Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik mövzusu daim aparıcı istiqamətlərdən biri olmuşdur. Xalqın tarixi yaddaşı, milli kimliyi, torpaq sevgisi və dövlətçilik düşüncəsi bir çox sənətkarların yaradıcılığında mühüm yer tutmuşdur. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında bu mövzunu ardıcıl şəkildə işləyən müəlliflərdən biri də Zaur Ustacdır.
Onun əsərlərində vətən anlayışı yalnız coğrafi məkan kimi deyil, milli ruhun, mənəvi bağlılığın və tarixi yaddaşın simvolu kimi təqdim edilir. Azərbaycan ədəbiyyatı əsrlər boyu xalqın milli yaddaşını, mənəvi dəyərlərini və azadlıq arzularını yaşadan ən mühüm mənəvi sərvətlərdən biri olmuşdur. Tarixin müxtəlif mərhələlərində Azərbaycan yazıçı və şairləri xalqın taleyini, onun sevinc və kədərini, mübarizə və qəhrəmanlığını bədii söz vasitəsilə gələcək nəsillərə çatdırmışlar.
Ədəbiyyat yalnız estetik zövq formalaşdıran sənət sahəsi deyil, eyni zamanda cəmiyyətin milli şüurunu oyadan, vətən sevgisini gücləndirən və mənəvi birliyi qoruyan mühüm ideoloji vasitə kimi çıxış etmişdir. Bu baxımdan vətənpərvərlik mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında daim aparıcı xətt olmuş, klassik dövrdən müasir mərhələyədək müxtəlif sənətkarların yaradıcılığında xüsusi yer tutmuşdur. Vətən anlayışı Azərbaycan insanının düşüncə sistemində müqəddəs məfhumlardan biri hesab olunur. Bu anlayış yalnız insanın doğulduğu torpağa bağlılığı deyil, həm də milli kimliyə, dilə, tarixə, mədəniyyətə və mənəvi dəyərlərə sədaqəti ifadə edir. Azərbaycan xalqı tarix boyu müxtəlif işğallarla, müharibələrlə və ağır sınaqlarla qarşılaşsa da, vətən sevgisini və milli ruhunu qoruyub saxlamağı bacarmışdır.
Xüsusilə Qarabağ münaqişəsi və Vətən müharibəsi Azərbaycan insanının vətənə bağlılığını, torpaq uğrunda mübarizə əzmini bir daha bütün dünyaya nümayiş etdirmişdir. Bu hadisələr ədəbiyyatda da dərin iz buraxmış, bir çox müəlliflərin yaradıcılığında əsas mövzulardan birinə çevrilmişdir. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında milli-mənəvi dəyərlərin, dövlətçilik düşüncəsinin və vətənpərvərlik hisslərinin təbliği ilə seçilən müəlliflərdən biri də Zaur Ustacdır. Onun yaradıcılığı vətən sevgisinin, milli düşüncənin və xalq ruhunun bədii ifadəsi kimi diqqəti cəlb edir. Müəllif əsərlərində Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşını, milli ağrılarını, Qarabağ həqiqətlərini və şəhidlik zirvəsini böyük həssaslıqla qələmə alır.
Zaur Ustacın yaradıcılığında vətən yalnız coğrafi məkan deyil, insanın mənəvi varlığını müəyyən edən müqəddəs dəyər kimi təqdim olunur. Yazıçının əsərlərində vətənpərvərlik anlayışı geniş məna daşıyır. Burada vətənə sevgi yalnız emosional hiss kimi deyil, həm də vətəndaş məsuliyyəti, milli birlik və mənəvi borc kimi izah edilir.
Müəllifə görə vətəni sevmək təkcə onun gözəlliklərini tərənnüm etmək deyil, eyni zamanda onun problemlərinə biganə qalmamaq, milli dəyərləri qorumaq, dövlətə və xalqa sədaqətlə xidmət etməkdir. Bu baxımdan Zaur Ustacın yaradıcılığı oxucuda yalnız bədii-estetik zövq formalaşdırmır, həm də milli düşüncə və vətəndaşlıq mövqeyi yaradır. Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik mövzusu müxtəlif dövrlərdə fərqli formalarda ifadə edilmişdir. Klassik ədəbiyyatda daha çox mənəvi bağlılıq və yurd sevgisi ön planda olmuşdursa, müasir dövrdə bu anlayış milli azadlıq mübarizəsi, dövlətçilik və torpaq bütövlüyü məsələləri ilə daha sıx əlaqələndirilmişdir.
Xüsusilə XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəllərində baş verən ictimai-siyasi hadisələr müasir yazıçıların yaradıcılığına güclü təsir göstərmişdir. Bu baxımdan Zaur Ustacın əsərləri həm dövrün ictimai ruhunu, həm də xalqın mənəvi dünyasını əks etdirən mühüm ədəbi nümunələrdən hesab oluna bilər. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu müxtəlif istiqamətlərdə özünü göstərir. Yazıçının şeir və publisistik yazılarında Azərbaycan torpağına bağlılıq, Qarabağ ağrısı, şəhidlik zirvəsi və milli birlik ideyası xüsusi diqqət çəkir. Müəllif vətəni sadəcə sevməyi deyil, onu qorumağı, onun uğrunda mübarizə aparmağı da vətəndaşlıq borcu kimi təqdim edir.
Yazıçının əsərlərində Qarabağ mövzusu xüsusi yer tutur. İşğal dövrünün ağrıları, yurd həsrəti və xalqın mənəvi sarsıntıları onun yaradıcılığında emosional və təsirli şəkildə əks olunur. Müəllif Qarabağı yalnız itirilmiş torpaq kimi deyil, milli qürur və mənəvi bütövlüyün bir hissəsi kimi təqdim edir. Bu baxımdan onun yaradıcılığı oxucuda vətən sevgisini gücləndirən mühüm ədəbi nümunələrdən hesab edilə bilər. Zaur Ustacın vətənpərvərlik düşüncəsində şəhidlik anlayışı da mühüm yer tutur. Müəllif şəhid obrazlarını yüksək mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı kimi təqdim edir. Onun əsərlərində şəhidlər xalqın azadlığı və gələcəyi uğrunda canından keçən qəhrəmanlar kimi təsvir olunur. Bu yanaşma gənc nəslin milli ruhda formalaşmasına təsir edən mühüm ideoloji xüsusiyyətlərdən biridir.
Müəllifin publisistik yazılarında da vətənpərvərlik xətti açıq şəkildə hiss olunur. O, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını, Azərbaycan dilinə və mədəniyyətinə sahib çıxılmasını vacib hesab edir. Yazıçının fikrincə, vətənpərvərlik yalnız döyüş meydanında deyil, elmə, təhsilə, ədəbiyyata və milli mədəniyyətə xidmət etməklə də ifadə olunur. Müəllifin yaradıcılığında Qarabağ mövzusu xüsusi emosional yükə malikdir. İşğal illərinin ağrısı, yurd həsrəti, şəhid ailələrinin kədəri və xalqın mənəvi sarsıntıları onun əsərlərində real və təsirli boyalarla əks olunur. Bununla yanaşı, müəllif xalqın gələcəyə inamını, milli birliyini və qələbə ruhunu da ön plana çəkir. Bu xüsusiyyətlər Zaur Ustac yaradıcılığını yalnız bədii hadisə deyil, həm də milli-mənəvi çağırış nümunəsi kimi dəyərləndirməyə əsas verir.
Zaur Ustacın əsərlərində diqqəti cəlb edən mühüm məqamlardan biri də milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına verilən önəmdir. Müəllif dilə, mədəniyyətə, ailə institutuna, tarixə və milli adət-ənənələrə böyük həssaslıqla yanaşır. Onun fikrincə, vətənpərvərlik yalnız müharibə dövründə deyil, gündəlik həyatda milli kimliyi qorumaq və gələcək nəsillərə ötürmək vasitəsilə də ifadə olunur. Bu baxımdan yazıçının yaradıcılığı maarifçi və ideoloji xarakter daşıyır.
Zaur Ustacın dil və üslub xüsusiyyətləri də vətənpərvərlik mövzusunun təsir gücünü artırır. O, sadə, anlaşıqlı və emosional dil vasitəsilə oxucunun hisslərinə təsir etməyi bacarır. Bədii təsvir vasitələri, obrazlı ifadələr və milli ruhla zəngin poetik düşüncə müəllifin əsərlərinə xüsusi məna qazandırır. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu mühüm ideya istiqamətlərindən biridir. Onun əsərlərində vətən sevgisi, milli birlik, Qarabağ həqiqətləri və şəhidlik mövzuları yüksək bədii və mənəvi dəyərlərlə təqdim olunur.
Yazıçının yaradıcılığı müasir Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik ruhunun yaşadılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından əhəmiyyətli yer tutur. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu əsas ideya istiqamətlərindən biri kimi mühüm yer tutur. Müəllifin əsərlərində vətən anlayışı yalnız coğrafi məkan və ya doğma torpaq sevgisi çərçivəsində təqdim edilmir; bu anlayış daha geniş məna daşıyaraq milli kimliyi, tarixi yaddaşı, dövlətçilik düşüncəsini, mənəvi dəyərləri və xalqın gələcəyinə bağlılığı özündə ehtiva edir. Yazıçının yaradıcılığı göstərir ki, vətən sevgisi insanın mənəvi varlığını müəyyən edən ən ali hisslərdən biridir və bu hiss cəmiyyətin milli birliyinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Zaur Ustac əsərlərində Azərbaycan xalqının keçdiyi tarixi yolun ağrılarını, mübarizə ruhunu və gələcəyə olan inamını bədii sözün gücü ilə əks etdirməyi bacarmışdır. Onun yaradıcılığında xalqın mənəvi dünyası, milli ruhu və torpaq sevgisi yüksək emosional təsir gücü ilə təqdim olunur. Müəllifin əsərlərindəki vətənpərvərlik hissi süni və şüar xarakterli deyil, həyat həqiqətlərindən doğan səmimi duyğular üzərində qurulmuşdur. Bu xüsusiyyət yazıçının əsərlərinin oxucuya daha təsirli şəkildə çatmasına və geniş oxucu auditoriyası tərəfindən maraqla qarşılanmasına səbəb olur. Müəllifin yaradıcılığında Qarabağ mövzusunun xüsusi yer tutması onun vətənpərvərlik düşüncəsinin əsas istiqamətlərindən biri kimi diqqəti cəlb edir. Qarabağ dərdi Azərbaycan xalqının milli yaddaşında dərin iz buraxmış faciələrdən biri olmuşdur.
Zaur Ustac bu ağrını təkcə fərdi hiss kimi deyil, ümummilli problem kimi təqdim etmiş, xalqın torpaq sevgisini, yurd həsrətini və azadlıq arzusunu bədii dillə ifadə etmişdir. Onun əsərlərində Qarabağ yalnız müharibə mövzusu deyil, həm də milli qürurun, mənəvi bütövlüyün və tarixi ədalət uğrunda mübarizənin simvolu kimi çıxış edir. Müəllif bu mövzu vasitəsilə oxucuda həm emosional bağlılıq yaradır, həm də vətənə qarşı məsuliyyət hissini gücləndirir.
Zaur Ustac yaradıcılığında şəhidlik mövzusu da xüsusi mənəvi dəyərə malikdir. Müəllif şəhid obrazlarını yalnız qəhrəmanlıq nümunəsi kimi deyil, milli ruhun və mənəvi ucalığın təcəssümü kimi təqdim edir. Onun əsərlərində şəhidlər xalqın azadlığı, torpağın bütövlüyü və gələcək nəsillərin xoşbəxtliyi naminə canından keçən müqəddəs insanlar kimi təsvir olunur. Bu yanaşma gənc nəslin milli-mənəvi dəyərlər ruhunda tərbiyə olunmasına mühüm təsir göstərir. Yazıçının şəhidlik mövzusuna həssas münasibəti oxucuda həm qürur, həm də məsuliyyət hissi formalaşdırır.
Müəllifin əsərlərində diqqəti çəkən əsas xüsusiyyətlərdən biri də milli birlik və həmrəylik ideyasının güclü şəkildə təbliğ edilməsidir. Zaur Ustac vətənin qorunmasının yalnız hərbi qüvvə ilə deyil, xalqın mənəvi birliyi, milli həmrəyliyi və ortaq məqsəd uğrunda birləşməsi ilə mümkün olduğunu vurğulayır. Onun yaradıcılığında xalqın birlik içində olması dövlətin güclənməsi və milli dəyərlərin qorunmasının əsas şərti kimi təqdim edilir. Bu ideyalar xüsusilə müasir dövrdə milli şüurun formalaşması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu müxtəlif əsərlərdə fərqli aspektlərdən işlənmişdir. Müəllifin əsərlərində vətən anlayışı torpaq sevgisi, milli birlik, şəhidlik, dövlətçilik düşüncəsi və Qarabağ həqiqətləri ilə sıx bağlı şəkildə təqdim olunur.
Yazıçının bədii düşüncəsində vətən yalnız insanın doğulduğu məkan deyil, onun mənəvi kimliyini formalaşdıran müqəddəs dəyər kimi çıxış edir. Bu baxımdan müəllifin bir sıra əsərləri vətənpərvərlik ideyasının təbliği baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. “Qarabağ Azərbaycandır!” əsərində vətən sevgisi və milli birlik ideyası təbliğ edilir.
Zaur Ustac “Qarabağ Azərbaycandır!” adlı əsərində Qarabağın Azərbaycan xalqının ayrılmaz tarixi torpağı olduğunu xüsusi vurğulayır. Əsərdə müəllif işğal nəticəsində yaranan ağrıları, xalqın keçirdiyi mənəvi sarsıntıları və doğma yurda bağlılıq hisslərini emosional şəkildə təqdim edir. Müəllif Qarabağı yalnız coğrafi ərazi kimi deyil, milli qürurun və tarixi yaddaşın simvolu kimi təsvir edir. Əsərdə xalqın birlik içində mübarizə aparmasının vacibliyi ön plana çəkilir və vətən uğrunda mübarizənin müqəddəsliyi vurğulanır. “Şəhidlər ölməz” əsərində qəhrəmanlıq və şəhidlik zirvəsi əsasdır. Müəllifin vətənpərvərlik mövzusunda diqqət çəkən əsərlərindən biri də “Şəhidlər ölməz” əsəridir. Bu əsərdə şəhid obrazları yüksək mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Zaur Ustac şəhidliyi xalqın azadlığı uğrunda göstərilən ən böyük fədakarlıq nümunəsi hesab edir. Əsərdə vətən uğrunda canından keçən insanların qəhrəmanlığı böyük ehtiram hissi ilə təsvir edilir.
Müəllif şəhidlərin xatirəsinin xalqın yaddaşında daim yaşayacağını vurğulayaraq gənc nəslə vətənə sədaqət ideyasını aşılamağa çalışır. “Vətən mənə oğul desə” əsərində vətəndaşlıq məsuliyyəti qabardılır. “Vətən mənə oğul desə” əsərində müəllif vətənə bağlılıq hissini daha çox mənəvi və fəlsəfi aspektdə təqdim edir. Əsərdə vətənə xidmət insanın ən ali borcu kimi qiymətləndirilir. Müəllif göstərir ki, insan yalnız vətəninə faydalı olduğu zaman öz mənəvi dəyərini təsdiq edə bilir. Burada vətən sevgisi sadəcə hiss deyil, həm də əməli fəaliyyət və vətəndaş məsuliyyəti kimi təqdim olunur.
Əsərdə torpaq, xalq və dövlət anlayışları vahid mənəvi sistem daxilində təsvir edilir. “Zəfər yolu” əsərində qələbə ruhu və dövlətçilik düşüncəsi əsasdır. Zaur Ustac “Zəfər yolu” əsərində Azərbaycan ordusunun qəhrəmanlığını, xalqın birliyini və qələbə ruhunu ön plana çıxarır. Əsərdə Vətən müharibəsində əldə olunan zəfər böyük qürur hissi ilə təqdim edilir. Müəllif bu qələbəni yalnız hərbi uğur deyil, həm də milli ruhun və xalq birliyinin təntənəsi kimi qiymətləndirir. Əsərdə dövlətçilik düşüncəsi, vətənə sədaqət və xalqın mənəvi gücü əsas ideya xəttini təşkil edir. “Ana yurd” əsərində torpaq və yurd anlayışı ön plandadır. “Ana yurd” əsərində vətən anlayışı daha çox doğma torpağa mənəvi bağlılıq kontekstində işlənmişdir.
Müəllif yurdu insanın mənəvi dayağı, tarixi yaddaşı və milli kimliyinin əsas hissəsi kimi təqdim edir. Əsərdə doğma torpağın insan həyatındakı rolu emosional təsvirlərlə ifadə olunur. Zaur Ustac vətəni ana obrazı ilə müqayisə edərək torpağa bağlılığın müqəddəs hiss olduğunu vurğulayır. “Qələbə dastanı” əsərində milli qürur və tarixi yaddaş əsasdır. “Qələbə dastanı” əsərində müəllif Azərbaycan xalqının tarixi qələbəsini bədii şəkildə əks etdirir.
Əsərdə Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlığı, xalqın birliyi və milli ruh yüksəkliyi xüsusi vurğulanır. Müəllif zəfər anlayışını yalnız hərbi uğur kimi deyil, həm də xalqın mənəvi dirçəlişi kimi təqdim edir. Əsərdə vətən sevgisi ilə yanaşı milli qürur və tarixi yaddaş anlayışları da əsas yer tutur. Publisistik yazılarında vətənpərvərlik ideyası olduqca güclüdür. Zaur Ustac yalnız bədii əsərlərində deyil, publisistik yazılarında da vətənpərvərlik mövzusuna geniş yer verir. Onun publisistik məqalələrində Azərbaycançılıq ideyası, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, Azərbaycan dilinə və mədəniyyətinə sahib çıxılması kimi məsələlər xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılır.
Müəllif gənclərin milli ruhda yetişdirilməsini vacib hesab edir və vətənpərvərliyi cəmiyyətin inkişafı üçün əsas amillərdən biri kimi qiymətləndirir. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu çoxşaxəli şəkildə işlənmişdir. Müəllifin əsərlərində Qarabağ sevgisi, torpaq uğrunda mübarizə, şəhidlik, milli birlik və dövlətçilik düşüncəsi yüksək bədii ustalıqla təqdim olunur. Bu əsərlər oxucuda vətənə bağlılıq hissini gücləndirən mühüm ədəbi nümunələr kimi dəyərləndirilə bilər. Zaur Ustacın publisistik fəaliyyəti də onun vətənpərvərlik mövqeyinin mühüm göstəricilərindən biridir. Müəllif publisistik yazılarında milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, Azərbaycan dilinə və mədəniyyətinə sahib çıxılması, gənclərin milli ruhda yetişdirilməsi kimi məsələlərə xüsusi diqqət yetirir.
O, vətənpərvərliyi yalnız emosional hiss kimi deyil, həm də əməli fəaliyyət, vətəndaş məsuliyyəti və ictimai borc kimi dəyərləndirir. Bu baxımdan yazıçının yaradıcılığı yalnız bədii-estetik deyil, həm də ideoloji və maarifçi əhəmiyyət daşıyır. Müəllifin dil və üslub xüsusiyyətləri də vətənpərvərlik ideyasının təsir gücünü artıran mühüm amillərdəndir. Zaur Ustac sadə, aydın və emosional ifadə tərzindən istifadə etməklə oxucu ilə səmimi əlaqə yaradır. Onun əsərlərində istifadə olunan bədii təsvir vasitələri, obrazlı ifadələr, poetik düşüncə tərzi və milli ruhla zəngin dil oxucunun emosional dünyasına təsir göstərir. Yazıçının üslubunda pafosdan çox səmimiyyət və həyat həqiqətlərinə bağlılıq üstünlük təşkil edir ki, bu da onun yaradıcılığının inandırıcılığını artırır.
Zaur Ustac yaradıcılığı müasir Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik ideyasının yaşadılması və təbliği baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Onun əsərlərində vətən sevgisi, Qarabağ həqiqətləri, şəhidlik zirvəsi, milli birlik və mənəvi dəyərlər yüksək bədii ustalıqla əks etdirilmişdir. Yazıçının yaradıcılığı həm milli ədəbiyyatın inkişafına töhfə verir, həm də oxucularda vətənə bağlılıq, milli qürur və vətəndaş məsuliyyəti hisslərini gücləndirir. Zaur Ustacın əsərləri müasir Azərbaycan cəmiyyətində milli ruhun qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mühüm ideoloji və mənəvi əhəmiyyət daşıyır. Onun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik mövzusunun davamlı şəkildə inkişaf etdirilməsinə xidmət edir və milli düşüncənin formalaşmasında təsirli ədəbi mənbələrdən biri kimi çıxış edir. Bu baxımdan müəllifin əsərlərinin gələcəkdə də filoloji və ədəbi baxımdan geniş şəkildə araşdırılması mühüm elmi əhəmiyyət kəsb edir.
Həcər Atakişiyeva
“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi
1947 yılında Sirdarya vilayetinin Boyovut ilçesinde doğmuştur. 2018 yılının 17 Ağustosda vefat etmiş. Aşağıda onun şiirini Halime Hüdayberdiyeva Yaratıcılık Okulunun öǧrencisi Sevinç Bazarbayova tercümesinden okuyacaksınız
VATAN SESSİZ DURUR
Vatan sessiz durur, ama onun hakkında Dağdan yuvarlanan taş söz söyler. Bir sedalar gelir sessiz sessiz filizlerden, Gökyüzünden gelen güneş söz söyler. Vatan sessiz durur, bayrağı yanıp, Başındaki tuğu söyler sözünü. Mazilerden gelip, tez tez dönüp, Ninemin kırmanı söyler sözünü. Vatan sessiz durur. Sabah yellerinin Neylere karışan ağlayışları çoktur. Yengeç. Bozkırdaki dedelerimin Alçak çadırlarının sözleri çoktur. Vatan sessiz durur…
Çevirmen: Sevinç Bazarbayova, Halime Hüdayberdiyeva Yaratıcılık Okulunun Öğrencisi
İmadəddin Nəsiminin özünü sığdıra bilmədiyi, ta o zamanlardan ətrafında gördüyü yaxşılıqlardan, müəllimi Nəiminin mükəmməlliyindən ruhlanıb hürufilik yolu seçmiş bu hüdudsuz, ecazkar cahan hazırda bədxahlığın və kamil insan xeyirsevərliyinin əlində tərəfsiz qalıb. Zərdüşt bir zamanlar indi bizim də başımızı qaldırdıqda gördüyümüz səmaya baxırdı. Nə olursa olsun, xeyirin — Hörmüzün şər tanrısı Əhrimənə qalib gələcəyinə inamı bizlərdə olduğu qədər onda da güclü idi ki, hətta Avestanı qələmə almışdı. Sonsuz bir inancla Adəm övladları olan bizlərin bütün şərə qarışmış işləri alt-üst edəcəyinə davamlı inanmaq istəyirəm, amma bəzən bütün fikirlərim Hadi tək məni sanki bu gözəl dünyanı pisliklərə çoxdan təslim etməyimiz düşüncəsində cəmləyir. Mənim yeni dirçələn bir gənc kimi hətta dünyamızın halına yazığım da gəlir. Onu bu yaralı vəziyyətdən çıxarmağın yeganə çarəsi isə qəlbinin gözəlliyini qoruyub saxlamış insanların bütün bildiklərimizlə ağlı, kamalı və sədaqəti digər insanlara aşılamasıdır.
Düzdür, insan sonradan sadiq və dərrakəli olmur, belə doğulur. Ona görə ki, yüksək daxili keyfiyyətlərin təməli ən qaranlıq dünyada — ana bətnində qoyulur. İrəli sürülən bu çarə insanlara kitab paylamaq, 7-dən 70-ə hamını məktəbdə oxutmaq, kimlərinsə alim olmasına ölkə daxilində əlbirliklə nail olmaq deyil. Birbaşa təhsil vasitəsilə yeni nəsli irəli aparmaqdan söz düşdükdə isə təəssüf ki, bizim cəmiyyətimizdə hələ də qızlarını oxutmaqdan boyun qaçıranlar var. Bu bizim üçün böyük bədbəxtlikdir. Oxumuş, dünyagörmüş qadın ziyalı, kamallı ailə və ictimaiyyət deməkdir. Lakin dünya haqqı olanı tələb edən, yüksək vəzifələrə öz gücü ilə yüksələn, həyatı üçün qərarlar verən qadınları görməyə hələ də tam hazır deyil. Bununla belə, hətta günümüzdə qadınlar insana verilən ən bəsit haqq — yaşamaq uğrunda mübarizə aparırlar. Səbəbi isə düzgün zehniyyətlə yetişdirilməmiş insanlardır.
Ağıllı, kamallı insan o insandır ki, bu gün aclıq və səfillik kimi çətinliklərin içinə doğulmuş, tərk edilməyi görmüş, eyni səhvi ən azından bir dəfə etmiş və onu bir daha etməməyə and içmiş kəsdir. Cahanın və kainatın xilası ilə bağlı qalibiyyət sevinci o zaman olacaq ki, içində yaşadığımız bu dərin bəşər ümmanı insanlara kin-küdurətlə baxmayacaq, ona əl uzadanın səxavətini danmayacaq, sevgiyə nadanlıq və nankorluqla qarşılıq verməyəcəkdir. Mən, sən, o — cümlə insanlar mənəviyyatını təmiz saxlamaq üçün kiçik bir zərrə qədər səy göstərməyə başlayanda yalnız o zaman kamalı təhsil, inkişaf və akademik biliklə əlaqələndirmək olar. Hələ bütün insanların diplomlu, təhsil almış kamil insanları təqdir etməsi üçün çox uzun yolumuz var. Bu yol zamanla bizi tanımadığı insanlara gülümsəyən, kimliyindən asılı olmayaraq qarşısındakının fikirlərinə və şəxsiyyətinə hörmətlə yanaşan, kömək əli uzatmağı özünə ar bilməyən təmiz ruhlu insanlarla qarşılaşdırmağa başlayanda, o zaman hamımız rahat bir nəfəs alacağıq. Lakin inanmaq istəyirəm ki, günün birində Məhəmməd Füzuli kimi ilahi aşiqlərin və kamillik sevdalılarının bacardığı qədər olmasa da, bu qorxunc dövran və onun daxilində var olmağa davam edən hər fərd kamilliyə çatacaq.
İslam fəlsəfəsində varlıq və möcüzə anlayışları müxtəlif kateqoriyalar daxilində bizə təqdim edilir. Biz bu kateqoriyalara nəzər yetirərək fövqəltəbi hadisə yəni möcüzə məfhumunu ontoloji imkansızlıq və rasional əqlin, eyni zamanda metafizik ilə fizik qanunlarına zidd olan mümtəni əl-vücud məsələsinə aydınlıq gətirə bilirik. Belə ki, İbn Sinaya görə mümtəni əl-vücud yəni varlığı qeyri-mümkün ola bilən anlayışlar məntiqi və ontoloji baxımdan mövcud ola bilməyən şeyləri ifadə edir. Bir sözlə bu şeylərin zatında təzad və məntiqsizlik olduğu üçün mövcud olması mümkün deyildir. Klassik fəlsəfə və klassik fizikanı nəzərə alaraq bu ontoloji xətalara Allahın şərikinin olması, eyni anda həm var , həm də yox olmağı, Allahın özündən böyük daş yaratması, kvadrat dairənin olması kimi mümkünsüz şeyləri nümunə vermək olar. Möcüzə anlayışını isə İslam filosofları din fəlsəfəsində peyğəmbərlərin doğruluğunu təsdiqləmək üçün Allahın iradəsi ilə baş verən, təbii qanunların fövqündə olan hadisə olaraq səciyyələndirirlər. Bu anlayış yəni əcəzə feilindən törəyib mənası aciz qoymaq anlamını ifadə edən möcüzə adi səbəb-nəticə zəncirini aşaraq insanın gücü və bəzi hallarda rasional əql ilə izah edilmir. O həmişə ilahi qüdrətə və Allahın iradəsinə bağlıdır. Lakin möcüzəni biz tamamilə qanunauyğunluqdan kənar, varlığı imkansız olan bir hadisə kimi qəbul edə bilmərik. Çünki onsuzda din fəlsəfəsində mövcudiyyətinin mümkünsüzlüyünü qəbul edən kateqoriya- mümtəni əl-vücud vardır. İkincisi isə peyğəmbərlərin möcüzələrinin bir çoxusunu rasional əql ilə harmanlanmış metafizik qanunlarla izah etmək mümkündür. Misal üçün, Musa peyğəmbərin dənizi iki yerə yarmasını qabarma-çəkilmə hadisəsi və yaxud küləklərin hərəkəti ilə dənizə təsir etməsi kimi izah edilə bilər. Belə ki, Qırmızı dəniz bölgəsində güclü küləklər və seysmik hərəkətlər suyun səviyyəsini müvəqqəti geri çəkə bilər. NASA araşdırmalarında göstərilib ki, güclü külək axını suyu bir neçə saatlıq geri çəkə bilir. Bu da möcüzənin təbii mexanizminin izahı kimi səciyyələnə bilər. Və yaxud Nuh peyğəmbərin tufanı məsələsi arxeologiyada arxefaktlara söykənərək izah edilməsi mümkün hallardan biridir. Arxeoloji və geoloji araşdırmalar göstərir ki, Mesopotamiya bölgəsində böyük daşqınlar olmuşdur. Bu hadisə lokal olsa da, insanların yaddaşında eyni zamanda “Bibliya”da və “Dünyanın su basması haqqında dastan”da bütün dünyanı tutan tufan kimi qalıb. Bir sözlə peyğəmbərlərin həyatındakı möcüzələr reallıq daxilindəki metafizikanın işartıları kimi səciyyələndirilə bilər. Yəni peyğəmbərlərin möcüzələri real həyata və həmin qövmün tələblərinə uyğun şəkildə həyata keçmişdir. Daha varlığı mümkünsüz olan bir anlayış kimi qəbul edilmir.
Din fəlsəfəsindəki bu iki anlayış ilə ədəbiyyatın estetika fəlsəfəsindəki magik-realizm və fantastika arasında analogiya qurmağımız məqsədəuyğun görünür.
Modernizmin iki zidd anlayışı yəni magiya və realizmi özündə birləşdirən estetik cərəyanlardan biri olan magik realizm ilk dəfə Alejo Karpentier tərəfindən 1940-cı illərdə Latın Amerikası ədəbiyyatına tətbiq edilmişdir. Bu cərəyan Latın Amerikasının ictimai-siyasi reallıqlarını, kolonial dövrün mirasını və işğala məruz qalan xalqların yerli dünya görüşünü universal problemlərlə sintez etməsi nəticəsində formalaşmışdır. Adından da göründüyü kimi magik realizm iki təzadlı anlayışı magiyanı və realizmi özündə birləşdirir. Əsərlər real hadisələr əsasında qurulur, lakin həmin hadisələrin daxilində mistik və möcüzəvi məfhumlara toxunulur. Buna görə də oxucu real hadisələrin içində möcüzəvi elementlərin təzahürünü təbii qəbul edir. Bəs magik-realist əsərlərdə magiya və realizmin sərhədləri necə müəyyənləşir?
Bu tip roman və hekayələrdə hadisələr çox vaxt birinci şəxsin təkində təqdim olunur. Yəni yazıçı öz dili ilə baş verənləri təhkiyə edir. Tarixi və siyasi hadisələr , eləcə də şəxsiyyətlər olduğu kimi faktoloji dəqiqliklə oxucuya çatdırılır. Məsələn, Yusif Səmədoğlunun Qətl günü əsərində hadisələr Qacar dövrü, Repressiya dövrü və 1980-ci illərin hadisələrinin faktoloji əsasları əsasında qələmə alınmışdır. Daha yazıçı burada Qacar şahını 1937-ci il repressiyasına bağlamır, elə olduğu kimi öz dövründə saxlayır. (Əgər yazıçı burada retrospeksiyanı dəyişsə, yəni tarixi personajı müxtəlif zaman-məkan indeksində versə, artıq fantastikaya girmiş olacaqdır.)Və yaxud Elçinin Teleskop əsərində Mat Teresa (Teresa ana) personajı, ya da ki, Borxesin Alef əsərində Karlos Arxentino, Borxes və Karlos Daner kimi obrazlar real həyatda yaşamış şəxsiyyətlərdir. Buradan yola çıxaraq onu söyləyə bilərik ki, bu tip əsərlərin mühüm xüsusiyyətlərindən biri retrospeksiya yəni keçmişə qayıdış, eləcə də zaman-məkanın parçalanmasıdır. Misal üçün Xose Luis Borxesin Alef əsərində baş personaj zirzəmidə Alef vasitəsi ilə eyni anda bütün dünyanı yəni antik dövrü, London kimi Avropa şəhərəlrini, Buenos Airesin Soler küçəsini, Frey Bentosdakı evin girişindəki çiniləri və.s bu tip məfhumları müşahidə edir. Məhz bu hallarda magik elementlər dövrəyə daxil olaraq təhkiyəçi keçmişi izah etmək və ya hadisələr arasında keçid yaratmaq üçün maddi (material) vasitələrdən qeyri-maddi aləmə və ya mistik hadisələrə yönəlir. Bu keçidlərdə daha çox reinkarnasiya, dejavu, halüsinasiyalar, sayıqlama, koma kimi məfhumlardan istifadə edilir. Məsələn, Borxesin Alef əsərindəki Alefin özü, Elçinin Teleskop əsərində bu dünya və o biri dünya arasında körpü rolunu oynayan teleskop, Yusif Səmədoğlunun Qətl günü əsərində Zülfüqar kişinin sayıqlamaları və.s kimi reallıq ilə iç-içə keçmiş mistik hadisələri nümunə çəkmək olar.
Fəqət bu hadisələr romantizmin qotika-mistika estetikası ilə qarışdırılmamalıdır. Belə ki, Romantizmin qotika və magiyasından fərqli olaraq, magik realizmdə inkişaf edən mistik hadisələr orta əsr estetikasından qaynaqlanmır. Burada hadisələrin gedişini yazıçının iradəsi ilə dəyişmək və ya üçüncü şəxsin təhkiyəsinə buraxmaq ənənəsi müşahidə ediımir. Bununla yanaşı, romantizmdə olduğu kimi mistik-realizmdə antik dövr ədəbiyyatına qarşı sərt reaksiya verilmir və millilik ənənələri qabardılmır. Fəqət bununla yanaşı magik realizm ilə romantizm arasında müəyyən oxşarlıqlar mövcuddur. Hər iki cərəyan mistika və magiyadan istifadə edir və bəzi magik-realist əsərlərdə romantizmdə olduğu kimi xəlqilik və millilik məfhumlarının mistikasına toxunulur. Lakin magik realizm bu elementləri daha çox postkolonial yaddaş, tarixi travmaların poetik rekonstruksiyası və mədəni sintez kontekstində işləyir. Nə isə romantizm və mistik-realizmin müzakirə mövzusu ayrı bir zamana qalsın.
Qeyd etdik ki, magik realist əsərlərdəki hadisələrin inkişaf proseduru reallığa əsaslanır və tarixi, siyasi və.s digər şəxsiyyətlər tamamilə real və həyatda yaşamış şəxsiyyətlər olmalıdır, eləcə də həmin şəxslərin həyatı qəti şəkildə dəyişdirilə yaxud başqa bir məkana və zamana köçürülə bilməz. Bu hadisələr sanki İslam dinindəki möcüzə sistemini xatırladır. Necə ki, İslami qaynaqlar bir hadisəni olduğu kimi dəyişmədən reallığı və möcüzəsi ilə təqdim edirsə, magik-realist əsərlərdə də hadisələr olduğu kimi təqdim edilərək yazıçı tərəfindən normal qəbul edilən mistika və möcüzə əlavə edilir. Və maraqlısı budur ki, magik-realizm inkişaf etdiyi ölkədə və materikdə yaşayan xalqların kollektiv təhtəlşüurundan gələn adət-ənənə, kult, qədim mistik varlıqlardan istifadə edirsə, İslamda Allahın bizə söylədiyi möcüzəvi hadisələr də eyni ilə həmin yer və məkanın kult və folkloruna uyğun cərəyan edir. Məsələn, Yusif Səmədoğlunun Qətl günü əsərində canavar, Baba Kaha kimi obrazlar Qafqaz və türk kultlarından gələn personajlar, Borxesin Alef əsərindəki Alefin özü yəhudilikdən gələn məfhum (əsərdəki Alef obrazı yəhudiəsiili müğənninin evində idi), Qabriel Qarsiya Markezin Tənhalığı Yüzilliyi əsərində qaraçı Melikades obrazı ilə Latın Amerikasının inanc kultlarına toxunuş və.s kimi nümunələr vermək olur. Bu hadisələri İslam dininin möcüzə sistemi ilə əlaqələndirə bilərik. Belə ki, sehr elmi ilə məşhur olan Misirə Musanın sehirbaz kimi, tibblə məşğul olan aramilərə İsanın təbib kimi, daşqınlarla dolub-daşan Mesopotamiyada Nuhun gəmisinin üzməsi kimi hadisələr sanki magik-realizmdə olduğu kimi reallığın hüdudları daxilində mistikanı özündə birləşdirir.
Ədəbiyyatda və incəsənətdə reallığın sərhəddlərindən kənara çıxılaraq alternativ dünyalar, texnoloji fərziyyələr və qeyri-adi hadisələr üzərində qurulan əsərlərə fantastik əsərlər deyilir. Bu əsərlər irreal olmaqla yanaşı bəzən varlığı mümkün olmayan hadisələri və personajları da özündə birləşdirir. Film, cizgi filim, roman və.s kimi janrlara yansıyan bu çoxşaxəli janr populyar ədəbiyyatın növlərindən biri hesab olunur. Çox sadə bir misal versək cizgi filmlərdən də örnəklər göstərə bilərik. Məsələn üçün Ben 10 Alien Force elmi-fantastika janrında yaradılmış cizgi filmdir. Bu cizgi filmdə Ben 10 adlı gəncin omitrix saatına sahib olması və bu saat vasitəsi ilə müxtəlif yadplanetlilərə çevirilməsi, eyni zamanda paralel kainatları gəzməsi kimi məsələlər nə qədər elmi və maraqlı görünsə də reallıqdan uzaq mümkünsüz hadisələrdir. Çünki yadplanetlilərin mövcud olması elmə məlum deyil. Bununla yanaşı yadplanetlilər mövcud olsa da onların DNT-lərini bir saatın içinə toplayıb və həmin DNT-lər vasitəsi ilə onlara çevirilmək fizikanın fundamental qanunlarına ziddir. Belə ki, bir insanı başqa bir canlıya çevirmək üçün atomların yenidən nizamlanması və həmin DNT və RNT quruluşuna uyğun şəkildə nizamlanması lazımdır. Bu da özü özlüyündə nüvə reaktorundan qat-qat böyük bir enerji tələb edərdi. Bununla yanaşı kütlə və çəki ani bir hərəkətlə dərhal dəyişə bilməz, bunun üçün müəyyən zaman lazımdır. Məsələn 50 kiloluq bir insanın 1 tonluq bir yadplanetliyə çevirilməsi həm fizika qanunlarına, həm bioloji quruluşa, həm də rasional ağıla ziddir. Ədəbi əsərlərdən (həmçinin filmi və var) nümunə versək burada Jül Vernin Yerin mərkəzinə səyahət əsəri tam yerinə düşərdi. Belə ki, əsərin baş qəhrəmanı Prof. Lidenbrok Aksel və Hans ilə Yer kürəsinin mərkəzinə doğru enir orada müxtəlif maneələrlə- Dünyanın içindəki okeanlar, yeraltı meşələr, müxtəlif varlıqlar və dinozavrlarla qarşılaşdırlar. Əsər hər nə qədər elmin işığında qələmə alınsa da var olması mümkün olmayan hadisələr ilə zəngindir. Misal üçün yerin mərkəzinə doğru hərəkət etmək mümkün deyil. Bu həm qravitasiya qanununa, həm yerin biokimyəvi quruluşuna, həm də istilik sisteminə ziddir. Qravitasiya mərkəzə doğru hərəkəti nəzəri olaraq mümkün etsə də, mərkəzdə sıfır cazibə qüvvəsi və ekstremal şərait səbəbindən real həyatda Yerin mərkəzinə enmək mümkün deyil. Çünki Yerin mərkəzindəki nüvənin maqnit qüvvəsi Yeri özünə doğru çəkdiyi üçün nəzəri olaraq insan mərkəzdən asılı qalmalıdır, bir tərəfdən tunel açaraq digər tərəfdən çıxması mümkün deyil. Bundan əlavə Yerin mərkəzinə doğru endikdə 5000–6000 °C-ə qədər yüksəlir, bu şəraitdə də insanın həyatda qalması mümkünsüz haldır. Bütün bu problemlərdən ziyadə tutaq ki, insan Yerin mərkəzinə doğru hərəkət etsə də Yeraltı okeanların mövcud olması, qeyri-adi varlıqların yaşaması və dinozavrların Yer qabığının altında həyat sürmələri həm elmi, həm də əqli baxımdan qeyri-mümkün və reallıqdan kənardır. Bir başqa fantastik əsər olan Stanislav Lemin qələmə aldığı Solaris elmi və psixoloji predimetləri fentezi ilə özündə birləşdirir. Əsərdə Kris Kevin adlı bir alim uzun müddətdir üzərində tədqiqat aparılan Yerin yaxınlığında olan Solaris planetinə səfər edir. Planet burada instinktiv (bəzən də şüurlu) şəkildə hərəkət edərək öz ekosistemini qorumaq üçün yad cisimləri özündən uzaqlaşdırır. Bunun üçün də insan psixologiyasını təhtəlşüur vasitəsi ilə ələ alır və insanın zəif tərəfindən faydalanır. Kevinin vəziyyəti də elə bu cürdür. Belə ki, planet Kevinin qarşısına ölmüş arvadı Reyanı çıxarır. Reya Kevin üçün sadəcə ölmüş olması və yaratdığı çaşqınlıq səbəbilə deyil, həm də bədən bütövlüyündən çox bir növ molekulyar sistemləşmə və ya hamının gördüyü bir halüsinasiyaya bənzəməsi ilə problem yaradır. Yaxud da planet Reyanı Kevin üzərində ən təsirli fiqur olduğunu müəyyənləşdirərək onun şüuraltından çəkib çıxarmış və onun vasitəsilə Kevin üzərində mümkün olan ən güclü dağıdıcı təsiri göstərmişdir. Nəticə etibarilə Solaris planetinə görə Kevin də digər alimlər kimi uğursuzluğa düçar olacaqdır. Bu əsərdə də irreal olan, hətta mövcudluğu mümkün olmayan hadisələr mövcuddur. Belə ki, Solaris adlı planet yazıçının öz təxəyyülündən yaranan məhsuldur, reallıqda belə bir planet mövcud deyil. Bununla paralel bir planetin insan və ya heyvan kimi hisslərinin olması və səthinə enən yad cisimlərin zəif nöqtələrini taparaq o nöqtələr vasitəsi ilə yad cisimlərə psixoloji təsir etməsi reallıqdan və rasionallıqdan kənar hadisədir. Və yaxud bir planetin ölmüş insanın ruhunu, ya da onun halisunasiyasını, ya da ki, əksini yaratması da irreal hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Düzdür, bəzən fantastik janrlarda reallığa yaxın, hətta gələcəyi proqnozlaşdıran məsələlərin də şahidi oluruq. Məsələn, Yusif Vəzir bəy Çəmənzəminlinin 1933-cü ildə yazdığı Gələcək şəhər adlı əsərində baş qəhrəman dostuna dediyi “Hər bir məhkəmədə bir еkran var. İstənilən zaman şahid rəsmi radiо vasitəsi ilə еkrana gətirilir. Şəkil canlı adam kimi məhkəmənin bütün suallarına cavab vеrir. Şəkil danışırmı? – dеyə Həsən hеyrətlə sоruşdu. Təbii, danışır. Şahid üç, ya bеş günlük bir məsafədə оlsa bеlə, yеnə şəkli, səsi və ya da sözləri məhkəmə qarşısında nümayiş еdir.Şəhərin bir çох yеrlərində qоyulmuş iri еkranlar səyyahların nəzərini cəlb еtdi. Bunların üzərində iri hərflərlə “kеçmişin güzgüsü” sözləri yazılmışdı” bu hadisələr ilə sanki ağıllı telefonların və müasir bilbordların əvvəlcədən xəbərini vermişdir. Nə isə bu əsərin müzakirəsi də başqa bir günə qalsın.
Görüldüyü kimi fantastik əsərlər magik-realizmdən fərqli olaraq reallığa, hətta bəzən rasional idraka belə əsaslanmaya bilər. Qeyd etdiyimiz kimi magik-realizm İslam ənənələrindəki möcüzə sistemi kimi reallığın sərhəddləri daxilində mistika və möcüzəni ağlın həzm edə biləcəyi şəkildə izah edirdisə, fantastika janrı tamamilə yazıçı tərəfindən uydurulmuş, bəzən varlığı mümkün ola bilməyən, bəzən isə təzadlı və elmə eləcə də rasional əqlə zidd hadisələri özündə birləşdirir.Eyni ilə İslam fəlsəfəsindəki varlığı mümkün olmayan kateqoriyası yəni mümtəni əl-vücud kimi. Beləliklə, fantastikanın bəzi xüsusiyyətlərini mümtəni-əl vücud, möcüzə sistemini isə magik-realizm kimi adlandıra bilərik.
Talin rayonu 1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılmışdır. Sahəsi 1288 km² olan rayonun inzibati mərkəzi Yuxarı Talin qəsəbəsi olmuşdur. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 74 km-dir. Talin rayonunun bir tərəfindən Arpaçay axır. Alagöz dağının bir hissəsi və Qaraburun yaylası da Talin rayonu ərazisinə düşür.
Rayonun ərazisi tarixi İrəvan xanlığının Talın mahalı, Çar Rusiyası dövründə bir hissəsi İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasına, digər hissəsi isə Aleksandropol qəzasına daxil olmuşdur.
Toponim türk dilində “söyüd, söyüd kolu” mənasında işlənən “tal” sözü ilə türk dilində “daxma, koma, mağara” mənasında işlənən “in” sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Fitotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
1987-ci ildən rayonun əzəli azərbaycanlı sakinləri yaşadıqları yerləri tərk etməyə məcbur edilmişlər. 1995-ci ildə isə rayon ləğv edilərək Ermənistanın Araqatsotn vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilmişdir.
