TARİXİN DAŞ YADDAŞI

Sözün və qələmin gücünə inanan insanlar hər zaman cəmiyyətin mənəvi aynası olublar. Bu günlərdə qələm dostum, ruhunun saflığına və insanlığına heyran olduğum dəyərli yazıçı Pünhan Şükür mənə yenicə işıq üzü görmüş, müəllif imzası ilə bəzədilmiş kitabını hədiyyə etdi. İllərin əməyini, göz nurunu özündə birləşdirən bu kitab “Qanun” nəşriyyatında olduqca yüksək zövqlə, nəfis və zərif bir tərtibatla çap olunub. Oxucunu ilk baxışdan özünə cəlb edən bu dəyərli töhfənin redaktoru və ön sözünün müəllifi isə tariximizin qaranlıq səhifələrinə işıq tutan tanınmış tarixçi-tədqiqatçı, elmi işçi, şair-publisist Nazim Tapdıqoğludur. Onun kitaba yazdığı müqəddimə əsərin elmi və bədii çəkisini daha da artırıb.Bu kitab sadəcə bir bədii təxəyyülün məhsulu deyil; o, canlı tarixin özüdür. Səhifələri vərəklədikcə tarixi sənədlərin, tozlu arxiv materiallarının dilə gəldiyinin şahidi oluruq.
Müəllif Qafqazın ən qədim, aborigen xalqlarının keçdiyi çətin və keşməkeşli yolları xronoloji dəqiqliklə izləyib. Əsərdə bu coğrafiyanın ən məzlum və qədim etnoslarından biri olan Udilərin zaman-zaman hansı haqsızlıqlara, şər-böhtan kampaniyalarına məruz qaldığını ağrılı bir dillə oxuyuruq. Tarixin yaddaşı silinmir, silinə də bilməz. Bu günə qədər Udilərlə bağlı çoxlu sayda elmi və bədii əsərlər yazılsa da, bu mövzu hələ də açılmamış qıfılları, gizlinləri özündə saxlamaqdadır.
Udilərin keçmişini və bu gününü təqdim etmək üçün təkcə istedad deyil, həm də cəsarətli və köklü bir araşdırma tələb olunurdu. Çünki bu xalqın tarixini vərəqləyən hər bir tədqiqatçı istər-istəməz kütləvi ölümlərin, günahsız qırğınların, göylərə ucalan fəryad səslərinin, acı deportasiyaların və qanlı soyqırımların şahidinə çevrilir. Biz Azərbaycan türkləri kimi, Udi xalqının da başına zaman-zaman nələr gətirilməyib, hansı müsibətlər yaşadılmayıb? Bu gün dünyada ümumi sayları cəmi 13 min nəfər civarında olan bu kiçik, lakin mənəviyyatı böyük xalq bəşəriyyətin ən qiymətli etnik incilərindəndir. Hazırda bu millətin 4 mindən çox nümayəndəsi Azərbaycanın dilbər guşələrindən biri olan Qəbələ rayonunun Nic kəndində dinc və əmin-amanlıq şəraitində yaşamaqdadır. Bu, Azərbaycanın multikultural dəyərlərinin və tolerantlığının ən bariz nümunəsidir.
Pünhan Şükür öz dərin araşdırmaları və bədii istedadı ilə oxucunu ilk sətirlərdən ovsunlamağı, onu hadisələrin axarına salmağı bacarır. Onun qələmə aldığı, mənəvi dəyərlərimizin rəmzinə çevrilən “Xudavəng əfsanəsi” povesti son illər ədəbiyyatımızın bu mövzuya həsr edilmiş ən nadir və parlaq incilərindəndir. Müəllif ən mürəkkəb tarixi faktları, qanlı faciələri və udi xalqının mədəni irsini olduqca sadə, axıcı və oxunaqlı bir üslubda təqdim edib. Kitabı əlimdən yerə qoya bilmirəm, çünki hər bir cümlə məni tarixin dərinliklərinə aparır və bu qədim xalqın taleyinə şərik edir.
Qafqaz Albaniyasının qədim tarixi sakinləri, bu torpağın əzəli və əbədi sahibləri olan Udilər Azərbaycanın etnik xəritəsinin ən qədim və köklü tayfalarındandır. Əsrin dərinliklərinə boylandıqca görürük ki, Udilərin mənəvi keçmişində təkcə xristianlıq deyil, həm də bu torpaqların qədim inancı olan Atəşpərəstliyin (Zərdüştlüyün) silinməz izləri mövcuddur. Tarix boyu bu kiçik, lakin məğrur xalq bir neçə böyük imperiyanın qanlı işğallarına, assimilyasiya siyasətinə məruz qalsa da, öz milli kimliyini, ana dilini, adət-ənənələrini və daxili inancını göz bəbəyi kimi qoruyub saxlamağı bacarmışdır. Alban kilsəsinin ayrılmaz və ən mühüm tərkib hissəsi olan Udi kilsələri, bu gün bəşər sivilizasiyasında xristian dünyasının ən qədim ibadətgahlarından biri kimi qəbul olunur. Bu abidələr keçmişdən gələcəyə uzanan daşlaşmış bir yaddaş bəyannaməsidir.

Pünhan Şükür bu tarixi fonun içərisində oxucuya sadəcə faktlar təqdim etmir, o, insan talelərinin dili ilə danışır. Müəllif əsərdə yaratdığı Komrat (Comərd) obrazı vasitəsilə təkcə mənsub olduğu Udi xalqının xarakterik cizgilərini deyil, ümumən saf yaşam tərzi, mərdliyi və daxili bütövlüyü ilə seçilən bir insanın mükəmməl portretini çəkir. Comərdin qəlbi ləzgi qızı Əsmərin sevgisi ilə döyünür. Lakin bu ülvi məhəbbətin qarşısında dövrün və cəmiyyətin amansız dini divarları ucalır. Kilsə rahiblərinin katolik və ya ciddi dini fərqliliklər zəminində qarşıya qoyduğu sərt şərtlər, bu iki gəncin rəsmi şəkildə ailə qurmasına mane olur. İnamla sevgi arasında qalan insan dramı əsərin bədii təsir gücünü daha da artırır. Maraqlıdır ki, müəllif bu maneələrə rəğmən, xalqların daxili qohumluq və humanizm tellərini də ustalıqla qabardır; oxucu öyrənir ki, artıq Komratın bacısı Asya ilə Əsmərin qardaşı Süleyman evlidir. Bu detal, süni şəkildə yaradılan dini və etnik sədlərin saf insan münasibətləri qarşısında necə aciz qaldığını göstərən incə bir mesajdır.
Əsərin ən təsirli və kulminasiya nöqtələrindən biri “İlk ziyarət” bölümüdür. Bu hissədə Azərbaycan Alban-Udi xristian dini icması rəhbərinin olduqca cəsarətli və məntiqli nitqi oxucunun diqqətini cəlb edir. Bu nitq, əslində, saxta və qondarma tarix uydurmaqla məşğul olan, XIII əsrə aid abidəmiz — Alban-Udi mədəniyyətinin incisi olan Xudavəng Monastır kompleksini özününküləşdirməyə çalışan bədnam erməni tarixçilərinə və siyasətçilərinə qarşı ucaldılmış haqq səsidir. Kitab sübut edir ki, zaman dəyişsə də, tarixi həqiqət dəyişmir. Qəbələnin Nic kəndindəki müqəddəs Məryəm Ana kilsəsində, Oğuz rayonundakı Yelisey, Şəkinin Kiş və Zaqatalanın Armatay kəndlərində olduğu kimi, Xudavəng məbəd kompleksində də Udilərə məxsus qədim dini bayramların və ayinlərin keçirilməsi bu gün də eyni coşqu ilə davam edir. Bu varislik, abidələrin həqiqi sahibinin kim olduğunu dünyaya hayqıran ən böyük sübutdur.
Bu dəyərli araşdırma və bədii əsər münasibətilə qələm dostum Pünhan Şükürü ürəkdən təbrik edirəm. Qafqazın və doğma Azərbaycanımızın qədim yaddaşını yaşadan, tarixin qaranlıq qalmış səhifələrinə işıq tutan “Xudavəng əfsanəsi” povesti oxucusuna sadəcə keçmişi tanıtmır, həm də milli varlığımıza və multikultural dəyərlərimizə olan bağlılığımızı gücləndirir. Müəllifə bu çətin və şərəfli yaradıcılıq yolunda yeni-yeni uğurlar, tükənməz ilham və uca sənət zirvələri arzulayıram. İnanıram ki, oxucusunu ovsunlayan bu kitab geniş kütlələrin stolüstü əsərinə çevriləcək və tariximizin haqq səsini gələcək nəsillərə uğurla çatdıracaqdır. Qələminiz hər zaman iti, sözünüz kəsərli olsun.

Hüseyn İsaoğlu,

yazıçı-publisist,
AYB-nin və AJB-nin üzvü

Sözün, ədalətin və elmin işığında yaşayan ömür

Fəxri hüquq doktoru Arif Nəcəfbəylinin xatirəsinə

Bəzi insanlar həyatdan köçəndən sonra da getmirlər. Onlar yazdıqları ilə, gördükləri işlərlə, öyrətdikləri ilə, ən başlıcası isə insanların yaddaşında yaratdıqları izlə yaşamaqda davam edirlər. Belə insanların ömrünü yalnız doğum və vəfat tarixləri arasında qalan illərlə ölçmək mümkün deyil. Onların həqiqi ömrü xatirələrdə, əsərlərdə, yetişdirdikləri insanlarda davam edir.
Arif Nəcəfbəylinin ömür yoluna nəzər salanda belə bir mənzərə yaranır. O, hüquqşünas və vəkil kimi öz peşəsinə sədaqətlə xidmət etmiş, hüquqi düşüncəsini yazıları ilə ifadə etmiş, ədəbiyyata və elmə xüsusi münasibət bəsləmiş, insanlarla ünsiyyətdə isə səmimiyyəti,və sadəliyi ilə seçilmişdir.
Onun şəxsiyyətində hüquqşünasın prinsipiallığı ilə ziyalının həssaslığı, söz adamının duyğusu ilə həyatsevər insanın nikbinliyi bir araya gəlirdi.

Vəkil olmaqdan daha böyük bir məsuliyyət

Vəkillik sadəcə bir peşə deyil. Bu sənət insan taleləri ilə işləməyi, haqqı müdafiə etməyi, bəzən ümidsizliyin içində qalan insana dayaq olmağı tələb edir. Bunun üçün yalnız hüquqi bilik kifayət etmir. Vicdan, prinsipiallıq, səbir və insanı anlamaq bacarığı da lazımdır.
Arif Nəcəfbəyli bu peşənin məsuliyyətini dərindən dərk edən hüquqşünaslardan idi. Hüququn aliliyinə, ədalət prinsipinə və insan hüquqlarına münasibəti onun peşə fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən olmuşdur.
O, hüquqi məsələlərə yalnız qanun maddələrinin çərçivəsində baxmırdı. Qanunun arxasında insan taleyinin dayandığını anlayırdı. Bəlkə də , məhz buna görə onun vəkillik fəaliyyəti ilə yanaşı, hüquqi mövzulara dair yazıları da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

“Vəkilin qeydləri” – peşə yolunun yazıya çevrilmiş yaddaşı

Məhkəmədə icraçı, Sumqayıt şəhər Komitəsində inzibati orqanlar üzrə təlimatçı, Naxçıvan Muxtar Respublikasında Culfa rayon Məhkəməsinin sədri, vəkillik fəaliyyəti kimi vəzifələrdə çalışıb.
1996-1998-ci illərdə İstanbulda olarkən Vəkillik sahəsində biliyinə görə ona Vəkilin Məhkəmədə geyim forması və döş nişanı təqdim olunub.
O, Azərbaycan Respublikası Rəyasət Heyətinin 16 may 1996-cı il tarixli qərarı ilə “Fəxri hüquq doktoru”, bir qədər sonra “Əmək veteranı” adlarına layiq görülüb.
A.Nəcəfbəylinin “Xatirələr işığında” kitabından müxtəlif qəzetlərdə dərc edilən yazılar maraqla oxunur.
Arif Nəcəfbəylinin yaradıcılıq irsindən danışarkən “Vəkilin qeydləri” kitabını xüsusi qeyd etmək lazımdır.
Kitabın adı özü çox şey deyir. “Qeyd” bəzən, sadəcə , bir fikrin kağıza köçürülməsi kimi görünür. Amma vəkilin qeydləri adi qeydlər deyil. Onların arxasında illərin təcrübəsi, müşahidələri, insan taleləri, hüquqi düşüncələr və həyatın müxtəlif üzləri dayanır.
“Vəkilin qeydləri”ni bu mənada bir hüquqşünasın peşə yaddaşı kimi dəyərləndirmək olar. Burada hüquq yalnız nəzəri anlayış deyil, həyatın içində yaşayan, insan talelərinə toxunan bir gerçəklikdir.
Arif Nəcəfbəylinin hüquqşünas kimi əsas üstünlüklərindən biri də hüquqi düşüncə ilə həyat təcrübəsini birləşdirməsi idi. O, hüquqa yalnız maddələr və normalar toplusu kimi baxmır, onun insan və cəmiyyət üçün mənasını önə çəkirdi.
Bu baxımdan “Vəkilin qeydləri” yalnız hüquqşünaslar üçün deyil, hüququn insan həyatındakı yerini anlamaq istəyən oxucu üçün də maraqlı bir irsdir.

Qələmi də hüquqa xidmət edirdi

Arif Nəcəfbəyli yalnız məhkəmə zallarında danışan vəkil deyildi. O, qələmi ilə də hüquqi düşüncəyə xidmət edirdi.
Hüquqi və elmi-publisistik mövzulara müraciət etməsi onun daim düşünən, araşdıran və öyrənən bir ziyalı olduğunu göstərirdi. Yazılarında hüququn müxtəlif məsələlərinə, qanunvericiliyin tətbiqinə, vəkil peşəsinin məsuliyyətinə və hüquqi mədəniyyətin əhəmiyyətinə toxunurdu.
Onun üçün bilik heç vaxt tamamlanmış bir mərhələ deyildi. Öyrənmək, araşdırmaq, düşünmək və bildiklərini bölüşmək həyatının mühüm prinsiplərindən idi.
Bəlkə də , elə buna görə elmə və elm adamlarına xüsusi hörmətlə yanaşırdı. Elm öyrənən insanlara münasibətində bunu aydın görmək mümkün idi. O, biliyi insanın öz üzərində qurduğu ən böyük mənəvi sərvətlərdən biri hesab edirdi.

Mənim Arif dayım…

Arif Nəcəfbəyli haqqında yazarkən onu yalnız hüquqşünas kimi təqdim etmək mənim üçün kifayət deyil. Çünki mənim yaddaşımda o, hər şeydən əvvəl Arif dayımdır.
Xatırlayıram ki, mən 7–8-ci sinifdə oxuyarkən bizə gələndə müxtəlif mövzularda inşa yazmağı tapşırardı. O gedənədək mən də verilən mövzu haqqında düşünərək yazı hazırlayardım. Sonda yazdıqlarımı yoxlayar, münasibətini bildirərdi.
O zaman bunun mənasını indiki kimi dərindən düşünmürdüm. İndi isə anlayıram ki, onun bu davranışı ,sadəcə ,mənə inşa yazdırmaq deyildi. O, mənə düşünməyi, fikrimi yazılı ifadə etməyi, sözə diqqətlə yanaşmağı öyrədirdi.
Bəlkə də , onun içindəki ziyalı müəllim kimi də özünü göstərirdi.Onun universitet auditoriyasında həyata hazırladığı nə qədər tələbəsi var idi.
Bir uşağın yazdığı inşanı oxumaq, onun fikrinə münasibət bildirmək, səhvini göstərmək, yaxşı cəhətini qiymətləndirmək – bunların hamısında insana və onun inkişafına verilən dəyər vardı.
İllər keçəndən sonra həmin kiçik epizodların əslində böyük bir tərbiyə məktəbi olduğunu daha yaxşı anlayırsan.İnanıram ki , filologiya üzrə fəlsəfə doktoru adını qazanmağımda, 20 il Azərbaycan dili dərsliklərinin müəllifi kimi tanınmağımda o böyük insanın rolu danılmazdır.
Heç təsadüfi deyil ki , çap olunan monoqrafiyamın əvvəlində əsəri təhsilim üçün əziyyəti olan anama və dayıma həsr etdiyimi qeyd etmişəm.

Ədəbiyyat onun başqa dünyası idi

Arif dayım ədəbiyyatı çox gözəl bilirdi. Sözə, şeirə, klassik irsə xüsusi marağı vardı. Qəzəllər yazırdı.
Hüquqşünasın qələmindən qəzəl çıxması ilk baxışda iki ayrı dünyanın – hüququn və poeziyanın bir araya gəlməsi kimi görünə bilər. Əslində isə , bu iki dünyanın ortaq nöqtəsi var: söz.
Hüquqşünas üçün söz məsuliyyətdir , şair üçün isə söz duyğudur. Arif Nəcəfbəylinin şəxsiyyətində bu iki münasibət bir-birini tamamlayırdı.
O, hüququn dəqiq dilini bildiyi kimi, ədəbiyyatın incə dilini də sevirdi. Bəlkə də , buna görə söhbətlərində yalnız hüquqdan deyil, ədəbiyyatdan, həyatdan, insanlardan danışmaq mümkün idi.
Hüquqşünas obrazı çox vaxt insanların gözündə ciddi, rəsmi, hətta bir qədər məsafəli görünür. Amma onun xarakterində bu ciddiyyət həyatsevərliklə tamamlanırdı.
O, zarafatı sevirdi, insanlarla rahat ünsiyyət qururdu, səmimi münasibət yaradırdı. Onunla bağlı xatirələrdə yalnız vəkil, hüquqşünas və müəllif obrazının deyil, gülərüz, ünsiyyətcil və xoş söhbətli insanın da qalması təsadüfi deyil.
Bəlkə də , insanı yaddaşlarda yaşadan ən böyük xüsusiyyətlərdən biri məhz budur – onun yanında özünü necə hiss etdiyin.
Arif Nəcəfbəylinin ədəbiyyata sevgisi hələ məktəb illərindən özünü göstərirdi. Universitetin hüquq fakültəsinə qəbul imtahanında ona “Leyli və Məcnun” poeması ilə bağlı sual düşür. Müəllim poemadan bir parça söyləməsini istəyir. Arif Nəcəfbəyli isə soruşur: “Hansı hissəsindən?” Müəllim hissələrin adını dedikcə, o, həmin parçaları əzbər söyləyir. Abituriyentin, demək olar ki, bütün poemanı əzbər bilməsi müəllimi heyrətə salır. Bu qeyri-adi bilik universitet rəhbərliyinin də diqqətini çəkir və sonradan Arif Nəcəfbəylinin oxuduğu məktəbə və valideynlərinə təşəkkür məktubu göndərilir. Bu hadisə onun ədəbiyyata sonsuz sevgisinin və zəngin mütaliəsinin yaddaqalan nümunələrindən biri idi.

Elm sevgisi ailə ənənəsinə çevriləndə

Arif Nəcəfbəylinin elmə münasibəti onun xarakterinin mühüm cəhətlərindən biri idi. Elm öyrənən insanlara böyük hörmətlə yanaşırdı. Bilik axtarışını, öyrənməyi və özünü inkişaf etdirməyi yüksək qiymətləndirirdi.
Bu mənəvi dəyərin ailədə də öz davamını tapması xüsusilə diqqətçəkəndir. Onun qızı Leylanın da elm yolunu seçməsi , ali məktəbdə müəllim kimi fəaliyyəti təsadüfi görünmür. İnsan övladına yalnız sözlə deyil, öz həyat nümunəsi ilə də təsir edir. Elmə hörmət edən, kitaba və biliyə dəyər verən bir atanın övladının da elm yolunu seçməsi həmin mənəvi mirasın davamıdır. Bəzən valideynin övladına verdiyi ən böyük sərvət nə ev, nə də maddi imkan olur. Ən böyük miras düşüncə tərzidir – kitaba sevgi, elmə hörmət, zəhmətə inam və daim öyrənmək arzusu.
Arif Nəcəfbəylinin ailəsinə qoyduğu mənəvi mirasın mühüm hissəsi də məhz budur.

İnsan gedir, izi qalır

İllər keçir. İnsanlar dəyişir. Zaman öz axarı ilə davam edir. Amma bəzi adlar yaddaşdan silinmir.Arif Nəcəfbəyli də belə insanlardandır.
Onu hüquqşünas kimi tanıyanlar onun peşəkarlığını, kitabını oxuyanlar düşüncələrini, məqalələri ilə tanış olanlar hüquqi baxışlarını, ailəsi və yaxınları isə səmimiyyətini, nikbinliyini və insanlara münasibətini xatırlayırlar.
Mən isə onu həm bütün bunlarla, həm də uşaqlıq illərimin yaddaşında qalan o sadə səhnə ilə xatırlayıram: mənə inşa mövzusu verən, sonra yazımı oxuyub fikrini bildirən Arif dayımı…
O vaxt ,bəlkə də , bilmirdim ki, bir gün həmin xatirə mənim üçün bu qədər qiymətli olacaq.
İndi düşünürəm ki, insanın böyüklüyü bəzən ən adi görünən davranışlarında üzə çıxır. Bir uşağın yazısını oxumaqda, onun fikrinə qiymət verməkdə, elm öyrənən insana hörmət etməkdə, ədəbiyyatı sevməkdə, sözə dəyər verməkdə…
Arif Nəcəfbəylinin ömrü hüquqla başladı, sözlə zənginləşdi, ədəbiyyat və elmlə genişləndi, insanlara münasibəti ilə mənəvi məna qazandı.Bu gün onun haqqında yazarkən bir daha anlayıram: insan ömrünün ən böyük davamı özündən sonra qoyduğu yaxşı addır.
Arif Nəcəfbəylinin adı da belə bir izlə yaşayır – hüquqa sədaqətin, sözə hörmətin, elmə ehtiramın və insana bağlılığın izi ilə.
Bəlkə də , ən gözəl xatirə budur: insanın arxasınca yalnız “yaxşı vəkil idi” deyil, “yaxşı insan idi” deyilməsi.
Arif dayım haqqında mənim yaddaşımda qalan ən böyük həqiqət də elə budur.

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
Xanım Qasımova

TOMRİS ÖDÜLLÜ XANIMLAR
(Nəşr olunmuş yeni kitabimın təqdimatı)

Bu günlərdə nəşr olunmuş yeni kitabım əslində milli kimliklə ədəbiyyatın qovuşduğu bir mövzu ilə sıx bağlı olan, eyni halda həcm baxımından kiçik, məna baxımından isə böyük və möhtəşəm olan bir təqdimat kitabından ibarətdir…

Ümumi məlumatlar:
Kitabın adı: “Tomris ödüllü xanımlar” (Cəlilabad ədəbi mühitinin “Tomris” ödülünə layiq görülmüş altı tanınmış xanım nümayəndəsinin təqdimatı)
Müəllif: İlqar İsmayılzadə
Naşir: “Həməşəra” mətbu orqanı, Cəlilabad
Çap: “Qazi” Çap Mərkəzi
Nəşr olunduğu il: 2026
Çap növbəsi: Birinci
Kağız formatı: 60×90 1/16
Səhifə sayı: 56 səhifə.

Kitab barədə:
Son 15 il ərzində ədəbiyyat və türk milli kimliyi sahəsində layiqli fəaliyyət göstərən Turan Yazarlar Birliyinin başqanı, Turan sevdalısı, Azərbaycan ədəbi mühitinin görkəmli nümayəndəsi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Turan Yazarlar Birliyinin başqanı, Turan Xalq şairi, “Turan Ödülü”, “Həməşəra” Fəxri Diplomu, “Məhəmməd Füzuli” Fəxri Ödülü, “Ustad Niftalı Göyçəli” Ödülü, “Ziyadar” Mükafatı və “Əsrin yazarı” medalı laureatı, ədəbiyyatşünas, türkoloq, aşıq, yazıçı-şair Ustad Niftalı Göyçəli (Niftalı Dədə) tərəfindən təsis edilmiş və xanımlara aid olan “Tomris” fəxri ödülü bu il Cəlilabad ədəbi mühitində yazıb-yaradan 6 tanınmış və istedadlı xanıma təqdim edilmişdir. Onlar aşağıdakılardan ibarətdir:

1. Ustad Şəhla Rəvan;
2. Hicran Fuad Əhmədli;
3. Sevinc Şirvanlı;
4. Pərvanə İsgəndərqızı;
5. Atlaz Rzayi;
6. Aydan Nizamiqızı.
   Bu təqdimat kitabında üç əsas hədəf izlənmişdir:
   I. Türk dünyasının ilk xanım hökmdarı, eyni halda qədim Türk-Sak tayfalarından olan massagetlərin məşhur qadın kraliçası, çariçası və sərkərdəsi olan Tomris xatun barədə bir-başa qədim Yunan tarixçisi Herodotun (e. ə. 484 – e. ə. 425.) “Tarix” adlı əsəri əsasında oxucuya lazım olan məlumatların verilməsi;
   II. Cəlilabad ədəbi mühitindən “Tomris” ödülünə layiq görülmüş xanım yazarların son bilgilər əsasında bioqrafik məlumatlarının təqdimatı və beləliklə də onların oxuculara daha yaxından tanıtdırılması;
   III. Turan Yazarlar Birliyinin nəzdində xanımlar üçün təsis edilmiş möhtəşəm “Tomris” fəxri ödülünün tanıtımı və adının əbədiləşdirlməsi…
   Məlumat üçün qeyd etmək lazımdır ki, ədəbi mühitimizin yuxarıda adları keçən xanım nümayəndələrinin dəstəyi ilə nəşr edilmiş bu kitab indiyədək işıq üzü görmüş sayca 55-ci kitabımdır.

Diləklər:
Bu təqdimat kitabının Türk dünyasının ilk xanım hökmdarı olmuş Tomris xatunun, eyni halda ədəbi mühitimizdə öz istedadı və xüsusi bacarığı ilə yanaşı, həyatda öz qətiyyəti, haqsevərliyi, yüksək mədəniyyəti və səmimiyyəti ilə tanınan və xüsusi hörmətə layiq görülən dəyərlilərimiz: Ustad Şəhla xanım Rəvan, Hicran xanım Fuad Əhmədli, Sevinc xanım Şirvanlı, Pərvanə xanım İsgəndərqızı, Atlaz xanım Rzayi və Aydan xanım Nizamiqızının oxuculara və xüsusilə də ədəbiyyatsevərlər və gənc nəsilə daha yaxından tanıtdırılması, eyni halda adları ilə birgə həm də TYB tərəfindən layiq görüldükləri “Tomris” ödülünün əbədiləşdirilməsinə layiqli xidmət göstərəcəyini arzulayıram!

Təşəkkür və minnətdarlıq!
Kitabın nəşrində dəstəyi olmuş dəyərli insanlara, həmçinin, onun çapında xüsusi səmimiyyət və peşəkarlıq göstərmiş “Qazi” Çap Mərkəzinin direktoru Yasər müəllim İsmayılova və Çap Mərkəzinin əməkdaşı Nurəddin müəllim Hüseynova dərin təşəkkürümü bildirir, Ulu Tanrıdan onların hər birinə uzun, sağlam və mənalı-məsud ömür diləyirəm!

02.09.2026

İlqar İsmayılzadə
fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, AJB, AYB və TYB-nin üzvü, Turan Xalq yazarı, “Ziyadar” Mükafatı, “Qızıl Qələm” və “Zəfər” Media Mükafatları laureatı, teoloq, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist

“Səmimi sətirlər çələngi” layihəsi barədə düşüncələrim
Son zamanlar Odlar Yurdu Azərbaycanın poeziya paytaxtı olan doğma Cəlilabadın ədəbi mühitinin öz sayğısı və səmimiyyəti ilə tanınan və hörmətə layiq görülən xanım nümayəndəsi, Turan Yazarlar Birliyinin üzvü, “Həməşəra” və “Nizami Gəncəvi” Fəxri Diplomları, “Ziyadar” Mükafatı, TYB-nin xüsusi Ödülü, “Tomris” və “Turan Ödülü” laureatı, bədii qiraətçi, yazıçı-şair Atlaz xanım Rzayi diqqət, səmimiyyət və sayğını tərənnüm edən bir layihə ilə önə çıxdı.
“Səmimi sətirlər çələngi” adlanan bu layihə ilk mərhələdə layihəyə qatılmış əzizlərimizin bir neçəsinin baxışları əsasında “Cəlilabad ədəbi mühitinin öz ziyalısına təşəkkürü” başlığı altında və 25.07.2026 tarixində Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, “Ədalət və Həqiqət” qəzetinin təsisçisi və baş redaktoru, yazıçı-publisist Cəmil müəllim Dadaşovun təsisçisi və baş redaktoru olduğu “Turaztv.az” portalında, ardınca isə 26.07.2026 tarixində çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının fədakar nümayəndəsi, AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Qızıl Qələm” Media Mükafatı, “Həməşəra” Fəxri Diplomu, “Hüseyn Cavid” və “Turan Ödülü” laureatı, Prezident təqaüdçüsü, tanınmış nasir, naşir, şair-publisist, Zaur Ustac müəllim tərəfindən təsisçisi və baş redaktoru olduğu “Yazarlar.az” portalında yayımlandı…
Bundan sonra ölkənin müxtəlif rayon və şəhərlərindən bu ədəbi-ictimai layihəyə qoşulanların sayı çoxaldı və beləliklə də 15.08.2026 tarixindən 30.08.2026 tarixinədək günlər ərzində yazılan fikirlərin “Həməşəra” mətbu orqanının rəsmi Facebook səhifəsində yayımlanmasına qərar verildi.
Atlaz xanım tərəfindən 22.07.2026-30.08.2026 tarixində həyata keçən bu ədəbi-ictimai layihənin əsas məqsədi ilk öncə Cəlilabad, daha sonra isə ətraf rayonlar və paytaxt Bakı şəhərində yaşayan qələm əhli, ədiblər, şairlər, yazıçılar və ziyalıların şəxsimlə bağlı baxışlarını toplayıb yayımlamaqla indiyədək gördüyüm balaca xidmətləri dəyərləndirməkdən ibarət olsa da əslində bu layihə çərçivəsində cəmiyyətdə, xüsusilə də ədəbi mühitimizdə bir sıra gözəlliklərə imza atılmış oldu. Burada onları ixtisarla sadalamaq istərdim:

1. Cəmiyyət arasında “dəyərləndirmə mədəniyyəti”nin təbliğ edilməsi;
2. Ədəbi mühitin nümayəndələri arasında səfa-səmimiyyət tellərinin möhkəmlənməsi;
3. Görülən yaxşı işlərə qarşı biganəlik yanaşmasının dolayısı ilə rədd edilməsi…
   Bütün bunlar sonda mənə və şəxsimə deyil, əslində cəmiyyət və xüsusilə də ədəbi mühitimizin xeyrinə tamamlanmış oldu. Bu layihənin “Həməşəra” mətbu orqanı tərəfindən işıqlandırılmasında əsas hədəf də Atlaz xanımın zəhmətini dəyərləndirməklə yanaşı, əsasən yuxarıda sadalanmış faydaların önəmindən ibarət idi.
   Unutmamalıyıq ki, dəyərləndirmə heç də məddahlıq, yaltaqlıq və mübaliğə (şişirmə) deyil. Kiminsə barəsində ədalət və səmimiyyət çərçivəsində səmimi söz deyən və ya yazan insan hökmən bunun üçün kimdənsə sifariş və ya göstəriş almayıb. Dəyərləndirmə bir mədəniyyətdir. Dəyərləndirmə həyatda yaxşılar və yaxşılıqların təbliği və yaşadılması deməkdir. Həm də həyatda başqalarını dəyərləndirməyi bacaranlar ilk öncə özləri həyatda dəyərli olan insanlardır.
   Bu layihə ilə bağlı 25.07.2026 tarixli yazıb paylaşdığım statusda qeyd etdiyim kimi, səmimi olaraq etiraf edirəm ki, mənim ədəbi mühitimizin əziz və dəyərli nümayəndələrinin barəmdə belə bir addım atacaqlarından əsla xəbərim olmayıb. Sadəcə sonra öyrəndim ki, bu iş ədəbi mühitimizin öz səmimiyyəti və dəyərləri ilə tanınan dəyərlimiz Atlaz xanım Rzayinin təşəbbüsü və digər əzizlərimizin lütfkarlığı ilə həyata keçib.
   Digər tərəfdən, ümumiyyətlə, mən özümün deyil, əsasən səmimi, sayğılı və dəyərli olan əzizlərimizin təqdimatı və təbliğini üstün tutmuş və tuturam. Çünki belə insanlara səmimi və təmənnasız bir xidmətçi olmağı ən böyük şərəf və fəxarət sayıram!
   Bu müddət ərzində bir neçə dəfə paylaşımları saxlamaq qərarına gəldim. Lakin layihə çərçivəsində fikir bildirmiş digər əzizlərimizin xətrinə dəyməsin deyə onu davam etdirmək məcburiyyətində qaldım…
   Haqqımda yazılan bütün sözləri bir-bir diqqətlə oxuyub düşündüm və deyilənlərdən nəticə çıxarmağa çalışdım. Bəzən də bu yazılara sanki vəfatımdan sonra deyilən və yazılan fikirlər kimi yanaşıb gah sevindim, gah da kövrəldim…
   Bu qədər əziz insanın qəlbində olduğuma, onlara təmənnasız və səmimiyyətlə xidmət göstərdiyimə görə bu səviyyədə sayğı və sevgiyə layiq görülməyimə görə fəxarət hissi keçirib qürurlandım, lakin bütün gözəlliklərin və bütün uğurların əslində Ulu Tanrıdan olduğunu da unutmadım…
   Hər bir halda bu layihəni bir səmimiyyət güzgüsü kimi dəyərləndirməyi özümə borc bilib, bu işdə əməyi olan hər kəsə və barəmdə özləri kimi səmimi və gözəl sözlər yazmış əzizlərimə: dəyərli qələm əhlinə, ədəbi mühitimizin ləyaqətli ağsaqqallarına, ədəbiyyat sahəsinin dəyərli xanımları və bəylərinə, həmçinin, cəmiyyətdə müəllim, ziyalı, idmançı, siyasətçi, dövlət məmuru, rəssam, incəsənət xadimi, jurnalist, kitabxanaçı, tərbiyəçi, din xadimi və hətta, təqaüdçü və evdar, həmçinin, “Həməşəra” mətbu orqanının sadə izləyicisi kimi tanınan bütün dəyərli insanlara, bu layihəni ilk dəfə işıqlandırmış Cəmil müəllimə və Zaur Ustac müəllimə, xüsusilə də layihənin müəllifi və icraçısı, dəyərlimiz və səmimimiz bədii qiraətçi və yazıçı-şair Atlaz xanım Rzayiyə öz səmimi minnətdarlığımı bildirir, Ulu Tanrıdan onların hər birinə uzun, sağlam və mənalı-məsud ömür, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları diləyirəm!

31.08.2026

İlqar İsmayılzadə
fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, AJB, AYB və TYB-nin üzvü, Turan Xalq yazarı, “Ziyadar” Mükafatı, “Qızıl Qələm” və “Zəfər” Media Mükafatları laureatı, teoloq, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist