Evim dediğim yer evim değilmiş. Elimde neredeyse boş bir valizi tuttuğumda daha iyi anladım bunu. İçimdeki kuru otları yeşerten bir yaz akşamı girmiştim az önce ardıma bakmadan çıktığım eve. Halaylar, şarkılar, danslar… Bütün pembe hayallerimi katlayıp bir bir bohçalamıştım İhsan’la mutlu olabilmek için.
Mahdum ayaklarıma dolanıyor yine. Nasıl da anlıyor üzgün olduğumu. Bir kedi olmasaydı muhakkak insan olurdu. Üzüldüğümde başımı omzuna yasladığım, mutlu olduğumda birlikte şımardığım… Ne garip bir hayvan gerçekten. Bu evlilikten bana kalan tek güzel şey sanırım Mahdum. İhsan, işten gelirken kucağında Mahdum’la eve girmişti bir gün. Önce istemem, diye yaygara koparmıştım evde. Bakamam buna İhsan, neden anlamıyorsun? diye dişli bir kavgaya tutuşmuştum. İhsan sonunda pes edip sabah aldığım yere bırakırım demişti ama bu seferde ufacık bir kediyi dışarı bırakmaya gönlüm razı olmamıştı. İhsan’ın neden Mahdum’u getirdiğini biliyordum aslında. Kucağımda bir çocuğum yoktu. Diğer evli arkadaşlarının evleri gibi odada neşe saçan bir evladımız olmuyordu. Üzülmeyeyim diye böyle yaptığını çok iyi biliyordum. Sonraları Mahdum benim her şeyim oldu. Sabahları gelip yanıma yatması, evde ayaklarıma dolanması, şımarması bana bir çocuk yokluğu hissettirmiyordu. İhsan için ise pek öyle olmadı bu durum. Önceleri tatlı kedime karşı duyduğu sevgi, güneş gören buz gibi eriyip gitmişti zamanla. Eriyip giden sadece kedime duyduğu sevgi değildi aslında. Bana da eskisi gibi bakmadığını anlayabiliyordum. Aramızdaki soğukluk kırık bir türkü gibi uzadıkça uzamaya devam etti. Mahdum da bazen İhsan’a yanaşmaya çalışırdı. Benden bulduğu sevgiyi ondan da bekliyordu demek ama bir kedi nereden bilsin kendisine nankör diyen insanın asıl nankör olduğunu. İlk zamanlar evi neşelendiren, İhsan’ı da beni de güldüren Mahdum, işte benim gibi mutsuzluktan payını almıştı. Evde sürekli çıkan nedensiz ve ardı kesilmeyen kavgalar sıklaşmıştı. İhsan her fırsatta ‘’Nankörlük etme. Seni senelerdir idare ediyorum. Çocuk desen veremedin. Temizlik desen doğru düzgün yapmazsın. Kafanı kediyle bozmuşsun. Nereden alıp geldim bunu. Tekmeyi basmak lazım ikinize de…’’ gibi sözlerini yineliyordu. Öyle mantıklı sebepler buluyordu ki kendine, bazen hiç suçu olmadığı halde Mahdum’un bile suçlu olduğunu düşünüyordum. İnsanın yaşadığı yerle arasında bir çatlak oluşmaya başladığında önce mantıklı düşünmeyi kaybediyor anlaşılan.
Mahdum bu seferde kucağıma çıkıyor. Gözlerini baygın baygın dikiyor yüzüme. Anlamıştır belki de maziye daldığımı. Anlamasa ne olurdu ki? Zaten ne zaman üzgün olsam, durgun olsam gelir kucağıma yatar ben yanındayım, der gibi bakardı. Bir çocuk gibi sarıp sarmalardım ben de onu. Adının anlamı da biraz buradan geliyor. ‘’Evlat’’ demek aslında Mahdum. Benim evladım olmuştu çünkü. Aynı şu anda olduğu gibi bu banka gelip oturmadan önce, yani birkaç saat önceki tartışmada yine gelip kucağıma oturmuştu. Üzülme anne, der gibi bakmıştı suratıma. Başını ayaklarının arasına alıyor ara sıra kaldırıp bana bakıyordu ben hıçkırdıkça. Hiç kimsem yoktu gözyaşımı silecek ama Mahdum başkaydı. Tüylerinin arasında beni dinlendiriyor, derdimi alıp götürüyor gibiydi. Gözyaşımı sildiğine de emindim. Tek dostumdu o benim.
Bugün son kavgamızı etmiştik İhsan’la. Çocuğumuz olmuyordu ve ben her şeye rağmen evlat gördüğüm kedimin varlığı ile mutluydum. Ama bu mutluluk İhsan’ın mutsuzluğunun rengine karışıyor, nefretinin siyahına karışan sevinç rengim boğulup kayboluyordu. Ben mutsuzsam sen de mutsuz ol, diyordu bakışlarıyla İhsan. Evladım, diye Mahdum’a sarıldıkça bakışlarındaki küçümsemeyi yakalıyordum. Anne olamadın da bir hayvana anacılık oynuyorsun, diyordu bu bakışlar. Hava kaçıran balon gibi sönmeye başlıyordu tüm sevincim o an. İşte son kavgamızda İhsan, bunları bir bir hatta yanına daha da keskin cümleler ekleyerek söylemişti bana. Mahdum’a bir tekme savururken, ‘’Ya bu kedi gider bu evden ya ikiniz!’’… Bir gülümsemeyi çok gören sevgili kocam, çoktandır hâl diliyle anlattığını bir çırpıda çok kolay ve duygusuz söyleyivermişti. Ya Mahdum ya ben, diyordu aslında. Çocuğumuz olmuyor diye ben mutsuzum, sen de mutsuz olmalısın. Ben mutsuzken yüzünün gülmesine tahammül edemiyorum, demenin başka yoluydu bu. Hiçbir cevap vermeden çıkmıştım evden. Çantama attığım göstermelik birkaç eşya ve yanımda Mahdum. ‘’Savunmasız ve suçsuz bir canlıya merhamet etmeyen sen, hiçbir zaman baba olamazsın. Olsan bile iyi bir baba olamazsın İhsan! Babalık, insanlık şefkat gerektiren bir şeydir. Vicdanın olduğu kadar insan olursun. Seni hayvanlardan ayıran aklınsa diğer insanlardan ayıran merhametindir! Anla bunu anla.’’ Sözlerim cılız çıkmıştı. Belki de içimden söylemiştim, hatırlamıyordum. Bunları yalnızca Mahdum için söylemiyordum, kendim için de… Bana sözleriyle hiç merhamet etmemişti İhsan. Gözlerimde biraz sevinçten ışık görse onu söndürmek için elinden ne gelirse yapardı.
Tren istasyona yaklaşıyor. İhsan’ın tüm mutsuzluğunu, küçümseyen bakışlarını, hakaretlerini, hiçbir şeyi beğenmeyen memnuniyetsizliğini ve evdeki tek neşem Mahdum’u sığdıramayışını ardımda bırakıp gidiyordum. Bir meçhule… Mahdum ve ben.
Not: İlknur Hanım’ın sarı ve sevimli kedisi Mahdum’a ithafen.
BALASAQUNLU YUSİFİN PEDAQOJİ-PSİXOLOJİ GÖRÜŞLƏRİNDƏ ELM, BİLİK VƏ ŞƏXSİYYƏT PROBLEMİ
KAMAL CAMALOV
Pedaqogika elmlər doktoru,
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun professoru
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi
“Qızıl Qələm” mükafatı laureatı
https://orcid.org/0000-0003-1977-7250
Türk xalqlarının zəngin mənəvi və intellektual irsində insan, onun mənəvi kamilliyi, ağlı, biliyi və cəmiyyətdəki mövqeyi haqqında düşüncələr mühüm yer tutur. Bu baxımdan XI əsrdə yaşayıb-yaratmış böyük türk mütəfəkkiri Balasaqunlu Yusifin (1020-1075) “Qutadğu bilig” əsəri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əsər yalnız öz dövrünün ictimai-siyasi, əxlaqi və fəlsəfi görüşlərini əks etdirən qiymətli abidə deyil, eyni zamanda insanın formalaşması, bilik qazanması, ağlını və idrakını inkişaf etdirməsi, düzgün davranış və mənəvi keyfiyyətlərə yiyələnməsi haqqında zəngin fikirlər sistemini özündə birləşdirən mühüm didaktik mənbədir.
“Qutadğu bilig”in əsas ideya istiqamətlərindən biri insanın kamilliyə doğru inkişafıdır. Balasaqunlu Yusif insanı yalnız müəyyən sosial mövqeyə malik varlıq kimi deyil, öz ağlı, iradəsi, biliyi, davranışı və mənəvi keyfiyyətləri ilə formalaşan şəxsiyyət kimi dəyərləndirir. Bu baxımdan əsərdə əql, zəka, elm, bilik, fəhm, idrak, könül, xülq və gözəl davranış kimi anlayışların tez-tez bir arada işlədilməsi təsadüfi deyildir. Bu anlayışlar müəllifin ideal insan modelinin müxtəlif tərəflərini ifadə edir və bütövlükdə şəxsiyyətin hərtərəfli inkişafı haqqında təsəvvür yaradır.
Mütəfəkkirin düşüncəsində elm insan həyatında xüsusi mövqeyə malikdir. Elm insanı cəhalətdən uzaqlaşdıran, dünyanı və özünü dərk etməsinə imkan verən, çətinliklər qarşısında düzgün qərar qəbul etməsinə kömək edən və onu cəmiyyət üçün faydalı şəxsiyyətə çevirən qüvvə kimi təqdim olunur. Lakin Balasaqunlu Yusif biliyi sadəcə məlumat toplamaqla eyniləşdirmir. Onun fikirlərində bilik fəhm və idrakla tamamlanır. Başqa sözlə, insanın çox bilməsi ilə yanaşı, bildiyini anlaması, nəticə çıxarması və həmin biliyi davranışında tətbiq etməsi də vacibdir. Bu yanaşma əsərin pedaqoji dəyərini xüsusilə artırır.
“Qutadğu bilig”də insanın mənəvi və intellektual inkişafı bir-birindən ayrılmır. Əql və bilik insanın düşüncə imkanlarını genişləndirirsə, könül, xülq (xarakter) və gözəl davranış onun mənəvi simasını müəyyənləşdirir. Beləliklə, şair-mütəfəkkirin ideal insanı yalnız savadlı və ağıllı deyil, həm də düzgün davranan, mənəvi dəyərlərə bağlı, özünü və ətrafındakı dünyanı dərk edən şəxsiyyətdir. Bu cəhət əsərdəki pedaqoji düşüncənin bütövlüyünü göstərir: insanın tərbiyəsi yalnız zehnin inkişafı ilə məhdudlaşmır, onun emosional, əxlaqi, iradi və sosial keyfiyyətlərinin formalaşdırılmasını da əhatə edir.
Bu baxımdan “Qutadğu bilig”dəki insan və elm haqqında fikirlərə pedaqoji-psixoloji aspektdən yanaşmaq xüsusi maraq doğurur. Əsərdə irəli sürülən “insanın sambalı – idrak və elm”, “zəka kimdədirsə ulu da odur”, “biliyi qüdrət say” kimi fikirlər insanın dəyərinin onun intellektual və mənəvi inkişafı ilə əlaqələndirildiyini göstərir. Burada elm insanın həm özünü dərk etməsinin, həm də həyatda qarşılaşdığı problemləri həll etməsinin vasitəsi kimi çıxış edir. Bu isə Balasaqunlunun təhsilə yalnız bilikvermə prosesi deyil, şəxsiyyətin formalaşmasına xidmət edən mühüm mənəvi-intellektual amil kimi baxdığını düşünməyə əsas verir.
İmanı kamil tut, ey haqqa tapan,
Bir olan Tanrıya elm ilə inan.
Gör yaradan Tanrım necə yaratdı,
Aləm yaraşıqlı… əlvan həyatlı.
Yetər… izn verin insandan deyim,
İnsanın sambalı – idrak və elm [Bakı: Gənclik, 2003, səh.30].
Bu parçada dövrün böyük düşüncə sahibi Balasaqunlu Yusif insanı Tanrı-aləm-insan münasibətləri içərisində təqdim edir. Əvvəlcə insanın imanı, sonra Tanrının yaratdığı aləmin gözəlliyi, ardınca isə insanın öz mahiyyəti haqqında danışılır. Beləliklə, fikir tədricən kainatdan insana, yaradılışdan idraka doğru hərəkət edir.
Mətnin başlanğıcındakı “İmanı kamil tut” çağırışı insanın mənəvi tərəfini, “elm ilə inan” ifadəsi isə onun düşünən və dərk edən varlıq olduğunu önə çıxarır. Burada diqqətçəkən cəhət odur ki, imanla elm bir-birinə qarşı qoyulmur. Əksinə, şairin düşüncəsində həqiqi inam şüurlu inamdır. İnsan Tanrıya yalnız hiss və etiqadla deyil, həm də elm və idrak yolu ilə yaxınlaşmalıdır.
“Bir olan Tanrıya” ifadəsi isə parçanın dini-fəlsəfi əsasını müəyyənləşdirir. Tanrının vahidliyi ilə yanaşı, onun yaratdığı aləmin nizamı və gözəlliyi diqqətə gətirilir. “Aləm yaraşıqlı, əlvan həyatlı” deyərkən şair yaradılışa sadəcə seyr ediləcək bir gözəllik kimi baxmır. Bu gözəllik insanı düşünməyə, yaradılışın sirlərini dərk etməyə sövq edir. Başqa sözlə, aləmin gözəlliyi insan idrakını hərəkətə gətirən mənəvi-estetik bir başlanğıca çevrilir.
Bu məqamda şairin “insandan deyim” deməsi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki yaradılış haqqında düşüncənin son ünvanı insandır. İnsan həmin möhtəşəm aləmin içində yaşayan, lakin eyni zamanda onu dərk etmək qabiliyyətinə malik olan varlıqdır. Balasaqunlu Yusifin insan haqqında əsas qənaəti də məhz burada ifadə olunur:
“İnsanın sambalı – idrak və elm”.
Bu misra parçanın ideya mərkəzi sayıla bilər. Şair insanın dəyərini onun zahiri xüsusiyyətləri, sərvəti və ya mövqeyi ilə deyil, idrakı və elmi ilə ölçür. “Sambal” sözü burada insanın mənəvi-intellektual çəkisini ifadə edən çox uğurlu anlayışdır. İnsan bildiyi, düşündüyü, dərk etdiyi qədər sanballıdır.
Burada “elm” və “idrak” anlayışlarının yanaşı işlədilməsi də təsadüfi deyil. Elm insana bilik verir, idrak isə həmin biliyin mahiyyətini anlamağa imkan yaradır. Buna görə də Balasaqunlu Yusif üçün sadəcə bilikli olmaq kifayət etmir; bilik insanın düşüncəsinə və mənəvi dünyasına çevrilməlidir. Əsl kamillik də bu mərhələdə meydana çıxır.
Parçanın ümumi məntiqindən belə bir nəticə doğur: iman insanın mənəvi dayağı, elm onun bilik vasitəsi, idrak isə həmin bilik və inamı mənalandıran gücdür. Bu üç anlayış birləşdikdə kamil insan obrazı yaranır. Deməli, didaktik şair Balasaqunlu Yusifin insan haqqında düşüncəsində kamillik birtərəfli deyil; o, həm mənəvi, həm intellektual, həm də dünyanı dərk etməyə yönəlmiş bir kamillikdir.
Bu baxımdan parça yalnız dini-fəlsəfi məzmun daşımır, həm də insanın mahiyyəti haqqında düşüncə ortaya qoyur. Şair sanki “İnsanı insan edən nədir?” sualına cavab verir: insanı insan edən onun düşünmək, öyrənmək, dərk etmək və həqiqət axtarmaq qabiliyyətidir.
Məhz buna görə bu misralar bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Müasir insan üçün də elm yalnız informasiya toplamaq deyil, düşünmək və dərk etmək vasitəsidir. Balasaqunlunun əsrlər əvvəl insanın “sambal”ını idrak və elmdə görməsi onun dünyagörüşünün mühüm humanist cəhətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Mükəmməl yaratdı insanı Tanrım,
Ona bəxş elədi hünər, bilik, fəhm.
Biliyi qüdrət say, fəhmi də ulu,
Ən böyük insana döndərir qulu [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Şeirdən nümunələr göstərir ki, dövrün mütəfəkkiri Balasaqunlu Yusif insanı hazır və dəyişməz bir varlıq kimi deyil, bilik, tərbiyə, düşüncə və mənəvi keyfiyyətlər vasitəsilə kamilləşən şəxsiyyət kimi qəbul edir. “Ona bəxş elədi hünər, bilik, fəhm” misrasında insanın inkişafı üçün həm intellektual, həm də iradi keyfiyyətlərin vacibliyi vurğulanır. Burada bilik insanın dünyanı dərk etməsini, fəhm isə əldə olunan biliyi anlama və tətbiq etmək qabiliyyətini, hünər isə həmin imkanları fəaliyyətə çevirmək bacarığını ifadə edir.
Bu baxımdan böyük türk mütəfəkkiri Balasaqunlunun düşüncəsində təhsil yalnız bilik ötürməkdən ibarət deyil. Bilik fəhm və fəaliyyətlə tamamlanmalıdır. Müasir pedaqoji terminlərlə desək, müəllif insanın intellektual inkişafı ilə yanaşı, onun fəaliyyət və iradi keyfiyyətlərinin formalaşmasına da əhəmiyyət verir.
Daha sonra:
Ona könül verdi, bir də rəvan dil,
Əndişə, xülq, həm də gözəl qılıq, fel.
misralarında insanın şəxsiyyət strukturunun başqa tərəfləri meydana çıxır. Burada yalnız ağıl və bilikdən deyil, könüldən, nitqdən, düşüncədən, xasiyyətdən və davranışdan söhbət gedir. Bu isə çox mühüm pedaqoji nəticəyə gətirir: insanın kamilliyi intellektual inkişafla məhdudlaşmır.
İnsan çox bilikli ola bilər, lakin onun xülqü, davranışı, ünsiyyəti və mənəvi dünyası inkişaf etməyibsə, həmin bilik tam mənada kamillik yaratmır. Deməli, Balasaqunlu Yusif şəxsiyyətin formalaşmasını bütöv proses kimi görür: ağıl – bilik – hiss – xarakter – davranış – ünsiyyət.
Müasir psixoloji yanaşmada insan yalnız koqnitiv, yəni düşünən varlıq deyil; onun emosional dünyası da şəxsiyyətin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Balasaqunlunun “könül” anlayışını burada insanın hiss və mənəvi aləmi kimi oxumaq mümkündür. “Rəvan dil” isə həmin daxili dünyanın sosial münasibətlərdə ifadəsini göstərir. Yəni insanın nə düşündüyü qədər, özünü necə ifadə etdiyi və başqaları ilə necə ünsiyyət qurduğu da əhəmiyyətlidir.
Beləliklə, Balasaqunlu Yusif bir növ insanın daxili və xarici aləmi arasında əlaqə yaradır: könüldəki mənəviyyat dil və davranış vasitəsilə üzə çıxmalıdır. “İnsan tilsimləri sındırsın deyə…” – biliyin funksiyası.
Fikrimizcə, maraqlı məqamlardan biri budur:
İnsan tilsimləri sındırsın deyə,
Ona fəhm, bilik verdi hədiyyə.
Buradakı “tilsim”i məcazi mənada insanın qarşısında duran cahillik, qorxu, anlaşılmazlıq, çətinlik və idraki maneələr kimi şərh etmək olar.
Belə baxdıqda bilik sadəcə yadda saxlanılan məlumat deyil, insanı maneələrdən azad edən qüvvədir. Fəhm isə həmin biliyin mənalandırılmasına və düzgün qərarlara çevrilməsinə imkan verir.
Bu fikir müasir pedaqogikanın mühüm prinsiplərindən biri ilə səsləşir: təhsilin məqsədi yalnız məlumatlı insan yetişdirmək deyil, müstəqil düşünən, problem həll edə bilən və düzgün qərar verə bilən şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.
“Əql, idrak, bilik” – intellektual inkişaf.
Sonrakı misrada:
Bayat kimə verdi əql, idrak, bilik,
Çıxdı ürcahına min-min gözəllik
insanın intellektual potensialı ilə onun yaratdığı nəticələr arasında əlaqə qurulur. Əql, idrak və bilik insanın daxilində qalan potensial deyil; onlar fəaliyyətə keçdikdə “gözəlliklər” yaradırlar.
Pedaqoji baxımdan burada çox maraqlı bir fikir var: insanın qabiliyyəti onun inkişaf etdirilməsi və düzgün istiqamətləndirilməsi ilə nəticəyə çevrilir. Yəni insanın anadangəlmə potensialı vardır, lakin həmin potensialın üzə çıxması üçün bilik, tərbiyə, düşüncə və fəaliyyət lazımdır.
Balasaqunlu Yusif “Biliyi qüdrət say” – fikri ilə təhsilin transformativ gücünü ehtiva edir. Parçanın son iki misrası isə bütün fikirləri ümumiləşdirir:
Biliyi qüdrət say, fəhmi də ulu,
Ən böyük insana döndərir qulu.
Burada bilik qüdrət, fəhm isə uca və ali keyfiyyət kimi təqdim olunur. Lakin bu qüdrət fiziki və ya hakimiyyət mənasında deyil. Söhbət insanın özünü və dünyanı dəyişdirmək imkanından gedir. “Qulu”nun “ən böyük insana” çevrilməsi isə pedaqoji baxımdan xüsusilə maraqlıdır. Bu ifadə təhsilin və idrakın şəxsiyyəti dəyişdirə bilən gücünü göstərir. İnsan bilik əldə etdikcə öz imkanlarının fərqinə varır, düşünmə qabiliyyəti inkişaf edir və passiv vəziyyətdən fəal şəxsiyyət mövqeyinə keçir.
Bu parçaları pedaqoji-psixoloji baxımdan “insanın təbiətdən şəxsiyyətə, potensialdan kamilliyə doğru inkişafı” ideyası ətrafında birləşdirmək olar.
Balasaqunlunun təsəvvüründə insanın kamilliyi bircə xüsusiyyətlə müəyyən olunmur. Əql və idrak onun düşüncə dünyasını, bilik onun intellektual imkanlarını, fəhm biliyin mənalandırılmasını, könül onun emosional-mənəvi aləmini, xülq və davranış isə sosial-əxlaqi simasını formalaşdırır. Buna görə də müəllifin ideal insan modeli hərtərəfli inkişaf etmiş şəxsiyyətdir.
Bu baxımdan “Qutadğu bilig”də təhsil anlayışını yalnız “elm öyrənmək” kimi deyil, insanın bütün şəxsiyyətinin formalaşdırılması prosesi kimi nəzərdən keçirmək mümkündür. Balasaqunlu Yusif üçün əsl bilikli insan sadəcə çox şey bilən deyil; düşünən, anlayan, hiss edən, düzgün danışan, gözəl davranan və əldə etdiyi biliyi faydalı fəaliyyətə çevirən insandır.
Məhz buna görə bu parçalar əsasında çox uğurlu bir elmi tezis irəli sürmək olar: “Qutadğu bilig”də təhsil insanın yalnız intellektual deyil, həm də emosional, mənəvi, iradi və sosial inkişafını təmin edən bütöv şəxsiyyətformalaşdırıcı proses kimi təqdim olunur.
Mən isbat edirəm, diqqət kəsilsən,
Dinlə nə deyirəm, söz götür məndən.
Zəka kimdədirsə ulu da odur,
Bilikli bəşərin böyük oğludur.
Elminə, fəhminə söykənir deyə,
İnsan çata bilir min-min diləyə.
Bilikli kişidən bəla uzaqdır,
Heç vaxt dar ayaqda qalmayacaqdır [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Balasaqunlu Yusif deyir ki, insanın böyüklüyü onun sosial mənşəyi, var-dövləti və tutduğu mövqe ilə deyil, zəkası və biliyi ilə ölçülür. Bu, Balasaqunlunun insan haqqında düşüncəsində mühüm demokratik-humanist məqamdır. İnsan öz dəyərini qazandığı bilik və inkişaf etdirdiyi zəka vasitəsilə müəyyənləşdirir.
Pedaqoji baxımdan burada şəxsiyyətin intellektual inkişafının onun sosial-mənəvi dəyərinə təsiri ifadə olunur. İnsan biliyə yiyələndikcə onun dünyagörüşü genişlənir, hadisələr arasında əlaqə yaratmaq, səbəb-nəticə münasibətlərini görmək və düzgün qərar qəbul etmək imkanları artır.
“Elminə, fəhminə söykənir deyə, İnsan çata bilir min-min diləyə” misraları əvvəlki parçadakı “elm – fəhm – idrak” xəttini davam etdirir.
Burada çox mühüm bir fərq meydana çıxır: elm insanın bildiklərini, fəhm isə bildiklərini necə anladığını və tətbiq etdiyini ifadə edir. Deməli, Balasaqunlu Yusif üçün təhsil yalnız bilik toplamaq deyil. Əsas məsələ həmin biliyin insanın düşüncə və fəaliyyət qabiliyyətinə çevrilməsidir.
“Min-min diləyə çatmaq” ifadəsini də bu baxımdan geniş mənada başa düşmək olar. Bilikli və düşüncəli insan öz məqsədlərini daha düzgün müəyyənləşdirə, onlara çatmaq üçün yollar tapa və qarşısına çıxan maneələri daha asan dəf edə bilir.
Bu fikir müasir pedaqoji baxımdan problem həll etmə, müstəqil düşünmə və qərarvermə bacarıqları ilə səsləşir.
Bilik psixoloji dayaq kimi parçanın son iki misrası xüsusilə maraqlıdır:
Bilikli kişidən bəla uzaqdır,
Heç vaxt dar ayaqda qalmayacaqdır.
Burada bilik artıq yalnız intellektual üstünlük deyil, həyati təhlükələr və çətinliklər qarşısında psixoloji dayaq kimi təqdim edilir.
Əlbəttə, bunu sözün mütləq mənasında “bilikli insanın heç vaxt bəla ilə qarşılaşmaması” kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Daha dərin məna budur ki, bilik insanın çətinlik qarşısında aciz qalmaq ehtimalını azaldır. Bilən və düşünən insan vəziyyəti daha düzgün qiymətləndirə, çıxış yolu axtara və öz davranışını şəraitə uyğunlaşdıra bilir.
Psixoloji baxımdan bu, insanın özünəinamı və problemlərin öhdəsindən gəlmək qabiliyyəti ilə əlaqələndirilə bilər. Bilik insana yalnız “nəyi bilmək” imkanı vermir, həm də “nə etmək lazımdır?” sualına cavab tapmaq üçün intellektual imkan yaradır.
əql – bilik – fəhm – idrak – davranış – şəxsiyyət – kamillik.
İlk parçalarda insanın Allah tərəfindən ona verilmiş əql, bilik, fəhm və könül imkanlarından danışılır. Burada isə həmin imkanların həyatda necə işlədiyi göstərilir. Yəni Balasaqunlu Yusif insanın potensialından başlayıb onun praktik həyatdakı nəticələrinə gəlir.
Bu baxımdan belə bir ümumiləşdirmə çox yerinə düşər: Balasaqunlunun pedaqoji düşüncəsində bilik insanın yaddaşında toplanan məlumat deyil, onun şəxsiyyətini, düşüncə tərzini və davranışını dəyişdirən fəal qüvvədir.
Bilikli insan daha yaxşı düşünür, fəhm edir, qərar verir, çətinliklər qarşısında çıxış yolu axtarır və öz məqsədlərinə çatmaq imkanlarını genişləndirir.
Elmsiz kişini tez haqlayır dərd,
Ölür, yox olmursa dərd, ələm, illət.
Gəl-gəl, ey biliksiz, öz çarəni bil,
Elmsiz alçaqsan, elmli – aqil.
Elm – barlı bağdır… ona yetişsən,
Çatarsan nə qədər mətlə binə sən [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Balasaqunlu Yusif bilik, zəka və şəxsiyyət haqqında bütöv pedaqoji-psixoloji konsepsiyasını ortaya qoyur. Xüsusilə son misralar əvvəlki fikirlərin nəticəsi kimi səslənir: bilik insanın kamilləşməsi ilə yanaşı, onun sosial mövqeyini və həyatda uğur imkanlarını da müəyyənləşdirir.
“Elmsiz kişini tez haqlayır dərd” misrası biliksizliyin mənfi nəticəsini çox yığcam ifadə edir. Burada “dərd”i yalnız fiziki və ya maddi çətinlik kimi deyil, insanın həyatda qarşılaşdığı problemlər qarşısında acizliyi kimi də anlamaq mümkündür. Elm və bilik insanın hadisələri dərk etməsinə, səbəb-nəticə əlaqələrini görməsinə və çətinliklərə çıxış yolu tapmasına imkan verir. Elmsizlik isə bu imkanları məhdudlaşdırır.
Pedaqoji-psixoloji baxımdan bu fikir təhsilin insanın həyatına uyğunlaşma və problem həll etmə qabiliyyətini inkişaf etdirməsi ilə əlaqələndirilə bilər. Balasaqunlu Yusif üçün bilik yalnız nəzəri üstünlük deyil, insanın həyatda özünü qorumasına və düzgün istiqamət seçməsinə kömək edən vasitədir. Bu baxımdan: “Gəl-gəl, ey biliksiz, öz çarəni bil” çağırışı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada elm öyrənmək insanın öz məsuliyyəti kimi təqdim olunur. Şair biliksiz insana hazır həll vermir, onu “öz çarəni bil” deyə düşünməyə sövq edir. Bu isə müasir pedaqogikadakı müstəqil öyrənmə və özünüinkişaf ideyasına yaxınlaşan bir məqamdır.
Elm insanı “alçaq” vəziyyətdən “aqil” şəxsiyyətə yüksəldir. “Elmsiz alçaqsan, elmli – aqil” misrası əvvəlki parçaların əsas fikirlərindən birini daha kəskin formada ümumiləşdirir. Buradakı “alçaq” sözünü mənəvi təhqir kimi deyil, intellektual və mənəvi inkişafın aşağı səviyyəsi kimi şərh etmək daha məqsədəuyğundur. Qarşılığında “aqil” sözü dayanır. Beləliklə, müəllif iki vəziyyəti qarşılaşdırır: elmsizlik – məhdudluq elm – ağıl və kamillik.
Burada mühüm pedaqoji fikir ondan ibarətdir ki, insanın təbii potensialı onun son vəziyyəti deyil. Təhsil və özünütəhsil həmin potensialı inkişaf etdirərək şəxsiyyətə çevirir.
“Elm – barlı bağdır”. “Barlı bağ” elmə məhsuldarlıq və nəticə anlayışları gətirir. Bağ necə qulluq və zəhmət tələb edirsə, elm də insanın səylə yiyələnməsini tələb edir. Bağın bar verməsi üçün onu becərmək lazım olduğu kimi, insanın biliyinin də nəticəyə çevrilməsi üçün öyrənmək, düşünmək və çalışmaq lazımdır.
Pedaqoji baxımdan belə izah etmək olar: təhsil bir anda nəticə verən proses deyil; davamlı əmək və inkişaf tələb edən uzunmüddətli fəaliyyətdir.
“Ona yetişsən” ifadəsi də maraqlıdır. Burada elmə yiyələnmək passiv proses kimi yox, insanın öz səyi ilə çatdığı bir mərhələ kimi təqdim edilir.
Qalxır, zəka əhli ucalır qat-qat,
Elm ilə sayılır ən əziz ustad.
Bu misralarda artıq biliyin sosial nəticəsi ön plana çıxır. Elmli insanın nüfuzu və hörməti artır. Lakin burada da maraqlı məqam var: müəllif “var-dövlətli”, “güclü” və ya “hakim” insanı deyil, zəka əhlini ucaldır.
Bu, Balasaqunlunun insanın ictimai dəyərinə verdiyi meyarı göstərir. İnsan başqalarından üstünlüyünü maddi imkanla deyil, elm və zəka ilə qazanmalıdır.
“Elm ilə sayılır ən əziz ustad” fikrində isə müəllim obrazına xüsusi əhəmiyyət vermək olar. Elm yalnız insanın özünü inkişaf etdirmir, həm də onu başqalarına yol göstərən, öyrədən, təcrübəsini bölüşən şəxsə çevirir. Beləliklə, bilik fərdi sərvət olmaqdan çıxaraq ictimai faydaya çevrilir.
Son iki misra parçanın ictimai-fəlsəfi istiqamətini tamamlayır:
Bəylər nə cür aldı dövranı ələ –
Yalnız zəka ilə, yalnız elm ilə.
Burada bilik və zəkanın yalnız fərdi kamillik vasitəsi olmadığı göstərilir. Onlar həm də idarəetmə və rəhbərlik üçün zəruri keyfiyyətlərdir.
Bu fikri müasir pedaqoji-psixoloji baxımdan liderlik kompetensiyası ilə əlaqələndirmək mümkündür. Həqiqi rəhbər yalnız hakimiyyət sahibi olan insan deyil; o, düşünməyi, vəziyyəti qiymətləndirməyi, qərar qəbul etməyi və insanları düzgün istiqamətləndirməyi bacarmalıdır. Beləliklə, Balasaqunlunun düşüncə xətti getdikcə genişlənir: elm – fərdi inkişaf – şəxsiyyətin kamilliyi – sosial nüfuz – rəhbərlik.
Balasaqunlu Yusif pedaqoji-psixoloji düşüncəsində elm insanın yalnız bilik ehtiyacını ödəyən vasitə deyil, onun şəxsiyyətini formalaşdıran, düşüncə qabiliyyətini inkişaf etdirən, mənəvi və sosial mövqeyini müəyyənləşdirən əsas qüvvələrdən biridir. Şair insanın təbii imkanlarını – əql, idrak, fəhm, könül və dili – təhsilin və tərbiyənin köməyi ilə inkişaf etdirərək kamil şəxsiyyətə çevrilməsini vacib sayır.
Onun təqdim etdiyi insan modeli bilikli olmaqla kifayətlənmir. Bu insan düşünür, anlayır, öz biliyindən istifadə edir, gözəl davranır, çətinliklər qarşısında çıxış yolu axtarır, özünü inkişaf etdirir və nəticədə cəmiyyət üçün faydalı şəxsə çevrilir. Bu baxımdan Balasaqunlunun pedaqoji idealında intellektual, mənəvi, emosional və sosial inkişaf bir-birindən ayrılmazdır.
Əsərdə bilik həm də insanın azadlıq qüvvəsi kimi çıxış edir. “Tilsimləri sındırmaq”, “öz çarəni bilmək”, “dar ayaqda qalmamaq” kimi ifadələr biliyin insanı cəhalətin, acizliyin və düşüncə məhdudiyyətinin təsirindən çıxardığını göstərir. Bu mənada təhsil insanın yalnız nəyi bilməsini deyil, həyatda necə davranmasını və qarşılaşdığı problemləri necə həll etməsini müəyyənləşdirir.
Digər tərəfdən, Balasaqunlu Yusif elmə yalnız fərdi fayda prizmasından yanaşmır. Elm insanın ictimai dəyərini artırır, onu “zəka əhli” səviyyəsinə yüksəldir, hətta rəhbərlik və idarəçilik üçün əsas vasitələrdən birinə çevrilir. Beləliklə, şəxsi kamilliklə ictimai faydalılıq arasında birbaşa əlaqə qurulur.
Balasaqunlu Yusifin elm və təhsil haqqında görüşlərini belə bir ardıcıllıqla ifadə etmək mümkündür: Əql – bilik – fəhm – idrak – mənəvi keyfiyyətlər – düzgün davranış – şəxsiyyətin kamilliyi – cəmiyyətə faydalılıq.
Bu ardıcıllıq “Qutadğu bilig”də insan tərbiyəsinin bütöv modelini ortaya qoyur. İnsan doğulduğu imkanlarla kifayətlənməməli, ağlını və biliyini inkişaf etdirməli, əldə etdiyi biliyi fəhm və idrakla mənalandırmalı, onu əxlaq və davranışında göstərməlidir. Yalnız bu halda bilik insanı həqiqətən “ulu”, “aqil” və “böyük” insana çevirə bilər.
Beləliklə, “Qutadğu bilig”də elm və zəka insanın yalnız intellektual üstünlüyünü deyil, bütövlükdə şəxsiyyət kimi kamilliyini şərtləndirən əsas amillər kimi təqdim olunur. Balasaqunlu Yusif üçün bilik insanın dünyanı dərk etməsinə, fəhm onun dərk etdiklərini düzgün qiymətləndirməsinə, əxlaq və davranış isə həmin idrakın həyata keçirilməsinə xidmət edir. Bu baxımdan əsərdə təhsil yalnız öyrətmə prosesi deyil, insanın əqlini, mənəviyyatını, xarakterini və sosial məsuliyyətini formalaşdıran bütöv şəxsiyyətyönümlü proses kimi meydana çıxır. Şairin əsrlər əvvəl irəli sürdüyü “zəka”, “elm”, “fəhm”, “idrak” və “xülq” anlayışlarının bir vəhdət təşkil etməsi onun pedaqoji düşüncəsinin başlıca xüsusiyyətlərindən biridir. Bu düşüncənin mərkəzində isə bir ideya dayanır: elm insanı yalnız bilikli etmir, onu kamilləşdirir və cəmiyyət qarşısında faydalı şəxsiyyətə çevirir.
“TƏXƏYYÜLÜN SƏNƏT DÜNYASI” – RƏNG, MUSİQİ VƏ YARADICILIĞIN VƏHDƏTİ 30.08.2026-cı il tarixində Türk Dünyası Rəsm Qalereyasında “Təxəyyül Art Group”un təşkilatçılığı və Azərbaycan Xalçaçıları İctimai Birliyinin dəstəyi ilə sənətin müxtəlif istiqamətlərini bir araya gətirən möhtəşəm genişmiqyaslı yaradıcılıq tədbiri keçirilib. Sənətsevərləri, rəssamları, mədəniyyət və incəsənət xadimlərini bir araya gətirən tədbir özündə rəngkarlıq, musiqi, rəqs və milli geyim sənətini birləşdirərək fərqli sənət istiqamətləri arasında yaradıcı dialoq yaradıb. Tədbir “Təxəyyül Art Group”un yaradıcılıq fəaliyyətinin, həyata keçirdiyi layihələrin və sənətə verdiyi töhfələrin təqdimatı baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyıb. Sənət dünyasına açılan tədbirin açılışında Türk Dünyası Rəsm Qalereyasının direktoru Məzahir Rüstəmov, “Təxəyyül Art Group”un rəhbəri, xalçaçı-rəssam Natiq Nəcəfzadə, “Təxəyyül Art Group”un rəhbər müavini, rəssam-qrafik dizayner Vüsalə Yunusova çıxış edib, sənətin cəmiyyətdə birləşdirici rolu, yaradıcı insanların qarşılıqlı əməkdaşlığının əhəmiyyəti və Azərbaycan incəsənətinin təbliği istiqamətində həyata keçirilən layihələrin vacibliyi vurğulanıb. Tədbir çərçivəsində “Təxəyyül Art Group”un keçdiyi yaradıcılıq yolu, təşkil etdiyi sərgilər və həyata keçirdiyi layihələri əks etdirən xüsusi videoçarx nümayiş olunub. Tədbirin fəxri qonaqları sırasında Azərbaycan incəsənətinin tanınmış nümayəndələri yer alıb. Xalq rəssamı, professor Arif Əziz, Alaş mükafatı laureatı Əkbər Qoşalı, Misir Səfirliyinin Mədəniyyət və Təhsil Əlaqələri Mərkəzinin sədri professor Tarek M. Aboul Fotouh, AZMİU-nun dosenti Gülağa Ələsgərov, miniatür rəssamı Pəri Miniatür, İncəsənət Gimnaziyasının müəllimləri, rəssamlar İlqar Əkbərov, Qənirə Əsgərova, Günay Əsgərova tədbirdə çıxış edərək sənətin inkişafı, yaradıcılıq təşəbbüsləri və mədəni əməkdaşlığın əhəmiyyəti barədə fikirlərini bölüşüblər. “Təxəyyülün izi” – hər fırçada bir imza kollektiv rəsmin ərsəyə gələrək tədbirin ən yaddaqalan məqamlarından biri olub. Böyük kətan üzərində keçirilən performansda fəxri qonaqlar, rəssamlar və tədbir iştirakçıları birlikdə rəsm çəkərək öz yaradıcılıq izlərini qoyublar. Performansın başlanğıcını Xalq rəssamı, professor Arif Əziz verib. Onun kətan üzərinə vurduğu ilk fırça toxunuşu sonradan digər iştirakçıların yaradıcılıq izləri ilə tamamlanaraq kollektiv sənət əsərinə çevrilib. “Təxəyyülün izi” performansı fərqli sənət düşüncələrinin bir kətan üzərində birləşməsini və sənətin insanları vahid yaradıcılıq ideyası ətrafında bir araya gətirmək gücünü nümayiş etdirib. Musiqi, rəqs və rənglərin harmoniyası tədbirin bədii proqramının rəngarəngliyi ilə də seçilib. Beynəlxalq mükafat laureatı, Xalq artisti Fidan Hacıyevanın tələbəsi, vokal ifaçısı Aynur Yunusova və Vüsalə Yunusovanın piano ifasında Azərbaycan bəstəkarı Niyazinin “Arzu” romansı səsləndirilib. Zəhra Alıyeva “Şuşanın dağları” rəqs nömrəsini təqdim edib. İncəsənət Gimnaziyasının müəllimi, rəssam Günay Əsgərova isə “Məhəbbət çırağı” musiqi nömrəsi ilə çıxış edib. Tədbirdə müasir təqdimatda milli geyim sənətinə də xüsusi yer ayrılıb. Modelyer rəssam Vüsalə Əsədovanın “Azərbaycan bayrağı” adlı geyimi milli və müasir üslubun sintezini, Azərbaycan bayrağının rənglərinin estetik ifadəsini və sənətlə modanın vəhdətini Cəmilə Əsgərova model olaraq nümayiş etdirib. Eləcə də modelyer İlahə Sadıqovanın “Bakı” və “Şuşa” adlı milli geyim nümunələri də təqdim olunub. Daha sonra qrup müavini rəssam-dizayner Vüsalə Yunusova özünün “Meksika rəqsi” adlı əsərini Məzahir Rüstəmova hədiyyə edib. Tədbirin sonunda qonaqlar sərgidə nümayiş olunan sənət əsərləri ilə tanış olub, rəssamlarla ünsiyyət qurub, əsərlər haqqında fikir mübadiləsi aparıblar. Sənətsevərlər üçün bu hissə rəssamlarla birbaşa ünsiyyət qurmaq, onların yaradıcılıq dünyası ilə yaxından tanış olmaq baxımından xüsusi maraq doğurub. Tədbir fotoqraf Nofəl Ümid və videooperator Sərvər Kamranlının xatirə olaraq yaddaqalan çəkilişkəri ilə yekunlaşıb. “Təxəyyül Art Group” yaradıcılığın yeni ünvanı “Təxəyyülün Sənət Dünyası” yalnız sərgi deyil, sərhədləri aşa bilən müxtəlif sənət sahələrinin bir platformada görüşdüyü yaradıcı bir mədəniyyət layihəsi kimi yadda qalıb. Tədbir bir daha göstərib ki, sənət yalnız kətan üzərində deyil, musiqidə, rəqsdə, geyimdə, söz və insan münasibətlərində də öz ifadəsini tapır. “Təxəyyül Art Group”un əsas məqsədi də məhz bu yaradıcılıq müxtəlifliyini bir araya gətirmək, rəssamların və digər sənət sahələrinin nümayəndələrinin əməkdaşlığı üçün yeni imkanlar yaratmaq və Azərbaycan incəsənətini daha geniş auditoriyaya təqdim etməkdir.
“Təxəyyül Art Group” — sənət, dostluq və gözəl xatirələrin bir ünvanı!
Bir uğurlu layihənin hesabatı Bu gün doğma Cəlilabad rayonu və onun ədəbi mühitindən əlavə, respublika səviyyəsində və bəzən ölkə hüdudlarından kənarda öz parlaq imzası ilə tanınan bir sıra qələm sahibləri var. Onlardan bəzisi təkcə bir sahədə deyil, eyni zamanda bir neçə sahədə öz peşəkarlığı ilə xidmət göstərir və bir-birindən dəyərli əsərlər yaradaraq, gözəl layihələrə imza atırlar. Heç şübhəsiz, onlardan biri də ədəbiyyat, ilahiyyat, tərcümə, tarix və jurnalistika kimi sahələrdə söz və əsər sahibi olan dəyərlimiz İlqar müəllim İsmayılzadədir. İlqar İsmayılzadə fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, tanınmış yazıçı-publisist, teoloq, araşdırmaçı və tərcüməçidir. O, yerli ədəbi mühiti canlandıran və Cəlilabadın tarixi adını daşıyan “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktorudur. İlqar İsmayılzadə elmi-fəlsəfi araşdırmaları, publisistik yazıları və təmənnasız ictimai fəaliyyəti ilə Azərbaycan və Türk dünyası ədəbi mühitində özünəməxsus yer tutan dəyərli ziyalılardan biridir. O, həm də cəmiyyətdə milli-mənəvi və xeyirxahlıq dəyərlərini təbliğ edən aktiv bir mətbuat nümayəndəsidir. Doğma elimizin yazıçı-publisisti öz elmi araşdırmaları, tərcümələri və publisistik yazıları ilə ölkənin ictimai-mədəni həyatında və ədəbi mühitində fəal iştirak edir, gənc nəsillərin maariflənməsinə öz töhfəsini verir. Onun əsərləri və məqalələri oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanır. Cəlilabad ədəbi mühitinin formalaşmasında, o cümlədən xanım yazarların, gənc və yaşlı istedadların aranıb üzə çıxmasında və cəmiyyətə tanıtdırılmasında İlqar İsmayılzadənin danılmaz xidmətləri var. Əslində mənim də mənsub olduğum doğma Cəlilabadda və Cəlilabad ədəbi mühitində tanınmağıma səbəbkar İlqar İsmayılzadə olmuşdur… Təbii ki, bir yaradıcı qələm sahibi olaraq bu mövzuya biganə yanaşa bilmədim və beləliklə də ədəbi mühitimizin və doğma elimizin bu dəyərli simasını dəyərləndirmək, eyni halda ziyalılar və qələm sahibləri arasında səfa-səmimiyyətin genişlənməsinə dəstək olmaq məqsədi ilə bir ədəbi-ictimai layihəyə başladım. Bu il 22.07.2026 tarixindən etibarən Cəlilabad ədəbi mühitinin nümayəndələri ilə başladığım “Səmimi sətirlər çələngi” adlı layihənin əsas məqsədi fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və Turan Yazarlar Birliyinin üzvü, Turan Xalq yazarı, “Ziyadar” Mükafatı, “Qızıl Qələm” və “Zəfər” Media Mükafatları və “Əsrin yazarı” medalı laureatı, teoloq, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist İlqar İsmayılzadənin bir ziyalı kimi Cəlilabad rayonu, eləcə də Cəlilabad ədəbi mühitinə və Azərbaycan xalqına göstərdiyi təmənnasız yaxşılıqlarını dəyərləndirərək, ona olan təşəkkür borcumuzu və səmimi sevgimizi bildirmək idi. Bu lahiyədə ilk olaraq Cəlilabad ədəbi mühitinin nümayəndələri və ziyalılarının öz ziyalı aliminə olan ürək sözləri yer alıb. Layihənin davamında isə ölkənin digər rayon və bölgələrindən olan, eyni halda İlqar İsmayılzadə yaradıcılığı ilə yaxından tanış olan, həmçinin, “Həməşəra” mətbu orqanın rəsmi Facebook səhifəsini izləyən digər bölgə ziyalılarımızın da ürək sözləri və düşüncələri təqdim edilmişdir. Ümumiyyətlə, 46 nəfərin yer aldığı layihədə dəyərli İlqar müəllim haqqında ən yüksək fikirlər yer alıb. Bu layihə əsasında İlqar müəllimi bir daha yenidən tanıyıb sevdik. Dəyərlimiz İlqar müəllim, bütün yaxşı nə varsa, gözəl nə varsa, hamısına layiq olan bir şəxsiyyətdir. Şəxsən mən ilk öncə belə bir şəxsiyyətin varlığına görə Ulu Tanrıya şükür edir, sonra isə hər zaman yanımda olub bu layihəyə qoşulan hər kəsə səmimi qəlbdən minnətdarlığımı bildirirəm! Layihənin icra edildiyi müddət ərzində müraciət etdiyim insanların ilk cümləsi: “İlqar müəllim haqqında böyük məmnuniyyətlə ürək sözlərimi deyərəm”, “İlqar müəllim haqqında canla-başla yazaram” və “Gözüm üstə, yazaram” sözləri oldu. Mən də layihə müəllifi olaraq ona olan bu sevgini gördükcə, bir daha sevindim və qürur hissi keçirdim. Əslində insanların ürəyində yer qazanmaq asan məsələ deyil. Mən həmin layihə çərçivəsində anladım ki, İlqar müəllim böyükdən kiçiyə qədər hər kəsin qəlbində bu zirvəni qazanmış bir ziyalıdır. Layihə icra olunarkən eyni halda 2 həftə boyu ardıcıllıqla “Həməşəra” mətbu orqanının rəsmi Facebook səhifəsində yüksək səviyyədə və xüsusi bacarıqla yayımlandı, minlərlə insanın dəstəyi və rəğbətini qazana bildi. Sonda fürsətdən istifadə ediib, hər birimizin əzizi olan İlqar müəllimə hər zaman insan ürəyinin və yaradıcılığın ən ali zirvəsində olmağı arzulayıram! Ulu Tanrı sizə hər zaman zirvədə olan gözəl və sağlam ömür nəsib etsin!
31.08.2026
Müəllif: AtlazRZAYİ Turan Yazarlar Birliyinin üzvü, “Həməşəra” və “Nizami Gəncəvi” Fəxri Diplomları, “Ziyadar” Mükafatı, TYB-nin xüsusi Ödülü, “Tomris” və “Turan Ödülü” laureatı, bədii qiraətçi, yazıçı-şair
QƏM MƏŞƏLİNİN İŞIĞINDA (“Sönməyən qisas” haqqında) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Ədəbiyyat yalnız söz sənəti deyil. Ədəbiyyat həm də yaddaşdır, vicdandır, zamanın şahididir. Yazıçı bəzən bir hadisəni nəql etməklə kifayətlənmir, həmin hadisənin insan yaddaşında yaratdığı izləri, mənəvi nəticələri, cəmiyyətə verdiyi sualları da gələcəyə daşıyır. Bu mənada Sədulla Şirinovun yaradıcılığına nəzər saldıqda qarşımıza ilk növbədə insanı düşündürmək, keçmişlə bu gün arasında mənəvi bağ yaratmaq, milli yaddaşı qorumaq və cəmiyyətin ağrılı problemlərinə sözün gücü ilə münasibət bildirmək istəyən bir qələm sahibi çıxır. Bu baxımdan yazıçının 2024-cü ildə işıq üzü görmüş “Sönməyən qisas” kitabı xüsusi diqqət çəkir. 176 səhifəlik nəşrə bir povest və səkkiz hekayə daxil edilib. Kitab müəllifin dördüncü kitabıdır. Nəşrin redaktoru araşdırmaçı yazar, ədəbi təhlilçi və publisist Vaqif Osmanlıdır. Kitab haqqında redaktor təqdimatında da vurğulandığı kimi, Sədulla Şirinov zamanın burulğanlarında cərəyan edən ictimai-siyasi hadisələrə və xalqımızın mənəvi dünyasının müxtəlif tərəflərinə öz baxışı ilə yanaşan, keçmişimizlə bu günümüz arasında mənəvi körpü yarada bilən qələm sahiblərindəndir. “Sönməyən qisas”ı oxuduqca aydın görünür ki, burada söhbət yalnız qisasdan getmir. Əsərin adı oxucunu ilk baxışdan intiqam, qarşıdurma və düşmənçilik anlayışlarına yönəltsə də, kitabın ümumi fəlsəfəsi daha genişdir. Buradakı “qisas” həm də yaddaşın qisasıdır, ədalət duyğusunun qisasıdır, tarix qarşısında unutmamaq borcunun ifadəsidir. Yazıçının mövqeyində əsas məsələ nifrəti böyütmək deyil, insanı mənəvi məsuliyyətə çağırmaqdır. Kitabın “Keçmişdən gələcəyə mənəvi körpü” adlı ön sözündə Sədulla Şirinov yaradıcılığının əsas istiqaməti çox dəqiq müəyyənləşdirilir. Vaqif Osmanlı yazır ki, müəllif uzun illər yazıb-yaratmasa da, sonralar qələmə sarılaraq ardıcıl şəkildə maraqlı nəsr nümunələri ortaya qoyub. Bu qayıdışın arxasında insanı, dünyanı və gözəllikləri qorumaq istəyinin dayandığı vurğulanır. Bu, Sədulla Şirinov yaradıcılığının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biridir: o, sözü sadəcə bədii ifadə vasitəsi kimi deyil, insanın mənəvi tərbiyəsinə xidmət edən vasitə kimi qəbul edir. Onun qəhrəmanları arasında yaxşı və pis, mərhəmətli və amansız, müdrik və nadan insanlar qarşılaşdırılır. Bu qarşılaşdırma təsadüfi deyil. Yazıçı oxucunu seçim qarşısında qoyur: insan hansı yolu seçməlidir? Ön sözdə müəllifin əsərlərinin ana xəttinin mənəviyyat olduğu xüsusi vurğulanır. Hətta bəzi fikirlərinin aforizm səviyyəsinə yüksəldiyi qeyd edilir. Məsələn, “Dost seçəndə özündən ağıllısını seç”, “Allah böyüklərimizin bizə verdikləri öyüd-nəsihəti dua kimi qəbul edir” kimi fikirlər yazıçının nəsrində adi dialoq çərçivəsindən çıxaraq həyat fəlsəfəsinə çevrilir. Bu baxımdan Sədulla Şirinovun nəsrində böyüklərin sözü xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ana nəsihəti, ata tövsiyəsi, ağsaqqal məsləhəti, həyat təcrübəsi gənc qəhrəmanların davranışlarını müəyyən edən mənəvi kompas rolunu oynayır. Kitabın əsas əsəri olan “Sönməyən qisas” povesti ilk növbədə insan xarakterlərinin toqquşması üzərində qurulub. İslam, Qabil, Şəlalə, Qönçə kimi gənclərlə Şamil və onun kimiləri arasında fərq yalnız davranış fərqi deyil. Bu fərq, əslində, tərbiyə, ailə, mənəvi dəyərlər və insanın öz üzərində qurduğu nəzarət məsələsidir. Povestin başlanğıcındakı fəlsəfi yanaşma da təsadüfi deyil. Yazıçı maddi dünyanın faniliyinə qarşı sözün ölməzliyini qoyur. Ağacın yarpağı tökülür, insanın bədəni torpağa qarışır, qurulanlar dağılır, lakin dəyərli söz nəsildən-nəslə keçərək yaşaya bilir. Bu düşüncə Sədulla Şirinovun yaradıcılıq kredosunu ifadə edir. Yazıçı üçün əsərin əsas missiyası oxucunu əyləndirməkdən daha böyükdür. O, oxucunu düşündürmək, ona həyat dərsi vermək, insan davranışının nəticələrini göstərmək istəyir. İslam obrazı bu baxımdan xüsusilə maraqlıdır. O, ideal qəhrəman kimi təqdim edilmir. Səhv edir, hirslənir, yanlış addım atır, lakin səhvindən nəticə çıxarmağı bacarır. Atasının “gecikmiş qapazı” da onun həyatında cəza olmaqdan daha çox, mənəvi dönüş nöqtəsinə çevrilir. Burada yazıçının mühüm bir həqiqəti önə çəkməsi diqqətəlayiqdir: insanın böyüməsi yalnız yaşla bağlı deyil. İnsan səhvini dərk etdiyi, məsuliyyətini qəbul etdiyi, öz davranışına kənardan baxa bildiyi zaman mənəvi baxımdan böyüyür. Sədulla Şirinovun nəsrində ailə sadəcə hadisələrin baş verdiyi məkan deyil. Ailə insan xarakterinin formalaşdığı məktəbdir. İslamın, Qabilin, Şəlalənin və Qönçənin davranışlarında ata-ana nəsihətinin izlərini görmək mümkündür. “Rastlaşdığın yad qızları öz bacın, oğlanları qardaşın, ahılları ata-anan zənn elə!” şəklində ifadə olunan nəsihət əslində bütün kitabın mənəvi mahiyyətini açan açarlardan biridir. Bu düşüncə bu gün xüsusilə aktualdır. Çünki müasir cəmiyyətdə informasiya çoxalıb, lakin mənəvi istiqamət bəzən zəifləyib. Sədulla Şirinovun əsərləri məhz bu məqamda oxucuya sual verir: insanın texniki imkanları artdıqca onun mənəvi məsuliyyəti də artırmı? Yazıçının cavabı birmənalıdır: insanın əsl böyüklüyü onun malik olduğu sərvətlə, vəzifə ilə, fiziki güclə deyil, insanlara münasibəti ilə ölçülür. “Sönməyən qisas” kitabının ən mühüm istiqamətlərindən biri də Qarabağ mövzusudur. Kitabdakı hekayələrdə Qarabağ hadisələri, Xocalı faciəsi, məcburi köçkünlük ağrısı, doğma yurd həsrəti və Zəfər ümidi mühüm yer tutur. “Xocalı yarası” hekayəsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yazıçı Xocalı faciəsini yalnız tarixi hadisə kimi təqdim etmir, onun insan ruhunda açdığı yaranı göstərməyə çalışır. Azər kişi obrazı timsalında uzun illər davam edən Qarabağ həsrəti, itki, gözlənti və nəhayət Zəfərə qovuşmaq arzusu ifadə edilir. Burada diqqət çəkən mühüm məqam odur ki, müəllif faciəni təsvir etməklə kifayətlənmir. O, faciənin insan psixologiyasına təsirini araşdırır. Xocalı yaddaşı onun qəhrəmanlarında yalnız ağrı deyil, həm də ədalət arzusu yaradır. Kitabın qəhrəmanlarından biri üçün ən böyük arzu “məğlub vətəndaş damğası ilə bu dünyadan köçməməkdir”. Bu ifadə bütöv bir nəslin psixologiyasını əks etdirən güclü publisistik məna daşıyır. Sədulla Şirinovun yaradıcılığında Qarabağ mövzusu yalnız keçmişin ağrısı kimi qalmır. Yazıçı onu gələcəyə aparır. Xocalının azadlığı, Qarabağda yeni həyatın başlanması, insanların doğma yurda qayıtmaq arzusu əsərlərdə ümid xəttini formalaşdırır. Bu mənada “Sönməyən qisas” adının içində həm ağrı, həm də yaddaş var. Qisas burada yalnız keçmişə yönəlmiş hiss deyil; həm də gələcək nəsillərə “unutma” çağırışıdır. Ədəbiyyatın milli yaddaşdakı missiyası da məhz budur. Tarixi hadisələri yalnız salnamələrdə deyil, insan talelərində yaşatmaq. Kitabdakı digər mühüm xətt doğma yurd anlayışıdır. Şəhərdə yaşayan, lakin kənd və ata-baba ocağı üçün darıxan qəhrəmanlar vasitəsilə müəllif müasir insanın köklərindən uzaqlaşması probleminə toxunur. “Doğma yurdun cazibəsi” hekayəsinin özündə belə bu mövzu artıq başlıqdan görünür. Kitabın ön sözündə də vurğulanır ki, müəllifin müsbət qəhrəmanlarının əsas məramlarından biri milli ruha, kökə və düşüncəyə bağlılıq, ocaqdan qopmamaqdır. Bu, Sədulla Şirinovun nəsrini sırf məişət hekayəçiliyindən fərqləndirən cəhətlərdəndir. O, kəndi sadəcə coğrafi məkan kimi deyil, yaddaş və mənəviyyat məkanı kimi təqdim edir. Sədulla Şirinovun yaratdığı obrazların maraqlı tərəflərindən biri onların həyatdan götürülmüş təsiri bağışlamasıdır. Vaqif Osmanlının kitabın ön sözündə qeyd etdiyi kimi, müəllifin obrazları bir-birinə oxşamır; hər birinin özünəməxsus xarakteri var. Bu obrazlar arasında müsbət qəhrəmanlar qədər mənfi xarakterlər də yadda qalır. Hədis, Kamal, Malik, Pərixanım kimi obrazlar cəmiyyətin müxtəlif mənəvi qüsurlarının bədii ifadəsinə çevrilirlər. Onların davranışları yalnız özlərinə deyil, ailələrinə və ətraflarına da zərər vurur. Belə insanların arxasında sərvət yox, çox vaxt “xəcalət yükü” qalır. Yazıçı bununla oxucunu ətrafındakı insanlara başqa gözlə baxmağa vadar edir. Ədəbiyyatın gücü də bir qədər buradadır: oxucu bəzən özünü əsərdə deyil, qonşusunda, tanışında, hətta öz davranışında görür. Sədulla Şirinovun yaradıcılıq fəaliyyətinin son beş ili, xüsusilə 2024–2026-cı illər aralığı, məhsuldarlığı və ictimai-ədəbi fəallığı ilə ayrıca qeyd edilməyə layiqdir. “Sönməyən qisas” 2024-cü ildə onun dördüncü kitabı kimi nəşr olundu. Ardınca yazıçının digər əsərləri də ardıcıl şəkildə oxucuya təqdim edildi. Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” kitabı artıq müəllifin sayca yeddinci kitabı kimi təqdim olunur. Həmin mənbədə onun əvvəlki altı kitabının da adı sadalanır. Bu fakt özü son illərdəki yaradıcılıq tempinin nə qədər yüksəldiyini göstərir. Bir vaxtlar uzun müddət yazıdan uzaq qalan müəllifin sonrakı mərhələdə ardıcıl kitablarla çıxış etməsi Azərbaycan nəsri üçün maraqlı yaradıcılıq hadisəsidir. Daha mühümü isə odur ki, bu fəallıq yalnız kitab çapı ilə məhdudlaşmayıb. Sədulla Şirinovun yaradıcılığı ədəbi ictimaiyyət tərəfindən də diqqətdə saxlanılıb. Sədulla Şirinovun son illərdəki fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi baxımından “Yazarlar” jurnalı tərəfindən verilən təltiflər xüsusi qeyd olunmalıdır. 2024-cü ildə yazıçı nəsr sahəsində uğurlu fəaliyyətinə görə “Yazarlar” jurnalı tərəfindən təqdim olunan “İsa Muğanna” diplomu ilə təltif edilib. Təltif mərasimi Balakən rayonunun Qaravəlli kəndində keçirilib və diplomu “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru Zaur Ustac təqdim edib. Həmin il, “Sönməyən qisas” kitabının işıq üzü görməsindən sonra Sədulla Şirinov “Ziyadar” mükafatına da layiq görülüb. Mükafatın məhz yeni kitabına görə təqdim edilməsi “Sönməyən qisas”ın müəllif yaradıcılığında mühüm mərhələ kimi qəbul edildiyini göstərir. 2026-cı ildə isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin “Natəvan” zalında Sədulla Şirinovun yaradıcılığına həsr olunmuş görüş keçirilib. Tədbirdə yazıçının son illərdə çap olunmuş kitabları təqdim olunub, onun yaradıcılığı haqqında söz adamları və ziyalılar fikirlərini bölüşüblər. Həmin tədbirdə Sədulla Şirinov son illər ərzində qazandığı uğurlara görə yazarlar cameəsi adından “Alqışnamə” mükafatı ilə təltif olunub. Mükafatı yenə “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru Zaur Ustac təqdim edib. Beləliklə, son illərdə Sədulla Şirinovun “Yazarlar” tərəfindən bir neçə dəfə təltif edilməsi onun yaradıcılıq fəaliyyətinin ədəbi mühitdə diqqətlə izlənildiyini göstərən mühüm faktlardan biridir. Sədulla Şirinovun son beş ildəki fəaliyyətini yalnız nəşr olunan kitabların sayı ilə ölçmək düzgün olmazdı. Burada daha mühüm bir məsələ var: müəllifin yaradıcılıq enerjisini cəmiyyətin mənəvi ehtiyaclarına istiqamətləndirməsi. Onun əsərlərində ailə, dostluq, qonşuluq, ağsaqqallıq, vətən, Qarabağ, Xocalı, yurd həsrəti, insanlıq, mərhəmət, vicdan, tərbiyə və milli yaddaş kimi mövzular bir-birindən ayrı deyil. Bunların hamısı vahid mənəvi sistemin hissələridir. Sədulla Şirinov oxucuya sanki belə deyir: insan əvvəlcə insan olmalıdır. Qalan bütün dəyərlər bundan sonra gəlir. Bu baxımdan onun yaradıcılığında mənəviyyat təsadüfi mövzu deyil, başlıca istiqamətdir. Kitabın redaktoru da bunu açıq şəkildə vurğulayır: Sədulla Şirinovun əsərlərinin ana xətti mənəviyyatdır. Bu kitabı yalnız 2024-cü ilin nəşri kimi qiymətləndirmək azdır. “Sönməyən qisas”ın ayrı-ayrı problemləri bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Dost seçimi, ailə tərbiyəsi, gənclərin davranışı, valideyn məsuliyyəti, yaşlı nəslin gənclərə münasibəti, cəmiyyətdə mənəvi aşınma, doğma yurda bağlılıq və milli yaddaş kimi məsələlər zaman keçdikcə əhəmiyyətini itirmir. Əksinə, informasiya əsrində bu suallar daha da kəskinləşir. İnsan çox şey bilir, lakin bildiklərinin nə qədərini mənəvi davranışa çevirə bilir? Sədulla Şirinovun əsərləri məhz bu sual ətrafında düşünməyə sövq edir. Onun nəsrində həyat dərsi hazır formul kimi verilmir. Hadisə baş verir, qəhrəman səhv edir, nəticə ilə üzləşir, sonra düşünür. Oxucu da onunla birlikdə düşünür. Əsl ədəbiyyatın gücü də budur. Sədulla Şirinovun yaradıcılığına ümumi nəzər salanda onun əsas missiyasını bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür: keçmişin dərslərini bu günün insanına çatdırmaq və bu günün insanını gələcək qarşısında məsuliyyətli olmağa çağırmaq. “Sönməyən qisas” bu missiyanın parlaq nümunələrindən biridir. Kitabın bir tərəfində Xocalı ağrısı, Qarabağ həsrəti, itkilər, keçmişin yaraları dayanırsa, digər tərəfində ailə, sevgi, mərhəmət, tərbiyə, dostluq, doğma yurd və gələcəyə inam dayanır. Bu iki tərəfi birləşdirən isə sözdür. Sədulla Şirinov sözə inanır. Onun üçün dəyərli söz insan ömründən daha uzun yaşaya bilər. Məhz buna görə də onun əsərlərində söz həm yaddaş, həm xəbərdarlıq, həm də ümid funksiyası daşıyır. Bu gün Azərbaycan ədəbiyyatında müxtəlif istiqamətlərdə yazan müəlliflər çoxdur. Lakin hər yazıçının öz söz yükü, öz müşahidə bucağı, öz mənəvi qayəsi var. Sədulla Şirinovun fərqləndirici cəhəti isə sadə, həyatın içindən gələn hadisələr vasitəsilə böyük mənəvi suallar qoymasıdır. Onun qəhrəmanları uzaq və əlçatmaz insanlar deyil. Onlar bizim kəndlərimizdə, şəhərlərimizdə, ailələrimizdə, qonşuluqlarımızda qarşılaşa biləcəyimiz insanlardır. Ona görə də Sədulla Şirinovun nəsrində oxucu öz həyatından izlər tapır. “Sönməyən qisas”ın ən mühüm məziyyətlərindən biri də yaddaş məsələsini gündəmdə saxlamasıdır. Xocalı unudulmamalıdır. Qarabağ ağrısı unudulmamalıdır. Ata-ana nəsihəti, ağsaqqal sözü, doğma yurdun xatirəsi, insanlıq borcu da unudulmamalıdır. Çünki unutmaq yalnız keçmişi itirmək deyil. Unutmaq gələcəyin istiqamətini də itirməkdir. Sədulla Şirinov öz əsərləri ilə yaddaşa qarşı unutqanlığın, mənəviyyata qarşı biganəliyin, insanlığa qarşı laqeydliyin qarşısında dayanır. Bu baxımdan onun son illərdə ardıcıl kitablarla çıxış etməsi, ədəbi tədbirlərdə iştirak etməsi və müxtəlif mükafatlarla təltif olunması təsadüfi hadisələr kimi görünmür. Bu, uzun illərin müşahidəsinin və yığılmış həyat təcrübəsinin sözə çevrilməsinin nəticəsidir. Sədulla Şirinovun “Sönməyən qisas” kitabı haqqında danışarkən yalnız bir povestdən və səkkiz hekayədən bəhs etmiş olmuruq. Biz bir yazıçının dünyaya, insana, tarixə və cəmiyyətə münasibəti ilə qarşılaşırıq. Bu kitabda qisas var, amma qisasın fövqündə ədalət dayanır. Bu kitabda ağrı var, amma ağrının içindən ümid boylanır. Bu kitabda keçmiş var, amma keçmiş gələcəyi işıqlandırmaq üçün xatırlanır. Bu kitabda Xocalı var, amma Xocalı yaddaşının yanında Zəfər və yenidənqurma arzusu da var. Bu kitabda səhv edən insanlar var, amma onların qarşısında həmişə doğru yolu göstərən bir ata, ana, ağsaqqal, dost və vicdan dayanır. Məhz buna görə Sədulla Şirinovun yaradıcılığını yalnız hadisələri təsvir edən nəsr kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Onun nəsrinin əsas qayəsi insanı öz vicdanı ilə üz-üzə qoymaqdır. Son beş ildə, xüsusən 2024–2026-cı illərdə onun yaradıcılıq fəaliyyətinin nəzərəçarpacaq dərəcədə intensivləşməsi, yeni kitablarının ardıcıl nəşri, ədəbi mühitdə haqqında keçirilən tədbirlər və “Yazarlar” jurnalı tərəfindən müxtəlif illərdə “İsa Muğanna” diplomu, “Ziyadar” və “Alqışnamə” kimi təltiflərlə qiymətləndirilməsi bu yaradıcılıq yolunun diqqətəlayiq mərhələyə yüksəldiyini göstərir. Sədulla Şirinovun “Sönməyən qisas”ı isə bu yolun mühüm dayanacaqlarından biridir. Çünki bəzi kitablar oxunub bitir, bəziləri isə oxucunun içində davam edir. “Sönməyən qisas” məhz ikinci kateqoriyaya aid əsərlərdən biri kimi yadda qalır. Sözün ömrü müəllifin ömründən uzun olur. Sədulla Şirinovun öz yaradıcılıq dünyasında inandığı kimi, dəyərli söz zamandan-zamana adlayır, nəsildən-nəslə keçir. Və bu mənada “Sönməyən qisas” yalnız keçmişin qisasını deyil, yaddaşın, vicdanın, ədalətin və mənəviyyatın sönməyən işığını yaşadır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik. 23.08.2026. Bakı.
Ərəb dilində çox maraqlı bir söz var: أَثَر — əsər. Bu söz “iz”, “nişanə”, “geridə qalan” mənalarını daşıyır. أ ث ر kökü insanın keçdiyi yerdə iz saxlaması anlayışı ilə bağlıdır.
Amma insanın iz qoyması öz adını hər yerdə yazmaq demək deyil.
Avtobusdan düşürsən, arxanda saqqız, kağız və ya tullantı qalıb. Meşədən çıxırsan, manqalın külü, plastik qablar, şüşələr yerdədir. Tarixi abidəyə gedirsən, divarına adını yazırsan. Ağacın gövdəsinə öz adını həkk edirsən.
Sahilə gedirsən — qumun üzərində boş şüşələr, plastik qablar, paketlər, qırılmış qablar və qarpız qabıqları qalıb.
Bir anlıq dayanıb düşünmək lazımdır: bu qarpız qabıqları hansı canlının izidir?
Əlbəttə, onu oraya heyvan gətirməyib. Bu, insanın izidir. Amma necə bir iz?
Sahildə qalan qarpız qabığı, boş şüşə və sınıq qab insanın orada olduğunu göstərir. Lakin bu iz onun mədəniyyətini deyil, məsuliyyətsizliyini göstərir. İnsan bəzən özündən sonra qoyduğu tullantını “heç nə deyil” hesab edir. Halbuki həmin kiçik tullantıların hər biri təbiətdə böyük problemin bir hissəsinə çevrilə bilər.
Bəlkə də insanın keçdiyi yerdə özündən sonra nə qoyub getdiyinə baxmaq onun kim olduğunu anlamağın ən sadə yollarından biridir.
Bunların hamısı bir növ “iz”dir. Amma hər iz zəruridir?
Tarixi abidənin üzərinə adını yazmaq tarixə düşmək deyil. Bu, tarixi yaddaşa hörmət yox, vandalizmdir. Təbiətdə özündən sonra tullantı qoymaq da “mən burada olmuşam” demək deyil. Əksinə, insanın keçdiyi yerə necə münasibət göstərdiyini nümayiş etdirir.
Əsl iz isə dağıtmaqla deyil, qorumaqla və yaratmaqla yaranır.
İnsanın özündən sonra qoyduğu iz yalnız bir ağac, bina və ya daş üzərində olmur. Bəzən onun ən böyük izi yetişdirdiyi insandır. Orta əsrlərdən bizə gəlib çatan böyük sənət və elm nümunələrinin arxasında yalnız onları yaradan ustalar deyil, həm də özlərindən sonra sənəti davam etdirən şagirdlər dayanırdı. Usta yaxşı şagird yetişdirir, şagird isə yeni bir əsər yaradırdı. Beləcə, bir insanın izi başqa bir insanın əlində davam edirdi.
Bəlkə də şah əsər yalnız daşdan, kağızdan və ya rəngdən yaranmır.
Bəzən bir insanın şah əsəri yetişdirdiyi yaxşı insan, bəzən yaratdığı faydalı fikir, bəzən qoruduğu təbiət, bəzən cəmiyyətə verdiyi töhfə, bəzən də özündən sonra gələn nəsil üçün qoyduğu daha yaxşı gələcəkdir.
Təbiət də bizə bunun başqa bir nümunəsini göstərir. Bir ağacın böyüməsi zaman istəyir. O, səssizcə kök salır, gövdəsini möhkəmləndirir, budaqlarını genişləndirir. Bəzən illər, hətta onilliklər keçir ki, ağac öz əzəmətinə çatsın.
Sarmaşıq isə daha sürətlə yayılır. Qısa zamanda ağacı bürüyür, hər tərəfdən görünür və sanki bütün mənzərəni özünə çəkir.
Amma bir soyuq qış gəlir…
Sarmaşığın yarpaqları solur, quruyur, onun yaratdığı görüntü yox olmağa başlayır. Səs-küy çəkilir, parıltı itir. Amma illərlə səssizcə böyüyən, kökü torpağın dərinliyinə işləyən əzəmətli ağac yenə öz yerində dayanır.
Həyatda da bəzən belədir. Bəzi şeylər çox tez böyüyür, tez görünür, çox səs salır və bir anda hamının diqqətini çəkir. Parlaq görünür, “ən yaxşısı budur” deyilir. Amma sürətlə görünmək həmişə möhkəm olmaq demək deyil.
Zaman isə hər şeyi sınaqdan keçirir.
Bir anlıq parıltı yox olur, amma kökü dərin olan qalır. Ona görə insan yalnız görünən bir iz yox, zamanın sınağından keçə biləcək bir əsər qoymağa çalışmalıdır.
Bu gün, XXI əsrdə də hər bir insan özündən sonra bir “şah əsər” qoymağa çalışa bilər.
Burada söhbət bər-bəzəkdən, şöhrətdən və adını hər yerdə görünən etməkdən getmir.
Söhbət tükətmək yox, yaratmaqdan gedir.
Hazır olanı dağıtmaq asandır. Təbiətdən istifadə etmək asandır. Tarixi abidəyə adını yazmaq asandır. Amma yeni bir şey yaratmaq, bir insan yetişdirmək, bir ağacı qorumaq, bir elm öyrətmək, cəmiyyətə fayda vermək və gələcək nəsillərə daha yaxşı dünya buraxmaq — əsl əsər budur.
İnsan bir gün gedəcək.
Amma onun yaratdığı şeylər qala bilər. Öyrətdiyi insan davam edə bilər. Əkdiyi ağac böyüyə bilər. Yazdığı fikir başqa bir insanın düşüncəsini dəyişə bilər. Etdiyi yaxşılıq başqa bir yaxşılığın başlanğıcı ola bilər.
Toxum da belədir. Torpağa düşəndə kiçik görünür. Amma içində gələcəkdə böyüyəcək bir ağacın imkanını daşıyır. Bu gün əkilən bir toxum illər sonra kölgə verən, bəhrə gətirən böyük bir ağaca çevrilə bilər.
İnsanın yaxşı əməli də toxum kimidir. Bu gün kiçik görünə bilər, amma sabah başqa bir insanın həyatında böyüyə, başqa yaxşılıqlara səbəb ola bilər.
O zaman insanın həyatı sadəcə yaşanmış ömür olmur — özündən sonra davam edən bir əsərə çevrilir.
Bəlkə də hər birimiz həyatımızın sonunda özümüzə bu sualı verməliyik:
“Mən bu dünyadan nə götürdüm?” yox, “Mən bu dünyaya nə verdim?”
Çünki həyat yalnız sahib olduqlarımızın siyahısı deyil.
Həyat bizdən sonra nələrin qalacağının hekayəsidir.
Və ən gözəl iz — özündən sonra daha yaxşı bir şey qoyub getməkdir.
Tükətmək yox. Yaratmaq. Dağıtmaq yox. Qorumaq. Adını yazmaq yox. Əsər yaratmaq. Bir anlıq görünmək yox. Zamanla böyümək.
ÖZBƏKİSTAN VƏ AZƏRBAYCAN: MÜŞTƏRƏK TARİXDƏN GƏLƏCƏYƏ DOĞRU
Qardaşlıq, qarşılıqlı hörmət və strateji tərəfdaşlığa əsaslanan Özbəkistan–Azərbaycan münasibətləri bu gün yeni tarixi mərhələyə yüksəlib. İki xalqı əsrlər boyu bir-birinə bağlayan müştərək tarix, mənəvi dəyərlər və yaxın mədəniyyət bu gün dövlətlərarası əlaqələrin möhkəm təməlinə çevrilir. Özbəkistan Respublikasının Prezidenti Şavkat Mirziyoyev və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin müntəzəm və səmimi dialoqları nəticəsində iki ölkə arasındakı münasibətlər strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib. 2026-cı il 23–24 avqust tarixlərində Azərbaycan Prezidentinin Özbəkistana dövlət səfəri isə bu münasibətlərin tarixi əhəmiyyətini daha da gücləndirdi. Sırdərya vilayəti Özbəkistan və Azərbaycan regionları arasında dostluq və əməkdaşlığın praktiki nümunələrindən birinə çevrilib. Xüsusilə, Gülüstan və Füzuli şəhərləri arasında ticarət-iqtisadi, eləcə də mədəni-humanitar sahələrdə əməkdaşlığın qurulması xüsusi diqqətə layiqdir. 2024-cü ildə Özbəkistan–Azərbaycan Regionlararası Forumunda iki şəhər arasında qarşılıqlı anlaşma memorandumu imzalanıb. Bu razılaşma sadəcə bir sənəd deyil, iki regionun sakinləri arasında əlaqələrin daha da möhkəmləndirilməsi, sahibkarlıq və ticarət münasibətlərinin inkişaf etdirilməsi, mədəni-humanitar mübadilələrin genişləndirilməsi üçün yaradılmış mühüm imkandır. Gülüstan və Füzuli coğrafi baxımdan bir-birindən uzaq olsalar da, məqsəd və amalları eyni olan iki şəhərdir. Bu gün onlar arasındakı əməkdaşlıq Özbəkistan və Azərbaycan arasında genişmiqyaslı dostluğun regionlardakı parlaq ifadəsi kimi xidmət edir. Sırdəryada Azərbaycanla əməkdaşlığın digər istiqamətləri də formalaşmaqdadır. Xüsusilə, azərbaycanlı mütəxəssislərin Sırdərya vilayətindəki tibb müəssisələrinə səfər edərək dövlət tibbi sığortası və səhiyyənin rəqəmsallaşdırılması sahəsində təcrübə ilə tanış olmaları iki ölkə arasında təcrübə mübadiləsinin praktiki məzmun qazandığını göstərir. Bu proseslərin hamısı göstərir ki, Özbəkistan və Azərbaycan dostluğu yalnız paytaxtlar səviyyəsində olan münasibətlər deyil. Bu dostluq regionlara, şəhərlərə, müəssisələrə, təhsil və mədəniyyət ocaqlarına, ən əsası isə insanların qəlbinə daxil olur. İki ölkə liderlərinin təşəbbüsləri də məhz bu məqsədə — xalqlarımızı daha da yaxınlaşdırmağa xidmət edir. Daşkənddəki “Azərbaycan” parkının və Bakıda “Özbəkistan” parkının salınması da iki xalq arasındakı dostluğun rəmzi ifadəsinə çevrilir. Bu məkanlar gələcək nəsillərə Özbəkistan və Azərbaycan xalqları arasındakı qardaşlıq bağlarının nə qədər dərin olduğunu xatırladacaq. Xüsusilə, Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvainin yaradıcılıq irsinin iki xalqı birləşdirən mənəvi körpü kimi əhəmiyyəti əvəzsizdir. Nizami adına Özbəkistan Milli Pedaqoji Universitetinin yeni kampusunda böyük Azərbaycan şairinin heykəlinin ucaldılması, onun irsinə həsr olunmuş muzey ekspozisiyasının yaradılması da bu mənəvi yaxınlığın parlaq nümunəsidir. 2027-ci ildə Özbəkistan və Azərbaycanın futbol üzrə gənclər arasında dünya çempionatına birgə ev sahibliyi etməsi də iki xalqı daha da yaxınlaşdıracaq mühüm hadisə olacaq. “İki ölkə — bir çempionat” proqramı çərçivəsində keçiriləcək idman, mədəniyyət və gənclər tədbirləri xalqlarımız arasında dostluğun yeni nəsil nümayəndələri arasında daha da möhkəmlənməsinə xidmət edəcək. Özbəkistan və Azərbaycan xalqlarını birləşdirən qardaşlıq bağlarının bundan sonra da yeni məzmunla zənginləşəcəyi şübhəsizdir. Çünki əsl dostluq zamanın sınağından keçir. Özbəkistan və Azərbaycan dostluğu isə tarix sınağından keçmiş, bu gün yeni mərhələyə yüksələn və gələcəyə doğru inamla addımlayan dostluqdur. Sırdəryanın Gülüstanından Azərbaycanın Füzulisədək, Daşkənddən Bakıyadək uzanan bu dostluq yolu – ümumi tarix, bugünkü əməkdaşlıq və müştərək gələcəyə aparan yoldur.
Müəllif: Mərcanə Mirzabekova “Yeni Sırdərya”, “Novaya Sırdərya” qəzetlərinin şöbə redaktoru
Çevirdi və təqdim etdi: Khaitov Khusniddin (Hüsniddin Hayıt) Halime Hüdayberdiyeva Yaratıcılık Okulunun Öğretmeni, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru (PhD)
