibətimiz də elə olar”. Bu fikir, əslində, romanın ideya istiqamətini müəyyənləşdirən əsas tezislərdən biridir. Çünki əsərdə ailə yalnız birgə yaşayış məkanı kimi deyil, insanın mənəvi məsuliyyət daşıdığı, sevgi və qayğı ilə qoruduğu bir dəyər kimi təqdim olunur. Həyat yoldaşı və övladların “Allahın hədiyyəsi” kimi dəyərləndirilməsi də müəllifin ailəyə münasibətinin mənəvi-fəlsəfi əsasını ortaya qoyur. Natella Nurun “Allahın hədiyyəsi” romanını təqdim edərək incələyən ədəbi tənqidçi Vaqif Yusifli müəllifin nəsr sahəsində atdığı ilk addımı uğurlu hesab edir. Məncə, əsərin ideya istiqaməti, ailə və milli-mənəvi dəyərləri ön plana çıxarması, müəllifin şeirdən nəsrə keçid cəhdi və həyat hadisələrinə özünəməxsus yanaşması nəzərə alınarsa, bu fikirlə razılaşmamaq çətin olardı.
Əlli yeddi il yaradıcılıq üçün yalnız uzun zaman ölçüsü deyil. Bu rəqəmin arxasında yazılmış mətnlər, keçilmiş yollar, qarşılaşılmış insanlar, müşahidə edilmiş hadisələr, verilmiş suallar və həmin suallara cavab axtaran uzun bir düşüncə prosesi dayanır. Məhz elə buna görə yaradıcılıq ömrünü yalnız illərin sayı ilə ölçmək mümkün deyil, əsas məsələ həmin illərin sözə, düşüncəyə və yaddaşa nə verdiyidir.
Ayətxan Ziyadın yaradıcılıq yolu 1969-cu ilin avqustundan 2026-cı ilə qədər müxtəlif söz məkanlarından keçib. Radio, dövri və elmi mətbuat, ədəbi tənqid, tədqiqat, bədii nəsr və poeziya bu yolun ayrı-ayrı sahələridir. Lakin bu sahələri sadəcə ard-arda düzmək 57 ilin daxili mənasını tam açmır, əsas məsələ bu müxtəlif fəaliyyətlərin arxasında dayanan söz münasibətini görməkdir.
Bu nöqteyi-nəzərdən “sözün sehri” ilə “imzanın məsuliyyəti” bir-birindən ayrılmazdır. Söz bir insanın fikrini başqa bir insana çatdırır, hadisəni yaddaşa köçürür, bir insanın taleyini başqasının düşüncəsinə gətirir. Amma söz yazıya çevrildiyi andan müəllifin məsuliyyətini də artırır, imza isə həmin məsuliyyətin görünən işarəsinə çevrilir.
Söz sözü çəkəndə, ona qoşa imza ilə yazı təkliflərinə həmişə cavabı bu olub: “Bu, mənim balamdır, onu səninlə neçə bölüşə bilərəm?” Çap olunması xatirinə bir kitabını və bir neçə yazısını paylaşdığını heç vədə özünə bağışlaya bilmir.
57 ilin başlanğıcı:
ilk sözün məsuliyyəti
1969-cu ilin avqustu…
A.Ziyadın yaradıcılıq yolunun başlanğıcını müəyyənləşdirən tarix kimi bu faktın özündə sadəlik var. “İşıq” qəzetində dərc olunan iki analitik məqalə ilə başlayan jurnalistika yolu sonralar müxtəlif mətbuat orqanlarında davam edib. Sovet dövründə hələ orta məktəb illərində “Azərbaycan pioneri”, ADU-da (indi BDU) təhsil aldığı dövrdə “Azərbaycan gəncləri” qəzetlərində və “Коммунист Азербайджана” jurnalında çıxışları, müstəqillik illərində “Təzadlar”, “Ədalət”, “Naxçıvan”, “Yeni Naxçıvan”, “Həftə içi”, “525-ci qəzet”, “Kredo”, “Panorama” qəzetləri, “Azərbaycan”, “Azərbaycan müəllimi” və “Yazarlar” jurnalları və başqa nəşrlərlə əməkdaşlığı A.Ziyad yaradıcılığının yalnız bir mətbuat orqanı ilə məhdudlaşmadığının göstəricisidr.
Ancaq 57 ilin başlanğıcında diqqəti çəkən əsas məqam ilk yazının özündən daha şaxəli mündəricəlidir: insanın yazmağa qərar verməsi.
Jurnalistika – müəllifi sözün ictimai məsuliyyəti ilə üz-üzə qoyur. Burada söhbət yalnız nəyi görməkdən getmir, görünəni seçmək, faktla münasibət qurmaq, hadisənin mahiyyətini dərk etmək və onu mümkün qədər dəqiq ifadə etmək tələbi durur qarşıda.
Bu mənada jurnalist üçün müşahidə sadəcə seyrçi baxış deyil. Jurnalistika çox nəsnə müşahidədən başlayır, seçməkdən keçir və sözə çevrilir.
57 il ərzində mövzular, təbii ki, dəyişə bilir, dəyişib də. Mətbuatın forması da, oxucu ünvanları da, sözün yayılma imkanları da dəyişə bilir. Amma yazının qarşısında dayanan əsas sual dəyişmir: yazılan söz nə qədər doğrudur?
Bu sual sonradan jurnalistikadan ədəbi-tənqidə, ədəbi-tənqiddən tədqiqata, poeziyayadan nəsrə keçid edən bütün yaradıcılıq sahələrində başqa biçimlərdə yenidən meydana çıxır.
Efirdən kağıza,
kağızdan yaddaşa
Azərbaycan Dövlət radiosunda təqribən 25 illik fəaliyyət dövrü A.Ziyadın yaradıcılıq yolunun ayrıca təcrübə mərhələsidir. Efir – sözü kağız üzərindəki sözdən fərqləndirir. Burada cümlənin mənası ilə yanaşı intonasiya, fasilə, vurğu və səsin ritmi də əhəmiyyət qazanır.
Radio insanı sözün səslənən tərəfi ilə tanış edir. Qəzet müşahidəni, ədəbi-tənqid fərqləndirməyi, tədqiqat mənbəyə söykənməyi, nəsr insanın daxili vəziyyətinə yaxınlaşmağı, poeziya isə bəzən bütün bunları daha az sözlə ifadə etməyi tələb edir.
Bunlar ilk baxışda ayrı-ayrı bacarıqlar kimi görünə bilər. Ancaq 57 illik yol bütöv bir tam halında götürüldükdə, onların arasında sezilməz bir daxili əlaqə yaranır: janr dəyişir, sözün funksiyası dəyişir, mövzu dəyişir, amma müşahidə və düşüncə arasında yaranan əlaqə qorunur.
Yaradıcılığın xətti buna görə düz xətt deyil. Bir təcrübə başqa janrda yenidən meydana çıxır: efirdə eşidilən insan səsləri sonradan mətn formasında xatirəyə, jurnalist müşahidəsi bədii nəsrdə insan taleyinə münasibətə çevrilə bilər. Araşdırma zamanı toplanan faktlar yaddaş haqqında düşüncəyə yol aça bilər. Poeziyada isə bütün bunların izini bir hiss, bir obraz, bir söz daşıya bilər.
Deməli, yaradıcılığın müxtəlif sahələrini birləşdirən əsas amil fəaliyyət ünvanlarının bənzərliyi deyil, sözə münasibətin davamlılığıdır.
İnsan haqqında
yazmaq
A.Ziyadın “Məndən sonra…” kitabında bu münasibətin başqa bir tərəfi görünür. Kitabda insan haqqında yazmaq anlayışı yalnız onun bioqrafiyasını təqdim etmək cəhdinə deyil; insanın ömründə qoyduğu izin mahiyyətini anlamaq cəhdinə çevrilmişdir.
ADPU-nun rektoru Yusif Məmmədovdan bəhs edən məqalədə müəllif yazını sadəcə bir şəxsin həyatının təqdimatı ilə məhdudlaşdırmır. Mətnin sonunda “Həyatda izi qalmaqdan, yeri görünən olmaqdan böyük bəxtəvərlik yoxdur” fikrinə gəlir. Məqalənin 9 fevral 2010-cu ildə qələmə alındığı, həmin ilin fevralında müxtəlif qəzetlərdə çap edildiyi və “Məndən sonra…” kitabında yer aldığı da mənbədə göstərilir.
Burada diqqətçəkən məsələ “iz” anlayışıdır. İz yalnız böyük və məşhur işlərin nəticəsi deyil. İnsan haqqında yaddaqalan münasibət, bir davranış, başqasının həyatında yaratdığı təsir də izdir. “Məndən sonra…” kitabının adını bu baxımdan oxuduqda, onun əsas sualı daha aydın görünür: insan özündən sonra nə qoyur? Bu sual ölüm haqqında düşüncədən daha geniş anlamdadır. Söhbət insanın yaşadığı müddətdə yaratdığı mənəvi və intellektual təsirdən gedir.
Dosent Zabit Məmmədov haqqında yazılan xatirələrdə də bu fikir konkret insan münasibətləri ilə ifadə olunub. Mətnlərdə insanın özündən sonra adı çəkiləndə onun haqqında səmimi xatirələrin danışılması, insanın həyatda qoyduğu izin sonrakı yaddaşda yaşaması vurğulanır.
Beləliklə, “Məndən sonra…” yalnız müəllifin öz gələcək taleyi haqqında düşündüyü kitab adı kimi yox, insan ömrünün yaddaşla münasibətinə açılan bir qapı kimi də oxuna bilər.
Burada A.Ziyadın müəllif kimi mövqeyi də müəyyənləşir: o, haqqında yazdığı insanı yalnız informasiya obyektinə çevirmir, onun həyatından yaddaşlara köçə biləcək mənanı seçməyə çalışır. Bu isə imzanın məsuliyyətini artırır. Çünki bir insan haqqında yazılan söz həmin insanın sonrakı yaddaşdakı obrazına təsir edə bilər.
Sözün yükü
Bu məsuliyyət ədəbi tənqiddə daha başqa şəkildə üzə çıxır. “Sərvər Əmrah şeirinin söz yükü-səs yükü” məqaləsinin adı sözə yalnız məna daşıyıcısı kimi baxılmadığını göstərir. Burada sözün semantik yükü ilə yanaşı səs, ritm, ifadə və daxili ahəng məsələsi də diqqət mərkəzinə gətirilir.
Şeir yalnız “nə deyir?” sualı ilə bitmir, “Necə deyir?”, “Bu sözü niyə seçir?”, “Bu ifadənin səsi fikrin mənasına nə əlavə edir?”… Belə suallar ədəbi tənqidin sadə qiymətləndirmədən fərqli təbiətini göstərir.
Ədəbi tənqidin məsuliyyəti də burada başlayır. Mətnin yalnız uğurlarını göstərmək ədəbi tənqid deyil, onun dilini, quruluşunu, fikrini, bədii həllini və problemlərini görmək lazımdır. Bu mənada A.Ziyadın araşdırmaçı fəaliyyəti onun sözə münasibətinin başqa formasıdır: jurnalist hadisəyə, tədqiqatçı fakta, tənqidçi isə mətnə baxır. Amma hər üç halda əsas tələb dəyişməz qalır: Gördüyünü göründüyü kimi deyil, dərk etdiyin qədər dəqiq ifadə etmək.
“Ömrüm bir yaşıl yarpaq,
rəngləri mənimkidi…”
Yaradıcılıq yolunun daxili poetik açarı “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi…” ifadəsində daha aydın görünür. Burada əsas məsələ “yaşıl yarpaq” obrazında deyil, əsas yük “rəngləri mənimkidi” ifadəsinin üzərinə düşür.
“Yaşıl” burada sadəcə rəng çaları kimi anlaşılmamalıdır. Yarpaq – həyatın canlılığını, dəyişkənliyini, zamanla başqa hal almasını xatırladır. Amma müəllifin diqqətini çəkən əsas məsələ yarpağın hansı rəngdə olması yox, onun rənglərinin hansı tərzdə və kimə aid edilməsidir.
İnsan nə doğulduğu yeri, nə qarşılaşdığı hadisələri, nə də itirdiklərini heç vədə özü seçmir. Nəyi istəyib-istəməməsindən asılı olmayaraq çox şeyi insanın qarşısına həyat çıxarır. Ancaq olanlara münasibəti müəyyən dərəcədə insan özü yaradır. Məhz bu məqamda “rəngləri mənimkidi” ifadəsi fərdi məsuliyyət məzmunu qazanır. Buradakı “mənimkidi” istilahı həyatın bütün hadisələrinin müəllif tərəfindən seçildiyini deyil, yaşanmış həyatın aldığı mənanın müəllifə aid olduğunu düşündürür.
Sevincin də, ağrının da, itkinin də, ümidin də insan ömründə öz yeri var. Həyatın rəngləri hazır şəkildə verilmiş olsa belə, onların hansının yaddaşa, hansının sözə, hansının mənaya çevriləcəyini insanın münasibəti müəyyən edir. Bu baxımdan “yarpaq” metaforası yalnız ömrün keçiciliyini ifadə etmir. O, yaşanmış ömrün müəllifliyini də gündəmə gətirir. Yazmaq da burada başlayır.
İnsan yaşadıqlarının hamısını dəyişə bilmir. Amma onları sözə çevirə bilir. Söz isə həmin yaşantıya ikinci həyat verir.
“Məndən sonra…” ilə
“rəngləri mənimkidi” arasında
Bu iki ifadə 57 illik yaradıcılıq yolunun iki fərqli qütbünü birləşdirir: “Məndən sonra…” – gələcəyə baxır, “Rəngləri mənimkidi…” – keçmişdə yaşanmış ömrə. Birinci sual edir: Məndən nə qalacaq? İkinci isə deyir: Yaşadığım ömrün rəngləri mənim münasibətimdən keçib. Beləliklə, biri sözün gələcək taleyi, digəri yaşanmış həyatın müəllifliyi haqqında düşünməyə imkan verir.
Bu iki istiqamət arasında isə “imza” dayanır.
İmza yaradıcı şəxsin həm keçmişinə, həm də gələcəyinə bağlanan işarədir. Yazılan mətnin altında qərar tutan ad (imza) deyir ki, bu sözün arxasında konkret bir insanın düşüncəsi dayanır. Ona görə də, imza sadəcə ad (burada, təxəllüs) deyil, imza məsuliyyətdir.
Rəngin dairəsi
genişlənir
“Rəng” anlayışını yalnız şəxsi yaşantı ilə məhdudlaşdırmaq da doğru olmaz. A.Ziyadın yazılarında müşahidənin dairəsi zaman keçdikcə müxtəlif insan və ictimai mövzulara doğru genişlənir. Öz sözüdür: “oxucularım mənə dəfələrlə deyiblər ki, sənin şeirlərin bizə yeni mövzular verir”.
“Məndən sonra…” kitabında ayrı-ayrı insanların ömrünə və fəaliyyətinə baxış bunun bir tərəfidir. İnsan haqqında yazmaqla müəllif əslində bir dövrün sosial-mənəvi mənzərəsinin müəyyən cizgilərini də qorumuşdur.
Bir sıra mətnlərdə qərarlanan ekologiya məsələsinə münasibət müşahidənin daha geniş mühitə yönəldiyinin göstəricisidir. “İnsan ekologiyası” anlayışı “Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda Ermənistanın ekosid, urbisid və kultursid siyasəti” adlı” monoqrafiyasında xüsusilə diqqət çəkir. Mənbədə insanın özünü qoruması ilə ətraf mühitin qorunması arasında birbaşa əlaqə qurulur və “özünü qorumadan dünyanı qorumaq olmaz” fikri irəli sürülür.
Bu fikir “rəng” anlayışına başqa bir məna qatı əlavə edir: həyatın rəngləri yalnız insanın daxili aləminin rəngləri deyil.
İnsan yaşadığı mühitdən də ayrı deyil. Təbiət, şəhər, yaxud kənd yaşayış məkanı, ictimai münasibətlər – bunların hamısı insan həyatının rənglərini müəyyənləşdirir.
Beləliklə, fərdi həyatla ictimai mühit arasında sərhəd aradan qalxır: insan özünü qoruyur, sonra yaşadığı mühiti, daha sonra həmin mühitin gələcəyini.
Söz də bu dairənin içində genişlənir.
Şəxsi müşahidədən
daha geniş məsuliyyətə
Bu baxışın daha geniş miqyası A.Ziyadın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla bağlı araçdırmasında görünür. “Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda Ermənistanın ekosid, urbisid və kultursid siyasəti” adlı 2024-cü il nəşrində məsələ yalnız ayrı-ayrı hadisələrin sadalanması səviyyəsində qoyulmur; ekoloji, urbanistik və mədəni mühitin dağıdılması bir-biri ilə əlaqəli problemlər kimi təqdim edilir.
Burada sözün miqyası dəyişir: İnsan haqqında yazanda məsuliyyət bir insanın yaddaşına münasibətdədir. Cəmiyyət haqqında yazanda məsuliyyət sosial yaddaş qarşısındadır. Tarixi və coğrafi məkan haqqında yazanda isə məsuliyyət daha geniş yaddaş sahəsinə keçir. Belə mətnlərdə söz artıq yalnız müəllifin şəxsi duyğusunu ifadə etmir. Faktın seçilməsi, hadisələrin əlaqələndirilməsi və nəticənin əsaslandırılması da mühüm olur.
Bu baxımdan 57 illik yaradıcılıq yolunda “rənglərin” dairəsinin genişlənməsini rahatlıqla görmək mümkündür: şəxsi təcrübədən insan münasibətlərinə, oradan sosial mühitə, daha sonra tarixi və coğrafi yaddaşa doğru.
Amma əsas prinsip heç bir halda dəyişmir: görmək, seçmək, düşünmək, sözə çevirmək, məsuliyyət daşımaq.
Yazı masasının
görünməyən tərəfi
57 illik yaradıcılığın yalnız çap olunmuş səhifələrdən ibarət olduğunu düşünmək də düzgün olmaz. Hər kitabın həm görünən tərəfi var, həm də görünməyən tərəfi. Oxucu ancaq hazır mətni görür, müəllif isə həmin mətnə qədər keçilən yola yaxşı bələddir: faktlar əldə etmək üçün oxunan mənbələr, aparılan qeydlər, dəyişdirilən cümlələr, redəktə edilib silinən sözlər, uzun müddət yazılmadan yaddaşda qalan fikirlər…
Elə buna görə də yazı masası yalnız fiziki məkan deyil. O, müşahidənin düşüncəyə çevrildiyi ünvandır: bir söz dəyişdirilir, bir cümlə qısaldılır, bir fikir saxlanılır, başqa bir fikir kənara qoyulur. Bəzən illər əvvəl görülmüş bir hadisə yenidən xatırlanır və yalnız bundan sonra öz mətnini tapır. Yaradıcılığın görünməyən əməyi buradadır.
57 il yazmaq yalnız 57 il ərzində mətn yaratmaq deyil, həm də 57 il ərzində həyata baxmaq, onu yadda saxlamaq və münasibət formalaşdırmaqdır.
İmza
nəyi təsdiqləyir?
İmza (təxəllüs) – əvvəlcə müəllifin adıdır. Sonra həmin adın arxasında əsərlər toplanır, ayrı-ayrı qələmə alınmış əsərlər daha sonra bir yaradıcılıq mənzərəsi yaratmağa başlayır.
Beləliklə, illər keçdikcə imza təkcə müəllifi göstərmir, onun söz qarşısındakı münasibətini də ifadə edir. “Ayətxan Ziyad” imzası qəzet səhifəsində başlayıb, efirdən keçib, pedaqoji və elmi nəşrlərdə görünərək müəllifin tədqiqat xarakterli kitablarında, ədəbi-tənqidi yazılarında, bədii nəsrlərində və poeziyasında davam edib. “BAKI” nəşrlərindən əlavə müəllifin Türkiyənin “İKSAD” nəşriyyatında çap olunmuş kitab və konfrans jurnallarında dərc edilmiş məqalələri isə həmin sözün başqa oxucu mühitinə çıxmasına imkan yaradıb.
Müxtəlif janrlar arasında bu qədər fərq olduğu halda imzanın eyni adamda dəyişilməz qalması insanı maraqlı bir düşüncəyə sövq edir.
İmzanın sabitliyi janrın sabitliyi ilə deyil, müəllifin söz qarşısındakı münasibəti ilə ölçülür. Jurnalistikada bu münasibət dəqiqlik tələb edirsə, tədqiqatda mənbəyə sədaqət, ədəbi-tənqiddə ölçü, nəsrdə insan taleyinə hörmət, poeziyada isə daxili səsə sədaqət tələb edir. Ancaq bu prinsiplərin hamısı bir anlayışda birləşir: məsuliyyət.
Əlli yeddiil –
zamanın deyil, münasibətin ölçüsü
Əlli yeddi il zaman anlamında qısa olsa da, insan üçün uzun müddətdir. Ancaq uzun, ya qısa olmasından asılı olmayaraq, qeyd olunan müddət heç də yaradıcılıq meyarı deyil, əsas məsələ zamanın nə ilə doldurulmasıdır.
Bir insan illərlə yaza bilər və həmin yazıların hamısı eyni fikrin təkrarı olaraq qala da bilər. Başqa bir müəllif isə illər keçdikcə sözə yeni suallarla yaxınlaşa bilər, belə olan halda onun əsərləri zaman üçün yaşaya bilər.
A.Ziyadın təqdim olunan yaradıcılıq materiallarında ikinci istiqamət (sözə yeni suallarla yaxınlaşa bilmək imkanı) görünür: jurnalistikanın operativliyi, radionun canlı nitq mühiti, elmi-araşdırmanın faktlara münasibəti, ədəbi tənqidin mətnə yanaşması, nəsrin insan taleyinə yaxınlığı və poeziyanın daxili səsi bir-birindən ayrılmış sahələr kimi yox, genişlənən bir müşahidə dairəsinin müxtəlif formaları kimi görünür. Bu səbəbdən 57 il yalnız zamanın miqdarı deyil, münasibətin davamlılığıdır.
“Məndən sonra…” –
gələcəyə qalan söz
“Məndən sonra…” ifadəsi yaradıcılığın ən sakit, amma ən ciddi suallarından (məsələlərindən) birini qarşıya qoyur.
Müəllif öncə yazır, sonra mətn müəllifdən ayrılır, kitab (yaxud məqalə) başqa əllərə keçir, başqa bir vaxtda yenidən oxunur. Bir cümlə yadda qalır, bir fikir başqa bir insanın düşüncəsinə daxil olur.
Bundan sonrakı mərhələyə müəllif tam nəzarət edə bilmir. Zaman seçir, yaddaş saxlayır, oxucu yenidən oxuyur.
Ona görə də, “Məndən sonra…” sonluqdan çox, sözün müəllifdən sonrakı həyatına verilən sualdır.
ADPU-nun rektoru Yusif Məmmədov haqqında yazının sonluğundakı “İZ” anlayışı da bu düşüncə ilə səsləşir: insanın həyatda qoyduğu İZ-in qalması onun ömrünün mənasını müəyyənləşdirən cəhətlərdən biri kimi təqdim olunur.
Bu baxımdan kitabın adı 57 illik yaradıcılığın ümumi mənzərəsində xüsusi məna qazanır. Çünki uzun müddət yazan insan gec-tez özündən sonrakı zamanı düşünməyə başlayır: hansı söz qalacaq, hansı fikir unudulacaq, hansı mətn öz dövrünü aşacaq?
Bu suallara cavabı, təbii ki müəllif əvvəlcədən bilə-bilməz. Amma müəllif bir şeyi müəyyənləşdirmək imkanında ola bilər: öz sözünü necə yazacağını.
Sözün sehri
Sözün sehri – yalnız gözəl ifadədə deyi. Bəzən sadə bir cümlə uzun izahdan daha çox yadda qalır. Bəzən bir insan haqqında yazılan bir neçə cümlə onun bütöv həyatına yeni baxış yaradır, bəzən bir qəzet yazısı illər sonra artıq xəbər kimi yox, həmin dövrün sənədi kimi oxunur. Bəzən isə bir kitabın adı müəllifin yaradıcılığının bütöv bir qatını açır. “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi…” belə adlardan biridir…
…“Məndən sonra…” başqa bir qapını açır. Əgər “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi…”də insan yaşadığı ömrün rənglərinə baxırsa, …“Məndən sonra…”da həmin ömrün özündən sonra nə qoyacağı düşünülür.
Bu iki məqam arasında söz dayanır: söz yaşanmışı yaddaşa çevirir, yaddaş isə sözə yeni zaman verir. Sözün sehri də məhz buradadır: yazıldığı andakı mənasını aşaraq başqa zamanlarda başqa bir oxucuya yenidən toxuna bilməsində.
İmzanın məsuliyyəti
Sözün sehri ilə məsuliyyəti eyni yerdə birləşir. Söz başqa insana çatdığı anda məhz müəllifin daxilində qalan fikir olmaqdan çıxır. Jurnalist üçün bu – fakt, araşdırmaçı üçün – mənbə, ədəbi-tənqidçi üçün – mətn, yazıçı üçün – insan taleyi, şair üçün isə – öz daxili səsi qarşısında məsuliyyətdir.
İmza bütün bunların üzərinə qoyulan işarədir: “Bu söz mənimdir” deməkdir, bu sözün arxasında dayanmaq deməkdir. Məhz buna görə, imza – sadəcə müəllifin adı deyil, yazının etik tərəfidir.
Əlli yeddi il ərzində yorulub-usanmadan müxtəlif janrlarda yazmaq qələm əhlinin məsuliyyəti heç də azaltmır. Baxmayaraq ki, yazının mövzusu dəyişdikcə məsuliyyətin forması da dəyişir. amma məsuliyyətin özü daim dəyişilməz qalır.
Əlli yeddi ilin
rəngləri
Əlli yeddi ilə bütöv bir zaman çərçivəsində baxanda bir rəng yox, rənglər toplusu görünür: jurnalistikanın rəngi – həyatın içində olmaq, radionun rəngi – səsi duymaq, tədqiqatın rəngi – faktın arxasına keçmək, ədəbi-tənqidin rəngi – fərqləndirmək, nəsrin rəngi – insanın görünməyən tərəfinə yaxınlaşmaq, poeziyanın rəngi – yaşantının daxili səsini eşitməkdir. Amma bu rəngləri bir-birindən ayıran sərhədlər mütləq deyil, onların hamısı eyni ömrün içindən keçir.
Bu mənada “rəngləri mənimkidi” ifadəsini yalnız poetik metafora kimi deyil, müəllifin yaşadıqlarına və gördüklərinə münasibətini ifadə edən poetik açar kimi oxumaq mümkündür. Mənbədə də həmin ifadənin həyatın müxtəlif təcrübələrini – sevinc, ağrı, itki, ümid və yaddaşı – bir müəllif münasibəti daxilində birləşdirdiyi vurğulanır.
Burada “mənimkidi” sözünün məsuliyyət yükü var. Çünki insan öz ömrünün bütün hadisələrini özü seçmir, amma onların hansı mənanı və necə daşıdığını seçə bilər. Yazı da həmin seçimin ifadəsidir.
Son söz
Əlli yeddi il geridə qalan bir zaman kəsiyidir. Amma yaradıcılıq baxımından onu yalnız keçmiş kimi qəbul etmək mümkün deyil.
1969-cu ilin avqustunda “İşıq” qəzetindən start götürən bu yol 2026-cı ilə qədər müxtəlif söz məkanlarından keçib. Radio, qəzet, elmi mühit, ədəbi-tənqid, tədqiqat, nəsr və poeziya bu yolun ayrı-ayrı görünüşləridir.
Bu yolun mahiyyəti isə janrların çoxluğunda deyil, sözə münasibətdədir. Həyatı görmək, gördüyünü yadında saxlamaq, yadda qalanı düşünmək, düşüncəni sözə çevirmək və yazılan sözün məsuliyyətini daşımaqdadır.
“Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi…” – yaşanmış ömrə içəridən baxışdır;
“Məndən sonra…” – həmin ömrün özündən sonrakı zamana yönəlmiş sualıdır;
“İmzanın məsuliyyəti” isə həmin sözün müəllifini öz yazısının qarşısında saxlayan mənəvi ölçüdür.
Bu səbəblərdən də Ayətxan Ziyadın 75 illik ömür yolunun 57 ili yalnız uzun bir yaradıcılıq müddəti kimi təqdim edilə bilməz, bu, həyatın sözə çevrilmiş 57 ilidir.
Amma söz zamanında olduğu kimi, zamanın sərhədlərini aşıb müəllifindən sonra da yaşayırsa, yazının necə yazıldığına görə məsuliyyət yenə imzanın üzərində qalır: “Ayətxan Ziyad (İsgəndərov)” imzasının.
