İnsanlar arasında ünsiyyət vasitəsi olan dil ilk insanla, sözlə, şüurla, təfəkkürlə yaşıddır, sivilizasiyanın dayaq sütunudur, xalqın yaddaşı, anası, şərəfi, ləyaqəti, milli kökü, milli ruhu, milli mənliyidir, soy kökümüzə, Vətənə, torpağa, yurda sahib olmaqdır.
“Hər bir insanın ana dilinə münasibəti onun mədəni səviyyəsi ilə yanaşı, vətəndaşlıq qeyrətini də müəyyən edir. Ana dilini sevmədən Vətəni sevmək mümkün deyil. Öz ana dilinə biganə adam vəhşidir” (Konstantin Paustovski).
Bizim ana dilimizə münasibətimiz necədir? Ana dilimizin saflığını qoruyuruqmu, orfoqrafik və orfoepik qaydaları bilirikmi, həmin qaydalara əməl edirikmi?
Dilçi alimlərimizin nailiyyət, müvəffəqiyyət, mədəniyyət, key¬fiy¬yət və s. kimi ərəb dilindən qalma sözlərimizdəki iki “y” hərfindən birini atmaqla dilimizi yüngülləşdirməyi məsləhət gördüyü bu günümüzdə ehtiyat sözünü iki “y” ilə yazan reklam şirkətləri, hətta alim və yazarlar günü-gündən artır. Hələ də “aftotəmir”, “smazka”, “razval”, “matarist”, “palirovka” kimi terminlər addımbaşı gözümüzə girməkdədir. Hətta tanınmış yazarlarımızın bəziləri bilmirlər ki, “da”, “də”, “ki” bağlayıcıdır, yoxsa ədat.
Ana dilimizi qorumaq, zənginləşdirmək qələm və elm adamlarının, kütləvi informasiya vasitələrinin birinci və təxirəsalınmaz vəzifəsidir. Ancaq ana dilimizi “tüfeyli sözlər”lə həddən artıq “çirkləndirən” də elə həmin peşə sahiblərİndən bəziləridir. “Necə deyərlər”, “demək istəyirəm ki”, “tutaq ki”, “mənə elə gəlir ki” söz və söz birləşmələrini işlədənlə¬rin günahı söz ehtiyatının kasadlığı, başqa dildə düşünüb ana dilində hıqqana-hıqqana danışmaq istəyi, mütaliəsinin azlığıdır. Televiziyalarda, radioda, mətbuat orqanlarında “xadiməçi”, “piyadaçı” kimi kəlmələri eşidəndə necə təəccüblənməyəsən?
XI əsrdə yaşamış türkçülüyün banisi, öz dilini dünyaya tanıtmış Mahmud Kaşğari “Divanü-lüğət-it-Türk” əsərində “ürək dostu” mənasında “həmdəm” yazmışdı. Necə doğma və gözəl səslənir. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanındakı “gəlimli”, “gedimli”, “ölümlü” sözləri 1400 ildən sonra da təravətini itirməyib. Cəlil Məmmədquluzadə “ziyalı” əvəzinə “işıqlı”, Rəsul Rza “tormoz” əvəzinə “əyləc”, “uca bina” əvəzinə “göydələn”, “həmkar” əvəzinə “işdaş”, Xəlil Rza Ulutürk “plyaj” əvəzinə “çimərlik”, Xalq yazıçısı Elçin “müstəqim” əvəzinə “birbaşa”, professor Qəzənfər Paşayev “otkrıtka” əvəzinə “açıqlama” (“açıqca” – V.O.), azadliq mücahidi Oqtay El¬dəgəz “nizamnamə” əvəzinə “yönətim”, “pasport” əvəzinə “başlaq” işlətməyi doğru sayırdı. “Nümunə” əvəzinə “örnək”, “inkaredilməz” əvəzinə “danılmaz”, “müasir” əvəzinə “çağdaş”, “əksəriyyət” əvəzinə “çoxluq”, “ictimaiyyət” əvəzinə “ellik”, “əhval-ruhiyyə” əvəzinə “ovqat”, “qırım”, “müvəffəqiyyət” əvəzinə “uğur”, “nəqliyyat” əvəzinə “minik”, “məzuniyyət” əvəzinə “dincəliş”, “kuryer” əvəzinə “ayaqçı”, “skvoznyak” əvəzinə “yelçəkər”, yaxud “əsənək”, “qeyri münbit” əvəzinə “verimsiz”, “kombayn” əvəzinə “biçər-döyər” sözlərini təklif edənlərlə həmrəyəm.
Böyük Bəxtiyar Vahabzadə müsahibələrinin birində deyir ki, ana dilinə heykəl qoyan ilk xalq gürcülərdir. Tbilisi məktəbliləri “Bilik günü”ndə abidənin önündə ana dilinə və Vətənə sədaqətli olacaqlarına and içirlər.
Bəs bizim “Ana dili” abidəmiz – and və sədaqət yerimiz nə vaxt olacaq?..
YÜKSƏK BAL TOPLAYAN MÜƏLLİM Qəbələ rayonunun Böyük Pirəlli kənd tam orta məktəbində bir qız oxuyurdu. Bu balaca, zərif cüssəli qız dərslərinə çox məsuliyyətlə hazırlaşar, bütün fənləri sevə-sevə oxuyardı. Yuxarı siniflərdə təhsil alarkən dəfələrlə Riyaziyyat fənni üzrə keçirilən olimpiadalarda iştirak etmişdi. Müəllimlərin sevimlisi olan bu qız böyüdükcə ürəyindəki arzular da şaxələnir, böyüyürdü. Orta məktəbi bitirmək, Pedaqoji Universitetə daxil olmaq və bir müəllim kimi orta məktəbdə işləmək bu qızın həyat amalına çevrilmişdi. Bu arzuların onun ürəyində kök salmasına isə orta məktəbdə ona dərs deyən riyaziyyat müəllimi Nüşabə Eyvazova olmuşdu. Gültəkin Yolçuyevanın dediyinə görə Nüşabə müəllimi özünə nümunə bilməsinə əsas səbəb, müəllimin mədəniyyəti, etik normalara əməl etməsi, davranışı, psixoloji və pedaqoji savadı, eləcə də, öz şagirdlərinə qarşı qayğıkeş, mehriban münasibəti olmuşdu. Tanışlıq üçün: Yolçuyeva Gültəkin Tahir qızı 26 fevral 1991-ci ildə Qəbələ rayonunun Böyük Pirəlli kəndində anadan olub. Böyük Pirəlli kənd orta məktəbini bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Texnologiya müəllimi ixtisasına qəbul olunub və ali məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirib. Texnologiya müəllimi kimi ilk əmək fəaliyyətinə 2018-ci ilin sentyabr ayında Bakının Xəzər rayonunun Şüvəlan qəsəbəsindəki 156 saylı tam orta məktəbdə başlayıb. Onu da qeyd edək ki, 2025-2026-cı tədris ilində 156 saylı tam orta məktəbdə 1800-dən çox şagird təhsil alıb, 100-ə yaxın müəllim çalışıb. Ailəsində məsuliyyətli olduğu kimi, iş yerində də Gültəkin müəllimi savadlı, tələbkar və məsuliyyətli bir müəllim kimi tanıyırlar. Gültəkin müəllim öz işinə yaradıcı münasibət bəsləyir, öz işində daim yeniliklər axtarmağa çalışır, şagirdlərə bu fənnin incəliklərini aşılayır. Texnologiya fənni barədə sevə-sevə danışır və qeyd edir ki, texnologiya qədim yunan sözü olub, “texne” – mədəniyyət, bacarıq və “loqos” – öyrənmək, elm deməkdir. Deməli, texnologiya bacarıq, ustalıq, mədəniyyət haqqında bir elmdir. Eləcə də, texnologiya insan tərəfindən məmulat və xidmətlərin yaradılması prosesidir. Texnologiya fənni gündəlik həyatımızda rast gəldiyimiz bir çox işləri, prosesləri özündə əks etdirən bir fəndir. Belə ki, 5-9-cu siniflərdə şagirdlərə “Məişət mədəniyyəti”, “Oduncağın emalı texnologiyası”, “Metalın emalı texnologiyası”, “Elektrotexniki işlər”, “Elektron texnologiyaları”, “Qrafika”, “Ərzaq məhsullarının emalı texnologiyası”, “Parçanın emalı texnologiyası” bölmələrindəki mövzular tədris edilir ki, bunların da əksəriyyəti onların gündəlik həyatlarında lazım olan biliklərdir. Gültəkin müəllim söhbət əsnasında belə bir məsələyə toxundu ki, Texnologiya fənni şagirdlərə mədəniyyət, ünsiyyət qaydalarını öyrədir. Belə ki, 5-ci sinifdə “Ailədə davranış və ünsiyyət mədəniyyəti”, 6-cı sinifdə “Məktəbdə ünsiyyət və davranış mədəniyyəti”, 7-ci sinifdə “İctimai yerlərdə davranış və ünsiyyət mədəniyyəti”, 8-ci sinifdə “Xidmət sahələrində davranış və ünsiyyət mədəniyyəti”, 9-cu sinifdə “Mədəniyyət müəssisələrində ünsiyyət və davranış qaydaları” mövzuları keçilir ki, bu biliklər də şagirdlərin mədəni bir vətəndaş kimi formalaşmalarında böyük rol oynayır. Gültəkin Yolçuyeva ilə söhbət zamanı o, Texnologiya fənninin tədrisində rast gəlinən maraqlı məqamlara toxundu. O, qeyd etdi ki, bütün fənlər kurikulum üsulu ilə keçirilir. Texnologiya fənnində kurikulum üzrə keçirilən mövzularda bütün mövzular müxtəlif fənlərə inteqrasiya olunur. Elə mövzular var ki, həmin mövzularda bir deyil, bir neçə fənnin inteqrasiyasına rast gəlinir. Texnologiya fənnini tədris edən müəllimlər bu mövzuları keçdiyi zaman Azərbaycan dili, Riyaziyyat, Fizika, Kimya, Həyat bilgisi, Təsviri incəsənət, Biologiya, İnformatika fənlərindən müəyyən dərəcədə anlayışı olmalıdır. Belə ki, 5-ci sinifdə keçirilən “Məmulatın qrafik təsviri” mövzusu Riyaziyyat və Təsviri incəsənət fənlərinə, “Ölçmə və nişanlama alətləri” mövzusu Həyat bilgisi və Azərbaycan dili fənlərinə inteqrasiya olunur. 6-cı sinif şagirdlərinə keçirilən “Meyvə ağaclarının əkilməsi və meyvələrin saxlanma texnologiyası” mövzusu Həyat bilgisi və Biologiya fənlərinə, 7-ci sinifdə keçirilən “Ev quşlarının bəslənməsi texnologiyası” mövzusu Həyat bilgisi və Biologiya fənlərinə, 8-ci sinifdə keçirilən “Avtomatlaşdırılmış paltaryuyan maşının quruluşu və iş prinsipi” mövzusu Azərbaycan dili və Həyat bilgisi fənlərinə, 9-cu sinifdə keçirilən “Süni oduncaq materiallarının səthinin bəzədilməsi” mövzusu Azərbaycan dili, Təsviri incəsənət və Kimya fənlərinə, “Əlvan metalların səthinin bəzədilmə texnologiyası” mövzusu Azərbaycan dili, Təsviri incəsənət, Fizika və Kimya fənlərinə, “Kompüterlərin tipləri və növləri. Kompüterin iş prinsipi” mövzusu Azərbaycan dili, Həyat bilgisi, İnformatika və Fizika fənlərinə inteqrasiya olunmuşdur. Bu haqda çox danışmaq olar, düşünürəm ki, kifayətdir. Gənc müəllim Gültəkin Yolçuyeva bir nüansə da qeyd etdi. O, belə bir fikir irəli sürdü ki, bir neçə fənnin terminləri olduğu kimi Texnologiya fənninin də öz terminləri var. 5-9-cu sinif şagirdlərinə bu fənnin mövzularını izah edən zaman onlara 100-dən çox terminin (sözün) izahı verilir. Belə ki, şagirdlər leksikonda işlənməyən və yaxud az işlənən sözlər barəsində biliklərə yiyələnirlər. Belə sözlərə misal olaraq – pəstah, spesifikasiya, ülgü, reysmus, günyə, verstak, bıçqı, törpü, suvand, sumbata kağızı, şerxebel, fuqan, kazein, məngənə, pərçim, kanape, tartin, furnitur, şlyambur, aşqar, ştangenpərgar, piqment, pasterizə, strelizə, bəxyələmə, kanva, ventilyasiya, transpartyor, şpindel, zivana, interyer, file, raqu, kaşirlənmə, rifləmə, zağlama, polietilen, poliqropilen, polistirol, polikarbonat, polivinilxlorid və sairəni göstərmək olar. Məlum məsələdir ki, məktəblərdə çalışan müəllimlər dərin biliyə malik olmalıdır. Görəsən, həqiqətən bu, belədirmi? Azərbaycan Respublikasında 4 mindən çox ümumtəhsil məktəb fəaliyyət göstərir. Bu məktəblərdən 410 məktəb paytaxt Bakıda və qəsəbələrdə yerləşir. Ölkə məktəblərində 1.6 milyondan çox uşaq oxuyur. Müəllimlərin savadlarının hansı səviyyədə olmasını təyin etməkdən ötrü Azərbaycanın Elm Və Təhsil Nazirliyi tərəfindən son illərdə bütün fənlər üzrə sertifikasiya imtahanı keçirilmişdir. Sertifikasiyada iştirak edən hər bir müəllim tədris etdiyi fənn üzrə 60 sualı cavablandırmışdır. Qeyd edək ki, Azərbaycan Respublikasının tam orta məktəblərində Azərbaycan dili və ədəbiyyat, Riyaziyyat, Fizika, Kimya, Tarix, Biologiya, Coğrafiya, İngilis dili, Rus dili, İnformatika, Texnologiya, Təsviri incəsənət, Musiqi, Fiziki tərbiyə, Çağırışaqədərki hərbi hazırlıq fənləri tədris edilir. Məktəblərdə 130 mindən çox müəllim çalışır. Keçirilmiş sertifikasiya imtahanlarının nəticələri (ixtisarla) ilə tanış olaq. Belə ki, respublika üzrə riyaziyyat müəllimlərinin sertifikasiya imtahanında 8.807 nəfər iştirak edib. Onlardan 4.127 nəfər yüksək bal (51-60 bal), 4.078 nəfər qənaətbəxş bal (30-50 bal) toplayıb. İmtahandan keçə bilməyən (kəsilən) müəllimlərin sayı isə 602 nəfər olub. Coğrafiya fənni üzrə sertifikasiya imtahanına ölkə üzrə 3.760 nəfər müəllim cəlb olunub. Onlardan 342 nəfər kəsilib. Eləcə də, Tarix fənni üzrə keçirilən sertifikasiya imtahanında 5.571 müəllim iştirak edib, onlardan 4.194 nəfər uğur qazanıb, 1.377 nəfər isə uğursuz nəticə göstərib. Texnologiya fənni üzrə iştirak edən 2.948 nəfərdən 2.555 nəfər uğurlu, 393 nəfər uğursuz nəticə əldə edib. Fiziki tərbiyə fənni üzrə iştirak edən 5.419 müəllimdən 903 nəfər uğursuz nəticə göstərərək kəsilib. Bu məqalədə bütün fənlər haqqında danışmaq istəmirik. Qeyd edək ki, bütün fənlərdən sertifikasiya imtahanlarında kəsilənlər var. Bu da onu deməyə əsas verir ki, bəzi məktəblərdə savadsız müəllimlər çalışıb. Gültəkin Yolçuyeva da 2026-cı ilin iyun ayında Texnologiya fənni üzrə keçirilən sertifikasiya imtahanında iştirak etmişdir. O, 57 bal toplamışdır, yəni, 60 sualdan 57 suala düzgün cavab yazmışdır. Fakta nəzər saldıqda, Gültəkin Yolçuyevanın Texnologiya fənni üzrə dərin biliyə malik olmasını görürük. Onu da qeyd edim ki, Elm və Təhsil nazirliyinin açıqlamasına görə Texnologiya fənni üzrə keçirilən sertifikasiya imtahanında heç bir müəllim 60 bal toplamamışdır. Bundan sonra da Gültəkin Yolçuyevaya ailədə xoşbəxtlik, işlərində nailiyyətlər, uğurlar arzulayırıq. Belə savadlı müəllimlərlə fəxr etməyə dəyər…
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
“Əsl sevgi nikahdan sonrakı böhranlardan keçərək kök salır və hər gün daha da möhkəmlənir.”
“Ürəyə toxunan sevgi – zamana məğlub olmaz.”
“İçindəki “mən” ilə üzləşməkdən qaçan insan güzgüdə üzünü, tənhalıqda isə həqiqi simasını görür.”
“Səhvlərini qəbul et, lakin özünü tənbeh etməyə alışdırma. Zira yanlışlarını qəbul etmək güc, özünü daim günahlandırmaq isə yükdür.”
“Özünə zaman ayırmaq başqalarından uzaqlaşmaq demək deyil, özünün ən möhkəm tərəfinə yaxınlaşmaqdır. Zira insan özünə zaman ayırdığı an görünməyən, lakin ən möhkəm tərəfini inşa edə bilər.”
“İnsan daxili gücünü kəşf etdikdən sonra ona heç bir maneə əvvəlki qədər böyük görünmür.”
“Əngəllərin ölçüsünü dəyişən onların böyüklüyü deyil, insanın daxili potensialında böyüyən iradəsidir.”
“Qarşılaşdığımız çətinliklərə problem deyil, fürsət kimi yanaşsaq, qorxu bildiklərimiz belə gücə çevrilər”.
“Öz potensialına güvən. Çünki daxilində kəşf olunmağı gözləyən güc düşündüyündən də daha böyükdür”.
ANASINI ÖZÜNƏ YARAŞDIRMAYAN ÖVLAD Bəzən elə hadisələr olur ki, eşidəndə və yaxud görəndə təsirlənirəm və bu, məni düşünməyə vadar edir. Gördüyüm fakta keçməmişdən əvvəl həmin ailə haqqında kiçik məlumat vermək istərdim. Belə ki, (adlar şərtidir) Nailə ilə Eldar Azərbaycanın kənd rayonlarının birində anadan olub. Hələ gənc ikən hər ikisi ailəliklə paytaxta köçmüşlər. 25 yaşları olanda ailə həyatı qurublar. Hazırda Nailə ilə Eldarın təxminən 60 yaşı var. Onların bir qız və bir oğlan övladları dünyaya gəlib. Ailə çox kasıb şəraitdə yaşayıb. Yaxşı yadımdadır, hələ 10-15 il bundan əvvəl Nailə Bakının hansısa qəsəbəsindən hər gün 20-30 litr süd alırdı və yaşadığı qəsəbədən Bakıya bidonlarla südü satmağa aparırdı. Çox əziyyət çəkirdi. İlin bütün fəsillərində səhər tezdən avtobusla qəsəbədən Bakıya gedirdi, axşamüstü qayıdırdı. Onu da qeyd edim ki, qəsəbədən Bakıya təxminən 25 kilometrdir. Nailə xanım çətinliklərlə, əzab-əziyyətlə hər iki uşağını oxutdurdu. Uşaqlar ali təhsil də aldılar. Hal-hazırda hər ikisi işləyir… …Səhər saat 8.30 radələri olardı. Gördüm. Gözlərimə inanmadım. Dayandım və xeyli onlara baxdım. Ana bir böyük vedrə ilə gedirdi. Vedrənin içində xeyli yumurta var idi. O, yumurtaları qonşu qəsəbəyə satmağa aparırdı. Nailə xanımdan 6-7 metr aralıda oğlu işə gedirdi. Onun əlində heç nə yox idi. Eyni yolu piyada təxminən 15 dəqiqə gedəcəkdilər. Sonra isə oğlu işlədiyi müəssisəyə yola düşəcəkdi. Vedrə ağır olduğundan ana əziyyət çəkirdi, güclə yeriyirdi. Məlumat üçün qeyd edim ki, ana və övlad bir evdə yaşayırlar və oğlan hələ ailə həyatı qurmayıb. Sakit ailədir. Onlara bir daha diqqət yetirdim. Oğlanın anası ilə yanaşı getməməsi və anasına kömək etməməsini görəndə çox təsirləndim. Anasının yaxşı geyimdə olmamasına və ağır vedrə ilə getdiyinə görə oğlan utanırdı. Sözüm belə övladlaradır: kasıb olduğunuza, geyimin köhnə və yaxud ucuz olduğuna görə utanmayın. Ananızın sizi necə böyütdüyü yadınızdadırmı? Əziyyətlə çörək qazanan, ailəsi, övladları üçün canından keçən belə analarla fəxr etməyə dəyər… Fərhad Əsgərov (Ramizoğlu), yazıçı-jurnalist
ANA DİLİNİ ANA KİMİ SEVƏN ŞAİR ANA DİLİ GÜNÜNDƏ ƏBƏDİYYƏTƏ QOVUŞDU…
Bəzən elə insanlar olur ki, onların yoxluğu təkcə bir ailənin, bir dost çevrəsinin deyil, bütöv bir xalqın ürəyində boşluq yaradır. Bu gün Azərbaycan ədəbiyyatı belə bir itkini yaşayır. Xalq şairi Nəriman Həsənzadənin vəfat xəbəri məni dərindən sarsıtdı. Elə bil ömrümün işıqlı bir səhifəsi səssizcə qapandı… Nəriman müəllimlə ilk tanışlığım 1997-ci ildə nəşriyyatda olmuşdu. İlk görüşdən onun sadəliyi, təvazökarlığı, sakit danışığı, insanlara sonsuz hörmət və məhəbbətlə yanaşması məni valeh etmişdi. O, böyük şair olmaqdan əvvəl böyük insan idi. Onun yanında heç kim özünü yad hiss etmirdi. Hər kəsə diqqətlə qulaq asar, hər kəsin sözünə dəyər verərdi. Yaradıcılığıma göstərdiyi qayğını ömrüm boyu minnətdarlıqla xatırlayacağam. “Ürəyin sevgi işığı”, “Qar altındakı xatirələr” və “İşıqlı arzular toplusu” kitablarıma böyük sevgi ilə ön söz yazdı. Onun qələmi ilə yazılmış həmin sətirlər mənim üçün sadəcə ön söz deyil, bir ustadın xeyir-duası, yaradıcılığıma verilən ən qiymətli qiymət idi. Ömrümün unudulmaz hadisələrindən biri də 60 illik yubileyim münasibətilə SOCAR tərəfindən mənə həsr olunmuş kitabın hazırlanması oldu. Həmin kitab üçün Nəriman müəllimdən də müsahibə alınmışdı. O, “Çağdaş nəsrin bədii imkanları” başlıqlı yazısında yaradıcılığıma verdiyi dəyərli fikirləri ilə mənə böyük mənəvi dəstək olmuşdu. Böyük sənətkarın səmimi sözləri mənim üçün hər zaman ən qiymətli mükafatlardan biri olaraq qalacaq. Son görüşümüz isə ürəyimdə silinməz iz buraxdı. Bir gün Ağa ilə birlikdə onu ziyarət etdik. Artıq xəstə idi. Amma yenə də çöhrəsində nur, baxışlarında müdriklik vardı. Söhbət edirdi, dinləyirdi… Lakin gözlərinin dərinliyində qəribə bir sükut hiss olunurdu. Elə bil ruhu bu fani dünyadan asta-asta ayrılmağa hazırlaşırdı. O görüşdən ayrılarkən ürəyim sıxılmışdı. Daxilimdə izah edə bilmədiyim bir hiss vardı. Bu gün anlayıram ki, həmin hiss böyük bir ayrılığın xəbərçisi imiş.
Tale də qəribə yazılır… Ömrünü Azərbaycan sözünə, ana dilimizin saflığına, zənginliyinə və milli ruhunun yaşamasına həsr etmiş böyük söz ustadının məhz 1 Avqust Azərbaycan Əlifbası və Ana Dili Günündə Haqqın rəhmətinə qovuşması insanı daha da kövrəldir. Bu, sanki ilahi bir rəmzdir. Ana dilinin keşiyində ömür sürən bir şair elə Ana Dili Günündə əbədiyyətə qovuşdu. Bundan sonra 1 Avqust mənim üçün təkcə Ana Dili Günü deyil, həm də böyük ustad Nəriman Həsənzadəni hüznlə xatırlayacağım bir tarix olacaq. Nəriman Həsənzadə Azərbaycan poeziyasının uca zirvələrindən biri idi. O, sözə sədaqəti, Vətən sevgisi, insanlıq duyğusu və mənəvi bütövlüyü ilə bütöv bir məktəb yaratdı. Onun misraları neçə-neçə nəslin yaddaşına hopdu, qəlbinə yol tapdı. Bu gün ustadın cismani yoxluğu hamımızı kədərləndirir. Amma belə insanlar əslində dünyadan getmirlər. Onlar yazdıqları əsərlərdə, yetişdirdikləri qələm sahiblərində, toxunduqları ürəklərdə yaşamağa davam edirlər.
Əziz Nəriman müəllim…
Sizin nəcibliyiniz, xeyirxahlığınız, mənə göstərdiyiniz diqqət və qayğı heç vaxt unudulmayacaq. Mən bu gün yalnız böyük bir şairlə deyil, həm də mənəvi dayaq olmuş gözəl bir insanla vidalaşıram. Allah sizə rəhmət eləsin. Məkanınız cənnət, ruhunuz şad olsun. Sözünüz yaşayacaq… Adınız yaşayacaq… Sizi tanıyanların qəlbində isə xatirəniz əbədi yaşayacaq. Dərin hüznlə və ehtiramla:
Əziz dostlar, gözəl insanlar! Deyirəm, ürəyimdə qalmasın, axşam-axşam bir növ borcumdan çıxıram. Azərbaycanın kitab bazarında, nəşriyyat sektorunda kök salmış sistemli bir xaosu və süni intellekt proqramlarının bədii ədəbiyyatı sürətlə məhvə sürükləməsindən doğan milli təhlükəni diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm. Aydındır ki, bədii tərcümə tarix boyu müxtəlif elmi-nəzəri yanaşmaların və fərqli yaradıcı məktəblərin mübarizə meydanı olmuşdur. Bu sahədə adekvatlıq və ekvivalentlik prinsiplərini əsas götürənlər, bədii mətnin adaptasiyasını, yerli mühitə uyğunlaşdırılmasını müdafiə edənlər, yaxud orijinalın sintaktik strukturuna sadiqliyi, hərfi tərcüməni ön plana çəkənlər və s. hər zaman mövcuddur. Bütün bu yanaşmalar bədii tərcümənin daxili zənginliyini təmin edən qanuni eksperimentlər, estetik seçimlərdir. Ən əsası da, insan zəkasının, fərdi üslubun, məsuliyyətin məhsuludur. Lakin süni intellekt proqramlarını həyata keçirdiyi mexaniki proses heç bir tərcümə məktəbinə, metodologiyasına və ya estetik cərəyana aid edilə bilməz; maşın tərcüməsi bədii mətnin fəlsəfəsini, alt qatındakı metaforik düşüncəni və dilin milli ruhunu duya bilmədiyi üçün ortaya çıxan nəticə bədii yaradıcılığın açıq profanasiyası, bəsitləşdirilməsi və urvatdan salınmasıdır. Məhz buna görə də bu məsələ yaradıcılıq azadlığı sferasından çıxaraq, dövlət səviyyəsində ciddi diqqət yetirilməli və tənzimlənməli olan bir problemə çevrilir. Bədii tərcümə sadəcə bir dildəki sözlərin digər dildəki mexaniki qarşılıqlarını tapmaq sənəti deyil. Tərcümə millətin təfəkkür sistemini, dilin bədii potensialını, söz ehtiyatını və üslub zənginliyini formalaşdıran mədəni-mənəvi mühitdir, özünəxas yaradıcılıq laboratoriyası və məkanıdır. Təəssüf ki, bu gün həmin məkan ciddi bir kommersiya işğalı altındadır. Bu işlə məşğul olan bəzi naşirlər və işbazlar illərdir səsləndirilən tənqid və iradlardan heç bir nəticə çıxarmır, əksinə, cəzasızlıq mühitindən istifadə edərək öz fəaliyyət sahəsini daha da genişləndirir. Son illərdə bəzi naşirlər xərcləri minimuma endirmək və tez qazanc əldə etmək üçün dünya ədəbiyyatı incilərini Google Translate, ChatGPT və s. kimi alqoritmlərə “tərcümə” etdirir. Qeyd etdiyimiz kimi, süni intellekt bədii mətnin alt qatındakı ismarışları, bədii-estetik enerjini, üslubi çalarları, frazeoloji birləşmələri və s. və i.a. hiss etmək iqtidarında deyil. Odur ki, quru, mexaniki, aşagə səviyyəli, milli sintaksisimizə tamamilə yad olan hibrid mətnlər bədii tərcümə adı altında tirajlanır. Bu tip kitabların kütləvi satışı gənc nəslin dil bazasını zəhərləyir. Oxucu ana dilinin orijinal çalarlarını deyil, xarici dillərin, əsasən də, ingilis və rus dillərinin kalka olunmuş strukturlarını mənimsəyir və ya ümumiyyətlə əsərləri azərbaycan dilində oxumaqdan imtina edir. Maşın tərcüməsi illərini bu sahəyə vermiş peşəkar, istedadlı bədii tərcüməçilərin, peşə kodeksini gözləyən nəşriyyatların əməyini kölgədə qoyur və onları maddi baxımdan bazardan sıxışdırıb çıxarır. Bu gedişat peşəkar əməyin dəyərsizlədirilməsi, yerli tərcümə məktəbinin tamamilə məhv olması deməkdir. Mütəxəssislərin sözü eşidilmir, ictimai qınaq kar eləmir… Bu işə kim əncam çəkəcək? Bəlkə qanunverici orqan və ya Mədəniyyət Nazirliyi? Əlaqədar təşkilatların bu və ya digər səbəbdən “tərcümə sahəsi azad yaradıcı sferadır, dövlət tənzimləməsinə gedilə bilməz” yanaşması ilə prosesdən kənarda qalmaq ehtimalını öncədən nəzərə alaraq bildirmək istəyirəm: biz dövlətdən yaradıcı prosesə müdaxilə etməsini yox, bədii tərcümə sənətini xilas etməsini xahiş edirik. Dövlətin bədii tərcüməçinin estetik seçiminə, mövzusuna və ya fərdi üslubuna, müdaxilə etməsi əlbəttə ki, qəbuledilməzdir. Lakin bu tip tərcümələrin Azərbaycan dilinin qrammatik strukturunu eybəcərləşdirməsinə, kitabı sadəcə xammala çevirən naşirlərin oxucuya açıq-aşkar kələk gəlməsinə göz yummaq yaradıcılıq azadlığından xəbər vermir, bu ən azından milli mədəni irsə qarşı laqeydlikdir. Süni intellektin bədii yaradıcılığa təhdidi bu gün qlobal mədəniyyət aləminin ən çox müzakirə etdiyi və müqavimət göstərdiyi məsələlərdən biridir. Dünya miqyasında fəaliyyət göstərən nüfuzlu tərcümə qurumları, məsələn, Beynəlxalq Tərcüməçilər Federasiyası və Avropa Bədii Tərcüməçilər Assosiasiyaları Şurası, rəsmi bəyanatlarında maşın tərcüməsinin əsərin orijinallıq statusunu məhv etdiyini bildirirlər. Fransa və Almaniyanın peşəkar bədii tərcümə birlikləri, eləcə də Avropa Yazıçılar Şurası hazırda hökumətlər qarşısında kəskin tələblər qaldırırlar. 34 Avropa ölkəsindən 55-dən çox təşkilatı və 260.000-dən çox müəllifi təmsil edən EWC tələb edir ki, əgər kitabın tərcüməsində süni intellektdən istifadə edilibsə, bu məlumat oxucudan gizlədilməməli, kitabın üzərində “Süni intellekt dəstəyi ilə hazırlanmışdır” qeydi mütləq və məcburi qaydada yerləşdirilməlidir. Avropa İttifaqının qəbul etdiyi Süni İntellekt Aktı da yaradıcı sferada maşın “yaradıcılığı”nın insan əməyini qanunsuz sıxışdırmasının qarşısını almaq məqsədi daşıyır. Azərbaycan olaraq bizim bu qlobal hüquqi-mədəni müqavimət dalğasından kənarda qalmağımız daxili ədəbi mühitimizin intiharı deməkdir. Hörmətli və həşmətli Yuxarılar, yaranmış böhranın aradan qaldırılması üçün təcili olaraq aşağıdakı addımların atılmasını təklif edirəm: Mədəniyyət Nazirliyi və ya Yazıçılar Birliyi yanında peşəkar dilçilər, yazıçılar və tərcüməçilərdən ibarət səlahiyyətli “Bədii Tərcümə üzrə Keyfiyyət və Nəzarət Şurası” yaradılsın. Çap olunan bədii tərcümə kitablarının titul vərəqində mətnin hansı metodla (insan əməyi, yaxud maşın tərcüməsi) hazırlandığı barədə şəffaf məlumatın qeyd olunması məcburi dövlət standartına çevrilsin. Tamamilə süni intellekt vasitəsilə çevrilmiş və lazımi peşəkar bədii redaktədən keçməmiş mətni “bədii tərcümə” adı altında oxucuya satan, dil korlayan nəşriyyatlara qarşı monitorinq və xəbərdarlıq sistemləri işə düşsün. Dövlət sifarişli tərcümə layihələrində və qrantlarda yalnız canlı insan əməyinə üstünlük verilsin, yerli tərcümə məktəbinin dirçəldilməsi üçün xüsusi proqramlar və müsabiqələr təşkil edilsin. İnanmaq istəyirəm ki, ölkə mədəniyyətinin bu strateji və həssas cəbhəsində yaşanan böhrana biganə qalmayıb, tərcümə sahəsinin peşəkar nüfuzunun müdafiə edilməsi istiqamətində lazımi addımları atacaqsınız.
ANA DİLİM Bu şipşirin Ana dilim, Həm də qutlu sancağımdır! Min illərdir Ata Yurdun Sərhədini bəlirləyir… Ta Şumerdən üzü bəri, Dədəm Qorqud öyüd verib, Şah İsmayıl fərman yazıb, Qoç Koroğlu nərə çəkib… Ulu Babəkin fəryadı, Füzulinin ah-naləsi, Nəsimin şah nidası, Bu dildədir!!! Bu dil, Tomrisin dilidir; Layla deyib, Hökm verib… Min illərdir Ata Yurdun Sərhədinin keşiyində Əsgər kimi durub, bu dil!!! Ana dilim həm əsgərdir, Həm də sərhəd!!! Toxunulmaz bir tabudur!!! 19.02.2023. Bakı.
