“MƏNİM QARABAĞIM” 20 sentyabr 2026-cı il tarixində “Təxəyyül Art Group”un təşkilatçılığı ilə bir qrup sənətkarın iştirakı ilə “MƏNİM QARABAĞIM” adlı yaradıcılıq turu həyata keçirilib. Yaradıcılıq turunun əsas məqsədi Qarabağın tarixi-mədəni irsinin, zəngin təbiətinin və qədim yaşayış məkanlarının sənət adamlarına yaxından tanıdılması, yaradıcı insanların bölgədən ilham alaraq yeni sənət əsərləri ərsəyə gətirməsinə şərait yaradılması olub. Yaradıcılıq turunun marşrutuna Ağdam, Əsgəran, Xocalı, Təzəbinə, Dovşanlı, Seyidbəyli, Vəngli, Çıldıran, Heyvalı, Yaycı, Qozlu, Həsənriz, Umudlu, Sərsəng, Çardağlı və Suqovuşan kimi tarixi və təbii məkanlar daxil edilib. Səfər iştirakçıları əvvəlcə Kürdəmirdə səhər yeməyində bir araya gəliblər. Daha sonra Vənglidə təşkil olunan piknik süfrəsi ətrafında nahar edərək, səmimi ünsiyyət və fikir mübadiləsi aparıblar. Səfərin növbəti dayanacağı Sərsəng olub. Burada, göl kənarında, Nofəl Ümidin təşkilatçılığı ilə iştirakçılar təbiətin qoynunda samovar çayına qonaq olublar. Bu səmimi görüş səfərin xoş və yaddaqalan anlarından birinə çevrilib. Səfər zamanı Suqovuşanda yerləşən və 1898-ci ildə inşa edilmiş Alban kilsəsi də ziyarət olunub. Qarabağın zəngin təbiəti, tarixi məkanları və mədəni irsi yaradıcı insanlar üçün xüsusi təəssürat yaradıb. Səfər iştirakçıları gördükləri mənzərələri, tarixi izləri və Qarabağın özünəməxsus ruhunu gələcək yaradıcılıq işlərində əks etdirmək üçün yeni ideyalar və yaradıcı materiallar toplayıblar. Sənət və Qarabağ yaddaşı “MƏNİM QARABAĞIM” layihəsi yalnız bir səfər deyil, həm də Qarabağın sənət vasitəsilə yaddaşlarda yaşadılması, onun tarixi-mədəni irsinin yaradıcı baxışla gələcək nəsillərə çatdırılması məqsədi daşıyan yaradıcılıq təşəbbüsüdür. Sonda yaradıcılıq turunun iştirakçılarına sertifikatlar təqdim olunub. Fotoqraf Nofəl Ümid tərəfindən isə səfərin yaddaqalan anlarını əks etdirən xatirə fotoları çəkilib:
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasındakı çıxışını Sezai Karakoçun “Onlar sanıyorlar ki” şeiri ilə bitirib. Ərdoğanın siyasi çıxışlarında şeir söyləməsinin çox şahidi olmuşuq. 2002-ci ildə AK Partiyanın qələbəsindən sonra onun haqqında “Bir şeirin qələbəsi” adlı məqalə yazmışdım. Onun sonrakı siyasi yüksəlişinə rəvac verən dörd aylıq həbsi də məhz çıxışındakı şeirə görə olmuşdu. Ərdoğanın siyasi lider və natiq kimi gücü həm də əzbər bildiyi klassik poeziyadan sitatlar gətirməsindədir. Gözəl natiqliyin yolu həm də əzbər şeir bilməkdən keçir. Gənclərə həmişə tövsiyə etmişəm ki, gözəl danışmaq istəyirsinizsə, şeir əzbərləyin! Bu da dünən BMT kürsüsündən səslənən, alqış və göz yaşları ilə qarşılanan həmin şeir: “Onlar sanıyorlar ki, Biz sussak, mesele kalmayacak. Halbuki biz sussak, tarih susmayacak. Tarih sussa, hakikat susmayacak. Onlar sanıyorlar ki, bizden kurtulsalar, mesele kalmayacak. Halbuki bizden kurtulsalar, vicdan azabından kurtulamayacaklar. Vicdan azabından kurtulsalar, tarihin azabından kurtulamayacaklar. Tarihin azabından kurtulsalar, Allah’ın gazabından kurtulamayacaklar.”
ŞƏHİD ATASININ ÜRƏYİNDƏ YAŞAYAN VƏTƏN (Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” – yeddinci yazı) Salam olsun sözə, yaddaşa, Vətənə və bu Vətənin yolunda canından keçənlərin müqəddəs xatirəsinə dəyər verən insanlara! Bəzi kitablar oxunur, bəziləri isə yaşanır. Bəzi əsərlər insanı bir neçə saatlıq düşüncəyə aparır, bəziləri isə kitab bağlandıqdan sonra da uzun müddət yaddaşdan çıxmır. Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” romanı məhz belə əsərlər sırasındadır. Bu romanın səhifələrində təkcə hadisələr, insanların gündəlik həyatı, ailə münasibətləri, müharibə və itki yoxdur. Burada bir xalqın yaddaşı, bir nəslin taleyi, ata ürəyinin ağrısı, ana nigarançılığı, övlad arzusu, Vətən sevgisi və zamanın insan taleyinə vurduğu izlər bir-birinə qovuşur. Əsərin əvvəlində də vurğulandığı kimi, “Şəhid atası” yalnız bir ailənin faciəsini deyil, daha geniş mənada bütöv xalqın taleyini, tarixi yaddaşını və milli kimliyini əks etdirən panoramlı roman kimi təqdim olunur. Proloqdan etibarən müəllif hadisələri sırf məişət və ailə müstəvisində saxlamır, insanın yaranışı, cəmiyyətin inkişafı, tarix boyu xeyirlə şərin qarşıdurması kimi fəlsəfi məsələlərə üz tutur. Bu baxımdan “Şəhid atası”nı yalnız müharibə romanı adlandırmaq əsərin əhatə dairəsini daraltmaq olardı. Çünki burada müharibə bir nəticədir. Onun kökləri isə daha əvvəllərə gedib çıxır. Bir atanın taleyindən xalqın taleyinə Romanın mərkəzində Rəhman obrazı dayanır. O, ilk baxışdan adi bir Azərbaycan ailəsinin atasıdır. Ailə qurub, övlad böyüdür, zəhmət çəkir, gündəlik həyatını yaşayır. Lakin zaman onun sakit həyatının üzərindən keçərək Rəhmanı böyük tarixi hadisələrin içərisinə atır. Rəhmanın taleyi vasitəsilə müəllif əslində bir neçə nəslin taleyini bir araya gətirir. Rəhman həm atadır, həm həyat yoldaşıdır, həm zəhmət adamıdır, həm də öz dövrünün siyasi-ictimai proseslərinin içində yaşayan Azərbaycan vətəndaşıdır. Onun keçdiyi mənəvi yol əsərin əsas dayaqlarından birinə çevrilir. Əsərin başlanğıcında Rəhmanın övladları ilə münasibəti xüsusilə diqqət çəkir. Azərin uşaqlıqdan “qəhrəman” olmaq istəməsi ilk baxışda sadəcə uşağın xəyalı təsiri bağışlayır. Ancaq sonrakı hadisələr göstərir ki, bu, adi uşaq arzusu deyilmiş. Zaman həmin arzunu ağır və faciəli bir gerçəyə çevirir. Rəhman isə bunu əvvəlcədən bilmir. Heç bir ata bilmir. Heç bir ana övladının gələcəkdə hansı sınaqlardan keçəcəyini bilmir. Məhz buna görə romanın ən təsirli tərəflərindən biri valideyn və övlad münasibətlərinin təbii, canlı və psixoloji cəhətdən inandırıcı qurulmasıdır. Rəhmanın oğlunun “Qəhrəman olacam!” deməsinə münasibəti də bu baxımdan səciyyəvidir. O, övladının böyük adam olmasını istəyir, lakin qəhrəmanlığın müharibə və ölüm bahasına başa gələ biləcəyini düşünərək bundan narahat olur. Bu səhnələrdə müəllif bir mühüm həqiqəti göstərir: qəhrəmanlığın arxasında hər zaman bir ailə dayanır. Döyüş meydanında qəhrəman kimi görünən oğulun arxasında isə gecələr yata bilməyən ata, pəncərəyə baxıb yol gözləyən ana, onun qayıdacağı günü gözləyən bacı-qardaşlar dayanır. “Şəhid atası”nın ağrısı da məhz buradan başlayır. “Qanlı yaddaş – 20 Yanvar” Romanın ilk böyük tarixi dayaqlarından biri 20 Yanvar faciəsidir. Əsərin “Qanlı yaddaş – 20 Yanvar” adlanan bölümü Rəhmanın ailəsinin timsalında həmin dövrün mənəvi sarsıntısını göstərir. Burada tarix kitablarındakı quru faktlardan fərqli bir yanaşma görürük. Televizorun işləməməsi, telefon danışığı, kənd sakinlərinin narahatlıq içində bir yerə toplaşması, Bakıda baş verən hadisələr haqqında xəbər gözləmələri – bütün bunlar böyük tarixi hadisənin adi insanların həyatına necə daxil olduğunu göstərir. Rəhmanın əvvəlcə xəbərə inanmaq istəməməsi xüsusilə xarakterikdir. O, xidmət etdiyi sovet ordusunun öz vətəndaşlarına qarşı belə bir hərəkət edə biləcəyini ağlına gətirmir. Lakin həqiqət qarşısında bu inam parçalanır. Beləliklə, 20 Yanvar yalnız Bakıda baş verən faciə kimi deyil, insanın illərlə inandığı siyasi və ideoloji təsəvvürlərin dağılması kimi də təqdim olunur. Rəhmanın daxilində baş verən dəyişiklik romanın ideya xəttini formalaşdırır. Bir vaxtlar inandığı sistemə münasibəti dəyişir. Bir vaxtlar qürurla daşıdığı partiya bileti onun üçün mənasını itirir. Bir vaxtlar “böyük dövlət” kimi gördüyü siyasi quruluşun mahiyyəti ilə üz-üzə qalır. Beləliklə, tarixi hadisə insanın daxili dünyasında mənəvi dönüş yaradır. Keçmişin ağrıları və yaddaşın nəsildən-nəslə ötürülməsi “Şəhid atası”nın diqqətçəkən cəhətlərindən biri də müəllifin tarixi yaddaşı yalnız bir hadisə ilə məhdudlaşdırmamasıdır. Romanda keçmişin müxtəlif ağrıları ailə xatirələri, söhbətlər, insan taleləri və kənd yaddaşı vasitəsilə bu günə daşınır. Məryəmin anası Xaccaxanımın danışdığı faciəvi həyat hekayəsi buna nümunədir. Onun qardaşının sovet repressiyaları zamanı öldürülməsi, ailənin yaşadığı sarsıntı, toy əvəzinə yasa çevrilən günlər, bir nəslin üzərinə çökən dərd – bunlar yalnız ayrıca bir ailənin faciəsi kimi qalmır. Xaccaxanımın “Mənim belimi iş yox, dərd büküb” sözləri romanın yaddaş qatını açan ən təsirli ifadələrdən biridir. Ardınca gələn “Elə dərd var ki, nəinki adamın belini bükər, dağları da əridər” fikri isə əsərin ümumi ruhuna uyğun gəlir. Çünki “Şəhid atası”nda dərd yalnız fərdin dərdi deyil. Dərd nəsillərin yaddaşında yaşayır. Bir ailənin itirdiyi insan başqa bir ailənin xatirəsinə çevrilir. Bir nəslin çəkdiyi əzab sonrakı nəslin dünyagörüşünə təsir edir. Beləliklə, müəllif göstərir ki, tarixi unutmaq mümkün deyil, çünki tarix insan talelərinin içində yaşayır. Rəhman – bir obrazdan daha artıq Rəhman obrazının bədii əhəmiyyəti onun yalnız roman qəhrəmanı olması ilə məhdudlaşmır. O, əsərin mənəvi mərkəzidir. Rəhmanın ailəsi vasitəsilə oxucu Azərbaycan ailəsinin müxtəlif mərhələlərini görür. Onun həyat yoldaşı Məryəmlə münasibətləri, övladlarına yanaşması, gündəlik qayğıları, dostları ilə söhbətləri və tarixi hadisələrə reaksiyası obrazı canlı və inandırıcı edir. Rəhman ideallaşdırılmış, bütün zəifliklərdən uzaq bir qəhrəman deyil. O, düşünür, yanılır, tərəddüd edir, inanır, sonra inamını dəyişir. Məhz bu xüsusiyyət onu oxucuya yaxınlaşdırır. Əsərin əvvəlində Rəhmanın övladlarından birinin gələcəkdə kim olacağı haqqında düşünməsi, uşaqlarının taleyini təsəvvür etməsi xüsusilə təsirlidir. O, hələ müharibənin ailəsinin qapısını döyəcəyini bilmir. Ancaq oxucu bilir ki, bu sakitliyin arxasında böyük bir fırtına dayanır. Bu mənada müəllif sakit ailə həyatını gələcək faciənin fonuna çevirir. Əsərin dramatizmi də məhz buradan doğur. Ata olmaq və şəhid atası olmaq Kitabın adında iki söz var: “Şəhid atası”. Bu iki söz əslində bütöv romanın yükünü daşıyır. “Şəhid” sözü Vətənin yolunda verilmiş ən ağır itkini, “ata” sözü isə həmin itkinin ailə daxilindəki mənəvi ölçüsünü ifadə edir. Bir oğulun şəhid olması yalnız bir insanın həyatının sona çatması deyil. Bir ata üçün bu, ömrünün bir hissəsinin qopmasıdır. Bir ana üçün ömürlük göz yaşına çevrilən ayrılıqdır. Bir bacı üçün qardaş xatirəsidir. Bir qardaş üçün ömür boyu daşıyacağı məsuliyyətdir. Ona görə də romanın adı təsadüfi seçilməyib. Müəllif şəhidlik anlayışını yalnız döyüş meydanındakı ölüm hadisəsi kimi deyil, şəhidin ailəsinin sonrakı həyatında davam edən mənəvi sınaq kimi təqdim edir. Əsərin ön sözündə də bu məqam xüsusi vurğulanır: “Şəhid atası” müharibə və itki haqqında olmaqla yanaşı, ata-övlad münasibətlərinin, insanın daxili dünyasının, inamının və sınaqlarının bədii təcəssümü kimi səciyyələndirilir. Bu yanaşma romanın emosional dairəsini genişləndirir. Azər – uşaqlıq arzusundan tarixi taleyə Azər obrazı romanın mühüm bədii sütunlarından biridir. Uşaqlıqdan “qəhrəman olacam” deyən bir uşağın sonrakı taleyi oxucunun qarşısına tədricən açılır. Bu obraz vasitəsilə müəllif uşaqlıq arzusu ilə tarixi reallıq arasındakı məsafəni göstərir. Uşaq üçün qəhrəmanlıq əvvəlcə bir xəyal, bir ideal, bir cizgi filmi obrazı ola bilər. Ancaq böyüdükcə insan anlayır ki, qəhrəmanlıq çox vaxt ağır məsuliyyət, təhlükə və fədakarlıq deməkdir. Azərin xəyal etdiyi qəhrəmanlıq da zaman keçdikcə gerçəkliklə üzləşir. Romanın sonrakı hissələrində onun müharibə haqqında düşüncələri, döyüş, intiqam, şəhidlik və Vətən məsələləri ilə bağlı psixoloji vəziyyəti bu uşaqlıq arzusunun necə dəyişdiyini göstərir. Əsərdə Azərin özünü gələcək döyüşdə təsəvvür etməsi və anasının onun halından narahat olması bu xəttin davamıdır. Burada yazıçının məqsədi yalnız qəhrəmanlıq səhnəsi yaratmaq deyil. Əsas məsələ budur: Bir xalqın tarixində qəhrəmanlıq niyə yaranır? Cavab isə əsərin bütün səhifələri boyunca axtarılır. Müharibənin görünməyən cəbhəsi “Şəhid atası”nı maraqlı edən cəhətlərdən biri müharibənin yalnız səngərdə göstərilməməsidir. Müharibənin bir cəbhəsi var ki, orada güllə səsi eşidilmir. Bu, evlərdəki cəbhədir. Ana ürəyində. Ata düşüncəsində. Uşağın yuxusunda. Telefon zəngində. Qapının döyülməsində. Televizordan gələn xəbərdə. Müharibə xəbəri ailənin süfrəsinə oturanda artıq həmin evdə əvvəlki sakitlik qalmır. Rəhmanın timsalında bunu aydın görürük. O, cəbhədə olmayan vaxt belə özünü müharibənin içində hiss edir. Çünki onun iki oğlu cəbhədədir, yeznəsi qazi taleyi yaşamışdır və hər telefon zəngi yeni bir xəbər gətirə bilər. Bu mənada romanın adı daha bir məna qazanır. Şəhid atası olmaq həm də müharibədən sonra yaşamaqdır. Dilin sadəliyi və xalq danışığının canlılığı Sədulla Şirinovun romanında dil diqqəti çəkən əsas xüsusiyyətlərdəndir. Ön sözdə də müəllifin dilinin aydın, axıcı, bəzən gündəlik nitqə yaxın olduğu və obrazların daxili aləmini açan təsvirlərlə zənginləşdiyi qeyd edilir. Bu xüsusiyyət “Şəhid atası” romanında daha aydın görünür. Müəllif personajları danışdırarkən onların sosial mühitini, dünyagörüşünü və yaşadığı bölgənin dil xüsusiyyətlərini nəzərə alır. Atalar sözləri, xalq ifadələri, məişət detalları və yumorlu dialoqlar ağır hadisələrin fonunda insan münasibətlərini təbii şəkildə göstərir. Məsələn, Rəhmanla Məryəmin ailə münasibətlərindəki yumor, bir-birinə qarşılıqlı hörmət və səmimiyyət sonradan gələcək faciənin emosional təsirini daha da artırır. Çünki oxucu əvvəlcə onların xoşbəxtliyini görür. Sonra həmin xoşbəxtliyin üzərinə tarix gəlir. Tarix və insan Romanın mühüm xüsusiyyətlərindən biri tarixi hadisələrin insan taleyi ilə paralel aparılmasıdır. 20 Yanvar. Sovet sisteminin dağılması. Milli azadlıq mübarizəsi. Qarabağ hadisələri. Müharibə. Şəhidlik. Zəfər. Bunların hər biri romanda yalnız tarix faktı deyil, obrazların həyatında baş verən dəyişikliklərlə əlaqələndirilir. Əsərin başlanğıcındakı fəlsəfi proloq da bu baxımdan təsadüfi deyil. Müəllif kainatdan insana, insandan cəmiyyətə, cəmiyyətdən tarixə doğru genişlənən düşüncə xətti qurur. Redaktor Vaqif Osmanlının təqdimatında da romanın sırf hadisə təsvirindən çıxaraq ictimai-fəlsəfi müstəviyə yüksəldiyi xüsusi vurğulanır. Beləliklə, əsərin miqyası genişlənir. Bir kəndin hekayəsi xalqın hekayəsinə çevrilir. Bir ailənin taleyi bir nəslin taleyinə bağlanır. Bir atanın dərdi milli yaddaşın ağrısına çevrilir. Zəfərə gedən yol Romanın sonrakı hissələrində Qarabağ müharibəsinin müxtəlif mərhələləri və Azərbaycan xalqının gözlədiyi Zəfər düşüncəsi ön plana keçir. Əsərin “Gecikmiş möhtəşəm zəfər” adlı bölməsində artıq əvvəlki ümidsizlikdən fərqli mənzərə yaranır. Rəhmanın düşüncələrində müharibənin taleyi, cəbhədəki oğullarının aqibəti və Azərbaycanın gələcəyi ilə bağlı yeni ümidlər meydana çıxır. Romanın bu hissələrində ata obrazının daxili vəziyyəti xüsusilə maraqlıdır. Rəhman həm oğullarının qəhrəmanlığını arzulayır, həm də ata kimi onların sağ-salamat geri dönməsini istəyir. Bu iki hiss bir-birinə zidd deyil. Əksinə, şəhidlik mövzusunun ən böyük faciəsi də buradadır. Ata Vətənin azadlığını istəyir. Ata torpaqların işğaldan qurtulmasını istəyir. Ata Zəfəri istəyir. Amma ata eyni zamanda oğlunun qapıdan içəri girib “Ata, mən gəldim” deməsini də istəyir. “Şəhid atası” məhz bu iki hissin arasında yaşayan insanın romanıdır. Şəhidlik və milli yaddaş Azərbaycan ədəbiyyatında şəhidlik mövzusu müxtəlif formalarda işlənib. Lakin hər dövr bu mövzuya öz baxışını gətirir. Sədulla Şirinovun romanında şəhidlik bir tərəfdən Vətən uğrunda fədakarlıq, digər tərəfdən isə ailənin daşıdığı əbədi yaddaşdır. Şəhidin adı tarixə yazılır. Amma onun ailəsinin ağrısı gündəlik həyata yazılır. Şəhidin şəkli divardan asılır. Ananın gözündə isə onun uşaqlığı qalır. Ata onun son danışığını xatırlayır. Qardaş onun səsini yadına salır. Bacı onun uşaqlıq zarafatlarını unutmur. Deməli, şəhidlik yalnız ölüm anı deyil. Şəhidlikdən sonra başlayan xatirə həyatı da var. Romanın ən təsirli mənəvi qatlarından biri məhz budur. İnsan və düşmən obrazı Əsərin siyasi-tarixi mövqeyi açıq şəkildə Azərbaycan milli yaddaşı və Vətən taleyi üzərində qurulub. Bununla yanaşı, romanda maraqlı bir başqa xətt də var: Rəhmanın erməni dostları ilə keçmiş münasibətləri. Mişa obrazı bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Rəhman keçmişdə erməni dostları ilə çörək kəsib, əsgərlikdə onlarla yaxın münasibətdə olub. Hətta dostluğun ailə münasibətlərinə qədər uzandığı səhnələr təsvir edilir. Sonradan siyasi və hərbi qarşıdurma bu münasibətləri ağır sınaq qarşısında qoyur. Bu xətt romanın sadəcə “düşmən” anlayışını təsvir etməklə kifayətlənmədiyini göstərir. Burada müəllif insanla siyasi ideologiya arasındakı fərq barədə də düşündürür. Romanın sonlarına doğru Rəhmanın mövqeyi daha aydın ifadə olunur: onun düşüncəsinə görə bütün bir xalqı eyni şəkildə qiymətləndirmək doğru deyil; məsələ konkret insanla siyasi və ideoloji davranış arasındakı fərqin qorunmasıdır. Bu məqam əsərin humanist qatını da meydana çıxarır. Çünki Vətən sevgisi başqa millətə nifrət demək deyil. Vətənini sevmək öz xalqının haqqını, tarixini və təhlükəsizliyini müdafiə etməkdir. Romanın fəlsəfi yükü “Şəhid atası”nı yalnız süjet baxımından oxumaq mümkün deyil. Əsərdə müəllif tez-tez insanın dünyadakı mövcudluğu, yaxşılıq və pislik, tarix, taleyin rolu, insanın seçimi və cəmiyyətin inkişafı barədə düşünür. Bu düşüncələr əsərin proloqundan başlayır və roman boyunca müxtəlif formada davam edir. Müəllifin əsas suallarından biri belə səslənir: Nə üçün insanlıq tarix boyu şər və xeyir arasında mübarizə aparmalı olub? Bu sualın konkret cavabı verilmir. Çünki romanın məqsədi fəlsəfi dərslik yazmaq deyil. Müəllif sualı oxucunun qarşısına qoyur. Oxucu özü düşünür. Məhz publisistik düşüncə ilə bədii nəsrin qovuşduğu məqam da buradadır. “Şəhid atası” – yaddaş kitabı Zaur Ustacın əsərə yazdığı ön sözdə roman “yaddaş kitabı” kimi səciyyələndirilir. Orada əsərin həm fərdi, həm də milli yaddaşın daşıyıcısı olduğu vurğulanır. Bu yanaşma ilə razılaşmamaq çətindir. Çünki romanda yaddaş çoxqatlıdır. Rəhmanın şəxsi yaddaşı var. Məryəmin ailə yaddaşı var. Xaccaxanımın repressiya yaddaşı var. 20 Yanvarın milli yaddaşı var. Qarabağ müharibəsinin yaddaşı var. Şəhidlərin yaddaşı var. Və bütün bunların üzərində Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşı dayanır. Beləliklə, romanın hər bir hadisəsi başqa bir xatirəyə qapı açır. Sədulla Şirinovun yaradıcılıq yolunda yeni mərhələ “Şəhid atası” həm də Sədulla Şirinovun nəsr yaradıcılığında müəyyən bir mərhələni göstərir. Kitabda verilən məlumatlara görə, yazıçı yeniyetməlik dövründən yaradıcılığa nəzm ilə başlasa da, sonrakı illərdə nəsrə üz tutub. Onun “Sönməyən qisas”, “Gecikmiş etiraf”, “Zamanın pəncərəsindən baxanda”, “Heç nə olmazdan çox şey olurmuş”, “Qudalar”, “Kimdir xoşbəxt?” kimi əsərləri də qeyd olunur.Bu baxımdan “Şəhid atası” təsadüfi bir əsər təsiri bağışlamır. Əksinə, müəllifin insan psixologiyasına, ailə münasibətlərinə, ictimai problemlərə və mənəvi məsələlərə marağının daha geniş tarixi müstəviyə çıxması kimi görünür. Ön sözdə onun yaradıcılığında əxlaqi və psixoloji dilemmaların, fərd və cəmiyyət münasibətlərinin, insan və taleyin qarşılıqlı təsirinin mühüm yer tutduğu vurğulanır. “Şəhid atası”nda bu xüsusiyyətlər daha böyük miqyasda özünü göstərir. Sözün məsuliyyəti Şəhid haqqında yazmaq asan deyil. Çünki burada müəllif yalnız ədəbi materialla işləmək imkanına malik deyil. Qarşısında real insanların ağrısı, xalqın yaddaşı, tarixin ağır səhifələri dayanır. Belə mövzuda yazıçıdan həm emosional səmimiyyət, həm də yaddaşa hörmət tələb olunur. Sədulla Şirinovun romanında bu məsuliyyətin əsas ifadə formalarından biri adi insanların taleyinin ön plana çəkilməsidir. Tarix böyük adlarla yazılır. Roman isə tarixin içində yaşayan insanların taleyini göstərir. Rəhman böyük dövlətlərin qərarlarını vermir. Məryəm siyasi prosesləri idarə etmir. Xaccaxanım tarixi dəyişmir. Azər müharibənin başlanmasına qərar vermir. Amma onların hər biri tarixin nəticəsini yaşayır. Ədəbiyyatın gücü də elə bundadır. Tarix kitabının bir cümlə ilə keçdiyi hadisə romanın yüzlərlə səhifəsində insan taleyinə çevrilir. “Şəhid atası”nın əsas mənəvi mesajı Romanı bütövlükdə nəzərdən keçirəndə bir neçə əsas mənəvi xətt xüsusilə seçilir: Vətən yaddaşdır. İnsan öz tarixini bilmədən gələcəyini tam dərk edə bilməz. Şəhidlik yaddaşdır. Şəhidlərin adı yalnız mərasimlərdə deyil, ədəbiyyatda, ailə yaddaşında və milli düşüncədə yaşamalıdır. Ata olmaq məsuliyyətdir. Övlad böyütmək yalnız onu həyata hazırlamaq deyil, həm də onun taleyini düşünməkdir. Müharibə yalnız döyüş meydanında baş vermir. Onun ağrısı evlərə, ailələrə, uşaqların yaddaşına daxil olur. Tarix yalnız keçmiş deyil. Keçmiş bu günün insanının düşüncəsini formalaşdırır. Və nəhayət: Qələbə yalnız torpağın azad olunması deyil, yaddaşın qorunmasıdır. Bir romanın içində bir xalqın taleyi Sədulla Şirinov “Şəhid atası”nda böyük tarixi hadisələri bir ailənin taleyi ilə birləşdirməklə Azərbaycan nəsrinin mühüm mövzularından birinə müraciət edir. Bu əsərdə 20 Yanvar ağrısı var. Qarabağ ağrısı var. Şəhid ağrısı var. Ata ağrısı var. Ana nigarançılığı var. Uşağın qəhrəmanlıq arzusu var. Tarixi yaddaş var. Milli kimlik var. Amma bütün bu ağrıların içində ümid də var. Çünki romanın əsas istiqaməti yalnız itkiyə doğru getmir. İtkidən yaddaşa, yaddaşdan dərsə, dərsdən gələcəyə doğru yol açılır. Rəhmanın ömrü bunun simvoludur. O, tarix boyu dəyişən Azərbaycan reallığının içindən keçir. Sovet dövrünün ideoloji inamlarından milli oyanışa, 20 Yanvarın sarsıntısından Qarabağ müharibəsinin ağrısına, şəhidlikdən Zəfər düşüncəsinə qədər uzanan mənəvi yol keçir. Bu yol asan deyil. Amma məhz bu çətinlik əsərin bədii enerjisini yaradır. Ədəbiyyatın yaddaş missiyası Ədəbiyyatın bir vəzifəsi də unudulmağa qoymamaqdır. Bəzən bir fotoşəkil bir anı qoruyur. Bir sənəd bir faktı saxlayır. Bir tarix kitabı hadisəni qeydə alır. Amma roman insanın həmin hadisəni necə yaşadığını qoruyur. “Şəhid atası”nın əhəmiyyəti də burada meydana çıxır. Bu roman 20 Yanvarı yalnız tarix kimi deyil, insanın içində baş verən hadisə kimi təqdim edir. Müharibəni yalnız cəbhə kimi deyil, ailənin taleyi kimi göstərir. Şəhidliyi yalnız ölüm kimi deyil, ata-ananın ömrünə yayılan sonsuz xatirə kimi təqdim edir. Məhz buna görə əsərin adı da simvolik məna qazanır. Şəhid atası – bir insanın adı deyil, bir mənəvi vəziyyətin adıdır. Son söz əvəzi Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” romanı bir ailənin hekayəsindən başlayaraq xalqın taleyinə, bir atanın ağrısından milli yaddaşa, uşağın qəhrəmanlıq arzusundan Vətən uğrunda fədakarlıq anlayışına qədər geniş bir mənəvi yol keçir. Əsərin başlanğıcındakı fəlsəfi düşüncələrdən tutmuş 20 Yanvarın qanlı səhifələrinə, sovet sisteminin yaratdığı ziddiyyətlərdən Qarabağ müharibəsinin ağrısına, şəhidlikdən Zəfər düşüncəsinə qədər müəllif bir-birindən uzaq görünən hadisələri vahid süjet və ideya xəttində birləşdirir. Romanın ən böyük mövzusu isə, məncə, yaddaşdır. Çünki insan unudanda itirir. Xalq unudanda tarixini itirir. Şəhid unudulanda isə onun uğrunda verilmiş qurbanın mənəvi anlamı zəifləyir. Bu baxımdan “Şəhid atası” oxucunu yalnız ağlatmaq və kövrəltmək üçün yazılmış əsər təsiri bağışlamır. O, düşündürmək istəyir. Keçmişə baxmağa, tarixi insan taleləri üzərindən dərk etməyə, şəhid ailələrinin mənəvi dünyasını anlamağa və Vətən anlayışının qiymətini yenidən düşünməyə çağırır. Sədulla Şirinovun romanında bir ata var. Bir ana var. Övladlar var. Bir kənd var. Bir xalq var. Bir tarix var. Və bütün bunlar ümumilikdə Vətən adlanır! Bu Vətənin adı Azərbaycandır! Azərbaycan! Yaralı Azərbaycan! Paramparça olsa da, dik dayanmağı bacaran Azərbaycan! Allah dövlətimizin bayrağını daim uca etsin İnşəAllah! Hələlik!
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
XOŞBƏXTLİYİN AXTARIŞINDA (Sədulla Şirinovun “Kimdir xoşbəxt?” romanı – altıncı yazı) Salam olsun sözə, insan taleyinə, ailə ocağına, insanı insan edən mənəvi dəyərlərə qiymət verən yazarlara və oxuculara! Bəzən bir kitabın adı oxucunun qarşısında uzun bir sual qoyur. Cavabını isə kitabın son səhifəsinə qədər axtarmağa məcbur edir. Sədulla Şirinovun 2025-ci ildə işıq üzü görmüş “Kimdir xoşbəxt?” romanı məhz belə əsərlərdəndir. Kitabın adı sadədir, lakin bu sadəliyin arxasında insan ömrünün ən mürəkkəb suallarından biri dayanır: xoşbəxtlik nədir və insanı həqiqətən xoşbəxt edən nədir? Əsər 240 səhifədən ibarətdir və “Füyuzat” nəşriyyatında çap olunub. Redaktoru Vaqif Osmanlıdır. Kitabın quruluşuna proloq, on üç bölüm və epiloq daxildir. Bölümlərin adları belə müəllifin qarşıya qoyduğu əsas mənəvi sualları göstərir: “Xoşbəxtlik”, “Kimdir günahkar?”, “Çətin qərar”, “Xoşqədəmli yad qonaq”, “Bir həsrətin sonu”, “Kor-koranə yaranan təhlükəli eşq”, “Fədakar ananın uğuru”, “Evi abad edən qadındır”, “İsmət”, “Ləkəli keçmişin acı nəticəsi”, “Nə deyir, desinlər”in xoş nəticəsi”, “Mərhəmət” və “Sözün gücü”. Bu adların hər biri əslində böyük bir həyat hekayəsinin ayrıca qapısıdır. Xoşbəxtlik – var-dövlət, yoxsa mənəvi rahatlıq? Sədulla Şirinov roman boyu oxucunu bir məsələnin üzərində düşündürür: insanın çox pulu, böyük evi, yaxşı avtomobili, yüksək vəzifəsi varsa, bu, onun xoşbəxt olması deməkdirmi? Əsərin hadisələri göstərir ki, müəllif xoşbəxtliyi maddi imkanlarla eyniləşdirmir. Əksinə, pulun, sərvətin və imkanların mənəvi tərbiyə ilə tamamlanmadığı halda insanın həyatında ciddi problemlər yarada biləcəyini göstərir. Romanın ön sözündə də vurğulandığı kimi, əsərdə ailə səadəti, qarşılıqlı anlaşma və halal zəhmətlə qurulan həyatla yanaşı, ailə ocağına laqeyd münasibətin doğurduğu faciələr qarşılaşdırılır. Bu baxımdan əsərin əsas sualı təkcə “Kimdir xoşbəxt?” deyil. Əslində müəllif bununla yanaşı başqa suallar da verir: Kim düzgün yaşayır? Kim doğru seçim edir? Kim övladını düzgün tərbiyə edir? Kim ailəsinin qədrini bilir? Kim var-dövlətlə mənəviyyat arasındakı sərhədi qoruya bilir? Bu sualların hər biri romanın ayrı-ayrı hadisələrində cavab axtarır. “Kimdir xoşbəxt?” romanının başlıca mövzularından biri ailədir. Azərbaycan ailəsi burada yalnız iki insanın birlikdə yaşadığı məkan kimi təqdim edilmir. Ailə həm də tərbiyə ocağı, mənəvi məktəb, yaddaş məkanı, gələcək nəslin formalaşdığı mühitdir. Övlad tərbiyəsi, ər-arvad münasibətləri, valideyn məsuliyyəti, ailə seçimində düzgün qərar vermək, ailə daxilində qarşılıqlı anlaşma kimi məsələlər romanın müxtəlif süjet xətlərində bir-birini tamamlayır. Əsərin ön söz müəllifi Ləman Vaqifqızı romanın məhz ailə münasibətlərinə həsr olunduğunu və Azərbaycan ailəsinin möhkəmliyi ilə milli dəyərlərə bağlılığının əsərdə müxtəlif detallarla təsvir edildiyini qeyd edir. Bu cəhət romanın publisistik gücünü də artırır. Çünki oxucu hadisələri yalnız kənardan izləmir. Öz ailəsini, ata-anasını, övladlarını, qohumlarını, qonşularını və tanıdığı insanları düşünməyə başlayır. Ədəbiyyatın gücü də bir qədər buradadır: yazıçı oxucuya hökm vermir, onun qarşısına həyat qoyur. Romanın diqqət çəkən süjet xətlərindən biri Maral və qızı Şəhla ilə bağlıdır. Maral qızının təhsilinə, gələcəyinə böyük ümid bəsləyən anadır. Şəhla da anasının ümidini doğrultmağa çalışır. Onun diplom alması ana-balanın birlikdə qazandığı mənəvi qələbə kimi təqdim olunur. Şəhla öz uğurunun yalnız şəxsi zəhmətinin nəticəsi olmadığını anlayır. Anasının onu istiqamətləndirməsi, qoruması və gələcəyinə laqeyd qalmaması onun formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Əsərdə bu fikir xüsusilə aydın ifadə edilir: Maralın Şəhlaya verdiyi dəstək və Şəhlanın anasının məsləhətlərinə biganə qalmaması nəticəsində onların hər ikisi öz məqsədinə çatır. Lakin müəllif burada da sadə cavabla kifayətlənmir. Çünki övladın uşaqlıq və gənclik illərində ona dayaq olmaq başqa, onun böyüdükdən sonra şəxsi həyat seçiminə həddən artıq müdaxilə etmək tamam başqa məsələdir. Beləcə roman valideyn sevgisinin sərhədləri haqqında da düşündürür. Övladı qorumaq haraya qədərdir?Onun əvəzinə qərar vermək haradan başlayır? Bu suallar Şəhla ilə bağlı hadisələrin emosional yükünü artırır. Əsərin ikinci bölümünün adı təsadüfi deyil: “Kimdir günahkar?” Bu sual xüsusilə Uğur obrazının timsalında kəskinləşir. Uğurun həyat tərzi, məsuliyyətsizliyi, gecələr evə qayıtması və həyata münasibəti onun valideynlərini narahat edir. Lakin hadisələr inkişaf etdikcə məsələ sadəcə “pis övlad” məsələsi kimi görünmür. Valideynlər də öz keçmişlərinə nəzər salmalı olurlar. Şahmar müəllim və Şahnaz xanımın övlad tərbiyəsinə münasibəti göstərir ki, insanın sonrakı davranışında uşaqlıq illərində aldığı tərbiyənin ciddi rolu vardır. Romanın bu hissəsində yazıçı mühüm bir fikri önə çıxarır: övladın gələcək şəxsiyyət kimi formalaşması sonradan deyil, uşaqlıqdan başlayır. Əsərdə “dəmiri isti-isti döyərlər” xalq məsəli də məhz bu kontekstdə işlədilir. Müəllifin məntiqinə görə, vaxtında verilməyən tərbiyəni illər sonra bərpa etmək olduqca çətinləşir. Bu, yalnız valideynlərə deyil, bütövlükdə cəmiyyətə ünvanlanan fikirdir. Sədulla Şirinov romanın ayrı-ayrı obrazları vasitəsilə var-dövlətin insan həyatında yaratdığı paradoksları da göstərir. Şahmar müəllimin ailəsində bunun nümunəsi daha qabarıqdır. Övladın hər ehtiyacını təmin etmək, ona maddi rahatlıq yaratmaq valideyn üçün ilk baxışda yaxşılıq kimi görünə bilər. Lakin mənəvi tərbiyə, zəhmət vərdişi, məsuliyyət hissi və müstəqil düşüncə formalaşdırılmadıqda həmin maddi imkanlar son nəticədə övladın özünə qarşı çevrilə bilər. Əsərdə Şahmar müəllimin atasının vaxtilə ona dediyi nəsihət bu baxımdan diqqətəlayiqdir: övladı “cibi boş, başı dolu” böyütmək ideyası maddi sərvətdən çox insanın öz qabiliyyətinə və əməyinə güvənməsini ifadə edir. Bu fikir romanın əsas mənəvi tezislərindən birinə çevrilir. Çünki insanın cibini doldurmaq mümkündür, amma başını doldurmaq üçün illərlə zəhmət, tərbiyə, təhsil və həyat təcrübəsi lazımdır. “Kimdir xoşbəxt?” əsərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri obrazların gündəlik həyatın içindən seçilməsidir. Burada böyük tarixi hadisələrin qəhrəmanlarından çox, adi həyatda rast gəlinən insanlar danışır: müəllimlər, ailə başçıları, analar, övladlar, idarəçilər, gənclər, qonşular, qohumlar… Lakin onların gündəlik həyatında baş verən hadisələr böyük mənəvi məsələlərə çevrilir. Bir ailədə verilən qərar digər ailənin taleyinə təsir edir. Bir valideynin vaxtında etmədiyi hərəkət illər sonra övladın həyatında nəticəsini göstərir. Bir gəncin verdiyi qərar bir neçə insanın taleyini dəyişir. Beləliklə, müəllif adi həyatı böyük mənəvi sualların laboratoriyasına çevirir. Romanın quruluşunda epiqrafların ayrıca yeri vardır. Əsərin bölümləri müxtəlif şair və filosoflardan alınmış epiqraflarla başlayır və təqdim olunan materialda da qeyd edildiyi kimi, bu epiqraflar təsadüfi seçilməyib; hər biri sonrakı hadisələrlə məna baxımından səsləşir. Bu üsul romanın ideya xəttini zənginləşdirir. Səməd Vurğunun “Vaqif” dramından gətirilən misralar isə əsərdə insanın həyatın və insanların dəyişkənliyinə münasibəti baxımından mühüm semantik çalar yaradır: “Çox alışıb, çox yanmayın! Uşaq kimi aldanmayın! Bu dünyanın cəfasına, İnsanların vəfasına!” Bu misralar romanın ümumi ruhu ilə səsləşir: həyatın zahiri rahatlığına aldanmamaq, insan münasibətlərinin mahiyyətini dərk etmək və mənəvi dayaq axtarmaq. Sədulla Şirinovun yaradıcılığında milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq “Kimdir xoşbəxt?” romanında da özünü göstərir. Əsərdə Azərbaycan folkloruna, xalq deyimlərinə, atalar sözlərinə, milli adət-ənənələrə və etnoqrafik detallara müraciət edilir. Bu, yalnız bədii dekorasiya deyil. Folklor burada hadisələrin mənasını açan ikinci bir dil rolunu oynayır. Atalar sözləri obrazların dünyagörüşünü ifadə edir, xalq deyimləri isə hadisələrin mənəvi nəticəsini ümumiləşdirir. Ön sözdə də müəllifin Azərbaycan folklorunu, milli adətləri, milli dəyərləri və xalq etnoqrafiyasını yaxşı bilməsi əsərin diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri kimi qeyd olunur. Bu baxımdan “Kimdir xoşbəxt?” yalnız ailə romanı deyil, həm də milli-mənəvi yaddaşın bədii ifadə olunduğu əsər təsiri bağışlayır. Sədulla Şirinovun romanında dilin sadəliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ön söz müəllifi əsərin süjet xəttinin maraqlı, dilinin isə sadə və aydın olduğunu vurğulayır. Bu xüsusiyyət yazıçının hadisələri oxucuya yaxınlaşdırmasına imkan verir. Müəllif ağır fəlsəfi terminlərlə danışmaq əvəzinə, həyatın öz dilindən istifadə edir. Mətbəxdə, həyətdə, süfrə arxasında, iş yerində, ailə daxilində gedən söhbətlər vasitəsilə böyük məsələlər gündəmə gətirilir. Bu mənada romanın dialoqları ayrıca diqqət çəkir. Obrazlar danışdıqca onların xarakteri açılır. Kiminsə bir cümləsi onun dünyagörüşünü, digərinin zarafatı ailə münasibətini, başqa birinin susması isə daxili narahatlığını göstərir. Romanda qadın obrazları da mühüm mövqedədir. Maral, Şahnaz, Şəhla, Təranə, Nigar və digər qadın obrazları vasitəsilə ailənin mənəvi yükünün böyük hissəsini daşıyan insanların daxili dünyası göstərilir. Xüsusilə ana obrazlarında qayğı, məsuliyyət, narahatlıq və fədakarlıq hissləri ön plana çıxır. Kitabın mündəricatında “Fədakar ananın uğuru” və “Evi abad edən qadındır” kimi bölmə adlarının yer alması da bu xəttin əsərin strukturunda xüsusi yer tutduğunu göstərir. Qadın burada yalnız ailənin üzvü deyil. O, çox zaman ailənin daxili sabitliyini qoruyan, övladın gələcəyi haqqında düşünən, ərinin qərarlarına təsir göstərən və ailə daxilində mənəvi tarazlığı təmin edən tərəf kimi təqdim edilir. Romanın son bölümlərinin adları da əsərin mənəvi xəttini aydın şəkildə tamamlayır. İsmət. Mərhəmət. Sözün gücü. Bunlar sadəcə bölmə adları deyil, əsərin ümumi mənəvi konsepsiyasının açar sözləridir. İsmət insanın mənəvi bütövlüyü ilə bağlıdır. Mərhəmət insanın başqasının dərdinə münasibətini müəyyənləşdirir. Söz isə insan taleyini dəyişə biləcək gücə malikdir. Beləliklə, romanın əvvəlində qoyulan “xoşbəxtlik” sualı əsərin sonlarına doğru daha geniş mənəvi anlayışlarla əlaqələndirilir. Sədulla Şirinov hadisələrə kənardan baxan müşahidəçi deyil. O, insan münasibətlərinin içərisinə daxil olur və oxucunu obrazların taleyi ilə üz-üzə qoyur. Yazıçının əsas üstünlüklərindən biri odur ki, hazır cavabları oxucuya zorla qəbul etdirmir. O, hadisəni göstərir. Dialoqu qurur. Obrazı danışdırır. Sonra isə oxucunu düşünməyə buraxır. Bu baxımdan romanın publisistik mahiyyəti də güclüdür. Çünki əsərin müxtəlif hissələrində ailə, tərbiyə, mənəviyyat, maddiyyat, məsuliyyət, valideyn-övlad münasibətləri kimi ictimai əhəmiyyətli məsələlər bədii süjetin daxilində müzakirəyə çıxarılır. Bəs kimdir xoşbəxt? Romanın öz daxili məntiqi bu suala bir neçə istiqamətdən cavab verir. Xoşbəxtlik yalnız var-dövlət deyil. Xoşbəxtlik yalnız vəzifə deyil. Xoşbəxtlik yalnız gözəl ev deyil. Xoşbəxtlik yalnız rahat həyat da deyil. İnsanın xoşbəxtliyi ailəsində qarşılıqlı hörmət, övladlarının düzgün tərbiyəsi, halal zəhmət, mənəvi rahatlıq, düzgün seçim və insanlıq keyfiyyətləri ilə tamamlanır. Ləman Vaqifqızının ön sözdə ifadə etdiyi ümumiləşdirmə bu baxımdan romanın əsas ideyasını yığcam şəkildə ifadə edir: ailənin və nəslin başını uca edən övladlar valideyn üçün, valideynlərini anlayan və dinləyən övladlar isə öz növbəsində övlad üçün xoşbəxtlik mənbəyidir. Bu fikir əsərin adına verilmiş sualın cavabını da özündə daşıyır. Sədulla Şirinovun “Kimdir xoşbəxt?” romanı ailə münasibətlərindən çıxış edərək daha geniş bir mənəvi mənzərə yaradır. Bu əsərdə insanın ailəyə, övlada, valideynə, zəhmətə, pula, sevgiyə, mərhəmətə və öz taleyinə münasibəti bir-birinə bağlanır. Romanın qəhrəmanları müxtəlif həyat yolları ilə hərəkət etsələr də, hamısını eyni sual birləşdirir: İnsan necə yaşamalıdır ki, həyatının sonunda “xoşbəxt olmuşam” deyə bilsin? Yazıçı bu suala yalnız bir cümlə ilə cavab vermir. O, cavabı hadisələrə, obrazlara, ailələrə, səhvlərə, peşmanlıqlara və doğru seçimlərə bölür. Bəlkə də əsərin əsas gücü elə bundadır. Çünki xoşbəxtlik hazır şəkildə verilən nemət deyil. İnsan onu öz davranışı, seçimi, zəhməti, mənəviyyatı və münasibətləri ilə qurur. Sədulla Şirinovun “Kimdir xoşbəxt?” romanı oxucunu məhz bu quruculuq haqqında düşünməyə çağırır. Ailə qurmaq asandır, ailəni qorumaq çətindir. Övlad böyütmək mümkündür, şəxsiyyət yetişdirmək çətindir. Sərvət toplamaq olar, mənəvi zənginlik yaratmaq daha çətindir. İnsan çox şeyə sahib ola bilər, amma öz daxilində rahatlıq yoxdursa, bütün sahib olduqları xoşbəxtliyin əvəzi olmaya bilər. Elə buna görə də “Kimdir xoşbəxt?” sualı romanın ilk səhifəsində başlayıb son səhifəsində bitmir. Bu sual kitab bağlandıqdan sonra da oxucunun daxilində yaşayır. Və bəlkə də yaxşı ədəbiyyatın əsas missiyalarından biri budur: cavab verməklə yanaşı, insanı öz cavabını axtarmağa sövq etmək. Sədulla Şirinovun bu romanı da məhz belə bir axtarışın – xoşbəxtlik, mənəviyyat, ailə və insanlıq axtarışının bədii ifadəsidir. Eşq olsun sözə! Eşq olsun ailə ocağını qoruyanlara! Eşq olsun övladının gələcəyini öz rahatlığından üstün tutan valideynlərə! Eşq olsun mənəviyyatı sərvətdən üstün bilən insanlara! Çünki bəzən insanın axtardığı xoşbəxtlik uzaqlarda deyil – elə öz evinin içində, öz ailəsinin yanında, öz vicdanının qarşısında dayanır. Kimdir xoşbəxt? Bəlkə də cavab çox sadədir: Xoşbəxtliyi var-dövlətdə yox, insanlıqda axtaran və sahib olduğu dəyərləri qorumağı bacaran insan. Hələlik, gözəl insan – yaradılmışların əşrəfi! 22.09.2026. Bakı.
“Xəzan” ədəbi-bədii jurnalın növbəti nömrəsi çapdan çıxıb. Payızın ilk günü “Xəzan”ın oxucuları ilə görüşə gəlməsi bir təsadüfdürmü, yoxsa mistik məntiqə söykənir, demək çətindir. Hər zaman olduğu kimi 104 səhifəlik jurnal poeziya və nəsr nümunələri, publisistik yazılarla zəngindir. YAZI DÜZÜMÜ aşağıdakı kimidir. Buyurun, tanış olun, sevə-sevə oxuyun.
Redaktor guşəsi -“Milli dəyərlərin divanı” -“Tovuz quşu taxtı” (yazını Zeynəb Cəmaləddin təqdim edir)
Publisistika -Tariyel ABBASLI – “Doğma vətənə sevgilərlə” (Dürdanə Qaraşovanın yaradıcılığı barədə) -Fərhad ƏSGƏROV (RAMİZOĞLU) – “Həmişə çətinliklərlə rastlaşmaq istədim” (“Ömrümdən izlər” silsiləsindən) -Ofeliya NƏZƏROVA – “Nəğməkar ruhun zəfər işığı –70 yaş” (Xalq artisi Zümrüd Məmmədovanın yetmişinci baharı) -Bayram MƏMMƏDOV – ““Labirint”in bədii çağırışını hamı eşidir” (Yazıçı, millət vəkili İmamverdi İsmayılovun əsərlərinə ziyalı mövqeyi) -Zərnişan TURAN – “Lətifə xanım Məmmədova – 65” (“Lətifə xanım” şeiri Zeynəb Cəmaləddinindir) -Günay RZAYEVA – “Son nəfəsinədək döyüşən qəhrəman – Novruz Aslanov” -Yunis QARAXANLI – ““Dadaizm” cərəyanı və onun ədəbiyyatımıza təsiri”, “Sözün sehrli dünyası”, “İnsanın daxili kompası” -Fərhad ƏSGƏROV (RAMİZOĞLU) – “Yüksək bal toplayan müəllim” -Adil MƏMMƏD – “Ətraf Sərraf – 70” (“Hələ neçə zirvə onu gözləyir” şeiri ilə də təbrik edir) -Adil MƏMMƏD – “Şeir kimi oxunan nəsr nümunələrində polifoniya” (Pərviz Yəhyalı yaradıcılığında mərhəmət çağırışı) -Şərafəddin İLKİN – “Həyatın yaddaşından süzülən hekayələr” (Şair Damət Salmanoğlunun nəsr yaradıcılığı) -Maqsud MÖVLANOV – “Lahıcın Zəvəro məscidi: keçmişdən bu günə” -Yunis QARAXANLI – “Qələmlə silahın vəhdəti”, “Pərvanə İmanova – qələmin vəfası və peşəkarın sözü”, “Vüsalə Yunusova – rənglərin harmoniyasını yaradan sənətkar və qayğıkeş pedaqoq”, “Qəlblərin və zehnlərin memarı Ramidə Oqtayqızı”, “Sevda Kərimli yaradıcılığının özünəməxsusluğu və şeirlərinin dili” -Pünhan ŞÜKÜR – “Xəlil Mirzənin payızı bahara dönən poeziyası”
QOHUMLUQDAN BÖYÜK OLAN İNSANLIQ (Sədulla Şirinovun “Qudalar” romanı haqqında – beşinci yazı) Salam olsun sözə, ailə ocağının müqəddəsliyinə, insanı insana bağlayan mənəvi tellərə dəyər verən insanlara! Ədəbiyyat yalnız həyatın təsviri deyil. Ədəbiyyat həm də insanın özünə, ailəsinə, cəmiyyətinə, keçmişinə və gələcəyinə tutduğu güzgüdür. Yazıçı bəzən böyük ictimai problemləri nəhəng hadisələrin fonunda deyil, adi insanların gündəlik həyatı, ailə münasibətləri, sevinc və kədəri, küsülülüyü və barışığı, bir sözlə, həyatın ən sadə görünən məqamları vasitəsilə göstərir. Sədulla Şirinovun “Qudalar” romanı da belə əsərlərdən biridir. 2025-ci ildə Bakıda “Füyuzat” nəşriyyatında çap olunmuş bu roman müəllifin yaradıcılıq yolunda xüsusi mərhələ kimi diqqəti cəlb edir. Kitabın redaktoru araşdırmaçı-yazar, ədəbi təhlilçi və publisist Vaqif Osmanlıdır. Nəşrin təqdimatında da vurğulandığı kimi, Sədulla Şirinov “Qudalar” romanında ailə münasibətlərini, qudalar arasındakı bağlılığı və müasir cəmiyyətimizin mənəvi mənzərəsini ailələr arasındakı münasibətlər üzərindən təqdim edir. Roman eyni zamanda müasir gəncliyə tərbiyə və əxlaq mesajları ötürür. Əsərin adının özü diqqətçəkicidir: “Qudalar”. İlk baxışda bu söz bizə toy, elçilik, qohumluq, ailə və məişət münasibətlərini xatırladır. Lakin romanın səhifələrini çevirdikcə aydın olur ki, müəllif “qudalıq” anlayışını yalnız iki ailənin qohumluğu çərçivəsində saxlamır. Burada qudalıq daha geniş mənada insanları bir-birinə bağlayan mənəvi körpüyə çevrilir. Bu körpünün bir tərəfində ailə, digər tərəfində isə cəmiyyət, milli birlik, tolerantlıq və insanlıq dayanır. Romanın başlanğıcındakı proloq da təsadüfi deyil. Müəllif insanın yaranmasından, insan övladları arasındakı münasibətlərdən, xeyir və şərdən, ədavət və barışıqdan danışaraq əsərin ideya istiqamətini əvvəldən müəyyənləşdirir. Proloqda insanın şüurlu yaradılması və fitnə-fəsada uymamaq məsuliyyəti ön plana çəkilir. Beləliklə, oxucu qarşıdakı hadisələri yalnız bir neçə ailənin taleyi kimi deyil, daha geniş mənəvi-fəlsəfi müstəvidə qəbul etməyə hazırlanır. Romanın ilk bölümünün “Axtaran tapar” adlandırılması əsərin əsas süjet xəttinin başlanğıcını müəyyənləşdirir. Burada ailə qurmaq, oğula və qıza həyat yoldaşı seçmək, valideynlərin övlad taleyinə münasibəti, gənclərin öz seçimləri və böyüklərin bu seçimlərə təsiri kimi məsələlər ön plana çıxır. Gülşən obrazı vasitəsilə ailə qayğılarının gündəlik həyatda necə yaşandığını görürük. O, qızlarını ərə verdikdən sonra ev işlərinin ağırlığını öz üzərinə götürür və sonbeşik oğlunun da ailə qurmasını arzulayır. Oğlunun isə özünə uyğun qız tapa bilməməsi, sonra işləmək üçün Rusiyaya getməsi ailə daxilində narahatlıqlar yaradır. Bu məqamda yazıçı oxucunu çox tanış bir Azərbaycan ailəsinin içinə aparır. Burada böyük fəlsəfi terminlərə ehtiyac yoxdur. Ana narahatdır, oğul öz həyatını qurmaq istəyir, valideynlər övladlarının gələcəyini düşünürlər. Həyatın özü romanın materialına çevrilir. Müəllifin üstün cəhətlərindən biri də budur ki, hadisələri süni şəkildə dramatikləşdirmir. İnsanların danışıq tərzini, gündəlik davranışlarını, zarafatlarını, narahatlıqlarını və bir-birinə münasibətlərini canlı şəkildə təqdim edir. Bu baxımdan “Qudalar” oxucu ilə məsafə saxlamayan, danışıq dili ilə ona yaxınlaşan əsər təsiri yaradır. Romanın ən maraqlı tərəflərindən biri uşaqlıq illərində formalaşmış münasibətlərin illər sonra insan taleyinə necə təsir göstərməsidir. Yadigarla Abdurahmanın keçmişdən gələn incikliyi süjetin əsas gərginlik nöqtələrindən birinə çevrilir. Onlar məktəb illərində avar-muğal qarşıdurmalarına qarışmış, sonradan isə hər biri öz həyatını qurmuş insanlardır. İllər keçsə də, keçmişin müəyyən izləri yaddaşlarında qalır. Lakin həyat qəribədir: dünən bir-birinə düşmən münasibət bəsləyən insanların övladları sabah bir-birini sevə, ailə qura və valideynlərini quda edə bilərlər. Romanın əsas ideyalarından biri məhz budur: insan həyatının qarşısına elə hadisələr çıxır ki, dünən qurduğun divarları sabah öz əllərinlə sökməli olursan. Məryəm və Nazimin münasibəti bu mənada yalnız iki gəncin sevgisi deyil. Onların münasibəti böyüklərin illərlə daşıdıqları inciklikləri də sınağa çəkir. Məryəmin təmkinli, abırlı, ağır davranışı onun xarakterini müəyyən edən mühüm cəhətlərdəndir. Nazimin də onun haqqında müsbət düşünməsi təsadüfi deyil. O, Məryəmi uzun illərdən bəri tanıyır və onun xarakterinə bələddir. Beləcə, müəllif ailə qurmaq məsələsində xarici görünüşdən, maddi imkanlardan və keçici maraqlardan daha vacib olan mənəvi keyfiyyətləri ön plana çıxarır. Romanın ilk bölməsindəki “Axtaran tapar” ifadəsi əsərin fəlsəfi açarlarından biridir. İnsan həyatda nə axtarır? Bəzən var-dövlət. Bəzən rahatlıq. Bəzən şöhrət. Bəzən sevgi. Bəzən isə sadəcə özünə uyğun insan. Amma axtarmaqla tapmaq arasında böyük fərq var. Yazıçı göstərir ki, düzgün axtarış üçün insanın özü də nə istədiyini bilməlidir. Xanımın oğluna qız axtarması, Maysaratın qızının taleyi ilə bağlı narahatlığı, valideynlərin gələcək qudalıq haqqında düşünməsi bu axtarışın müxtəlif tərəfləridir. Burada ailə qurmaq sıradan bir məişət hadisəsi kimi yox, iki nəslin gələcəyini birləşdirən məsuliyyət kimi təqdim olunur. Ana obrazları – ailənin görünməyən dayaqları “Qudalar” romanında qadın obrazlarının xüsusi çəkisi vardır. Xanım, Maysarat, Gülşən və digər qadınlar ailə münasibətlərinin formalaşmasında fəal rol oynayırlar. Onlar sadəcə hadisələri kənardan izləyən personajlar deyillər. Əksinə, bir çox mühüm qərarın arxasında məhz onların düşüncəsi, iradəsi, səbri və ana sevgisi dayanır. Xanımın oğluna münasibəti bunun bariz nümunəsidir. O, Nazimin gələcəyindən narahatdır, onun düzgün seçim etməsini istəyir. Məryəmi tapması və ailələri yaxınlaşdırmaq üçün təşəbbüs göstərməsi onun ana məsuliyyətinin ifadəsidir. Maysarat isə qızının ailə quracağı gün həm sevinir, həm də kövrəlir. Çünki qız övladını böyüdən ana üçün toy yalnız şadlıq deyil, həm də ayrılıq hissidir. Müəllif bu psixoloji məqamı çox təbii şəkildə çatdırır. Belə səhnələrdə Sədulla Şirinovun həyat müşahidəçiliyi aydın görünür. Yazıçı ailə psixologiyasını kənardan təsvir etmir; sanki ailənin içində baş verən söhbətləri dinləyir və onları oxucuya çatdırır. Romanın növbəti bölmələrində sevgi və ailə qurmaq mövzusu daha da inkişaf edir. Məryəm və Nazim münasibətlərində müəllif bir mühüm həqiqəti önə çəkir: ailə yalnız hisslər üzərində qurulmur. Ailə üçün qarşılıqlı hörmət, etibar, sədaqət, məsuliyyət və mənəvi uyğunluq da lazımdır. Bu baxımdan əsərdəki “Qarşılıqlı sevginin gücü”, “Ümid”, “Doğru seçim”, “Sevginin qaynağı xoş münasibətdir”, “Güvənmək”, “Xoş münasibət” kimi bölüm adları təsadüfi deyil. Bunlar romanın ideya xəttini mərhələlərlə açan ifadələrdir. Sanki müəllif oxucuya belə bir sual verir: İnsanları bir ailəyə çevirən nədir? Cavab isə romanın müxtəlif epizodlarından keçərək formalaşır: sevgi, etibar, hörmət, xoş münasibət, səbir və ən əsası, bir-birini insan kimi qəbul etmək. “Qudalar” romanının diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri də hadisələrin Balakən mühitində cərəyan etməsidir. Yazıçı bölgənin danışıq xüsusiyyətlərini, yerli sözləri, adət-ənənələri, məişət detallarını və insanların gündəlik ünsiyyətini əsərə gətirir. Redaktə qeydlərində də bildirilir ki, romanda işlədilən “ləzgi” və “muğal” sözləri bölgənin yerli müraciət və adlandırma xüsusiyyətlərini əks etdirir və müəllif bu vasitə ilə həmin mühitin ab-havasını qorumağa çalışıb. Bu, romanın etnoqrafik və folklorik çalarlarını da gücləndirir. Balakən və Zaqatala bölgəsinin özünəməxsus dil mühiti, avar, muğal, zaxur, ingiloy və digər yerli icmaların birgə yaşayışı əsərin bədii fonunu təşkil edir. Beləliklə, “Qudalar” həm ailə romanı, həm də müəyyən mənada bir bölgənin sosial-mədəni portretidir. Əsərin ən ciddi ictimai qatlarından biri milli münasibətlər məsələsidir. Müəllif uşaqlıq illərindəki avar-muğal qarşıdurmalarını təsvir etməklə yanaşı, həmin qarşıdurmaların sonradan necə mənasız göründüyünü göstərir. Uşaqlıqda bir-biri ilə dalaşan insanların illər sonra dostlaşması, qohumlaşması, eyni məktəbdə uşaqlarının valideynləri kimi görüşməsi mühüm ideyanı ortaya qoyur: İnsanlar arasında qurulan süni düşmənçilik zamanın sınağından keçmir. Romanın qəhrəmanlarından birinin keçmişdəki münasibətlərini xatırlayaraq “onda başa düşmürdük” məzmunlu etirafı da bu mənada simvolikdir. İnsan yaşlandıqca, həyat təcrübəsi qazandıqca bəzi uşaqlıq və gənclik yanlışlıqlarının nə qədər mənasız olduğunu dərk edir. Yazıçı bununla kifayətlənmir. O, milli kimlik məsələsini daha yüksək müstəviyə qaldıraraq insanlıq anlayışını önə çəkir. Əsərin sonlarına doğru dünyaya gələn və romanın ideya yükünü öz üzərinə götürən körpə Rəvan xüsusilə diqqətəlayiq obrazdır. Rəvanın ata və ana tərəflərinin müxtəlif etnik mənsubiyyətlərdən gəlməsi müəllif üçün qarşıdurma səbəbi deyil. Əksinə, körpə iki ailəni, iki nəslin nümayəndələrini, iki fərqli kökdən gələn insanları birləşdirən canlı körpüyə çevrilir. Romanın finalında Abdurahmanın körpəyə baxaraq onun üzərində “ləzgi” və ya “muğal” yazılmadığını vurğulaması əsərin ideyasını son dərəcə aydınlaşdırır. Müəllif burada insanı əvvəlcə insan kimi təqdim edir. Bu fikir romanın ən mühüm fəlsəfi nəticələrindən biridir. İnsan dünyaya gələndə onun əlində millətlər arasında düşmənçilik xəritəsi olmur. O, nifrəti öyrənmir; nifrət ona öyrədilir. Sevgi də, düşmənçilik də, tolerantlıq da, ayrı-seçkilik də sonradan formalaşır. Bu baxımdan Rəvan yalnız romanın körpə qəhrəmanı deyil. O, gələcəyin simvoludur. Əsərin adı ailə münasibətlərini ifadə etsə də, romanın məzmunu ailə sərhədlərini aşır. Qudalıq burada cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri və insanları arasında əlaqələrin metaforasına çevrilir. İki ailə quda olur. Sonra onların uşaqları, nəvələri, dostları, qonşuları və qohumları arasında münasibətlər yaranır. Əvvəlki düşmənçiliklərin yerini qohumluq və dostluq tutur. Bu mənada romanın əsas mesajlarından biri belə ümumiləşdirilə bilər: İnsanlar bir-birinə yaxınlaşdıqca süni ayrılıqlar zəifləyir. Məhz buna görə müəllif ailə münasibətlərindən milli birlik məsələsinə keçid edir. Romanın son bölmələrində hadisələr daha ciddi ictimai-siyasi məcraya keçir. Əvvəlki səhifələrdə ailə daxilində həll edilən problemlər sonlara doğru cəmiyyətin təhlükəsizliyini təhdid edə biləcək qarşıdurma müstəvisinə yüksəlir. Burada müəllif müxtəlif qüvvələrin insanları bir-birinə qarşı qoymaq cəhdlərini təsvir edir. Gərginlik artır, insanlar narahat olur, mümkün qan tökülməsindən ehtiyatlanırlar. Lakin sonda sağlam düşüncə, təmkin və qarşılıqlı münasibətlər daha üstün mövqeyə çıxır. Bu hissələrdə romanın ailə mövzusu ilə ictimai mövzu bir nöqtədə birləşir. Əgər ailədə insanlar bir-birinə hörmət etməyi bacarırsa, cəmiyyətdə də insanlar arasında qarşılıqlı etimad üçün zəmin yaranır. Əgər ailədə köhnə kin-küdurət bağışlana bilirsə, cəmiyyətdə də keçmişin səhvlərindən nəticə çıxarmaq mümkündür. Sədulla Şirinovun yazı üslubunda diqqət çəkən xüsusiyyətlərdən biri yumordan istifadədir. Romanda ciddi problemlərlə yanaşı, gündəlik həyatın yumorlu səhnələri də geniş yer tutur. Bu yumor əsərin ağırlığını azaldır, obrazları oxucuya yaxınlaşdırır. Məsələn, valideynlərin oğullarının xaricdə başqa qızlarla tanış olacağından narahatlığı, toy və gəlin söhbətləri, ailə daxilindəki zarafatlar, yerli danışıq ifadələri əsərin canlılığını artırır. Yazıçı bəzən bir cümlə ilə obrazın xarakterini açır. Bəzən isə uzun mübahisə və dialoq vasitəsilə onun dünyagörüşünü göstərir. Bu baxımdan “Qudalar”da dialoq yalnız süjeti irəli aparan vasitə deyil, həm də obraz yaratmaq üsuludur. Romanın bölmə adlarından biri də “Zaman dəyişdirir”dir. Bu fikir əsərin bütöv məzmununa tətbiq edilə bilər. Zaman insanı dəyişir. Uşaqlıqda düşmən olanlar böyüyəndə dostlaşırlar. Bir-birinə qapısını açmayan insanlar sonradan qohum olurlar. Keçmişin sərt adamları nəvə sahibi olanda ürəkləri yumşalır. Bir vaxtlar milli fərqləri qabardan insanlar sonradan anlayırlar ki, insanı insan edən onun etnik mənsubiyyəti deyil, davranışı və əməlləridir. Beləliklə, romanın zaman anlayışı yalnız illərin keçməsi demək deyil. Zaman burada şüurun dəyişməsi deməkdir. “Qudalar” romanının müəllif təqdimatında əsərin müasir gəncliyə tərbiyə və əxlaq mesajları ötürdüyü xüsusi vurğulanır. Bu baxımdan əsər ailə münasibətlərinə dair mühüm suallar doğurur: Ailə qurarkən nəyə diqqət etməliyik? Valideyn övladının seçiminə nə qədər müdaxilə etməlidir? Keçmişdəki şəxsi ədavət gələcək nəsillərin münasibətlərinə təsir etməlidirmi? İnsanın milli və etnik mənsubiyyəti onun digər insanlarla münasibətinin əsas meyarı ola bilərmi? Bu sualların hər birinə müəllif hadisələr vasitəsilə cavab verir. Əsərin tərbiyəvi gücü də məhz bundadır. Yazıçı oxucuya hazır nəsihətlər verməkdənsə, müxtəlif situasiyalar yaradır və nəticəni obrazların davranışları ilə göstərir. “Qudalar”ın epiloqu əsərin əvvəlindən gələn ideyanı yekunlaşdırır. Müəllif yaxşı və pis insanların, sağlam və zərərli düşüncələrin cəmiyyətə təsirindən danışır. Şimal-Qərb bölgəsində müxtəlif xalqların uzun əsrlər boyu birgə yaşamasına diqqət çəkir və bu birlik ənənəsinin əsərin ideya xəttində mühüm yer tutduğunu göstərir. Epiloqda müəllifin əsas fikri daha aydın səslənir: bölgədə yaşayan xalqları bir-birindən ayırmaq cəhdləri uğursuzluğa məhkumdur, çünki əsrlər boyu formalaşmış qonşuluq, dostluq, qohumluq və həmrəylik bağları daha güclüdür. Romanın sonundakı körpə obrazı da bu ideyanın bədii yekunudur. O, müxtəlif köklərdən gələn insanların övladıdır, amma hər şeydən əvvəl insandır. Bu fikir əsərin bütün süjet xəttini bir nöqtədə birləşdirir. Sədulla Şirinov yaradıcılığında “Qudalar”ın yeri “Qudalar” Sədulla Şirinovun yaradıcılıq yolunda mühüm mərhələdir. Kitabın təqdimatında romanın müəllifin beşinci kitabı olduğu göstərilir. Əsərin mühüm cəhəti ondadır ki, müəllif böyük ictimai problemləri kiçik həyat hadisələrindən çıxarır. Bir elçilikdən milli münasibətlərə, bir toy hazırlığından ailə dəyərlərinə, bir uşaqlıq incikliyindən illərlə davam edən kinə, bir qudalıqdan isə xalqlar arasında həmrəyliyə qədər genişlənən bədii xətt qurur. Bu, əsərin publisistik damarını da gücləndirir. Sədulla Şirinov bir tərəfdən romançıdır, digər tərəfdən müşahidəçi-publisist mövqeyindən çıxış edir. Onun obrazları yalnız hadisələrin iştirakçıları deyil, müəyyən ictimai düşüncələrin daşıyıcılarıdır. “Qudalar”ın əsas sözü insanlıqdır Sədulla Şirinovun “Qudalar” romanını yalnız ailə-məişət romanı kimi qiymətləndirmək əsərin ideya miqyasını daraltmaq olardı. Bu əsərdə ailə var. Sevgi var. Elçilik və toy var. Ana qayğısı var. Valideyn narahatlığı var. Köhnə incikliklər var. Dostluq və barışıq var. Milli münasibətlər var. Cəmiyyətin təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar var. Amma bütün bunların üzərində dayanan daha böyük bir anlayış var: insanlıq. Romanın bizə söylədiyi əsas həqiqətlərdən biri budur ki, insanları ayırmaq asandır, birləşdirmək isə böyük mənəvi zəhmət tələb edir. Kin bir anda yarana bilər, amma onun yerini sevginin tutması üçün zaman, səbir və həyat təcrübəsi lazımdır. “Qudalar”da isə bu dəyişimin mümkün olduğu göstərilir. Dünən düşmən olanlar bu gün quda ola bilərlər. Dünən bir-birinə salam verməyənlər sabah eyni süfrənin başında otura bilərlər. Dünən milli fərqləri qabardanlar sabah nəvələrinin üzündə yalnız insanı görə bilərlər. Və nəhayət, romanın mənəvi zirvəsində belə bir həqiqət dayanır: insan dünyaya əvvəlcə insan kimi gəlir. Onun qarşısına sonradan müxtəlif adlar, sərhədlər, mənsubiyyətlər, ayrılıqlar çıxır. Əgər insanlıq qorunursa, bütün bu fərqlər bir-birinə düşmənçilik üçün səbəbə çevrilmir. Bu mənada Sədulla Şirinovun “Qudalar” romanı oxucunu yalnız bir ailənin taleyi ilə tanış etmir. O, oxucunu öz ailəsinə, öz cəmiyyətinə, öz keçmişinə və gələcəyinə başqa gözlə baxmağa çağırır. Bəlkə də romanın ən böyük uğuru elə budur: Qohumluq qanla başlaya bilər, amma onu yaşadan sevgidir; cəmiyyəti yaşadan isə insanlıqdır. Yaşasın yaxşı insanlar! Hələlik!
PAYIZ TABLOSU (elegiya) Biz niyə ayrıldıq günün bu vaxtı, Torpağın, çəmənin-gülün bu vaxtı, Baharın içində, yazın içində! Ayrılıq payızdan gələn günahdı! Bu boyda yamyaşıl sözün içində, Nə ömrə xoş gəldi, nə də torpağa! Nə də ki, bahara-yaza yaraşdı! Döndü saplağından qopan yarpağa Hələ yaşanmamış ömrə qarışdı. Bizim sevgimizin gözləri bumbuz, Bizim sevgimizin alnı qırışdı! Qopdu məhvərindən sayrışan ulduz, Kükrədi ardınca kövrələn bulud. Nə gəldi torpağa-göyə, bilmədim. Çökdü ömrümüzə qərib bir sükut, Sən susdun, mən də söz deyə bilmədim! Biz niyə ayrıldıq, niyə, bilmədim!..
Dörd yol ayrıcında çıxdıq vətəndən! Daha nə qaldı ki, quru bədəndən, Qürbətə aparan yoldan qeyrisi! Bir də nə cücərər bizdə bitəndən, Ürək fərarisi, ruh fərarisi – İmisti taxtından-tacından qaçaq! Uddu möhnətini qara daşın da, Alnında bir güllə yeri var ancaq! Ömrün çiçəklənən bahar yaşında Nə bir günü oldu, nə də dincliyi! Həzin bir gecədə, ay işığında O yaşıl yarpaqlı fidan gəncliyi Payıza qəpiyə-quruşa satdıq! Satdıq! Nəyimiz var öz əlimizlə Taleyin saralmış qoynuna atdıq! Gizlənpaç oynadıq əcəlimizlə, Gör bir nə tez gəlib ölümə çatdıq – Adımız daş kimi göyərdi yurdda! …Daha indən belə nə qalsa yadda, Son dəfə günbəgün bölərik ömrə! Oturub bir salxım söyüdün altda Həm də yas yerinə gələrik ömrə…
Ukraynada Kuzari təxəllüsü ilə fəaliyyət göstərən ukraynalı tarixçinin “Yoxa çıxmış sivilizasiya — Diqqətdən kənarda qalan fəlakət” (“Исчезнувшая цивилизация — Незамеченная Катастрофа”) adlı kitabı nəşr olunub. Ölkə.az xəbər verir ki, Ukrayna tədqiqatın Ukrayna dilində çap formatında işıq üzü gördüyü ilk ölkə olub. Bundan əvvəl kitabın materialları “perishedcivilization.com” xüsusi internet platformasında təqdim edilib. Nəşriyyat qrupunun planlarına kitabın növbəti mərhələdə Polşa, Almaniya, Baltikyanı ölkələr, Moldova, Qazaxıstan və Özbəkistanda nəşri daxildir.
Tədqiqat Azərbaycan xalqının əcdadlarının, eləcə də azərbaycanlıların müasir Ermənistan ərazisində, ilk növbədə tarixi İrəvan quberniyası və Zəngəzurda tarixindən bəhs edir.
Kitabda əhalisini əsrlər boyu müasir azərbaycanlıların əcdadlarının təşkil etdiyi şəhər və kəndlərin tarixi, onların bölgənin yerli mədəni simasının formalaşmasındakı rolu, eləcə də sonrakı demoqrafik dəyişikliklər, zorakılıq, qovulma və deportasiya prosesləri araşdırılır.
Müəllif bu ərazilərin türk keçmişinə dair günümüzədək gəlib çatan sübutlara — məscidlərə, qəbiristanlıqlara, qalalara, abidələrə və digər mədəni irs nümunələrinə xüsusi diqqət ayırır.
Araşdırmada qeyd olunur ki, çoxsaylı erməni, Rusiya, Fransa və digər mənbələrdə əksini tapan məlumatlar müasir azərbaycanlıların əcdadlarının əsrlər boyu regionun bir sıra ərazilərində yerli əhalinin əksəriyyətini təşkil etdiyini göstərir. Onlar yaşayış məntəqələrinin yaradılması və inkişafında iştirak edib, məscid və qalalar tikib, torpaqları becərib və həmin ərazilərin mədəni simasının formalaşmasına töhfə veriblər.
Müəllif azərbaycanlıların doğma yurdlarından sıxışdırılıb çıxarılması, qırğınlar və təşkil edilmiş deportasiyaların bir neçə dalğasını araşdırır. Kitabda bildirilir ki, bu proseslər nəticəsində yüz minlərlə azərbaycanlı öz evlərindən qovulub.
Bununla paralel olaraq, onların həmin ərazilərdə mövcudluğunu təsdiqləyən maddi izlərin — məscidlərin, qəbiristanlıqların, qalaların, abidələrin və digər mədəni irs obyektlərinin məhv edildiyi və ya adlarının dəyişdirildiyi qeyd olunur.
Kuzari bu icmanın yoxa çıxmasını yalnız abstrakt tarixi proses kimi deyil, insan və sivilizasiya faciəsi kimi təqdim edir. Kitabda əsrlər boyu həmin ərazilərdə yaşamış, daha sonra isə ardıcıl zorakılıq, qovulma və deportasiya dalğaları nəticəsində regiondan demək olar ki, tamamilə sıxışdırılıb çıxarılmış xalqın tarixi izlənilir.
Müəllif tədqiqatın əsas xüsusiyyətlərindən biri kimi geniş sübut bazasını göstərir. Əsərdə ümumilikdə 1 765 mənbə sistemləşdirilib. Bunların sırasında arxiv sənədləri, erməni müəlliflərinin tarixi əsərləri, çar Rusiyası və sovet dövrünə aid rəsmi sənədlər, Fransa diplomatik materialları və digər mənbələr yer alır.
Müəllif, həmçinin vurğulayır ki, tədqiqatın əsas sübut bazasının formalaşdırılması zamanı Azərbaycan və Türkiyə tarixşünaslığına məqsədli şəkildə əsas mənbə kimi istinad etməyib.
Kitabın çap versiyası geniş multimedia bazası ilə tamamlanıb.
Buraya müasir Ermənistan ərazisində türk varlığının günümüzədək qorunub saxlanmış izlərini sənədləşdirən sahə foto və videomaterialları daxildir. Onların arasında onlarla yaşayış məntəqəsində yerləşən məscid xarabalıqları, qalalar və qədim qəbiristanlıqlara dair materiallar var.
Bundan başqa, deportasiyaları yaşamış, doğma kəndləri, ənənələri və həyat tərzi barədə xatirələrini qoruyub saxlamış şəxslərlə silsilə videomüsahibələr təqdim edilir.
Layihədə XIV əsrdən XX əsrədək regionda baş verən hadisələrin xronologiyası da hazırlanıb. Bu xronologiya müəllifin Azərbaycan əhalisinin demoqrafik baxımdan sıxışdırılıb çıxarılması ilə əlaqələndirdiyi proseslərin ilkin şərtlərini və ardıcıllığını izləməyə imkan verir.
Tədqiqatın elektron versiyası, arxiv sənədləri, videoşahidliklər və digər materiallar layihənin internet saytında təqdim olunur.
Sentyabrın 21-də Azərbaycan Jurnalistlər Birliyində üzvlüyə yeni qəbul olunmuş qələm sahiblərinə, jurnalistlərə Birliyin vəsiqələri təqdim edilib.Təqdimat mərasimi AJB-nin sədri, Əməkdar jurnalist Elçin Şıxlının çıxışı ilə başlayıb.Elçin Şıxlı Birliyə üzv qəbul olunmuş jurnalistləri təbrik edib, onların medianın müxtəlif sahələrində fərqləndiklərini vurğulayıb.Birliyin sədri “Türküstan Media Qrupu” nun baş redaktoru Aqil Camalı, təcrübəli telejurnalist Gülayə Xəlilovanı, “ÇAĞRI.az” saytının baş redaktoru Mübariz Yunuszadəni və başqa həmkarlarını təbrik edib. Elçin Şıxlı yazıçı Turan Uğurun illərlə AzTV-də hazırladığı verilişlərlə türkçülüyümüzə verdiyi töhfələrdən bəhs edib. Təqdimat mərasimində media mənsubları ürək sözlərini dilə gətiriblər.Təqdimatın sonunda jurnalistlər xatirə fotoları çəkdiriblər.
“Yazarlar” olaraq həmkarlarımızı təbrik edir, bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq! Uğurlarınız bol olsun!
