“Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” — yazıçı-jurnalist və tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) müəllifi olduğu, şair Zaur Ustacın uşaq şeirlərini və yaradıcılığını elmi-nəzəri aspektdən təhlil edən fundamental monoqrafiyadır. [1, 2, 3]
Monoqrafiyanın əsas istiqamətləri və xüsusiyyətləri:
Müəllif və Nəşr: Əsərin müəllifi Ayətxan Ziyad, nəşr edən isə “İmza Nəşrlər Evi”dir. Kitabın təqdimatı 2026-cı ilin payızında Bakıda keçirilmişdir. [1, 2]
İdeyası və Tədqiqat obyekti: Monoqrafiyada şair Zaur Ustacın uşaq poeziyası, uşaq şeirlərinin bədii sənətkarlıq xüsusiyyətləri, poetik təfəkkürü və uşaq psixologiyasını duymaq bacarığı müasir ədəbiyyatşünaslığın metodoloji prinsipləri əsasında araşdırılır. [1, 2, 3]
Uşaq dünyası vizyonu: Əsərdə uşaqların saf mənəvi aləmi, təbiətə, ətrafa və həyata baxış bucağı Zaur Ustacın şeirləri üzərindən uşaq psixologiyası ilə sintez edilərək təhlil olunur. [1]
Kitab haqqında ətraflı məlumatı və satış detallarını Kitabevim.az platformasından və ya AzərTAc xəbərindən oxuya bilərsiniz. [1, 2]
Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə:
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
Sarayevo səfərim zamanı İran Mədəniyyət Mərkəzinə girdim. İçəridə biri bosniyalı, digəri iranlı olan iki xanım oturub söhbət edirdi. Mərkəzin müdirəsi də bosniyalı idi. Bizi görən kimi ayağa qalxıb qarşılamağa gəldi.
Bir az söhbət etdikdən sonra soruşdum: — Nizami Gəncəvini tanıyırsınız? — Əlbəttə, tanıyırıq! — dedilər.
Müdirə xanım üzünü mənə tutub soruşdu: — Bəs siz deyin görək, Nizami farsdır, yoxsa azərbaycanlı?
Heç tərəddüd etmədən cavab verdim: — Əlbəttə, azərbaycanlıdır! Buna heç bir şübhəniz olmasın!
İranlı xanım mənə baxdı, amma heç nə demədi.
Söhbət əsnasında rəfdə bir kitab diqqətimi çəkdi. Üzərində “Nizami Gəncəvi” yazılmışdı. İnanın, o kitabı orada görmək məni lap qürurlandırdı! Azərbaycanın böyük şairinin adını Sarayevoda, bir mədəniyyət mərkəzinin rəfində görmək mənim üçün xoş hiss idi.
Bir az da söhbət edib sağollaşdım. Qapıdan çıxanda isə dönüb dedim: — Bir xahişim də var: buraya gələn turistlərə də bunu belə deyin! Nizami Gəncəvi Azərbaycanın böyük şairidir!
Milli irsimizi tanıtmaq hər birimizin borcudur. Nizami bizim fəxrimizdir!
Yenə tufan qopub, ildırım çaxır, Ümidlər diksinir yatmış körpə tək… Uyub xəyalların şirinliyinə Evini axtaran, sərkərdan köpək, Gəl sənin yalına ümid doğrayım, Bir az da göz yaşı töküm, içərsən. Solmuş arzulara basıb pəncəni Dünyanın içindən ötüb keçərsən… Dönər xəyallara bu ömür-filan, Bir udum ölümdə qərq olar ya da. İsti izlərini öpüb qoxlayan, Körpə küçüklərin qalar dünyada. Qorxma! Balaların çıxmaz yoluna, Arxanca boylanan gözləri gülər. Çünki yetimlərin bomboş yalına Ölmüş ümidlərin özləri gələr…
Azərbaycan uşaq ədəbiyyatşünaslığında şair Zaur Ustacın uşaq poeziyası və onun sənətkarlıq xüsusiyyətləri tədqiqatçı-yazıçı Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı fundamental monoqrafiyasında elmi-nəzəri müstəvidə geniş araşdırılmışdır. [1]
Bu elmi-bədii sistemin əsas istiqamətləri və uşaq dünyasının şairin baxış bucağından təqdimat xüsusiyyətləri aşağıdakılardan ibarətdir:
Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi
Poetik təfəkkür və uşaq psixologiyası: Şairin uşaq şeirləri sadəcə formaca yüngül qafiyələr deyil, uşağın daxili aləmini, onun həyata və əşyalara baxışını dəqiq duyan psixoloji köklərə əsaslanır. [1]
Dil və üslub sadəliyi: Uşaqların qavrayışına uyğun olaraq dilin oynaq, axıcı, anlaşıqlı və ritmik qurulması əsas götürülür. Xalq şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinin (tapmacalar, saymaqlar, bayatılar) ənənələri müasir poetik biçimdə davam etdirilir. [1, 2]
İstiqamətlərin sintezi: Tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın vurğuladığı kimi, şairin yaradıcılığında müasirlik, millilik və mənəvi-əxlaqi dəyərlər (o cümlədən milli-mənəvi köklər) üzvi şəkildə birləşir. [1]
Didaktizm və estetik zövqün balansı: Əsərlərdə uşağı birbaşa öyrətmək, mühazirə oxumaq əvəzinə, bədii obrazlar, oyunlu və əyləncəli süjetlər vasitəsilə tərbiyəvi və estetik mesajlar ötürülür.
Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
Göğsümde büyük bir dert feryat etti, Bilmem, bedenimde neler oluyor? Karşımda kederler susup kaldı, Belki mutluluk geldi, hüzün ölüyor?!
Bu aşk ve talih ne zaman, nasıl geldi, Daha dün yastığım ıslak değil miydi? Boşluğu hangi belirsiz hayal doldurdu, Daha dün bir şeyler eksik değil miydi?!
Kanımda sevinç coşup kaynamakta, Acaba ruhuma neler oluyor? Her daim sensin omuzdaşım, dayanağım, Ya Rab, sen mutluluk verdin, hüzün ölüyor.
Göğsümde bir şey feryat etti…
Yazar: Şehzade Ablakulova Halima Hudayberdiyeva Yaratıcılık Okulunun Öğrencisi
Tercüme ve yayına hazırlayan: Khaitov Khusniddin (Hüsniddin Hayıt) Halime Hüdayberdiyeva Yaratıcılık Okulunun Öğretmeni, Azerbaycan Gazeteciler Birliği üyesi Filoloji bilimleri alanında felsefe doktoru (PhD)
Zaur Ustac haqqında yeni kitab nəşr olunub Azərbaycan şairi, yazıçı-publisist Zaur Ustacın yaradıcılığına həsr olunmuş yeni elmi monoqrafiya işıq üzü görüb. Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) müəllifi olduğu “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı kitab 2026-cı ildə Bakı şəhərində “İmza” nəşrlər evində çap olunub. 280 səhifədən ibarət nəşrin ön sözünün müəllifi və elmi redaktoru pedaqogika elmləri doktoru, Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun professoru Kamal Camalovdur. Kitaba ədəbiyyatşünas-tənqidçilər Həcər Atakişiyeva və Günnur Ağayeva rəy veriblər. Monoqrafiyada Zaur Ustacın uşaq poeziyası elmi-nəzəri aspektdən araşdırılır, şairin poetik yaradıcılığının ideya-estetik xüsusiyyətləri, bədii ifadə vasitələri və sənətkarlıq prinsipləri təhlil olunur. Tədqiqatda uşaqların yaş və psixoloji xüsusiyyətlərinin poetik mətnlərdə əksi, obrazlar sistemi, dil və üslub, ritm, qafiyə, kompozisiya və poetik dinamika kimi məsələlərə geniş yer verilir. Kitabda, həmçinin, XXI əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişaf xüsusiyyətləri və bu ədəbi mühitdə Zaur Ustacın yaradıcılığının yeri araşdırılır. Müəllif şairin əsərlərini milli kimlik, vətənpərvərlik, ana dilinə bağlılıq, ailə dəyərləri, humanizm və əmək tərbiyəsi kontekstində təhlil edir. Tədqiqatda Zaur Ustacın uşaq şeirlərində folklor ənənələrindən yaradıcı bəhrələnmə, obrazlı və anlaşıqlı dil, ahəngdarlıq və uşaqların dünyasına uyğun poetik ifadə imkanları xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılır. Şairin yaradıcılığı konkret poetik nümunələr əsasında araşdırılır, onun uşaq poeziyasının pedaqoji və estetik xüsusiyyətləri nəzərdən keçirilir. Monoqrafiyada “Ağıllı Gülər”, “Tuncay” və digər şeirlər təhlilə cəlb olunur. Zaur Ustacın “Gülünün şeirləri”, “Güllünün şeirləri”, “Gülüzənin şeirləri” və “A1” kimi kitablarına da istinad edilir. Müəllif uşaq poeziyasının uşaqların dil bacarıqlarının, obrazlı təfəkkürünün, estetik zövqünün və mənəvi dünyasının formalaşmasındakı rolunu elmi mülahizələrlə əsaslandırmağa çalışır. Nəşrdə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tarixi inkişaf yolu da diqqətdən kənarda qalmır. Xalq yaradıcılığı nümunələri, klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndələrinin yaradıcılığı ilə müqayisələr aparılır, uşaq poeziyasının nəzəri və metodoloji məsələləri nəzərdən keçirilir. Kitabın elmi və praktik əhəmiyyəti onun yalnız ədəbiyyatşünaslar üçün deyil, pedaqoqlar, müəllimlər, magistrantlar, doktorantlar və uşaq ədəbiyyatı ilə maraqlanan geniş oxucu auditoriyası üçün də nəzərdə tutulması ilə səciyyələnir. Nəşr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərinin, uşaq poeziyasının bədii-estetik imkanlarının və Zaur Ustacın yaradıcılıq xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi baxımından diqqət çəkir. Ayətxan Ziyadın bu monoqrafiyası Zaur Ustacın uşaq poeziyasına həsr olunmuş sistemli elmi araşdırma kimi Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığına təqdim edilir. Yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı yaradıcıları; Zahid Xəlil, Qəşəm İsabəyli, Rafiq Yusifoğlu və Zaur Ustac yaradıcılığı haqqında müqayisəli şəkildə təqdim etdiyi “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı kitabı Bakı şəhərində 28 May metrosunun yaxınlığında yerləşən “Kitabevimaz” kitab evindən ibtidai sinif müəllimi, uşaq bağçası müəllimləri, pedaqoji təhsil alan tələbələr, məktəbəqədər hazırlıqla məşğul olan şəxslər və ümumiyyətlə uşaq ədəbiyyatı ilə maraqlanan hər bir şəxs 5 oktyabr Beynəlxalq Müəllimlər Günü ilə əlaqədar başlanmış aksıya – xeyriyyə tədbiri çərçivəsində olduqca simvolik bir qiymətə əldə edə bilərlər: https://kitabevim.az/az/ecommerce/roman-badii-adabiyyat/26312/zaur-ustacin-usaq-poeziyasinda-badii-sanatkarliq-sistemi-usaq-dunyasi-zaur-ustacin-gozu-ila
SAKİT VƏ ƏMİN (oçerk) Əsl qəhrəmanlıq səs-küylə gəlmir. Bəzən o, sakit bir insanın məsuliyyətli addımlarında, əsgərinə olan sevgisində, Vətən qarşısında verdiyi sözə son nəfəsədək sədaqətində görünür… Belə qəhrəmanlar haqqında danışarkən çox sözə ehtiyac qalmır. Onların ömür yolu öz-özlüyündə bir kitabdır. Hər səhifəsində bir insanın xarakteri, bir ailənin sevgisi, bir əsgərin sədaqəti, bir zabitin məsuliyyəti, bir Vətən oğlunun fədakarlığı görünür. Mayor Emin Bəhmən oğlu Süleymanovun həyatı da beləcə, sakit və əmin addımlarla yazılmış, son səhifəsi Vətən müharibəsinin qanlı-qürurlu tarixində tamamlanmış bir ömür kitabıdır. Onun haqqında danışanlar ilk növbədə xarakterini xatırlayırlar: ciddi idi, sirr saxlamağı bacarırdı, ailəcanlı idi, işinə son dərəcə məsuliyyətlə yanaşırdı. Ən başlıcası isə vətənpərvər idi. Əsgərlərini övladı kimi sevirdi. Bu xüsusiyyətlərin hər biri ayrıca bir insan keyfiyyətidir. Lakin bunlar bir şəxsdə birləşəndə artıq xarakterdən daha böyük məna qazanır – zabitlik ləyaqətinə çevrilir. Emin Süleymanov 21 iyul 1977-ci ildə İmişli rayonunda polis ailəsində dünyaya göz açmışdı. Uşaqlıq illəri İmişlinin doğma mühitində keçmişdi. O, Namiq Şirinov adına 5 saylı tam orta məktəbdə təhsil almış, sonralar həyat yolunu hərbi sahə ilə bağlamışdı. Hərbi peşə onun üçün təsadüfi seçim deyildi. İntizam, məsuliyyət, Vətənə xidmət kimi anlayışlar onun həyatında getdikcə daha möhkəm yer tuturdu. 1992-1995-ci illərdə Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseydə təhsil alması Eminin gələcək zabitlik yolunda mühüm mərhələ oldu. Hərbi liseydə formalaşan nizam-intizam, kollektivçilik, məsuliyyət və Vətənə bağlılıq duyğuları sonrakı həyatında da özünü göstərdi. 1995-ci ildə Həzi Aslanov adına Bakı Ali Birləşmiş Komandanlıq Məktəbinə daxil olan Emin Süleymanov burada ali hərbi təhsil aldı. Sonralar bu ali məktəb Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbi kimi fəaliyyət göstərdi. Emin artilleriyaçı ixtisasına yiyələndi. 1999-cu ildə ali hərbi məktəbi bitirərək leytenant rütbəsində hərbi xidmətə başlayan gənc zabitin qarşısında uzun və məsuliyyətli bir yol açıldı. Gənc yaşlarından hərbi hissələrdə xidmət edən Emin Süleymanov zaman keçdikcə öz peşəkarlığı, intizamı və məsuliyyətli davranışı ilə seçildi. Zabitlik onun üçün yalnız rütbə, çin deyi, eyni zamanda çiyində böyük məsuliyyət demək idi. Zabit olmaq əsgərin qarşısında cavabdeh olmaq, verilmiş tapşırığın nəticəsini düşünmək, çətin anda düzgün qərar vermək, özündən əvvəl xidmət etdiyi dövlətin və Vətənin mənafeyini düşünmək idi. Bu baxımdan “sakit” sözü onun xarakterini ifadə edən ən doğru sözlərdən biridir. Sakit insanlar bəzən yanlış anlaşılır. Onların daxili dünyasının zənginliyi zahiri təmkininin arxasında görünməyə bilər. Lakin hərbi mühitdə insanın əsl xarakteri çətinlik qarşısında üzə çıxır. Emin Süleymanov da çətin anlarda özünü itirməyən, məsuliyyəti üzərinə götürməyi bacaran zabitlərdən idi. Onun sakitliyində zəiflik yox, özünəinam vardı. Əminliyində isə məsuliyyət. Emin Süleymanov ailəli idi. Həyat yoldaşı Məhsəti xanımla iki övlad böyüdürdü. Bir oğlu, bir qızı onun üçün həyatın ən böyük mənalarından idi. Evdə onu gözləyən ailəsi, övladlarının səsi, ata qayğısına ehtiyacı olan iki balası vardı. Amma hərbçi ailələrinin taleyində bir həqiqət var: ata evdə ailənin başçısı olduğu kimi, xidmətdə də Vətənin oğludur. Emin bu iki məsuliyyəti öz həyatında birləşdirə bilmişdi. Ailəsinə bağlı, ailəcanlı insan kimi tanınırdı. Eyni zamanda xidmət etdiyi hərbi hissənin, rəhbərlik etdiyi şəxsi heyətin qarşısında üzərinə düşən vəzifəni layiqincə yerinə yetirirdi. Onun haqqında deyilən “əsgərlərini övladı kimi sevirdi” ifadəsi bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Əsgəri sevmək onu qorumaqdır. Əsgəri qorumaq isə hərbi rəhbər üçün yalnız insani hiss deyil, həm də peşə borcudur. Emin Süleymanovun zabit obrazının mühüm cəhətlərindən biri məhz bu idi: tabeliyində olan şəxsi heyətə yalnız icraçı qüvvə kimi deyil, həyatını etibar etdiyi insanlar kimi yanaşırdı. 2020-ci ilin 27 sentyabrında Azərbaycan tarixinin ən mühüm səhifələrindən biri başladı. Vətən müharibəsi Azərbaycan Ordusunun qarşısında böyük və tarixi vəzifələr qoydu. Uzun illər işğal altında qalan torpaqlarımızın azad edilməsi uğrunda başlayan döyüşlər qısa zamanda böyük bir xalq savaşına çevrildi. Emin Süleymanov da bu müharibənin ilk günlərindən döyüşlərdə iştirak etdi. Artilleriyaçı zabit üçün döyüş meydanı həm də dəqiqlik, soyuqqanlılıq, peşəkarlıq və məsuliyyət tələb edən bir məkandır. Burada səhvin qiyməti ağırdır. Bir qərarın arxasında əsgərin həyatı, bir bölmənin taleyi, bəzən bütöv bir əməliyyatın nəticəsi dayanır. Mayor Emin Süleymanov belə bir məsuliyyətin içində döyüşürdü. Murovdağ… Füzuli… Xocavənd… Şuşa… Daşaltı… Laçın… Bu adların hər biri Vətən müharibəsinin tarixində ayrıca bir səhifədir. Emin Süleymanov həmin səhifələrin bir çoxunda öz imzasını qanı ilə yazdı. Murovdağ istiqamətində gedən döyüşlərdə iştirak edən Azərbaycan əsgər və zabitləri çətin relyef, ağır hava şəraiti və düşmənin müqaviməti ilə üz-üzə idilər. Burada döyüşmək təkcə silah və texnika deyil, dözüm, iradə və mənəvi möhkəmlik tələb edirdi. Emin bütün bu sınaqlardan keçdi. Sonra Füzuli istiqaməti… Füzulinin azadlığı Azərbaycan Ordusunun böyük uğurlarından biri idi. Şəhərin və rayonun kəndlərinin azad olunması istiqamətində gedən döyüşlərdə Azərbaycan hərbçiləri böyük qəhrəmanlıq göstərdilər. Emin Süleymanov da bu döyüşlərdə iştirak edən zabitlərdən biri idi. Xocavənd istiqamətində döyüşlər daha bir ağır sınaq idi. Döyüşlərin coğrafiyası genişləndikcə mayor Emin Süleymanovun hərbi yolu da Vətən müharibəsinin müxtəlif istiqamətlərindən keçirdi. Lakin qarşıda ən böyük sınaqlardan biri – Şuşa dayanırdı. Şuşa! Azərbaycanın ruhunun, tarixinin, mədəniyyətinin, musiqisinin, poeziyasının şəhəri. Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlər Vətən müharibəsinin ən ağır və ən şərəfli səhifələrindən birinə çevrildi. Emin Süleymanov 7 noyabr 2020-ci ildə Şuşa rayonunun Daşaltı kəndi istiqamətində gedən əməliyyatlarda iştirak etdi. Daşaltı… Bu adın özündə böyük bir tarix var. Şuşaya gedən yolun yaddaşında Daşaltının xüsusi yeri var. 2020-ci ilin noyabrında Azərbaycan Ordusunun qəhrəman oğulları həmin istiqamətdə böyük iradə və fədakarlıq göstərdilər. Emin də həmin döyüşçülərin sırasında idi. Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə göstərdiyi şəxsi igidlik və şücaət sonralar dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirildi. Emin Süleymanov ölümündən sonra “Şuşanın azad olunmasına görə” medalı ilə təltif edildi. Lakin Eminin döyüş yolu Şuşa ilə bitmirdi. Laçın istiqamətində də döyüş tapşırıqlarının yerinə yetirilməsi davam edirdi. 9 noyabr 2020-ci il… Müharibənin qələbəyə çox yaxın olduğu, Azərbaycanın bütün xalqının böyük bir tarixi xəbəri gözlədiyi günlərdən biri. Laçın istiqaməti. Döyüş tapşırığı. Və mayor Emin Süleymanov… Həmin gün o, döyüş tapşırığının yerinə yetirilməsi zamanı şəhid oldu. Beləcə, 43 illik ömür yolu Vətən uğrunda şəhidlik zirvəsində tamamlandı. Şəhidlik… İmişli torpağı onu bağrına basdı. Emin Süleymanov Xubyarlı kənd qəbiristanlığında dəfn edildi. Şəhid zabitin həyatı haqqında danışarkən onun təltiflərini də xatırlamaq lazımdır. Emin Süleymanov xidmət illərində III, II və I dərəcəli “Qüsursuz xidmətə görə” medalları ilə təltif olunmuşdu. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi, 95 illiyi və Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi yubiley medallarına layiq görülmüşdü. Vətən müharibəsində göstərdiyi xidmətlərə görə isə ölümündən sonra “Vətən uğrunda”, “İgidliyə görə”, “Xocavəndin azad olunmasına görə”, “Şuşanın azad olunmasına görə” medalları ilə təltif edildi. Həmçinin Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda döyüşlərdə göstərdiyi igidlik və vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyinə görə III dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” ordeninə layiq görüldü. Bu təltiflər bir zabitin ömür yolunun dövlət tərəfindən verilmiş qiymətidir. Emin Süleymanovun atası Bəhmən Nəriman oğlu Süleymanov, anası Tamara Nəzər qızı Süleymanova idi. Onun Mehman və Elçin adlı qardaşları, Şəhla adlı bacısı vardı. Bu ailənin bir övladı Vətən müharibəsində şəhid oldu. Bu, yalnız bir ailənin itkisi deyildi. Bu, Azərbaycan ailələrinin 2020-ci ildə yaşadığı böyük ağrıların bir hissəsi idi. Amma hər ağrının içində qürur da vardı. Çünki Eminin ailəsi bilirdi ki, onların oğlu, həyat yoldaşı, atası, qardaşı öz ömrünü Vətən yolunda başa vurub. Onun oğlu Bəhmən və qızı Emilya atasının adını yalnız ailə xatirəsi kimi deyil, Azərbaycan tarixinin şərəfli bir səhifəsi kimi daşıyacaqlar. Atalar gedir, adlar qalır. Övladlar böyüyür, atalarının ömrünü öyrənirlər. Bir gün onlar öz övladlarına danışacaqlar: “Bizim atamız mayor Emin Süleymanov idi. O, Vətən müharibəsində döyüşdü. Şuşanın, Xocavəndin, Füzulinin, Murovdağın, Laçının azadlığı uğrunda vuruşdu. Vətən üçün şəhid oldu.” Bu sözlər bir ailənin tarixindən çıxaraq xalqın yaddaşına çevrilir. Emin Süleymanov haqqında “ciddi”, “sakit”, “sirr saxlamağı bacaran”, “məsuliyyətli”, “ailəcanlı”, “vətənpərvər” deyirlər. Bütün bu sözlərin içində onun şəxsiyyətini tamamlayan bir məqam var: əminlik. O, öz işini bilirdi. Öz məsuliyyətini anlayırdı. Əsgərinə münasibətini bilirdi. Ailəsinin ona olan ehtiyacını bilirdi. Vətənin qarşısında borcunu bilirdi. Və son ana qədər öz yolundan dönmədi. “Sakit və əmin” – onun xarakterini ifadə edən bu iki söz əslində bir zabitin bütöv həyat fəlsəfəsini özündə cəmləşdirir. Sakit idi – çünki özünə inanırdı. Əmin idi – çünki qarşısında dayanan məqsədin müqəddəsliyini dərk edirdi. Bu gün Emin Süleymanovun adı çəkiləndə yalnız bir mayorun bioqrafiyasından danışmırıq. Biz Azərbaycan zabitinin obrazından danışırıq. O zabitin ki, sakit görünür, amma daxilində böyük bir Vətən sevgisi daşıyır. O zabitin ki, əsgərinə övladı kimi yanaşır. O zabitin ki, verilən tapşırığı yerinə yetirməyi şərəf məsələsi sayır. O zabitin ki, son döyüşünə qədər öz vəzifə başında olur. O zabitin ki, Vətən uğrunda canından keçməyi ən ali xidmət hesab edir. Emin Süleymanovun həyat yolu gələcək nəsillər üçün də bir örnəkdir.
Tanınmış yazıçı Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Ziyadar” mükafatı laureatı Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” adlı yeni kitabı işıq üzü görüb. Yazarlar cameəsi adından bu münasibətlə Sədulla müəllimi təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!
Qeyd edək ki, “Şəhid atası” Sədulla Şirinovun sayca yeddinci kitabdır. Onun əvvəllər işıq üzü görmüş digər altı kitabı da PDF formatında aşağıda təqdim olunub (bu kitabları səhərimizin kitab dükanlarından ənənəvi kağız variantnda da əldə etmək mümkündür):
Bayramınız mübarək olsun əziz yazarlar və oxucular!
YAXŞI MÜƏLLİM (doqquzuncu yazı) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! İnsan həyatında elə peşələr var ki, onların dəyərini yalnız qazanc, vəzifə, ad-san və cəmiyyətdə tutulan mövqe ilə ölçmək mümkün deyil. Bu peşələrin əsas meyarı insan yetişdirmək, şəxsiyyət formalaşdırmaq, biliyi mənəvi dəyərlə birləşdirmək və gələcək nəsillərin yoluna işıq salmaqdır. Müəllimlik də məhz belə peşələrdəndir. Əsl müəllim şagirdə yalnız dərs keçmir; ona düşünməyi, fərqləndirməyi, haqqı nahaqdan ayırmağı, insanlara münasibətdə ədalətli olmağı öyrədir. Bəzən müəllimin bir sözü, bir davranışı, hətta vaxtında göstərdiyi mərhəmət insanın bütün həyat istiqamətini dəyişə bilir. Tanınmış yazıçı Sədulla Şirinovun “Yaxşı müəllim” əsəri bu həqiqətləri bədii düşüncənin imkanları ilə oxucuya çatdıran, müəllim şəxsiyyətini insan taleyi, mənəvi məsuliyyət və ədalət anlayışları ilə əlaqələndirən əsər kimi diqqəti cəlb edir. Burada müəllimlik sadəcə bir əmək fəaliyyəti deyil, insanın öz ömrünə verdiyi məna, cəmiyyət qarşısında daşıdığı məsuliyyət və gələcək nəsillərə ötürdüyü mənəvi mirasdır. Əsərin mərkəzində dayanan Zəfər obrazının həyat yolu vasitəsilə müəllif oxucunu bir sıra mühüm suallar üzərində düşünməyə dəvət edir: Yaxşı insan olmaq nə deməkdir? Ədalət hissi necə formalaşır? Uşaqlıqda yaşanan haqsızlıqlar insanın xarakterinə necə təsir göstərir? Müəllimin əsl böyüklüyü nədədir? Və nəhayət, insan ömrünün mənalı keçdiyini hansı meyarlarla müəyyənləşdirmək olar? Sədulla Şirinov bu suallara yalnız nəzəri mülahizələrlə cavab vermir. O, qəhrəmanının uşaqlığına, ailə mühitinə, məktəb həyatına, müəllimləri ilə münasibətlərinə və sonrakı peşə seçiminə müraciət edərək oxucuya canlı insan taleyi təqdim edir. Bu talenin arxasında isə bütöv bir dövrün çətinlikləri, kənd həyatının özünəməxsus xüsusiyyətləri, ailə məsuliyyəti və insanı insan edən mənəvi keyfiyyətlər dayanır. “Yaxşı müəllim”in girişindəki düşüncələr əsərin ideya istiqamətini müəyyənləşdirir. Müəllif insanın qədim tarixindən, cəmiyyətin formalaşmasından, haqq və haqsızlıq anlayışlarının meydana çıxmasından söz açaraq oxucunu daha geniş mənəvi müstəviyə aparır. Bu yanaşma təsadüfi deyil. Çünki insanın ədalət axtarışı yalnız bir dövrün və ya bir şəxsin problemi deyil; bəşər tarixinin bütün mərhələlərində müxtəlif formalarda üzə çıxan məsələdir. Əsərin başlanğıcında Bəxtiyar Vahabzadənin Allah və həqiqət mövzusuna toxunan fikrinə müraciət edilməsi də bu düşüncə xəttini gücləndirir. Burada əsas məsələ yalnız dini və fəlsəfi mülahizə yürütmək deyil, insanın öz davranışına, vicdanına və məsuliyyətinə münasibətini müəyyənləşdirməkdir. Ədalət haqqında danışmaq asandır, lakin ədalətli olmaq hər zaman asan deyil. Həqiqəti müdafiə etməkdən söz açmaq mümkündür, amma həqiqətin tələb etdiyi məsuliyyəti üzərinə götürmək insanın xarakterindən asılıdır. Sədulla Şirinovun əsərində bu fəlsəfi başlanğıc sonrakı hadisələrdən ayrı qalmır. Zəfərin uşaqlıqda rastlaşdığı haqsızlıqlar, məktəbdə üzləşdiyi münasibətlər, müəllimlərinin davranışları və sonrakı həyatında qarşılaşdığı insan taleləri həmin sualların bədii davamına çevrilir. Beləliklə, girişdə irəli sürülən ümumi mülahizələr qəhrəmanın konkret həyat təcrübəsində sınaqdan keçirilir. Əsərin əsas üstünlüklərindən biri də budur: müəllif oxucunu hazır nəticə ilə kifayətlənməyə çağırmır. O, hadisələri və münasibətləri göstərir, insan davranışlarının səbəbləri barədə düşünmək imkanı yaradır. Oxucu da bu prosesdə yalnız müşahidəçi deyil, mənəvi mühakimə aparan tərəfə çevrilir. Zəfərin uşaqlıq illəri İkinci Dünya müharibəsinin ağır günlərinə təsadüf edir. Hələ yeddi yaşında olduğu vaxt ailənin dörd əmisi cəbhəyə yollanır. Bu hadisə onun uşaqlıq dünyasına müharibənin ilk kölgəsini salır. Müharibə onun üçün uzaq cəbhələrdə baş verən hadisələrdən ibarət deyil; ailədən ayrılan insanlar, evdəki narahatlıq, zəhmətin artması və gündəlik həyatın çətinləşməsi deməkdir. Əsərdə ailənin məişət qayğıları, kənd həyatının ağırlığı və uşaqların erkən yaşlarından əməyə alışması diqqətə çatdırılır. Zəfər məktəbdən sonra anasına kömək edir, ailənin iş-gücündə iştirak edir. Onun uşaqlığı yalnız oyun və əyləncə ilə keçmir. O, həyatın çətinliklərini yaşına uyğun olmayan bir erkənliklə dərk etməyə başlayır. Qardaşı Mahirin müharibənin səbəbləri və insanların bir-birini niyə öldürməsi barədə sualları əsərin düşündürücü məqamlarındandır. Bu suallar uşağın sadəlövh marağından daha geniş məna daşıyır. İnsan dünyaya gəlir, böyüyür, ailə qurur, zəhmət çəkir, həyatını qurmağa çalışır. Bəs bütün bunları dağıdan müharibələr niyə baş verir? İnsan niyə başqa insanın həyatına qəsd edir? Bu suallara asan cavab vermək mümkün deyil. Ancaq onların uşağın düşüncəsində yaranması gələcəkdə onun dünyagörüşünün hansı istiqamətdə formalaşacağını anlamağa kömək edir. Zəfərin ailə mühitində gördüyü zəhmət, böyüklərin qayğıları və müharibənin doğurduğu narahatlıqlar onda məsuliyyət hissini gücləndirir. O, həyatın yalnız şəxsi istəklərdən ibarət olmadığını, insanın ailəsinə, yaxınlarına və ətrafındakılara qarşı borcunun olduğunu erkən yaşlarından öyrənir. Müəllif bu uşaqlığı idealizə etmir. Çətinliklər qəhrəmanın həyatında real ağırlıq kimi görünür. Lakin həmin çətinliklər onun xarakterinin formalaşdığı mühitə çevrilir. Zəfərin sonrakı davranışlarını, ədalət duyğusunu və insanlara münasibətini anlamaq üçün məhz bu başlanğıcı nəzərə almaq vacibdir. Zəfərin xarakterində diqqət çəkən cəhətlərdən biri başqalarının dərdinə biganə qala bilməməsidir. O, gördüyü hadisələrə yalnız öz maraqları baxımından yanaşmır. Ətrafında baş verənlər onun düşüncəsində suallar yaradır, haqsızlıq gördükdə münasibət bildirmək ehtiyacı hiss edir. Əsərdə onun məktəb yoldaşları Davud və Əli ilə münasibətləri bu xüsusiyyəti üzə çıxarır. Zəfərin davranışları ətrafındakıların hamısı tərəfindən dərhal düzgün başa düşülmür. Bəzən onun mövqeyi mübahisəyə səbəb olur, bəzən də böyüklər hadisənin mahiyyətini araşdırmadan hökm verməyə meyil göstərirlər. Bu vəziyyət uşağın ədalət hissini sınağa çəkir. Zəfər obrazını maraqlı edən onun bütün hallarda qüsursuz təqdim olunması deyil. Əksinə, o, həyatın içində böyüyən, münasibətlərin mürəkkəbliyini tədricən anlayan bir insandır. Onun şəxsiyyətinin əsasını təşkil edən mənəvi keyfiyyətlər hadisələr və münasibətlər vasitəsilə üzə çıxır. Zəfərin davranışlarında ailədən aldığı tərbiyənin, xüsusilə babası Rüstəmin təsirini də görmək mümkündür. Böyüklərin həyat təcrübəsi, münasibətləri və verdikləri məsləhətlər uşağın düşüncə dünyasında iz buraxır. İnsanın tərbiyəsi yalnız ona deyilən sözlərlə formalaşmır; o, böyüklərin necə davrandığını, çətin vəziyyətlərdə hansı qərarlar verdiyini də müşahidə edir. Zəfərin həyatında bu mənəvi təsir mühüm yer tutur. Əsərin bu xətti oxucuya bir həqiqəti xatırladır: yaxşı müəllim yetişmədən əvvəl insan kimi formalaşmalıdır. Başqalarına ədaləti öyrədəcək şəxsin özü ədalətin nə olduğunu hiss etməli, başqasının ağrısını anlamağı bacarmalıdır. Zəfərin uşaqlıq təcrübələri gələcək müəllim şəxsiyyətinin mənəvi bünövrəsi kimi mənalandırılır. Əsərin mühüm epizodlarından biri Zəfərin məktəbdə qarşılaşdığı anlaşılmazlıq və haqsız münasibətlə bağlıdır. O, məktəb yoldaşının ailəsinə və müharibə şəraitində yaşayan insanlara münasibətdə hörmətin qorunmasını istəyir. Lakin hadisənin mahiyyəti dərhal aydınlaşmır. Davud və Əli ilə yaranan münaqişə nəticəsində Zəfərin mövqeyi böyüklər tərəfindən düzgün qiymətləndirilməyə bilər. Məktəbin müəllimlərindən Cəlal müəllim və direktor Vaqif müəllimin münasibəti bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Əvvəlcə hadisəyə bir tərəfdən baxılması və Zəfərin davranışının tam anlaşılmaması müəllim nüfuzunun özü-özlüyündə səhvsiz qərar demək olmadığını göstərir. Müəllim də insandır; o da müəyyən anda tələsik nəticəyə gələ, hadisənin görünən tərəfinə aldanaraq yanlış mühakimə yürüdə bilər. Lakin əsərin mənəvi məğzi məhz burada üzə çıxır: səhvi dərk etmək və münasibəti yenidən qiymətləndirmək mümkündür. Vaqif müəllimin sonradan məsələyə başqa cür yanaşması, baş verənlərin mahiyyətini anlamağa çalışması müəllimin böyüklüyünün yalnız hökm verməkdə deyil, öz hökmünü yenidən nəzərdən keçirə bilməkdə olduğunu göstərir. Bu epizod məktəb mühitində ədalətli münasibətin nə qədər vacib olduğunu xatırladır. Uşaq üçün müəllimin sözü və qərarı böyük məna daşıyır. Ədalətsiz münasibət onun qəlbində dərin iz qoya, özünə inamını sarsıda bilər. Əksinə, səhvin etirafı və ədalətin bərpası uşağın insanlara inamını qoruyur. Zəfərin davranışına görə onu dərhal mühakimə etmək əvəzinə hadisənin səbəblərini öyrənmək, hər iki tərəfi dinləmək və nəticəyə tələsməmək müəllim üçün vacib keyfiyyətlərdir. Müəllifin bu hadisəyə diqqət yetirməsi təsadüfi deyil. Çünki yaxşı müəllim olmaq ilk növbədə şagirdi anlamaqdan başlayır. Xatın xalanın Zəfərin yaxşı xüsusiyyətlərini qiymətləndirməsi də qəhrəmanın xarakterinin yalnız məktəb mühitində deyil, gündəlik insan münasibətlərində də görünən tərəflərini tamamlayır. İnsan haqqında fikir formalaşdırarkən bir hadisəyə deyil, onun ümumi davranışına, başqalarına münasibətinə və mənəvi mövqeyinə diqqət yetirmək lazımdır. “Yaxşı müəllim”də insan münasibətlərinin qaranlıq tərəfləri də təsvir olunur. Müəllif “mərdimazarlar” anlayışı ətrafında formalaşan hadisələr vasitəsilə başqasına mane olmağa, onun yaxşı niyyətini yanlış təqdim etməyə və münasibətlərdən öz xeyrinə istifadə etməyə meyilli insanların yaratdığı problemlərə diqqət çəkir. Bu məqamlar əsərin ümumi ideyasına xidmət edir. Çünki insanın xarakteri yalnız rahat şəraitdə deyil, anlaşılmazlıq, təzyiq və haqsızlıq qarşısında daha aydın görünür. Belə məqamlarda bir insan qisas almağa, digəri susmağa, başqası isə həqiqəti müdafiə etməyə üstünlük verə bilər. Seçilən yol insanın daxili dünyasını üzə çıxarır. Zəfərin həyatında rast gəlinən münasibətlər onun insanları daha dərindən tanımasına imkan yaradır. O, hər kəsin zahiri görünüşünə və sözlərinə əsasən hökm verməyin düzgün olmadığını öyrənir. İnsan haqqında həqiqi təsəvvür onun davranışları, başqalarının haqqına münasibəti və çətin anlarda göstərdiyi mövqe əsasında yaranır. Müəllifin diqqətə çatdırdığı digər vacib məsələ bağışlamaq, ailə sevgisi və insanın öz davranışlarına cavabdeh olmasıdır. Əsərdə alkoqol, ailədaxili münasibətlər və bağışlama mövzularına toxunan dialoqlar da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. İnsan səhv edə bilər, lakin səhvin nəticələrini anlamaq və münasibətlərini düzəltməyə çalışmaq da onun məsuliyyətidir. Bağışlamaq isə hər şeyi unutmaq və ya yanlış davranışı normal qəbul etmək demək deyil; bu, insan münasibətlərinin mənəvi tərəfini dərk etməkdir. Beləliklə, əsərdə yaxşılıq sadəlövh güzəşt, ədalət isə sərt hökm kimi təqdim edilmir. İnsan həm mərhəmətli, həm də prinsipial ola bilər. Əsas məsələ başqasının haqqını qorumaqla insanlıqdan uzaqlaşmamaq, həqiqəti müdafiə etməklə vicdanı itirməməkdir. Vaqif müəllimin obrazı əsərin müəllimlik mövzusunu açan mühüm istiqamətlərdən biridir. Onun Zəfərlə bağlı hadisəyə münasibətinin dəyişməsi müəllim nüfuzunun mahiyyəti barədə düşünməyə əsas verir. Müəllim olmaq yalnız bilik vermək və sinifdə intizam yaratmaq deyil. Müəllim hər bir şagirdin fərdi xüsusiyyətlərini, ailə vəziyyətini və davranışının arxasında dayanan səbəbləri anlamağa çalışmalıdır. Şagirdin hərəkətini qiymətləndirərkən təkcə zahiri nəticəni deyil, həmin hərəkətə gətirən şəraiti də nəzərə almaq vacibdir. Bu mənada Vaqif müəllimin hadisəyə yenidən baxması onun şəxsiyyətində müsbət dəyişimin göstəricisi kimi dəyərləndirilə bilər. İnsan öz səhvini qəbul etdikdə nüfuzunu mütləq itirmir; əksinə, ədalətə sadiqliyini nümayiş etdirir. Xüsusilə uşaqlar qarşısında bunu bacarmaq böyük mənəvi məsuliyyət tələb edir. Əsərin oxucuya ünvanladığı mesaj aydındır: müəllimin sözü şagirdin yaddaşında uzun müddət yaşaya bilər. Buna görə müəllim danışarkən də, qərar verərkən də, şagirdə münasibət bildirərkən də diqqətli olmalıdır. Bir uşağı dinləmək, onu başa düşməyə çalışmaq, tələsik hökm verməmək pedaqoji fəaliyyətin ayrılmaz hissəsidir. Zəfərin həyatında yaşanan hadisələr onun gələcəkdə hansı müəllim olacağını da müəyyənləşdirən təcrübəyə çevrilir. O, bir zamanlar özü anlaşılmaq ehtiyacı duyan uşaq olub. Bu təcrübə sonradan şagirdlərinə münasibətində həssaslıq və anlayış göstərməsinə mənəvi zəmin yaradır. Zəfərdən Zəfər müəllimə: seçilmiş həyat yolu Əsərin əsas xətti Zəfərin uşaqlıqdan yetkinliyə doğru inkişafı ilə tamamlanır. Zaman keçir, həyat təcrübəsi artır və o, Zəfər müəllim kimi tanınır. 1953-cü ildə öz doğma kəndində tarix müəllimi kimi fəaliyyətə başlaması onun həyat yolunda mühüm mərhələdir. Bu seçim sadəcə iş yeri müəyyənləşdirmək məsələsi deyil. Zəfər müəllim üçün kəndə qayıtmaq, tanıdığı insanların arasında yaşamaq və uşaqlara dərs demək həyatın mənasına dair şəxsi qərardır. Universitetdə qalmaq, elmi fəaliyyətlə məşğul olmaq, aspiranturaya qəbul olunmaq, gələcəkdə elmlər doktoru və professor olmaq imkanları onun qarşısında mövcud olan alternativlər kimi təqdim edilir. Lakin ailəyə bağlılıq və mərhəmət hissi onun kəndə qayıtmasında mühüm rol oynayır. Bu məqamda müəllif uğur anlayışına fərqli baxış təqdim edir. Cəmiyyətdə bəzən insanın uğuru onun vəzifəsi, elmi adı, qazancı və tanınması ilə ölçülür. Halbuki hər bir insanın həyat məqsədi eyni deyil. Kimsə elmdə, kimsə istehsalatda, kimsə ictimai fəaliyyətdə, başqası isə müəllimlikdə özünü reallaşdıra bilər. Əsas məsələ seçilən yolun insanın daxili istəklərinə, mənəvi dəyərlərinə və məsuliyyət hissinə uyğun olmasıdır. Zəfər müəllimin Arzu müəllimə ilə söhbəti bu baxımdan əsərin ideya yükünü aydınlaşdırır. Universitetdə qalıb alim olmaq imkanından danışılarkən o, yaxşı müəllim olmaq istəyinin öz həyatında əsas yer tutduğunu bildirir. Onun üçün kəndə qayıtmaq uğursuzluq və ya böyük imkanlardan imtina deyil. Əksinə, bu seçim özünü tanımaq, nə istədiyini bilmək və həmin məqsədə sadiq qalmaq nümunəsidir. Zəfər müəllimin ömrünün mənasız keçmədiyini düşünməsi əsərin ən mühüm mənəvi nəticələrindən biridir. O, peşələrin ən şərəflilərindən saydığı müəllimliklə məşğul olmağı həyatının əsas qazancı kimi dəyərləndirir. Bu mövqe insanın öz həyatını başqalarının meyarları ilə deyil, gördüyü işin mənası ilə ölçməsinin vacibliyini göstərir. Əsərdə onun Universitetə yalnız kimdənsə geri qalmamaq, vəzifə tutmaq və ya “böyük adam” olmaq məqsədilə qəbul edilmədiyinin vurğulanması da təsadüfi deyil. Zəfər müəllimin seçimində şöhrət həvəsindən çox, şəxsi məsuliyyət və insanlara faydalı olmaq istəyi dayanır. O, özünü başqalarından üstün göstərmək üçün deyil, bildiklərini başqalarına çatdırmaq üçün müəllimlik yolunu seçir. Zəfər müəllimin həyat yolu əsərdə müəllimlik peşəsinin daha geniş mənasını açır. Müəllim tarixdən, ədəbiyyatdan və ya başqa fəndən dərs deyə bilər, lakin onun təsiri dərs saatı ilə məhdudlaşmır. Şagird müəllimin danışıq tərzindən, insanlara münasibətindən, ədalət hissindən, verdiyi qərarlardan və davranışlarından da öyrənir. Əsərdə Arifin Trabzonda yaşaması və müəllimin dərs vaxtı sinifdəki mühitə cavabdeh olması barədə xatırlatması bu mövzunu başqa tərəfdən tamamlayır. Dərs prosesi yalnız məlumatın ötürülməsi deyil, həm də diqqət, intizam və qarşılıqlı hörmət üzərində qurulan bir mühitdir. Müəllim həmin mühitin qorunmasına məsuliyyət daşıyır. Şagirdlərin öyrənmək imkanını müdafiə etmək, sinifdəki münasibətləri sağlam istiqamətdə saxlamaq müəllimin gündəlik vəzifələrinin tərkib hissəsidir. Burada intizamla sərtliyi, nüfuzla qorxunu qarışdırmamaq da vacibdir. Şagird müəllimə yalnız cəzadan çəkindiyi üçün deyil, onun ədalətinə və biliyinə inandığı üçün hörmət etməlidir. Belə münasibət bir gündə yaranmır. Müəllim bunu ardıcıl davranışı, sözlə əməl arasındakı uyğunluğu və hər bir şagirdə insani münasibəti ilə qazanır. Zəfər müəllimin obrazı göstərir ki, yaxşı müəllimin əsas xüsusiyyətlərindən biri öz peşəsini mənəvi missiya kimi qəbul etməsidir. O, şagirdin uğurunu yalnız qiymətlərlə ölçmür; insanın yetişməsinə, düşüncə qabiliyyətinin inkişafına və cəmiyyətə faydalı şəxsiyyət kimi formalaşmasına əhəmiyyət verir. Zəfər müəllimin tarix fənnini tədris etməsi əsərdə xüsusi məna daşıyır. Tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıllığı deyil. O, insanların seçimlərini, cəmiyyətlərin inkişafını, müharibələrin nəticələrini, ədalət və haqsızlıq nümunələrini anlamaq vasitəsidir. Uşaqlığı müharibə illərinə düşən bir insanın sonradan tarix müəllimi olması obrazın həyat xəttinə əlavə məna verir. Zəfər müharibənin ailələrə və gündəlik həyata təsirini uşaqlıqda müşahidə edib. İnsanların ayrılığı, zəhmətin ağırlaşması və gələcəklə bağlı narahatlıqlar onun şəxsi yaddaşında yer alıb. Belə təcrübələr keçmişi yalnız tarix kitabının səhifələri kimi deyil, insan taleləri ilə bağlı hadisələr kimi dərk etməyə imkan verir. Tarix müəlliminin işi şagirdə faktları öyrətməklə bitmir. O, keçmişin təcrübəsindən nəticə çıxarmağı, hadisələrin səbəb və nəticələrini araşdırmağı, insanın tarixi proseslərdəki rolunu anlamağı da öyrətməlidir. Bu baxımdan Zəfər müəllimin peşəsi əsərin başlanğıcındakı müharibə, insanlıq və ədalət mövzuları ilə üzvi şəkildə əlaqələnir. Əsərdə müəllimin kəndinə qayıtması da bu mənəvi məsuliyyətin bir hissəsi kimi oxuna bilər. O, özünü tanıdığı mühitdə, gələcək nəslin formalaşmasında iştirak edəcəyi yerdə görür. Onun üçün doğma kənd yalnız yaşayış məkanı deyil, əməyini və biliyini sərf edə biləcəyi insanlarla bağlı mənəvi çevrədir. “Yaxşı müəllim”in ideya dairəsi məktəb və müəllimlik mövzusu ilə məhdudlaşmır. Əsərdə zəhmətkeş insanın haqqının tapdalanması, pensiya məsələsində düzgün münasibət göstərilməməsi və təsərrüfat rəhbərinin haqsız davranışı ilə bağlı hadisə də diqqət çəkir. Bu süjet xətti oxucunu sosial ədalət və insan ləyaqəti barədə düşünməyə yönəldir. İnsan ömrünün böyük hissəsini zəhmətə sərf edir. Onun əməyinin qarşılığını almaq, yaşlılıq dövründə hüquqlarının qorunması və ləyaqətli münasibətlə qarşılaşması cəmiyyətin mənəvi səviyyəsini göstərən meyarlardandır. Əgər insanın uzun illər çəkdiyi zəhmətin haqqı verilmirsə, burada yalnız maddi problem deyil, həm də vicdan və məsuliyyət məsələsi meydana çıxır. Bu hadisənin əsərdə yer alması müəllifin ədalət anlayışına geniş yanaşdığını göstərir. Ədalət yalnız uşağın məktəbdə düzgün qiymətləndirilməsi və ya müəllimin şagirdə münasibəti ilə məhdudlaşmır. O, ailədə, iş yerində, idarəçilikdə və cəmiyyətin bütün sahələrində qorunmalıdır. Zəfər müəllimin düşüncə dünyasında insanın haqqını müdafiə etmək ideyasının mühüm yer tutması onun həyat təcrübəsi ilə bağlıdır. O, uşaqlıqdan etibarən haqsızlığın insan qəlbində necə iz buraxa bildiyini görüb. Yetkinlik dövründə bu təcrübə ona hadisələri daha geniş mənəvi müstəvidə qiymətləndirmək imkanı verir. Beləliklə, müəllif oxucuya xatırladır ki, yaxşı insan və yaxşı müəllim olmaq yalnız xoş sözlər söyləməklə mümkün deyil. İnsanın haqqına münasibət, zəhmətin qiymətləndirilməsi və başqasının ləyaqətinə hörmət də mənəvi keyfiyyətlərin əsas göstəriciləridir. Sədulla Şirinovun “Yaxşı müəllim” əsərində fəlsəfi mülahizələrlə gündəlik həyat hadisələri bir-birini tamamlayır. Müəllif ümumi fikirləri konkret insan münasibətləri vasitəsilə açmağa çalışır. Ailə qayğıları, kənd zəhməti, məktəb mühiti, müəllim-şagird münasibətləri və müxtəlif yaş dövrlərinə aid söhbətlər əsərin bədii materialını təşkil edir. Peşə seçimi və həyatın mənası barədə birbaşa ifadə olunan fikirlər gənc nəslin tərbiyəsində mühüm rol oynayır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm, çox dəyərli oxucum! Hələlik! 10.10.2026. Bakı.
Mirzə Cəlil bir neçə dəqiqənin içində tamam əldən düşdü.Biz Qəmərlə onun oturub qaldığı yerə, böyrünə yataq sərdik və birtəhər, çox çətinliklə onu stuldan tərpədib yatağa uzatdıq. Ayaqlarına isti su ilə dolu şüşə qablar qoyduq, əllərini isti suda ovxalamağa başladıq, başına isə soyuq dəsmal bağladıq. Yelizaveta Nikolayevna Midhəti (Mircə Cəlilin oğlu – O.M) çağırdı və dedi ki, təcili olaraq həkim gətirsin. Bizdən başqa evdə heç kəs yox idi; az əvvəl Lizanı şəkər almağa göndərmişdim. On beş dəqiqə sonra Mirzə Cəlil soruşdu: “Edya gəldimi?” Bu onun son sözləri idi. Cavab verdim ki, indi gələcək. Yenə ağzından sarı su gəldi. Biz onun əllərini və ayaqlarını isti suda ovxalamaqda davam edirdik, Qəmər isə ona kamfora iynəsi vururdu. O, ağır nəfəs almağa başladı. Saat iki oldu. Nəhayət, yazıq Midhət bənizi qaçmış, qorxmuş, qaranəfəs özünü evə çatdırdı. Dizi üstə atasının üzərinə əyildi. Onu öpməyə və səsləməyə başladı: “Ata… ata…”, ancaq atası yazıq artıq onu tanımırdı. Gözünün qarası tərpənməz, üzü cansız idi. O, get-gedə daha ağır nəfəs alırdı. Midhət telefona qaçıb həkim çağırdı. Az sonra həkim gəldi, müayinə etdi və dedi: “Beyin qansızmasıdır. O, huşsuz və ümidsizdür.” Xəstəni öz çarpayısına uzatdılar, əllərini və ayaqlarını ilıq suda sürtməyi davam etdilər, yenə iynə vurdular. Nəhayət, Ənvərlə (Mirzə Cəlilin oğlu) Teymur da gəlib çıxdılar. Mirzə Cəlilin jurnaldan köhnə həmkarı Faiq əfəndi (Ömər Faiq Nemanzadə) də gəldi. Mən Mirzə Cəlilin ölümünə inanmırdım, inadla onun əllərini ovuşdurur, alnının tərini silirdim. Qəmər sol əlini ovxalayırdı. Gündüz saat üç olardı. Xəstə ağır-ağır, xırıltı ilə nəfəs alır, sinəsi qalxıb-enirdi. Həkim arada nəbzini tuturdu. Həkim yavaşca mənə dedi ki, xəstənin ürəyi sağlamdır, başqası çoxdan canını tapşırmışdı. Birdən Mirzə Cəlilin üzü ağappaq oldu. Sinəsindən sonuncu nəfəs çıxdı və əbədi olaraq sakitləşdi. 1932-ci il yanvarın 4-ü, gündüz saat 3 idi.
