Şam süfrəsindən qalxıb, təzə hekayəmin üstünə əyiləndə, Şəkinin Kiçik Dəhnə kəndindən olan şair Elbrus Mikayılın zəngi gəldi mənə. Ürəyimdən gizilti kimi bir narahatlıq keçdi: “Nə əcəb bu vaxtı…” – Salam, axşamınız xeyir! – Salam, salam, nə var, nə yox, qardaş?! – Nə olacaq?! Yahya müəllimə dəyməyə gəlmişik. Deyir… gedirəm… salamat qalın. – Necə yəni “gedirəm, salamat qalın”?! Birdən qulağıma Yahya müəllimin gümrah səsi gəldi: – Qardaş, yazın-yaradın, beş ildən sonra sizin hekayələriniz əl-əl gəzəcək. – Bu nə gedişdi, Yahya müəllim? – Qara ciyərimdən indi xəbər tutmuşam. Deyir, başına çarə qıl, sənə yoldaşlıq eləyə bilməyəcəm! – Vallah, bir qohumum ümidsiz vəziyyətdə idi. Qaraciyərini dəyişdilər, indi əhvalı da yaxşılığa dəyişib. – Müəllim babayam, nəyim var ki, mənim?! Bir evdi, bir həyətdi, on-onbeş də bar ağacı. Sata bilmərəm. – Niyə satasınız ki?! – Biz Şəkililər nəyi bilməsək də, haqq-hesabımızı yaxşı bilirik. Qara ciyəri dəyişmək Şəki halvasıdı bəyəm, çənə vurub, bir-iki manat da qiymətini salasan?! – Həəə… Bizim qohumu iki ay süründürdülər burada – ora pul, bura pul… Ölüm ayağında çatdırdılar İstanbula. Orada da azı yüz mini getdi. Yaxşı ki, atasının ona bağışladığı evi varmış. – Ürəyinə salma, qardaş. Mənimki də buracan imiş. Onsuz da şair dostum, rəhmətlik Qoca Xaliddən ötrü burnumun ucu göynəyirdi. Dünən gecə yuxuma da girmişdi. Yəqin ki, tezliklə görü-şəcəyimiz əyan olubmuş ona. – Yahya müəllim, Bakıya gəlin, gedək bir yaxşı həkimə… – Bakıda qara ciyər üzrə ən məşhur həkim H…-dı. – Olmusunuz yanında?! – Onsuz da üzüm o yanadı… – Ay Yahya müəllim, səsiniz gümrah, əhvalınız xoş… Vallah, bu sözlərinizin mənası çatmır mənə. – Salamat qalın… Yahya müəllimlə söhbətim günlərlə ürəyimdə dolandı. Elbrus Mikayıl düz beş gün sonra, dar axşamçağı yığdı məni: – Yahya müəllimi də dəfn elədik! – Nə danışırsınız?! – Heç özünə fikir verən deyildi rəhmətlik. Bəlkə də ömründə ilk dəfəydi həkimə getmişdi. “Ciyərinizə su gəlib, müəllim”, deyiblər… – Heyf Yahya müəllimdən! Heyf! – Həyətində iki çarpayı vardı, birində illər xəstəsi olan həyat yoldaşı yatırdı, o birində özü. Son dəfə sizinlə danışdığım günüydü, yoldaşımla dəyməyə getmişdim. Elə sevindi gəlişimizə. Hətta evimizə qayıdanda yerindən durub, darvazaya qədər bizi ötürdü: – Ay dost, xəbərin olsun… 3-4 günə gedirəm! – dedi. – Hara gedirsən, qardaş?! – Adına dünya deyirlər ey, qabağında bir “O”su da var?! – İrağ olsun, Yahya müəllim, irağ olsun! – “İraq”dan keçib…
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Su gətirən şəhid Vətən üçün canını qurban verən oğullarımız var olduqca, Vətənimiz də əmin – amanlıqda olacaq. Bu firavanlığı bizə canı bahasına bəxş edən qəhrəmanlarımızdan biri də Abdullayev Balazadə Rafət oğludur. Balazadə 1991-ci il iyun ayının 22 – də Salyan rayonunun Yenikənd kəndində anadan olmuşdur. 1997-ci ildə həmin kənddə şəhid Salman Cəfərov adına orta məktəbdə oxumuşdur. Sakit təbiətli, savadlı və üzü nurlu biri kimi hər kəsin sevib hörmət bəslədiyi bir oğul idi. O, çox Vətənpərvər idi. Vətənə olan sevgisi onunla birgə doğulmuşdu. Oxuduğu məktəbin qapısından içəri girərkən, açılan şəhid lövhəsi bu sevgini daha da alovlandırırdı. Onun kiçik şair və şagird ürəyində bu sevgi yaşından daha böyük idi. Anası Gülşən xanım bildirir ki, oğlu Balazadə illər imiş ki, Prezidentin verəcəyi əmri gözləyirmiş. Elə iş yerindən atasına zəng edərək evdən hərbi biletini gətirməsini xahiş edir. Özü də ərazi üzrə hərbi komissarlığa gedərək könüllü şəkildə ərizəsini yazır. Və 27 sentyabrda başlayan ikinci Qarabağ döyüşlərinə qatılır. Balazadə Tovuz döyüşlərində də könüllü iştirak etmiş bir qəhrəman kimi mübarizənin və müharibənin nə demək olduğunu gənc yaşlarında görmüşdü və anlamışdı. O, strateji yüksəkliklərin alınması və Suqovuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə kəşfiyyatçı qəhrəmanlıqla döyüşürdü. Ağdərə uğrunda gedən qızğın döyüşlərin birində döyüş tapşırığını yerinə yetirən əsgər yoldaşlarına su aparmaq istəyərkən, 18 oktyabr 2020 – ci ildə düşmən gülləsinə tuş gələrək şahidlik zirvəsinə ucalıb. Şəhidimiz ona uzun illər dərs deyən müəllimi Rəfael müəllimin Xatirəsini sizlərə təqdim edirəm. “Allah cəmi şəhidlərimizə rəhmət eləsin. Babazadə mənim şagirdim olmuşdu. Uşaqlıqdan çox çılğın vətənpərvər oğlan idi. Mənim oğlum Muradla bir sinifdə oxumuşdu. Hazırlaşıb Ali təhsil aldılar. 44 günlük savaşın ilk günündən könüllü cəbhəyə yola düşdülər. Qismət belə imiş. Mənim oğlum salamat qayıtdı. Babazadə şəhidlik zirvəsinə ucaldı. Məkanı cənnət olsun”. Dostu Xəqani Əzməmmədov öz xatirələrində bildirir ki, Balazadəni yola salanda gülərüzlə getdi. O səhnə hələ də gözümüzün qarşısındadır. İllərlə biz o səhnəni unuda bilməyəcəyik. Şəklini paylaşıb “gülə – gülə getdiyin kimi də gülə – gülə qayıdarsan” inşallah, – dedik. Mən inanıram ki, dostum elə gülərüzlə də qayıtdı. Çünki, o, cənnət sakini oldu. Bu yazını hazırlamaq mənim üçün çox çətindir əslində. Ona görə çətindir ki, mən Balazadə Abdullayevlə eyni məktəbdə oxumuşam. O, məndən cəmi bir sinif yuxarı oxuyurdu. Oxuduğu illər ərzində çox mədəni, tərbiyəli, savadlı biri olaraq yaddaşımızda qaldı. Ruhu şad, məqamı uca olsun! Şəhidlər ölmür, özünün də yazdığı şeirdə dediyi kimi; – “Vətənin keşiyində mərd dayandınız Yaddaşlarda silinməyən iz sadınız Sizlər bizim üçün həmişə varsınız Ölməyib, ölməyir, ölməyəcəklər” (Abdullayev Balazadə) Şəhidimiz şəhadətindən sonra Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən “Suqovuşanın azad olunmasına görə” və “Cəsur döyüşçü” medalları ilə təltif edilib.
Atlaz Rzayi Turan Yazarlar Birliyinin üzvü, “Həməşəra” və “Nizami Gəncəvi” Fəxri Diplomları, “Ziyadar” Mükafatı, TYB-nin xüsusi Ödülü, “Tomris” və “Turan Ödülü” laureatı, bədii qiraətçi, yazıçı-şair
Harada birlik varsa, orada daş belə çiçək açar. Harada qadın varsa, orada gül qoxusu, söz işığı, ürək istiliyi olar. Bəzən bir araya gələn insanlar sadəcə bir tədbir keçirmir, aralarında görünməz, amma möhkəm bir körpü qururlar. Bu dəfə də belə oldu… 26 sentyabr 2026-cı il tarixində Naxçıvanda sözün, ədəbiyyatın, poeziyanın və qadın həmrəyliyinin işığında daha bir gözəl səhifə yazıldı. Naxçıvanda yazıçı-publisist Təranə Arifqızının rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən “Zərif Qadınlar” ədəbi qrupu ilə Bakıda yazıçı-publisist Esmira Abdullayevanın rəhbərlik etdiyi “Kitabçılar” birliyinin birgə layihəsi çərçivəsində “Söz sərhəd tanımır” adlı ədəbi tədbirimiz baş tutdu. Bu tədbir sadəcə söz adamlarının görüşü deyildi. Bu, iki şəhərin, iki ədəbi mühitin, iki qadın birliyinin bir-birinə uzatdığı səmimi əl, yaratdığı söz körpüsü idi. Hər zaman olduğu kimi, bu dəfə də Naxçıvan Yazıçılar Birliyinin sədri, şair Asim Yadigar Naxçıvanda yaşayan və yazıb-yaradan xanım yazarların yanında oldu. Onun mənəvi dəstəyi bu yolun işığını daha da artırdı. Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi və onun tabeliyində fəaliyyət göstərən M.S. Ordubadi adına Naxçıvan Muxtar Respublika Kitabxanası isə sözə, ədəbiyyata və sənətə açılan qapılarını üzümüzə açdı. Bu qapıdan içəri daxil olan hər kəs bir daha gördü ki, kitabxanalar yalnız kitabların mühafizə olunduğu məkanlar deyil, həm də sözün, düşüncənin, ədəbiyyatın nəfəs aldığı müqəddəs ünvanlardır. Sözə və ədəbiyyata təmənnasız xidmət edən Elxan Yurdoğlu və digər ziyalı qələm sahibləri də bu görüşdə bizimlə birgə oldular. Zərif qadınlarımız isə yenə öz maddi və mənəvi dəstəkləri ilə tədbirin ərsəyə gəlməsi üçün əllərindən gələni etdilər. Naxçıvan ədəbi mühitinin dəyərli nümayəndələri, şair-qəzəlxan İman Naminin rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən “Sehirli misralar” ədəbi qrupunun bəy yazarları da bizi bu söz meydanında tək qoymadılar. Onların iştirakı tədbirimizə başqa bir rəng, başqa bir səs qatdı. Ən böyük sevincimiz isə şəhid doğmalarının bizimlə birlikdə olması idi. Vətən üçün ən əzizlərini qurban verən insanların varlığı bu görüşə sözlə ifadə olunmayacaq qədər dərin bir məna gətirdi. Bakıdan təşrif buyuran “Kitabçılar” birliyinin doqquz üzvü və onların dəvəti ilə gələn dəyərli qonaqlarımız Naxçıvan torpağında bizimlə görüşərək bu günümüzə xüsusi rəng qatdılar. Bir-birimizi tanıdıq, tanıtdıq, söhbətlər etdik, şeirlər səsləndirdik, duyğularımızı bölüşdük. Və beləcə sözdən bir körpü saldıq… Təməli möhkəm, gələcəyi ümidli bir körpü. Çünki bizim bütün qayəmiz yalnız bu günü yaşamaq deyil. Biz gələcəyə nələrsə ötürmək, bizdən sonra gələnlərə bir söz, bir misra, bir xatirə, bir iz buraxmaq istəyirik. Bu yolda yanımızda olan hər kəsə sonsuz təşəkkürümüzü bildiririk. Başda Təranə xanım olmaqla, bu işə ürəyini, əməyini və sevgisini verən hər kəsdən Allah razı olsun. Xüsusi təşəkkürümüzü kitabxananın rəhbəri Tamella xanıma və onun yardımçısı Yeganə xanıma bildiririk. Onlar hər zaman tədbirlərimizin ərsəyə gəlməsi üçün canla-başla çalışır, bizə qapılarını və könüllərini açırlar. Ədəbi görüşümüz bununla da bitmədi. Tədbirdən sonra torpaqlarımızın müdafiəsi uğrunda canlarından keçmiş şəhidlərimizin müqəddəs məzarlarını ziyarət etdik. Birinci və İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidlərinin ruhları qarşısında ehtiramla baş əydik, dualar oxuduq. Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin şəhidlərinin xatirəsinə ucaldılmış abidəni də ziyarət etdik. Çünki sözün ən böyük borcu Vətən qarşısında susmamaqdır. Sonra bu mənəvi yolçuluğumuz Naxçıvan süfrəsi arxasında davam etdi. Naxçıvan təamları ilə ilk dəfə tanış olan qonaqlarımızla mətbəximizin zənginliyi, dadlarımızın ortaq və fərqli çalarları haqqında söhbətlər etdik. Süfrə ətrafında söz daha da doğmalaşdı, məsafələr daha da qısaldı. Günün son dayanacağı isə Ulu Öndər Heydər Əliyevin muzeyi oldu. Muzeyin bələdçisi Ümummilli Liderə aid eksponatlar haqqında ətraflı məlumat verərək bizə tariximizin mühüm səhifələrini bir daha xatırlatdı, bilmədiyimiz məqamları bizimlə bölüşdü. Beləcə, dolu və mənalı bir gün sona çatdı. Geridə çəkilən fotolar, yaddaşa həkk olunan söhbətlər, səslənən şeirlər, səmimi gülüşlər və qəlbimizdə iz buraxan gözəl xatirələr qaldı. Bəlkə də zaman keçəcək, həmin günün səsləri yavaş-yavaş uzaqlaşacaq. Amma bir şey qalacaq — sözdən saldığımız körpü. Çünki sözün sərhədi yoxdur. Söz şəhərləri aşır, yolları keçir, könüllərə toxunur, insanları bir araya gətirir. Və biz bir daha inandıq: Harada söz varsa, orada ümid var. Harada birlik varsa, orada işıq var. Harada qadın varsa, orada həyat var. Söz sərhəd tanımır.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
ŞƏHİDLƏRİMİZİ EHTİRAMLA ANIRIQ 2020-ci ilin 27 sentyabr tarixində minillərin dövlətçilik tarixinə, mədəniyyətinə, milli-mənəvi dəyərlərə malik olan Azərbaycan xalqı öz taleyinin həlledici məqamlarını yaşadı. İllərlə doğmalarının isti nəfəsinə, səsinə-hənirinə həsrət qalmış yurd yerlərimiz, itirilmiş torpaqlarımız igid övladlarının azadlıq uğrunda savaşa atılmasından sanki cana gəldi. Qədim məskənlərimizin dağı, daşı, düzəni, ağacları, bir sısqa otu da yeni oyanış, dirçəliş çağında qamətini dikəldib cəngavər oğulların pişvazına durdular. Belə bir həyəcanı, sevinc ovqatını yaşamaq necə də qürurverici idi!..
Candan keçildi, Vətəndən keçilmədi… Bu elə bir ülvi duyğu ki, onu sözlə ifadə etmək çətindir, çox çətin. Vətən Anadır! Qoynunda boy atdığımız, özümüzü rahat, güclü hiss etdiyimiz Ana Vətən torpağına bunca bağlı olmaq, müqəddəs hissi yaşamaq gözəldir, çox gözəl! Vətən torpağı bölünməzliyi, qüdrətli olması ilə bütövdür. Bu bütövlüyü itirməksə, Vətənin parçalanması deməkdir. Nə xoş ki Azərbaycan əsgəri 2020-ci ilin 27 sentyabr tarixində mənfur erməni cəlladları tərəfindən işğal edilmiş, parçalanmış torpaqlarımızı bütövləşdirmək uğrunda haqq savaşına qalxdılar…
Siyasi, diplomatik bacarığa, gücə, qüdrətə malik olan Müzəffər Ali Baş Komandan Prezident İlham Əliyevın rəhbərliyi altında Rəşadətli, Yenilməz Ordumuzun cəngavər əsgər və zabitlərinin qəhrəmanlığı sayəsində torpaqlarımız işğaldan azad olundu. Bu mübarək Vətən savaşında yüzlərlə igidlərimiz şəhidliyə qovuşdu. Azərbaycan böyük bir tarixi qələbə qazandı. Bu Şanlı Qələbəni, Zəfəri xalqımıza yaşadan cəngavər oğullarımız oldu…
İndi şəhidlərimizin, qazilərimizin qəhrəmanlığı sayəsində işğaldan azad olunmuş bütün bölgələrdə qüdrətli Azərbaycan dövlətinin Bayrağı dalğalanır. Yenidən qurulmuş, abadlaşmış torpaqlarımızda doğmaların isti nəfəsi ilə həyat qaynayır…
Hərdən mənə elə gəlir ki, yaz-payız dağların döşündə, yamyaşıl düzəngahda torpaqdan boy atıb, ətrafa gözəllik saçan çiçəklər şəhidlərimizin özüdür. Onlar azad, suveren Azərbaycana çiçəklərin gözü ilə baxıb xoşbəxtcəsinə gülümsünürlər… Ruhunuz şad, məkanınız nur içində olsun, Şəhidlər…
Sirlərlə doludur dünyamız. Tanrımızın yaratdığı hər şeyin öz sirri var. Bəşər yaranandan üzü bəri insan oğlu üçün gizli qalan o qədər sirlər var ki,axirətə qədər üstü örtülü qalacaq. Bəlkə də elə bir sir var ki, üstü açılarsa, insan oğlunun kabusuna çevrilən xəstəliklərin bir əlaşla çarəsi tapılar. Ola bilər ki, indiki dövrümüzdə mövcud olan qidalanmamızın elə üsulu var ki, dilimizdə dolaşan “çox yaşa!” alxışı “yüz yox, qədimlərdə olduğu kimi “iki yüz”, “üç yüz” il nəzərdə tutular.
Keşməkeşli ömrünün yetmiş ilini arxada qoyub, səksana doğru addımlayan Heydər kişi cavanlığında olduğu kimi, indi özünə uzun ömür arzulamırdı. Hər namaz üstə Allahdan: ağrı – acısız, yatağa düşmədən, qəfil ölüm arzulayırdı. Təbiətcə sakit adam idi o. Kiminsə xətrinə dəyəcək, ona nifrət ediləcək hərəkət eləməmişdi o. Vızıldaya-vızıldaya üstünə qonan ağcaqanadı şilləsiylə öldürəndə də, – bu da Allahın yaratdığı bir həşaratdır yaşamağa haqqı var – deyə heyifsilənərdi. Ömründə bir dəfə də olsun heyvan başı kəsməmişdi. Məcburiyyət qarşısında kəsdiyi toyuğun boğazından axan qan, başını üzüb buraxdıqdan sonra ora-bura çırpınması uzun müddət gözlərinin önnündən çəkilmirdi. Bir canlının həyatına son qoyduğuna üzülürdü. Sadəlöv olduğuna görə çox aldadılmışdı, həriflənmişdi. Heç vaxt onu aldadanlara, hərifləyənlərə nifrət eləməmişdi. Çünki onlar yadlar idi. Tədbirsiz olduğuna görə qınanılası özü idi. Özünü də qınayardı.
Xətrinə dəyən biri var idi. O da kənarda deyildi. Özünün qurub – yaratdığı yurdunda idi. Baxmayaraq ki, qonu-qonşu, el-oba arasında xeyirə-şərə yarayan, yaxşı adam kimi nifuzu vardı, əlindın hər iş gəldiyinə, heç kəsdən köməkliyini əsirgəmədiyinə görə başına and işirdilər, ailə daxilində isə öz evində onu adam yerinə qoymayan vardı. O da kim olsa yaxşıdır? Onun özünün təkidi ilə ailəsinə caladığı – kinli, öpkəli, hegemon gəlini.
Ömrünün qırx bir ilini birlikdə yaşamışdı, rəhmətlik altı il qabaq dünyasını dəyişən Xədicə ilə. Bu müddətdə bir dəfə də olsun qəlbini qıracaq acı söz eşitməmişdi ondan. Atası onu, bir gözdən ibarət çəpərlə hörülmüş, hər iki tərəfi sarı torpaqla suvanmış daxmaya köçürəndə, böyük oğlunun bir yaşı olardı. Əlavə üç övlad dünyaya gətirmişdi Xədicə xanım bu daxmada. Atasının iki mərtəbəli evində böyüməsinə baxmayaraq bir dəfə də olsun o, – bu nə yaşayışdır? – sualını verməmişdi ona. Qış vaxtlarında hamıdan gec yatağına girərdi o. Yatmazdan qabaq dəmir sobaya qapağından zornan sığan yoğun odunlar doldurardı ki, uşaqları üşüməsin. Tez-tez oyanıb, sobaya nəzarət edərdi. Səhərə kimi tam sönməsinə imkan verməzdi. Arabir oyanmadığı vaxtlar da olurdu. Bir dəfə səhərə yaxın oyananda gördü ki, soba sönüb, daxma soyuyub. Qalxıb uşaqların üstünü yoxlayıb, sodanı alışdırdı. Qapıya yaxın yatan böyük oğluna gözü sataşdı. Uşağın burnunun ucundakı buz dənəsini görəndə sanına od ələndi. Ehtiyyatla buzu qopardıb sobaya atdı. Təzədən yerinə girmədi. Dəftər qələm götürüb arzuladığı evin modelini cızdı.
İndi yaşadıqları evi yoldaşı ilə əl-ələ verib halal zəhmətləri ilə inşa eləmişdi o. Atasıyla qaynatası bir-birləri ilə yarışırmış kimi göstərdiyi cüzi yardımı evinə xərcləməzdi. Uşaqlarını bol paltarla, ərzaqla təmin edərdi. O vaxtlar kənddə ev tikiləndə, indiki kimi pul müqabilində köməyə gəlməzdilər. Özü hamıya əl tutduğuna görə, çağırmadıqları da ona köməyə gələrdi.
İndi bu evdə o vaxtlar yuxusunda da görmədiyi hər bir şəraitin olmasına baxmayaraq, gəlininin həyatından giley-güzar etməsi ona qəribə gəlirdi. Tez-tez təkrarlanan havalandığı zaman dilinə elə iradlar gətirirdi ki, gəlininin dəlilik dərəcəsinin hansı səviyyədə olduğu barədə düşünürdü. Bir dəfə günün günorta çağı idi. Həmişəki kimi donquldana-donquldana həyətdəki armud ağacının altından keçərkən, quruyub yerə düşmüş budağa ilişib az qala yıxılacaqdı. Bir-neçə mertlik məsafədə olmasını görsə də, onu vecinə almadan demişdi: – andıra belə yurdu qalsın! Çör-çöpünün də məni görən gözü yoxdur.
Minbir əziyyətlə, öz alın təriylə tikdiyi evə rəhmətlik həyat yoldaşının dünyasını dəyişdiyi vaxtdan ayağı dəyməmişdi. Bir otaqlı həyət evində tənha qalırdı. Biş-düşünü də özü hazırlayırdı. Çox vaxt özünün yemək bişirməsinə gərək qalmırdı. Ev-eşiyi ayrı olan oğlanları, yaxınlıqda yaşayan böyük qızı hər gün ona baş çəkərdilər. Soyuducusu övladlarının gətirdiyi müxtəlif çeşidli xörəkləri ilə dolu olardı. İstədiyi vaxt isidib yeyərdi.
Gəlininin ürəyincə olmasa da oğlu işə gedəndə də, qayıdanda da ona baş çəkərdi. Hal-əhvalını xəbər alardı. Nəvələri də analarının qadağasına məhəl qoymazdılar. Səhərlər yuxudan oyanan kimi ona baş çəkərdilər.
Keçən həftə həkimə getmışdi. Təcrübəli həkim – terapevt ondan dərdini soruşanda demişdi:
– Doxtur, ağacların kökü torpaqdadır. Torpaqdan qidalanır, inkişaf edir. Kök belində saxladığı gövdənin yaşaması üçün vacib olan maddələrdən məhrum olsa nə baş verər? Əlbəttə, ağac quruyar. Gövdə də yarpaqları vasitəsi ilə günəşdən aldığı enerjini köklərə ötürməsə, eynisı baş verər. Biz də kökümüzü qarnımızda daşıyırıq. Necə qidalanırıqsa, elə də inkişaf edirik. Belə çıxır ki, sağlamlığımız özümüzdən azılıdır. Qəbul etdiyimiz həyatı vacib proteynin natamamlığı da, aşırılığı da zərərimizədir. Səhətimizin qeydinə qalmalıyıqsa, ilk növbədə qidalanmağımızı norma daxilində yaşımıza uyğun tənsimləməliyik. Mən televizorda nümayiş olunan sağlamlıq verilişləri izləyirəm. Sağlamlığa aid xeyli kitablar oxumuşam. Yutubda da paylaşılınan həkim məsləhətlərini təkrar-təkrar izləyirəm. Muayinə edən həkimlər bəzi orqanımda olan qüsurları yaşıma uyğun xarakterik hal kimi qəbul edirlər. Bu qədər öz qeydimə qaldığım halda nəyə görə ağrı-acı məndən əl çəkmir? Təziqim, ürəyimin döyüntüsü artır, başımın ağrısı kəsmir?
Onu maraqla dinləyən həkim üzünü tib bacısına tutub dedi:
– Eşitdinmi? Dayı tib elmi barədə o qədər məlumatlıdır ki, mənim məsləhətimə gərək qalmadı. Belə pasiyenti müalicə etməyə nə var ki?
Həkim onun təziqini ölçdükdən sonra, gözünün alt qapağını dartıb diqqətlə baxdı. Dilini çıxartdırıb boğazını da yoxladı. Sağ əlinin barmaqlarını dikəldib , yan tərəfi ilə hər iki tərəf böyrünün qabərğa altı hissəsinə vurduqdan sonra, yaşını soruşdu:
– Dayı, neçə yaşınız var?
– Yetmiş.
Həkim yenə üzünü tib bacısına tərəf çevirib dedi:
– Bu dayı geridən yetmiş il yaşamasa, günah onun özündə olmayacaq.
– A doxtur, bu, qoca kaftarın bu dünyadan rəd olub gedəcəyi günü səbirsizliklə gözləyən var axı.
Həkim diqqətlə onun üzünə baxdı.
– Dayı, Allah eşitsə, bunu sizə arzulayanın dilini qurudar. Qəbizliyiniz varmı? İçtəhanız necədir?
– İştəhamın həyacan siqnalı çalacağı anı gözləmirəm. Mədəmi də yükləmirəm. Qəbizliyin qarşısını dərmansız alıram. Gündəlik menyumdan kəpəkli çörək, meyvə qurusu əskik olmur. Qurutduğum xurma, alma, əncir qurusu növbəti mövsümə qədər tükənmir.
Həkim çalışdığı müddətdə ilk dəfəydi ki, bu yaşlarda qəbul edib, resept yazmadığı belə tədbirli pasiyentlə qarşılaşırdı.
– Dayı, siz özünüz özünüzün terapevtisiniz. Sizi kardioloqa yönəldirəm, təziqinizə qarşı dərman yazsın. Onun yazacağı dərmanı yeri-yerində işlədin. Zəhlətökən adamlardan uzaq durun. Özünüzə qapanmayın. Vaxtınınızı ürəyinizə yatan dost-tanışlarınızla keçirin. Normal yeyib-içməklə yanaşı sizin üçün deyib – gülmək də həyatı vacib şərtdir.
Həkim kardioloq onun kardioqrafiyadan çıxan kağız lentin üzərində cızılmış qalxıb – enən cizgini diqqətlə nəzərdən keçirdikdən sonra soruşdu:
– Dayı, neşə yaşınız var?
– Yetmiş.
– Həyat yoldaşınızla necə yola gedirsiniz?
Gözləmədiyi sual Heydər kişini diksindirdi. Dərindən köks ötürdü.
Səhvə yol verdiyini dərk edən həkim xəcalət hissini söndürmək üçün üzür istədi:
– Dayı, bağışlayın. Sizə şad xəbər verməzdən qabaq zarafat eləmək istədim, belə alındı.
– Doxtur, narahat olmayın. Altı ildir ki, bu sualı məni tanımayanlardan eşidirəm. Susuram. Aramızda yoxdur – deməyə dilim gəlmir. Cavanlığımda ata-anamı itirəndə şükür etmişdim: nə yaxşı ki, bu bəla uşaqlığımda baş verməyib. Belə olsaydı həyatımı “ yetim Heydər” kimi davam edərdim. Qocalıqda üzləşdiyim- həyat yoldaşımın itgisi, uşaqlığın yetimliyindən ağır imiş. Anamın qırxı şıxmamış atam dünyasını dəyişmişdi. Atam anamın yoxluğuna qırx gün də dözməmişdi. Mən isə altı ildir yaşayıram. Axı mən də yoldaşımı ondan az istəməmişdim. Nə edə bilərəm? Əcəlin hökmü Allahın ixtiyarındadır. Qırx bir il birlikdə yaşadığımız müddətdə onun dilindən bir kəlmə də olsun, acı söz eşitməmişdim. Belə bir ömür-gün yaldaşının itgisindən ağır dərd olarmı bu dünyada. Altı ildir bu, ağır yükə tab gətirən ürək sağlam olmasaydı çoxdan partlayardı. Tanıdıqlarım arasında eiə ifritə, dığ-dığlı xanımlar görürəm ki, onların itgisi ərləri üçün yasa yox, toy-bayrama çevrilər. Bağışlayın. Çox danışıb, vaxtınınızı aldım.
Heydər kişinin söhbətindən kədərlənən həkim kövrəlib gözləri yaşaran tib başısına baxdı.
– Mətanət, görürəm ki, dayının söhbəti səni də göynətdi. – deyəndə, tib bacısı cib dəsmalı ilə gözyaşını silib dedi:
– Bu, adi söhbət deyildi. Müdrik bir ağsaqqalımızın bizə keşdiyi faydalı ibrət dərsi idi.
– Fikrinə şərikəm. Doğrudan da dayı bizə elə bir həyatı vacib ibrət dərsi keçdi ki, həyatım boyu ona minnətdar olacam. Mətanət, yəqin ki, sosial şəbəkərdə izləmisən. Həyatda da rastıma gəlib. Gileylənirlər ki, niyə hər yetənə müəllim deyirlər. Dayının hansı peşənin sahibi olduğunu bilmirəm. Müdrik bir ağsaqqal olduğuna şübhəm qalmadı. O, bu söhbəti dərdini açıqlamaq üçün yox, bizi marifləndirmək üçün eləmişdi. Özü də elə məntiqlə izah elədi ki, pedoqoq olmasa belə, ona müəllim deyirəmsə, niyə bu bəzi kəmdüşüncəliləri qıcıqlandırmalıdır? Dayı, sizə iki dərman yazıram. Birini səhər, birini də axşam yeməkdən sonra qəbul edin. Həyacan doğuracaq yerlərdən uzaq durun. Nə vaxt ki, mənim sahəmdə səhətinizdə problem yarandı, buyurun, gəlin. Sizi növbədən kənar qəbul etməyə hazıram.
Heydər kişişi gülümsündü. Bu, gülüşün altında nəyinsə gizləndiyini dərk edən həkim soruşdu:
– Dayı, yoxsa mənə güvənmirsinizmi?
– Ürəyinizə başqa şey düşməsin. Axı qapınızdakı bildirişdə: qocaların növbədən kənar qəbulu nəzərdə tutulmayıb.
Heydər kişinin məntiqli iradını anlaşılıqla qarşılayan həkim bildirişi tərtib edənləri qınadı. Axı milli metalitetimizdə, nəvəsi yaşda olanlara qocaların yol verməsi qəbul edilməzdi.
– Dayı, bildirişi mən tərtib eləsəydim, növbədən kənar qəbul edilənlərin siyahısında başda qocaları qeyd edərdim. Gündəlik qəbul etdiyim xəstələr arasında qöcalar bir-neçə nəfərdən artıq olmur.
***
Həkim məsləhətilə vaxtını xoş kecirmək üçün qonşu rayona gələn Heydər kişi öncə şəhərin kolxoz bazarına baş çəkdi. Əslındə indi buranı kolxoz bazarı adlandırmaq düzgün deyil. Çünki bazarın bəlkə də doxsan faizini ticarət obyektləri təşkil edir. Otuz – qırx il bundan qabaqlar da, bu bazara tez-tez gələrdi o. Onda bu şəhərdə dost- tanışları çox idi. Bazarın girəcəyindəcə onlardan bir-neçəsi ilə rastlaşardı. Ya çayxanada, ya da kafedə xoş ovqatlı gün keçirərdilər.
Bu gün isə bazarı dolaşdı. Köhnə tanışlırından birinə də rast gəlmədi. Bilirdi ki,onların çoxu artıq bu həyatda yoxdular. Qalanlar da bazar gəzəcək halda deyillər. Bazarda bolluq idi. Hər çeşiddə mal tapmaq mümkündü. Satıcılar da bol idi. Gözlərini onlara yaxınlaşan sakinlərdən çəkmirdilər. Baxışları ilə : “ gəl, məndə yaxşı mal var” mesaşı ötürürdülər. Satılan mallara gözucu baxaraq ötənlənlərin arxasınca baxıb, təəssüflənirdilər.
Heydər kişiyə də müraciətlər olurdu: “ dayı, yaxşı mallarım var. Buyurun, baxın.” Ona heç nə lazım deyildi. O, bura nəsə almaq məqsədilə gəlməmişdi. Köhnə dost-tanışlarından sağ qalanları ilə görüşüb, keçmişinin arxivinə baş vurub həyatının xoş keçən anlarını xatırlamaq keşirdi ürəyindən. O, Bazarı dövrə vurdu. Bu şəhədə yaşayan tanıdığı həmyaşıdlarından heç biri ilə rastlaşmadı. Kor-peşman buranı tərk elədi. O, kəndlərinə tərəf gedən mikroavtobusa bir-neşə dəqiqə gecikmişdi. Növbəti reysin vaxtına bir saat qalmışdı. Yaxınlıqdakı şirniyyat köşkünün yanındakı alçaq, uzun oturacağın bir təfində əyləşdi ki, dincini alsın. Oturacağın kölgə düşən tərəfində oturan, təxminən onunla həmyaşıd olan ağsaqqal söhbət etdiyi cavana yavaşcadan dedi:
– Gəl biz ağaca tərəf çəkilək, ağsaqqal günün altında oturmasın.
Kişi elə zən edirdi ki, tanımadığı bu adam da özünün kimi ağır eşidir. Amma yanılmışdı. Onun eşitmə sistemi fəaliyyətini norma daxilində davam elətdirirdi.
– Kişi, günün atında oturma! Gölgəyə gəl.
Heydər kişinin oturdu sahə alakölgəli idi. Tərlədiyi üçün özü bu sahəni seçmiıdi. Tanımadığı ağsaqqalın xoş niyyətli təklifinə münasibətini biidirdi:
– Qeydimə qaldığınıza görə sağ olun. Tərlədiyimə görə özüm bu yerdə əyləşmişəm ki, tərim qurusun.
Kişi maraqla ona baxıb soruşdu:
– Neçə yaşın var?
– Yetmiş.
– Özünü qoruduğuna görə belə yaxşı qalmısan.
– Özüm özümü görmədiyimə görə, necə qaldığımdan xəbərsizəm. Amma hiss edirəm ki, qocalmışam. Çünki əvvəlki işlərimi o vaxtkı kimi görə bilmirəm. Tez haldan düşürəm.
– Mənə neçə yaş verərsən? – deyib kişi ayağa qalxıb, özünü nümayiş elədi. Hətta yumruqlarını düyünləyib çiyinlərini dartdı ki, necə gümrah olduğunu göstərsin.
Heydər kişi ona diqqətlə baxdı. Doğrudan da gümrah göstərilən adamın yaşını müəyyən etməkdə çətilik çəkdi.
– Məncə, altmış – yetmiş arası olar – dedi.
Kişi yanındakı cavana göz basıb, gülümsündü. Sonra üzünü çevirib ona tərəf diqqğtlə baxıb dedi:
– Doğrusu, sənə yetmiş yaş verməzdim.Yaxşı bax! Bəs özün mənə altmış yaş verərsənmi?
– Baxışla insanın yaşını ancaq təxmin etmək olar. Mənim təxminimə görə altmışdan aşağı olmaz.
Kişi yenə gülümsəyib yanındakı oğlana tərəf üzünü çevirdi.
– Murad! Mən desəm inanmayacaq. Özün de.
Cavan oğlan da gülümsəyib dedi:
– Dayı, desəm ki, bunun səksan yaşı var, inanarsınızmı?
Heydər kişi də onlar kimi gülümsəyərək dedi:
– Niyə inanmıram ki? Mən də onun dediyini özünə qaytarıram: yaxşı qalıb.
– Mənim belə qalmağımın səbəbini təxminsiz – filansız dəqiq deyə bilərsənmi? İstəsən, variantları səsləndirim.
– Variantsız birbaşa deyə bilərəm ki, özünüzü qoruyubsunuz.
Hər ikisinin ürəkdən gülməsindən pərt olan Həsən kişi sözünə davam elədi:
– Mən öz həyat təcrübəmə əsaslanıb, insanın bu yaşlarda belə gümrah qalmasının əsas şərtini səsləndirdim.
Kişi ayağa qalxdı. Ətraflna boylandı. Çırtma çalıb, oynadı.
– Bax, məni belə saxlayan budur. – deyib Heydər kişiyə baxdı.
Murad da onun dediyini təsdiqlədi:
– Dayı, bunu belə saxlayan bu xasiyyətidir. Dünya dağılsa vecinə olmaz. Hələ bu harasıdır? Bu gün yeyib-içən dostlarına rast gəlmədi. Yüzsə qram işsəydi elə konsert verərdi, uzun müddət xatırlayıb gülərdiniz. Qapıbir qonşumuzdur. Onu birdəfə də olsun qaşqabaqlı görməmişəm.
Bəlkə də ötüb-keşənlər bu, ağsaqqalın hərəkətini – yaşına yaraşmayan anormallıq kimi qəbul edirdilər. Heydər kişi isə əks fikirdəydi. Ürəyində: xöşbəxt adamdır – deyib, terapevt həkimin ona səsləndirdiyi məsləhəti xatırladı. Doğrudan da insanın gümrah halda çox yaşaması üçün dietlə bərabər, heç nəyi vecinə almayıb əylənməyin, deyib-gülməyin də vacib şərt olduğunu anladı. Amma o, istəsə də bu kişi kimi ola bilməzdi. Cəhd eləsə də, süni-şit alınardı. Çünki, təbiətcə onlar baçqa-başqa adamlardı.
Çavuş Pünhan Şükürlü gizləndiyi sal qayanın arxasından çıxıb ehtiyatla ətrafa göz gəzdirdi. Dəsmalını çıxarıb sifətinin tərini sildi. Sonra üstünün tozunu çırpıb təmizlədi və yaxınlıqdakı daşın üstündə oturub gözlərini Qafqaza zillədi.
-Sözlü adama oxşayırsan qardaş,- Qafqaz onun bu maraqlı baxışlarına biganə qala bilməyib özü söhbətə rəvac verdi,- nə sözün var döşə gəlsin.
-Hə, düz tapmısan. Çoxdan soruşmaq istəyirdim, sənin soyadın barədə.- Pünhan bir qədər tərəddüdlə cavab verdi.
-Soyaddı da. Özbək soyadı.
-Yəni, sən özbəksən?
-Özü də xalisindən.
-Maraqlıdır. Birinci dəfədir ki, heyətimizdə özbək görürəm. Həm də bizimlə bir cərgədə, ölümün hər an gələ biləcəyi bir yerdə.
-Ölümün yox, şəhidlik zirvəsinin,- Qafqaz düzəliş etdi,- mən vətənimçün döyüşürəm, sənin kimi, digərləri kimi.
-Sən axı özbəksən.
-Nə olsun? Odu ey Komrat- udidir. O biri tağımda Abram var, təlimlərdə dostlaşmışıq, o da yəhudidir.
-Başa düşürəm ey, Azərbaycan onların vətənidir. Burada doğulub, böyüyüblər…
-Qardaş, bəs mən harada doğulmuşam ki, bilirsən? Şirvanda.
-Yox əşşi? Maraqlıdır. Sən canın, danış görüm bu necə olub?
-Pünhan, nə vermisən ona ala bilmirsən? İmkan ver uşaqlar dincəlsin. Özün də qayıt bayaqkı yerinə, ora daha təhlükəsizdir,- bu dəfə tağım komandiri Elçin Nəsibli söhbətə qarışdı.
-Cənab baş leytnant, komutanım… elə belə söhbət edirik də,- Pünhan günahkar bir görkəm aldı, yanaqlarında qızartı yarandı. Qafqaz onu düşdüyü vəziyyətdən çıxarmaq üçün mülayim səslə söhbətə başladı:
-Atam Kazımbay Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda təhsil alıb. Təyinatla Tümenə gedib. Bir il sonra anam Səfura da oraya təyinat alıb. Sevişib evləniblər. Anam atamın soyadını qəbul edib, olub Urumbayeva. Sonra da gəliblər Şirvana. Vəssalam, bu da rəvayətin sonu.
-Hə, anladım. Demək, atan Özbəkistandan gəlib Bakıda oxuyub, eləmi?
-Ay sağ ol. Gəlib oxuyub və vurulub bu yerlərə, bu millətə.
-Ay qadan alım, pulun bol olduğu gül kimi yerdən dönüb gəlib bura?
-Tümeni deyirsən? Oranın nəyidi gül kimi? 35-40 dərcə şaxta, tufan… ayağının birini don vurub, barmaqlarını kəsiblər. Barakda yaşamaq asandı bəyəm?
-Barak nədir?
-Taxtadan tikilimiş ev. Ev də yox ey, evcik- müvəqqəti yaşayış üçün bir tikili. Başa düşdün?
-Hə vallah, anladım…
Pünhan səhra köynəyinin döş cibindən kiçik bir bloknot çıxarıb qeydlər etməyə başladı. Bayaqdan əllərini başının arxasında çarpazlayıb qayaya söykənən və sakitcə onara baxan Komrat gülümsəyərək Pünhana söz atdı:
-Mənim yazıçı qardaşım yeni hekayəsi üçün material hazırlayır? Yaxşı mövzudur, yaz qardaşım.
-Sən lağ elə. Qoy müharibə qurtarsın, gör qardaşın necə hekayələr yazacaq,- Pünhan ciddi görkəm aldı.
-Vallah, lağ eləmirəm. Maşallah olsun, taborumuzda yazıçı da var, rəssam da (Qafqazı nəzərdə tuturdu), müğənni də, yəni- Abram…
-Dəllək də, yəni- sən.- Qafqaz onun sözünü kəsdi. Hamı güldü.
Vətən Müharibəsinin ilk günündə vacib döyüş tapşırığını icra etmək üçün iki tağım eyni anda Murovdağ istiqamətində hərəkətə keçmişdi. Baş leytnant Elçin Nəsiblinin başçılıq etdiyi tağım şimal tərəfdən, ikinci tağım isə cənub tərəfdən düşmən qüvvələrinin arxasına keçərək onlara sarsıdıcı zərbələr endirməli, strateji əhəmiyyətli mövqeləri ələ keçirməli idilər. On iki saatadək yol gəlmişdilər. Səhər saat beş radələrində düşmənin ən yüksəkdə yerləşən postunu asanlıqla ələ keçirmiş, xeyli silah-sursatı qənimət olaraq götürmüşdülər. Heç bir itki verməsələr də arxayınlaşmamış, ərtafda kəşfiyyat axtarışları etmişdilər. Çünki bu ərazidə düşmənin hərbi hissəsinin yerləşdiyini və 200-ə qədər canlı qüvvəsinin olduğunu yaxşı bilirdilər. Qəribə də olsa, 23 nəfər döyüşçü itirmiş düşmən qüvvələri əks-hücuma keçmədən yoxa çıxmışdı. Lakin, aradan heç bir saat keçmədən, döyüşçülərimizin mövqeləndiyi ərazi minomyotlarla atəşə tutuldu. İki saat davam edən aramsız mərmi yağışından sonra düşmənin əks-hücumu başladı. Buna əvvəlcədən hazırlıq görülmüşdü. Döyüşçülərimiz əlverişli yerlərdə mövqelənərək ciddi müqavimət göstərirdilər. Günün ikinci yarısında vəziyyət daha da ciddiləşdi. Silah-sursat tükəmək üzrə idi, düşmən əsgərləri sanki yerin deşiyindən peyda olurdular. Ara məsafəsi get-gedə azalırdı. Cənub istiqamətindən köməyə gəlməli olan tağım nədənsə ləngiyirdi. Nəsibli qərargahla rabitə əlaqəsinə girdi. Məlum oldu ki, cənub istiqamətində də ağır döyüşlər gedir. Düşmənin yerləşdiyi koordinatlar qərargaha ötürüldü və uzaqvuran toplar işə düşdü. Yalnız bundan sonra düşmən xeyli itki verərək geri çəkilməyə məcbur oldu. Yenə müvəqqəti sakitlik yarandı. Gizir Urumbayev ayağından yüngül yara alsa da sona qədər qoruduğu mövqedən geri çəkilmədi. Onunla çiyin-çiyinə döyüşən əsgər Mansurov, snayperçi Nəcəfov və istehkamçı çavuş Səlimli şəhid oldular. İki nəfər ağır, səkkiz nəfər isə yüngül dərəcəli bədən yarası aldı. Nisbi sakitlikdən istifadə edərək komandir şəhid və ağır yaralıların döyüş bölgəsindən çıxarılaraq geri göndərilməsini təşkil etdi. Təxliyyə maşınlarının sıx meşə massivi və dağlıq ərazilərdə hərəkəti mümkün olmadığı üçün onlar yüngül yaralanmış döyüşçü yoldaşlarının çiyinlərində və xərəklərdə 3460 metr yüksəklikdən endirilərək yola salındılar. Bu işə rəhbərlik edən Urumbayev dəstəni təhlükəsiz məsafəyədək müşayət edib səhərüzü geri qayıtdı.
Səhəri gün saat 7 radələrində düşmənin yeni həmləsi başladı. Bu dəfə yalnız yarım saatlıq atışma oldu. Qəflətən hardansa peyda olan düşmən əsgərləri gəldikləri qaydada qəflətən də yoxa çıxdılar. Ancaq qayalardan qopub düşən daş parçalarından biri komandirin sol çiynini, digəri isə Pünhanın sağ ayağını yüngül zədələdi. Əsgərlərdən birinin əynindəki zirehə dəyən güllə onu arxaya tullayaraq qayaya çırpsa da, ciddi xəsarət törətməmişdi.
Günəş başlarının üstündə asılı qalmışdı, sanki hərəkət etmirdi. Artıq payızın gəldiyini duyduğundanmı, təbiətin bu əsrarəngiz gözəlliyinin atəş səsləri ilə, mərmi partlayışları ilə pozulmasına qəzəbindənmi, ya nədənmi bütün hikkəsini hərarətə çevirib yerə yönəldirdi. Cəmisi 1500-1550 metr aşağıda yamyaşıl ucaboylu meşə ağacları biri-birilərinə sığınıb kölgə saldıqları yerlərə qipdəedici sərinlik bəxş etsələr də, buralar- bu yüksəkliklər xarabalığa çevrilmişdi, əsl cəhənnəmi xatırladırdı. Onları silah-sursatın tükənməsi qorxutmurdu. Onlar təpədən dırnağacan silahlanmış düşməni yalın əlləri ilə məhv etməyə qadir olan, amalları uğrunda şəhid olmağı özlərinə şərəf bilən Azərbaycan əsgərləri idilər. Onlar aylarla ağır təlimlərdən üzüağ çıxmış XTQ mənsubları idilər. Sinələrindən güllə yarası alıb, yıxılıb, qalxıb düşmən üzərinə şığımağı bacarırdılar. Bircə dəfə “Allahu Əkbər!” deyib hayqıraraq yenidən güc toplamağa, odla, alovla çarpışmağa alışmışdılar. Onları aclıq, yuxusuzluq, yorğunluq qorxutmurdu. Onlar üçün sutkalarla ac, yuxusuz qalmaq adi hala çevrilmişdi. Su! Yalnız su! Onları sarsıda biləcək yeganə hal yalnız susuzluq ola bilərdi…
Günortaya yaxın Elçin Nəsibli qərargahla əlaqə yaradıb vəziyyət barədə məlumat verdi və yeni tapşırıqlar aldı. Heyətlə kiçik bir müşavirə aparmaq qərarına gəldi. Elə belə, qeyri rəsmi, dostcasına, qardaşcasına, səmimi söhbət etmək istədi. Gizir Urumbayev mühafizəni təşkil edib heyəti təhlükəsiz yerdə topladı.
-Qardaşlarım, əzizlərim! Biz artıq dördüncü gündür ki, bu yüksəkliyi işğaldan azad edib mühafizə edirik,- komandir ağır-ağır danışmağa başladı. Çalışırdı ki, səmimyyətini hamı anlasın, heç bir təzyiq hiss etmədən sərbəst olaraq öz fikrini söyləsin.- İtkilərimiz çoxdur, düşündüyümüzdən də çox. Hamımıza dogma olan əziz qardaşlarımızı itirmişik, ağır yaralılarımız var, sıralarımız xeyli seyrəlib…- ani olaraq kövrəldi, onsuz da yorğunluqdan qızarmış gözləri bir qədər də qızardı, nəmləndi. Sözlərin boğazında qaynayacağından, qırılacağından ehtiyat elədi. Heyət qarşısında acizlik nümayiş etdirməyə haqqı yox idi. Hərçənd, bu acizlik deyildi, səbəbi daha dərin idi. İzah etməyə qərar verdi,- Qardaşlarım, üzrlü sayın. Xəyal dünyası məni ani olaraq 1993-cü ilin aprel hadisələrinə apardı. Bilirsiniz ki, aprelin 1-dən başlayaraq Kəlbəcərimiz erməni qəsbkarlarının hücumuna məruz qalıb. Əhali ac-susuz, ayaqyalın, başıaçıq isti ocaqlarını tərk etmək məcburiyyətində qalıblar. Bax onda əhalinin bir qismi məhz bu dağ yolları ilə, əzab-əziyyətlərlə qarşılaşaraq Göygölə, Gəncəyə, Goranboya pənah aparıblar. Məhz bu dağ cığırları ilə… erməni dığalarının təzyiqinə və təqibinə məruz qalaraq. Bu cığırlarda, bu daşlarda bizim doğmalarımızın qanı var, inilti səsləri var. Ona görə kövrəldim…- bir qədər susub davam elədi,- Mənim onda cəmisi dörd yaşım vardı. Aprelin 2-də səhər açılar-açılmaz qaçhaqaç düşdü. Anam məni yüngül bir yorğana büküb bayıra qaçdı. Atam, 8 yaşlı bacım artıq həyətdə idilər. Atam irəliyə yeriyib məni anamdan aldı. Uşaq olsam da, çox şeylər yadımda qalıb. Kənd camaatının pərən-pərən düşməsi, sürünərək dərələrdən, təpələrdən keçməyimiz, kolluqlarda gecələyimiz, güllə vıyıltıları, yaralananlar, şəhid olanlar… Bir gecə də bu qayalıqda gizlənməli olduq. Baxın, orada, mərmi yağışları zamanı gizləndiyimiz həmən o kahada. O balaca kaha o vaxt da bizim xilaskarımız oldu. Yadımda deyil, 20 nəfər olardıq, ya bir az artıq. Bir-birimizə sığınıb səhərə qədər o kahada gizləndik. Səhərə qədər… açılmaq bilməyən səhərə qədər. Elə bil zaman dayanmışdı. Ağlamaq istəyirdim, anam yalvarıb deyirdi ki, qurban olum bala, camaatı bada vermə, döz. Bir gecənin içində sanki böyüdüm, bərkidim… İndi bu yerlər bizim nəzarətimiz altındadır və biz bu nəzarəti əldən verə bilmərik, buna haqqımız yoxdur…
-Komutanım, inşallah əldən vermərik nəzarəti. Əgər qismətimizdə burada ölmək varsa, demək öləcəyik,- Komrat söhbətə müdaxilə elədi. Səsində o qədər qətiyyət var idi ki, komandir yaxınlaşıb onu bağrına basdı.
-Var olasan, qardaşım! Ancaq… ancaq iş burasındadır ki, ölmək də olmaz. Biz strateji əhəmiyyətli bu mövqeyi, nəyin bahasına olursa olsun, müdafiə etməliyik. Bizim bu yüksəkliyi azad etməyimiz ermənilərin tüklərinə əməlli-başlı birə salıb. Çünki, biz Ermənistandan gələn gizli yollara da buradan rahatca nəzarət edə bilirik. İndi gərirsinlər silah-sursatı Ermənistandan, görək necə gətirirlər… Hazırda bütün cəbhə boyu ağır döyüşlər gedir, ordumuz sürətlə irəliləyir. Ancaq bu yerlərə gəlib çatmaları tezliklə baş verməyəcək, yəni vaxt amili var. Düşmən hələ ki, müqavimət göstərməkdə israrlıdır. Başa düşürəm, heç kim şikayət etməsə də, su problemimiz anbaan ciddiləşir. Aşağıda, düşmən ordusuna məxsus kazarmada suyun mövcudluğu ehtimal olunandır. Ermənilər hansı yollarlasa ya oraya su xətti çəkiblər, ya da qablardamı, çəlləklərdəmi su ehtiyatları var. Bu məsələnin bir tərəfi. Digər tərəfdən, onlar hələ də kazarmada, ya da haradasa yaxınlıqda gizlənib kömək gözləyə bilərlər. Çünki, əvvəlcədən əldə olunan kəşfiyyat məlumatına görə sayları 200 nəfərə yaxın olmalı idi. Döyüşlər zamanı neçə nəfərin dərələrə yumbalanıb gorbagor olduğunu deyə bilmirəm, ancaq yaxın ətrafda gəbərənləri topalayıb səngərə yığanda saymışam- 42 leş. Deməli, əksəriyyəti hələ də sağdır. Əgər qaçıblarsa, demək gizli yolları var. Həmin yolları aşkarlayıb zərərsizləşdirməsək, tezliklə güclü hücuma məruz qala bilərik. İgidlərim, hələ ki sakitlikdir, fürsətdən səmərəli istifadə etməli, elə indi kəşfiyyat axtarışlarına başlamalıyıq. Nə deyirsiz?
Döyüşçülər əvvəlcədən razılaşmış kimi bir ağızdan səsləndilər: “Əmr edin, komutanım!”
-Mən istərdim ki, bu işləri könüllülük prinsipi ilə icra edək. Amma… özfəaliyyətə yol verməmək şərti ilə,- ani olaraq fikrə getdi. Ciddi qərar qəbul etməzdən öncə adətən sağ əlinin şəhadət və orta barmaqlarını qoşalayıb alnına dirəyər, gözlərini yumub fikirləşərdi. Bu dəfə həmin barmaqlarını çənəsinə dirəyib gözlərini məchul bir səmtə istiqamətləndirdi.- Mənimlə gedir… Komrat. Pünhan, sən də gedirsən. Snayper tüfəngini götür, kazarmaya 100-120 metr qalmış elə mövqe seç ki, o əraziyə tam nəzarət edə biləsən. Lazım gəlsə, mənim işarımlə atəş açacaqsan. Hətta… əgər bizi mühasirəyə alıb əsir götürmək istəsələr, birinci məni vurarsan. Mən öndə olacam, Komrat 40-50 metr arxada. Onun gizlənmək imkanı olacaq. Komrat, mən işarə etməmiş özünü göstərməzsən. Lazım gəlsə, sən də atəş-dəstək mövqeyində qalacasan. Qafqaz qalır burada, mühafizəni təşkil edir. Bu qədər. Hər şey aydındır?
-Komandir…- Pünhan tərəddüd içərisində idi,- mən… mən bunu bacarmaram. Siz nə danışırsınız, necə yəni sizi vurum? Elə şey olar? Yooo…
-Dedim axı, əgər lazım gəlsə. Yəni, bu son variantdır. Ay Pünhan, mən axı o it uşağının dilini bilirəm. Onlarla öz dillərində dialoqa girməyə çalışacam. Əgər, hələ də oralarda sülənirlərsə.
-Komandir, onda icazə verin mən öndə gedim,- bu dəfə Komrat dilləndi.
-Olmaz. Qərar müzakirə olunmur.
-Daha bunun nəyi könülülük prinsipi oldu?- Qafqaz da söhbətə qarışdı.
-Hə, bu dəfə alınmadı. Sağlıq olsun, gələn dəfə alınar. İşə başlayırıq.- Elçin yarızarafat, yarıgerçək cavab verməklə toplantının bitdiyinə işarə verdi. Sonra çantasını açıb oradan erməni zabitlərinə məxsus səhra paltarı çıxardı. Kənara çəkilib üst paltarını dəyişdi. Avtomatını çiyninə keçirib kitelin yan cibinə 2 ədəd də qumbara qoydu. Çantasından dəftər və qələm çıxardı, vərəqləyib təmiz səhifə tapdı və cizgilər çəkməyə başladı. Heyət onun ətrafına toplaşdı.
-Deməli belə. Baxın, bu kazarmadır. Mənim təxminimə görə, əgər onlar tüneldən istifadə edirlərsə, bir çıxışı bax burada, kazarmaqdan 30-40 metr yuxarıda olmalıdır. Digər çıxışına kazarmadan bir az aşağıda rast gəlmişdik, elədir?
-Bəli, elədir. Biz o çıxışdan yan keçdik,- Qafqaz komandirin sözlərini təsdiqlədi.
-Ay sağ ol. Amma onlar elə də ağılsız deyillər ki, gedib aşağı çıxışdan çıxsınlar. Buna cəsarətləri çatmaz. Yəqin düşünürlər ki, biz o çıxışı nəzarətə götürmüşük. Fərz edək ki, bir çıxış da kazarmanın içinədir. Orada da gizlənməzlər, çünki, biz hər an kazarmanı partlada bilərik. Deməli, başqa çıxış və ya çıxışlar da mövcuddur. Ehtimal edirəm ki, bir çıxış da cənub istiqamətindədir. Həm təhlükə vaxtı özlərininkilərin yanına qaçmaq üçün, həm də əks həmlə etmək üçün gizli vasitə kimi. Təbii ki, bu çıxışlar hamısı maskalanmış şəkildədir, daha çox kolluq olan yerlərdə. Baxın, kazarmaya maşın yolu da cənubdandır. Üzü cənuba təxminən 70-80 metr sonra kolluqlar başlayır.
-Komutanım, kazarmanın həyətində də kolluq müşahidə olunur,- Pünhan barmağını cizgidəki güman etdiyi həmin yerə tuşladı.
-Sağ ol, yazıçı. Biz elə həmin yerlərə baxış keçirəcəyik. Ya Allah! Getdik.-dəftərlə qələmi çantaya qoyub ağzını bağladı və onu Qafqaza uzatdı.
-Allah amanında, komutanım!-Qafqaz özündən asılı olmayaraq kövrəldi, səsi titrədi. Qucaqlaşdılar.
-işdir qaitmasam… uşaqları qoru, qardaşım!
Ermənilərin qazdığı səngərlə üzü aşağı hərəkətə başladılar. Səngər bəzi yerlərdə dayazlaşır, ayaq izlərinin yaratdığı cığırla əvəzlənir, bəzi yerlərdə dərinləşirdi. Təxminləri düz çıxdı, kazarmanı əhatə edən daş hasara 35-40 metr qalmış səngər qurtarır və tünel başlayırdı. Cəmisi 3 metrdən sonra kip bağlanmış dəmir qapı vardı. Elçin qapını açmağa səy göstərmədi, geriyə dönüb 50-60 metrlik intervalla arxasınca gələn Komrata işarə elədi. Komrat onun şəhadət barmağının yuxarı qalxdığını görən kimi dayandı və o da geriyə dönüb eyni hərəkəti təkrarldı. Pünhan başı ilə işarəni anladığını təsdiqlədi və ətrafa boylanıb müşahidə üçün əlverişli mövqe axtarmağa başladı.
Kazarmanın həyəti elə də böyük deyildi- eni 10 metr, uzunluğu isə 30 metr olardı. Səliqəsizlik hökm sürüdü, həyətin bir hissəsini kol basmışdı. Araq, çaxır butulkaları, konserv qabları, selofan torbalar ətrafa səpələnmişdi. Hasarboyu səliqəsiz yığılmış odun komaları dağılmış, aralarında seyrək ot bitmişdi. Kazarmanın öz təmirsiz görkəmi bu cansıxıcı mənzərəni daha da əcaib göstərirdi- taxta pəncərələrin çərçivələri qismən çürümüş, toz basmış şüşələri çat-çat olmuşdu. Dəmir barmaqlıqların boyası bilinməz hala düşmüşdü. Təkcə qoşalay dəmir giriş qapısı öz bozumtul rəngi ilə nisbətən o birilərindən seçilirdi. Giriş qapısının bir tərəfindən Ermənistanın solub-saralmış bayrağı asılmış, digər tərfində rabitə qurğusunun antennası bərkidilmişdi. Kazarmaya bitişik, kustar üsulla tikilmiş çardağın altında 7-8 kva-lıq elektrik generatoru və onun ətrafı mazuta bulaşmış vəziyyətdə idi. Köhnə, çirkab içində olan 4 ədəd 10 lirtlik plastmas qabın yanı üstə səliqəsiz şəkildə səpələnməsi onların boş olduğundan xəbər verirdi. Bir qədər aralıda təxminən 2 tonluq plastmas su çəni vardı. Onun üst qapağını əvəz edən köhnə faner parçasının üzərinə yararsız avtomobil şini qoyulmuşdu.
Elçin diqqətlə ətrafa göz gəzdirb tünelin girişini tapdı və ehtiyatla oraya yaxınlaşdı. Qapı kip bağlanmışdı. Geriyə dönüb Komratın gizləndiyi yerə baxdı. Onu görə bilməsə də əli ilə “iki” işarəsini göstərdi. Otların arasından Komratın başı göründü. Elçin ona “sus” işarəsi verdi və erməni dilində guya kimi isə çağırmağa başladı:
-Vladik. Ara, hardasan? Vladik, ara cavab ver da. Ara, tualet vaxtıdı? Get Arama de, uşaqlar burdadır. Ara, mən hardan bilim ey? Yəqin salamat olarlar da,- pauza verdi, çox yox, 5-6 saniyə. Sonra əyilib yerdən bir neçə daş götürdü, onları bir-bir tünelin qapısına çırpmağa başladı,- Ara, burdasız? Mən ştabdan gəlmişəm. Ara, kim var orda? Cavab verin. Mən çiynimdən yaralanmışam (bunu yalan demirdi, çiyni ağrayırdı), kömək lazımdır. Ara, sizə köməyə gəlirdik, türklər üstümüzə hücum elədilər, maşınlarımızı vurdular. Ara, üç dənə BMP gətiridik, birini partlatdılar. O birilərini təpənin dalında gizlətmişik. Ara…
Tüneldən boğuq səs gəldi:
-Yalan deyirsən, sən türksən.
-Ara, nə gic-gic danışırsan, türk nədi?
-Sənin danışığında qüsur var, sən türksən.
-Ara, mən Anapa ermənisiyəm. Anapa… eşitmisən bu adı?
-Onu kim eşitməyib ki?! Rusca danış, onda biləcəm düz deyirsən, ya bizi tələyə salmaq istəyirsən.
Elçin rus dilində çox səliqəli danışa bilirdi. Ancaq düşündü ki, erməni ləhcəsilə danışsa, daha inandırıcı olar. Rus dilində danışmağa başladı:
-Ara, biz orda çox vaxt öz dilimzdə danışırıq. Hər yerdə bizik- kafelərdə, restoranlarda. Ara, taksilər, marketlər- hamısı bizimdir… Ara, tez ol qapını aç. Ciyərim yanır, su istəyirəm.
-Su istəyirsən, iç də, çəndə var.
-Hansı çəndə, onda? Ara, onu zəhərləməmisiz?
-Niyə zəhərləyək ki, özümüz içirik də.
-Ara, instruksiyanı oxumamısan? Sizə tapşırılmayıb ki, türklərdən təhlükə gəlsə suyu zəhərləyin?
-Özümüz susuz qalaq, nə tapşırıq bazlıqdır? Biz sizdən kömək gözləyirik, siz də başlamısız ki, su verin.
Dialoq 10 dəqiqəyə qədər uzandı. Nəhayət dəmir qapının cırıltısı eşidildi. Elçin dönüb yenə arxaya baxdı. Sağ əlini yuxarı qaldırıb Pünhanın mövqeləndiyi səmtə tərəf fırlandı və “hazır ol” işarəsi verdi. Əynində nimdaş hərbi paltar olan orta yaşlı, orta boylu, daz, qonur saqqallı birisi pillələrlə bir neçə addım qalxıb dayandı, ətrafa boylandı, Elçini görüb diqqətlə onu süzməyə başladı. Əlində qumbara vardı. Yəni bu, şübhə yaransa, ataram- demək idi. Elçin də əlindəki qumbaranı nümayişkarcasına saxlamışdı. Göz-gözə dayandılar. Elçin bir neçə addım irəlilədi, qarşısındakı isə əksinə- geri çəkilməyə başladı.
-Ara, cənub istiqamətdəki girişi tapa bilmədim. Demişdilər ki, yekə bir qayanın arxasındadır.
-Yalan deyirsən, sizi vursaydılar, səsi eşidərdik. Səni tanımıram, sən türksən.
-Anapadan gəlmişəm də, eşitdim türklər müharibəni başlayıb, gəldim. 250 nəfər adam gətirmişəm, hə…
-Hanı bəs o adamlar? Məni aldada bilməzsən,- deyən ikinci erməni barmağını avtomatın tətiyinə tərəf aparmaq istəyəndə güllə səsi qayalara əks-səda verdi, o, yeri sərildi. Elçin ani olaraq Pünhanın mövqeləndiyi tərəfə boylandı və baş barmağı ilə “əla” işarəsi göstərdi. Birinci erməni tez aşağı əyildi və qaçaraq tünelə girdi. Qapını örtməyə macal tapmamış Elçinin atdığı qumbara onun yanında partladı. İçərini tüstü bürüdü, kəskin barıt qoxusu ətrafa yayıldı, çığırtı səsləri eşidildi. Artıq hadisə yerinə çatmaqda olan Komratın həyacanlı səsi eşidildi:
-Komutan, ehtiyatlı olun!- o, içəridən kiminsə bağlamağa cəhd etdiyi deformasiya olunmuş qapının arasından içəriyə güllə yağdırmağa başladı. Elçin ona “dur” işarəsi verdi. Sonra yenidən Pünhan istiqamətinə döndü və “başlayın” deyə ucadan əmr etdi. Partlayış nəticəsində qayalardan qopan iri daş parçaları sürətlə aşağıya, birinci tünelə töküldü və girişi tam olaraq bağladı. Pünhan eniş aşağı qaçaraq yoldaşlarının yanına çatdı. Ehtiyatla tünelə girdilər. Tam sakitlik idi, yerdə yalnız iki nəfərin leşi vardı. Hələ laxtalanmamış qan izlərindən yaralı və ya yaralıların cənub istiqamətindəki tünelin dərinliklərinə doğru getdiyi aydın görünürdü. Elçin yenə erməni dilində ucadan səsləndi:
-Təslim olun! Müqavimət göstərməyin mənası yoxdur, siz hər tərəfdən mühasirəyə alınmısız. Təslim olsanız, hamınızın sağ qalacağınıza Azərbaycan Ordusunun zabiti olaraq zəmanət verirəm.
Əks tərəfdən səs gəlmədi. Elçin müraciəti bir neçə dəfə təkrar etdi və onlara təslim olmaq üçün 10 dəqiqə vaxt verdi. Vaxt tamam oldu, ancaq ermənilər tərəfdən yenə cavab gəlmədi.
Tünelin bu hissəsi ciddi-cəhdlə inşa edilmiş əsl istehkam idi. Döşəmə, divarlar, tavan- hamısı betonlanmışdı. Taxçalarda müxtəlif növ silah-sursat, ucuz dəyərli ərzaq məhsulları, fanarlar, hətta kerosin lampaları da vardı. Tavandan bir-birindən 5-6 metr məsafədə 2 ədəd elektrik lampası da asılmışdı. Kobud taxtalardan düzəldilmiş uzun masanın üzərində yemək tullantıları, çirkli qablar, stəkanlar, boş araq şüşələri atılıb qalmışdı. Masanın ətrafındakı oturacaqlar mişar daşlarının üzərinə qoyulmuş uzun taxtalardan ibarət idi. Kerosin, çürümüş kartof, nimdaş döşək iyləri, mənşəyi bəlli olmayan digər kəskin qoxular bir-birinə qarışıb burunda, boğazda, ciyərlərdə qıcıq yaradır, adamda ikrah hissi oyadırdı. Pünhan taxçadakı fanarları bir-bir yoxladı, ikisi işlək idi. Birini Komrata verdi, ətrafı yoxladılar.
-Komandir, bu dəyyuslar buraları dəlik-deşik eləyiblər ki. Beş istiqamətdə tünel qazıblar ey. Kaftardılar ey, vallah,- sonra yan-yana düzülmüş köhnə dəmir çarpayıları göstərdi,- iyirmi dənə krovat… kazarmanı bura köçürüblər nədir?!
-Hə, qardaş,- Komrat onun sözünü təsdiqlədi,- burda yeyib, burda kakaş eləyib, burda da yatıblar.- Hər üçü güldü.
-Yaxşı, uşaqlar, vaxtımız azdır,- Elçin komanda verməyə başladı,- əvvəlcə gəlin su axtaraq. Sonra da o çarpayılardan hər tünelə iki-iki dürtün, partladıb yollarını bağlayaq.
– Komandir, burda cəmi bir kanistr var, o da yarımçıq. Heç beş litr su olmaz içində,- Komrat yarımçıq su qabını qaldırıb silkələdi.
-Deməli, çəni zəhərləməyiblər. Yoxsa, burda ehtiyat su çox olardı. Amma, hər ehtimala qarşı, yoxlasaq yaxşıdır. Bəs necə?..
-Həyətdə bir yoluq it gördüm, yazıq quyruğunu qısıb divara sığınmışdı. Verək ona, içsə, deməli su təmizdir,- Pünhan təklif etdi.
-Olar, bu da bir variantdır. Cəld olun uşaqlar, işə başlayaq.
Çarpayıları tünellərin daralan hissələrinə təxminən 10-12 metr məsafədə pərçim etdilər. Sonra silah-sursatı, lazım ola biləcək nə varsa hamısını, bayıra daşıyıb tünel yollarını partlatdılar və dərhal oranı tərk etdilər. Elçin kazarmaya qapıdan daxil olmağı məsləshət bilmədi, girişə sürpriz qumbara, və ya mina quraşdırıla bilərdi. Pəncərələrdən birinin barmaqlığını qoparıb içəriyə boylandılar, demək olar ki, boş idi. Giriş qapısının içəri tərəfində doğrudan da bir-birinə bağlanmış sürpriz qumbara və mina aşkarladılar. Döşəmənin sonunda, sağ küncdə zirzəmiyə düşmək üçün pilləkən var idi. Orada da sürpriz qaydada piyada əleyhinə mina gızlədilmişdi. Zirzəmidə də ərzaq ehtiyatı, tibbi ləvazimat, gecəgörmə cihazları və sursat vardı. Tünellərin biri gəlib zirzəmiyə çıxırdı.
-Qaldı bir işimiz, bu dığaların bayrağını ayaqlarımız altına salıb tapdalamaq,- Kazarmadan çıxan kimi Elçinin söylədiyi ilk cümlə bu oldu.
-O iş mənlikdir,- deyə Komrat bayrağı sapından qoparıb yerə tulladı,- tfu, tfu, tfu. Komutanım, üç dəfə tüpürdüm dığaların şərəfinə, indi bayrağı tapdalamaqla bu işi tamamlamaq olar.
İşlərini yekunlaşdırıb döyüşçü yoldaşlarının yanına qayıdanda artıq hava qaralmaq üzrə idi. Heyət üzvləri onları qarşılayıb yüklərini daşımağa kömək etdilər.
-Komutanım, bəlkə bir çay qaynadım hə, nə deyirsiz?- Borçalı balası Lətif komandirə müraciət elədi,- suyu yoxlamısızmı?
-Necə yoxlayaydıq, lakmus kağızı ilə, ya laboratoriyada?- Pünhan suala sualla cavab verdi,- sonra gülümsəyib əlavə elədi,- həyətdə ölü-vay bir it veyillənirdi, bir-iki litr su tökdüm qaba, itələdim qabağına. Dərhal içdi, yazıq susuzluqdan yanırdı. İt həssas heyvandır, zəhərli suyu ömründə içməz.
-Səni qınamıram, yarım saat əvvəl bircə qurtum su üçün Allaha yalvarırdın, indi çay eşqinə düşmüsən. Bir azdan deyəcəksən, çaça (cöcə arağı) istəyirəm,- Qafqaz yaxınlaşıb əlini onun kürəyinə vurdu,- oğulsan ey, oğul. Amma və lakin… olmaz qardaşım. Ocaq qalamaq olmaz, nişangaha çevrilə bilərik. İnşallah, sabah düşərik kazarmanın həyətinə, oralarda münasib bir yer tapıb sənin arzunu reallaşdırıarıq. Hə, komandir, olar?
-Olar, əlbəttə olar. Yeri gəlmişkən, kazarmanın zirzəmisində 2 litrlik şüşədə araq vardı, məncə tut arağıydı. Ancaq o işlərlə sonra məşğul olarıq, istəyən olsa, 100 qramacan içməyə icazə verərəm. İndi isə diqqətlə mənə qulaq asın. Deməli belə… Bu kaftarların qazdığı yuvanın beş dəliyi, yəni giriş-çıxışı var. Biri bura gələn idi ki, onu Pünhan bəy ustalıqla məvh elədi. Biri kazarmanın həyətinə, biri də içinə çıxır ki, onları da nəzarətdə saxlaya bilərik. Qaldi ikisi. Onlardan biri şərq istiqamətinə- yəni meşəyə doğru, o biri isə üzü cənuba doğru qazılıb. Şərq istiqamətindəki tünelin çıxış yerini bilirik, bura gələndə aşkarlamışıq. Yəqin ki, indi orda dığa qalmayıb, qaçıb gediblər. Ancaq, hər ehtimala qarşı, yoxlamalıyıq ki, arxayınlaşa bilək. Çünki, orada gizlənirlərsə, bizə dəstəyə gələn döyüşçü qardaşlarımıza problem yarada bilərlər. Ən nəhayət, sonuncu və ən təhlükəlisi cənub istiqamətində qazılmış tüneldir ki, nə çıxışının yerini bilmirik, nə də orada neçə nəfər düşmənin cəmləşdiyini. Qərar belədir: yarım saatdan sonra qumbara, qumbaraatan, snayper tüfəngi, avtomat və gecəgörmə cihazları ilə təchiz olunmuş kəşfiyyat qrupu cənub istiqamətində hərəkətə başlayacaq. Qrupa özüm rəhbərlik edəcəm. Qafqaz, bu dəfə sən də bizimlə gedəcəksən. Snayper tüfəngi yenə Pünhanda olacaq. Komratla Borçalı balası minaatanları bizdən 100-120 metr arxada, əlverişli yerdə quraşdırıb məndən işarə gözləyəcəklər.
-Komandir, biz girişi tapıb hücuma keçəcəyik?- Qafqaz sual verdi.
-Yox, buna ehtiyac qalmayacaq. Biz girişi aşkarlayıb gözləyəcəyik. Onlar bizim sayca üstün olduğumuzu düşünürlər, daha kazarmaya qayıtmağa cəhd eləməzlər, artıq qorxuya düşüblər. Qayıtsalar da yolun bağlı olduğunu görüb geri dönəcəklər. Əksinə, gecə çıxıb qaçmağa cəhd edəcəklər. Və yaxud, onlara köməyə gələnlərlə birləşib açıq hücuma dəstək olacaqlar. Biz hər hansı bir hərəkət aşkarlayan kimi koordinatları Komratgilə ötürəcəyik. Kütləvi mərmi yağışından sonra hücuma keçəcəyik. Bu qədər. Urumbayev, tapşırdığım istiqamətlərdə mühafizə normal təşkil olunubmu?
-Elədir ki var, komutanım.
-Elə isə, hazırlaşın.
Səhər saat beş radələrində hərəkət müşahidə olundu. Erməni əsgərləri bir-bir kolluqdan çıxaraq Elçingildən təxminən 80 metrlikdəki iri bir qayanın altında toplaşmağa başladılar.
-Urumbayev, sən də görürsən onları?
-Görürəm, komandir. Sayları çoxdur amma.
-Görürəm. Əgər getmirlərsə, deməli planları hücum etməkdir. Komrata xəbər elə, hazır olsunlar.
-Oldu.
Qafqaz Komratla əlaqə yaradıb koordinatları ona ötürdü. Düşmən özünü çox gözlətmədi. Cəmləşmə başa çatan kimi üzü yoxuşa, Elçingil istiqamətində hərəkətə başladılar.
-Qumbaraatanı mənə ver. Mənim atəşimlə minaatanlar da başlasınlar.
-Baş üstə.
Elçin düşmənlərin cəmləşdiyi yerə atəş açan kimi mərmilər vıyıltı ilə başlarının üstündən şütüyüb ard-arda vahiməli partalayışlar yaratmağa başladı. Düşmən qüvvələri pərən-pərən oldu. Onlar təsəvvürlərinə gətirmədikləri tələyə düşdülər.
Tələm-təlsik geriyə çəkilb qayalıqda gizləndilər. Mövqelənib qurtaran kimi minaatan və tank əleyhinə raketlərdən istifadə etməklə əks həmləyə başladılar. Ancaq əlverişsiz mövqedə olduqları üçün hədəfi dəqiq müəyyənləşdirə bilmirdilər.
Döyüş iki saatadək davam elədi. Xeyli itki vermis ermənilər qaçmağa üz tutdular. Elçingil onları təqib etmədilər. Açıq döyüş düşmənin xeyrinə olardı. Cəmi üç nəfərlə 45-50 nəfəri təqib etmək ağılsızlıq idi.
Artıq yeri bəlli olan cənub çıxışı da partladıldı.
Elçin Nəsibli qərargahla əlaqəyə girərək son döyüşləri barədə ətraflı məlumat verdi. Bəlli oldu ki, onların qaçmağa məcbur etdikləri düşmən hərbçiləri “Dəniz Pişikləri”nin pusqusuna düşüb, tamamilə məhv ediliblər. Ordumuz isə cəbhənin bütün istiqamətlərində inamla irəliləməkdə davam edir. Bu məlumatlar heyətin ruh yüksəkliyini daha da artırdı.
Səhəri gün onları Milli Ordunun döyüşçüləri əvəz etdi. Heyət tapşırıq üzrə şərq istiamətində hərəkətə başladı. Tezliklə tünelin həmin istiqamətdəki çıxışını tapdılar. Pünhan indi həm istehkamçı, həm də kəşfiyyatçı funksiyalarını yerinə yetiridi. Çıxışa 50-55 metr qalmış dayandı. Yerə uzanıb ehtiyatla sürünməyə başladı. Bir qədər sonra yenə dayandı. Yeni və sıx basdırılmış minalar aşkarlamışdı. Komandir bu işdə səriştəsi olan Lətifi də köməyə göndərdi. Minaları zərərsizləşdirməyə bir saatadək vaxt itirdilər. Yorğunluq özünü biruzə verirdi.
Tünelə yaxınlaşıb ehtiyatla girişə boylandılar, kimsə gözə dəymirdi. Elçin hər ehtimala qarşı tünelə ard-arda iki qumbara tulladı. Boğuq partlayışlardan sonra tünelin yolu bağlandı. Elə həmin an Lətif “Uzanın!” deyə qışqırdı və özünü düz qabaqlarına düşən qumbaranın üstünə atdı. Partlayışın dalğası onu havaya qaldırıb bir neçə metr arxaya atdı. Döyüşçülərdə ani olaraq çaşqınlıq yarandı. Komrat qumbaranın atıldığı səmti güllə yağışına tutdurdu. Bütün heyət aramsız atəşlərlə ona dəstək verdi. Zarıltı və çığırtı səsləri eşidildi.
-Yalvarıram, atmayın, təslim oluram!,- yaxınlıqdakı daşın arxasından rus dilində başqa bir səs- yalvarış səsi gəldi.
Elçin sağ əlini havaya qaldırdı və atəşi dayandırdı. Erməni əsgəri əvvəlcə əllərini göstərdi və gizləndiyi yerdən çıxdı, yalvarmağa davam etdi:
-Öldürməyin, təslim oluram. Yalvarıram…
Pünhan cəld irəli atılıb onu yerı yıxdı, silahını götürdü və üstündə oturub komandirə tərəf boylandı. Elçingil də cəld həmin səmtə qaçdılar. Yerdə iki erməni leşi vardı, biri qan içində yerdə çabalayır, digəri isə əlləri ilə dizlərini qucaqlayıb tir-tir əsirdi, rəngi avazımışdı, dili söz tutmutdu. Bir neçə metr aralıda Qafqaz Lətifi qucaqlayıb hönkür-hönkür ağlayırdı.
