ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrindən biri olan Zaur Ustacın uşaq poeziyası, balacaların daxili dünyasını dərindən duyan, didaktik və bədii sənətkarlıq prinsiplərini özündə birləşdirən zəngin bir sistemdir. Tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın Ayətxan Ziyadın fundamental monoqrafiyası bu mövzunu geniş elmi-nəzəri aspektdən işıqlandıraraq şairin bədii sənətkarlıq sistemini və onun yaradıcılığında uşaq dünyasının fəlsəfəsini açır. [1, 2, 3]
Bədii Sənətkarlıq Sistemi və Poetik Xüsusiyyətlər
Zaur Ustacın uşaqlar üçün qələmə aldığı poetik mətnlər sadəliyi ilə seçilsə də, dərin sənətkarlıq prinsiplərinə söykənir: [1, 2]
Yaş və Psixoloji Uyğunluq: Şair birbaşa uşaq təfəkkürünün daxilinə enərək, azyaşlı oxucuların yaş dövrlərini və daxili duyumlarını dərindən nəzərə alır. [1]
Dil və Üslub Səlisliyi: Şeirlərdə uşaqların asanlıqla qavraya biləcəyi, emosional yaddaşı zənginləşdirən və dil bacarıqlarını inkişaf etdirən axıcı, bədii təsvir vasitələrindən istifadə olunur. [1, 2]
Ritm, Qafiyə və Kompozisiya: Şeirlərin ritmik quruluşu və qafiyə sistemi uşaqların musiqi duyumunu oxşayır, şeirləri yaddaqalan və dinamik edir. [1, 2]
Obrazlar Sistemi: Onun yaradıcılığında “Güllünün şeirləri” kimi kitablarda yer alan konkret obrazlar (məsələn, “Ağıllı gülər”, “Tuncay”) uşaq təxəyyülünün, suallarının və saflığının poetik təcəssümünə çevrilir. [1, 2, 3]
Uşaq Dünyası Zaur Ustacın Gözü İlə
Şair üçün uşaq dünyası sadəcə bir mövzu deyil, ətraf aləmi, təbiəti və insanı dərk etməyin ən saf nöqtəsidir: [1, 2]
Ətraf Aləmin Tanınması (Didaktika): Müəllifin məktəbəqədər və məktəbəhazırlıq səviyyəli şeirləri uşaqlara otağı, əşyaları, hərfləri və rəqəmləri əyləncəli şəkildə öyrədir.
Ailə və Doğmalıq Sevgisi: Şair uşaq poeziyasında ailə dəyərlərinə geniş yer verir. Valideynə hörmət, mərhəmət və doğmalıq hissləri uşaqların mənəvi dünyasını formalaşdıran mühüm mühit kimi təqdim olunur.
Milli Kimlik və Tarixi Yaddaş: Zaur Ustacın uşaq dünyasında milli ruh xüsusi yer tutur. Uşaqlar şeirlər vasitəsilə (“Mən Babəkəm”, “Şah İsmayıl”) öz əcdadlarını, tarixlərini və milli kimliklərini erkən yaşlardan mənimsəyirlər. [1, 2, 3, 4]
Zaur Ustacın uşaq poeziyası estetik zövq aşılamaqla yanaşı, yeni nəslin təlim-tərbiyəsində mühüm pedaqoji və ədəbi vasitə rolunu oynayır. [1, 2]
Kitab haqqında ətraflı məlumatı və satış detallarını Kitabevim.az platformasından və ya AzərTAc xəbərindən oxuya bilərsiniz. [1, 2]
Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə:
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə
Ayətxan Ziyadın müəllifi olduğu “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə”monoqrafiyası şair Zaur Ustacın uşaq şeirlərini və onun uşaq psixologiyasına olan unikal bədii baxışını elmi-nəzəri müstəvidə təhlil edən fundamental əsərdir. [1, 2]
Bədii Sənətkarlıq Sistemi
Üçlü Sintez (Müasirlik, Millilik, İslamçılıq): Şairin yaradıcılığı və sənətkarlıq sistemi milli-mənəvi köklərə, müasir uşaq təfəkkürünə və əxlaqi dəyərlərə əsaslanır. [1]
Sadə və Akustik Dərinlik: Uşaqların ana dilini tez mənimsəməsi üçün şeirlərdə sadə, ritmik, anlaşıqlı və uşaq dilinə uyğun formalar seçilir. [1]
Öyrədici və Metodiki Funksiyallıq: Hərf, rəqəm, təbiət, fəsillər və ana dilinə həsr olunmuş əsərlər (məsələn, “Güllünün Şeirləri” və ya “Uşaq boğçası”) məktəbəqədər və kiçikyaşlı məktəblilərin tədris-tərbiyə prosesinə xidmət edir. [1, 2, 3]
Uşaq Dünyası Zaur Ustacın Gözü İlə
Uşaq Psixologiyasının Duyulması: Zaur Ustac uşaqları kənardan müşahidə edən deyil, onların daxili aləminə, oyuncaqlarına, suallarına və duyğularına uşaq gözü ilə baxan bir mövqe sərgiləyir. [1]
Təbiətə və Ətrafa Münasibət: Balacaların ətraf mühitə, canlılara və həyata sevgi ilə yanaşması şeirlərdə səmimi poetik obrazlarla verilir. [1]
Monoqrafiyanı əldə etmək və ya ətraflı məlumat almaq üçün Kitabevim.az səhifəsinə baxa bilərsiniz. [1]
Zaur Ustacın müəyyən bir şeir kitabı (məsələn, “Güllünün Şeirləri” və ya “Uşaq boğçası”) haqqında daha ətraflı məlumat ala bilərsiniz:
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
XIZIR AĞA USTACLI — TARİXİN YADDAŞINDA YAŞAYAN FƏDAKARLIQ VƏ VƏTƏN SEVGİSİ (Çaldıran döyüşündə Şah İsmayıl Səfəvinin həyatını xilas etmiş igid haqqında) Azərbaycan tarixi qəhrəmanlıq salnamələri, Vətənə sədaqət nümunələri, igidlik və fədakarlıq hekayələri ilə zəngindir. Bu tarixin səhifələrində elə şəxsiyyətlər var ki, onların adı bəzən geniş tarixi mənbələrdə ətraflı işıqlandırılmasa da, xalq yaddaşında yaşayır, nəsildən-nəslə ötürülən rəvayət və xatirələrdə özünə əbədi yer tutur. Belə şəxsiyyətlərdən biri də Çaldıran döyüşündə mühasirəyə düşmüş yaralı Şah İsmayıl Səfəvini fədakarlıqla xilas etdiyi bildirilən Xızır ağa Ustaclıdır. Bu gün onun Sədərək rayonunda yerləşən məzarı (bu abidə yerli əhali tərəfindən “Ağoğlan” piri – türbəsi – ziyarətgahı kimi tanınır) yalnız bir insanın son mənzilini ziyarət etmək üçün üz tutulan məkan deyil. Bu məzar, eyni zamanda, qəhrəmanlıq, sədaqət, fədakarlıq və tarixi yaddaş haqqında düşünməyə çağıran mənəvi ünvan kimi diqqəti cəlb edir. Dağların əhatəsində, sadə, lakin özünəməxsus memarlıq görkəminə malik məqbərədə uyuyan Xızır ağa Ustaclının adı insanı Azərbaycan tarixinin mürəkkəb və taleyüklü səhifələrinə aparır. Tarixin sınağından keçən sədaqət Tarixdə böyük şəxsiyyətlərin həyat yolu heç də həmişə asan qələbələrdən, təntənəli yürüşlərdən və rahat günlərdən ibarət olmayıb. Bəzən bir dövlətin, bir siyasi hərəkatın və ya böyük bir tarixi missiyanın taleyi döyüş meydanında verilən saniyəlik qərarlardan, sədaqətli insanların cəsarətindən və fədakarlığından asılı olub. Xızır ağa Ustaclı haqqında qorunub saxlanılan məlumatın mahiyyətində də məhz belə bir məqam dayanır: təhlükə qarşısında geri çəkilməmək, yaralı vəziyyətdə və çətin şəraitdə qalan bir insana yardım etmək, öz həyatını riskə ataraq onu xilas etməyə çalışmaq. Bu hadisənin qəhrəmanı kimi təqdim olunan Xızır ağa Ustaclının adı Şah İsmayıl Səfəvinin taleyi ilə əlaqələndirilir. Söhbət Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan, Səfəvilər dövlətinin banisi və qüdrətli hökmdarlarından biri olan Şah İsmayıl Xətainin həyatında baş verdiyi bildirilən ağır döyüş anından gedir. Belə əhvalatların mənəvi dəyəri təkcə onların iştirakçılarının kimliyində deyil, həm də ifadə etdiyi insani keyfiyyətlərdədir. Çətin anlarda sədaqətli qalmaq, təhlükə qarşısında cəsarət göstərmək və başqasının həyatını öz həyatından üstün tutmaq hər dövrdə yüksək qiymətləndirilən mənəvi xüsusiyyətlərdir. Xızır ağa Ustaclı haqqında yayılan məlumat da bu baxımdan xalqımızın qəhrəmanlıq düşüncəsinin ifadəsi kimi diqqətəlayiqdir. Çaldıran döyüşü və tarixin mürəkkəb mənzərəsi 1514-cü il avqustun 23-də baş vermiş Çaldıran döyüşü Azərbaycan və region tarixinin mühüm hadisələrindən biridir. Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl ilə Osmanlı sultanı I Səlimin orduları arasında baş vermiş bu döyüş Yaxın Şərqin siyasi və hərbi münasibətlərinə ciddi təsir göstərmişdir. Döyüşün nəticəsi Səfəvi dövlətinin hərbi-siyasi vəziyyətinə təsir etsə də, Şah İsmayılın tarixi şəxsiyyət kimi nüfuzu və Azərbaycan dövlətçilik ənənələrindəki yeri sonrakı əsrlərdə də qorunub saxlanılmışdır. O, yalnız bir hökmdar deyil, həm də şair, sərkərdə və dövlət qurucusu kimi Azərbaycan tarixində özünəməxsus mövqeyə malikdir. Çaldıran döyüşü haqqında danışarkən həmin dövrün hərbi texnologiyasını, siyasi qarşıdurmalarını və mürəkkəb geosiyasi şəraitini nəzərə almaq lazımdır. Döyüş meydanında odlu silahların tətbiqi, qoşunların təşkilatlanması və hərbi taktika məsələləri tərəflərin taleyinə ciddi təsir göstərirdi. Belə bir şəraitdə sərkərdələrin və hökmdarların həyatı birbaşa təhlükə altında olurdu. Döyüş meydanında yaranan qarışıqlıq, qoşunların hərəkəti, yaralanma və mühasirə kimi hallar ən təcrübəli hərbçiləri belə çıxılmaz vəziyyətə sala bilərdi. Xızır ağa Ustaclı haqqında danışılan hadisə də məhz bu tarixi şərait fonunda mənəvi məna qazanır. Rəvayət edilənə görə, o, Çaldıran döyüşündə mühasirəyə düşmüş yaralı Şah İsmayılın xilas edilməsində fədakarlıq göstərmişdir. Bu məlumatın tarixi mənbələr əsasında ayrıca araşdırılması vacib olsa da, onun xalq yaddaşında qorunması həmin şəxsin adının qəhrəmanlıq ənənəsi ilə bağlandığını göstərir. Tarixi həqiqətə hörmət etmək keçmişdən gələn hər bir məlumatı diqqətlə araşdırmağı tələb edir. Eyni zamanda, xalq yaddaşında yaşayan rəvayətlərin, ailə və nəsil xatirələrinin öyrənilməsi də tariximizin mənəvi qatlarını üzə çıxarmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Bir igidin fədakarlığı — böyük mənəvi dəyər Qəhrəmanlıq anlayışı bəzən böyük orduların qazandığı qələbələrlə, bəzən dövlətlərin taleyini dəyişən qərarlarla əlaqələndirilir. Lakin tarix göstərir ki, böyük hadisələrin arxasında ayrı-ayrı insanların cəsarəti, iradəsi və sədaqəti dayanır. Hərb tarixində yaralı yoldaşını döyüş meydanından çıxaran, təhlükəyə baxmayaraq komandirini qoruyan, mühasirədə qalan insanı xilas etmək üçün həyatını riskə atan döyüşçülərin xidmətləri xüsusi qiymətə malikdir. Çünki bu cür davranış yalnız fiziki güc deyil, həm də yüksək mənəvi məsuliyyət tələb edir. Xızır ağa Ustaclının adı ilə bağlı məlumatı da bu mənəvi ölçülər əsasında dəyərləndirmək mümkündür. Onun haqqında danışılan əhvalatın əsas ideyası sədaqət və fədakarlıqdır. Bu ideya zaman keçdikcə öz aktuallığını itirmir. Əksinə, hər yeni nəsil üçün insanlıq, vətənpərvərlik və mənəvi bağlılıq nümunəsinə çevrilir. İnsanın böyüklüyü təkcə tutduğu vəzifə, daşıdığı titul və ya malik olduğu sərvətlə ölçülmür. Bəzən onun adı bircə fədakar hərəkəti ilə yaddaşlarda yaşayır. Əgər bir insan təhlükəli anda başqasının həyatını xilas etmək üçün özünü riskə atırsa, həmin hərəkət onun mənəvi portretinin əsas cizgisinə çevrilir. Bu mənada Xızır ağa Ustaclının xatirəsinin yaşadılması həm də fədakarlığın unudulmamasına xidmət edir. Onun adı ətrafında formalaşan yaddaş insanlara xatırladır ki, tarix yalnız hökmdarların və böyük sərkərdələrin deyil, onların yanında dayanmış, ağır sınaqlardan keçmiş, sədaqəti ilə seçilmiş insanların da tarixidir. Ustac – Ustaclı adı və nəsil yaddaşı Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında nəsil, soy və kök anlayışları xüsusi yer tutur. İnsan öz keçmişini tanıdıqca yalnız ailəsinin tarixini deyil, yaşadığı bölgənin, mənsub olduğu xalqın və dövlətin tarixini də daha dərindən anlamağa başlayır. Ustac – Ustaclı adı ilə bağlı xatirələrin qorunması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Xızır ağa Ustaclının adı ətrafında yaşadılan məlumatlar nəsil yaddaşının araşdırılması, tarixi şəxsiyyətlərin müəyyənləşdirilməsi və onların fəaliyyətinin öyrənilməsi üçün maraqlı mövzu yaradır. Nəsil tarixi yalnız şəcərə ağacındakı adların ardıcıllığından ibarət deyil. O, eyni zamanda, insanların həyat tərzini, mənəvi dəyərlərini, ictimai münasibətlərini və tarixin müxtəlif mərhələlərində üzərinə götürdükləri məsuliyyəti əks etdirir. Bir nəslin yaddaşında qəhrəmanlıqla bağlı hadisənin qorunması həmin nəslin keçmişə münasibətini göstərən mühüm əlamətlərdən biridir. Bu cür xatirələrin gələcək nəsillərə çatdırılması üçün şifahi məlumatların yazıya alınması, yaşlı nəslin nümayəndələri ilə söhbətlərin aparılması, ailə arxivlərinin araşdırılması və mövcud tarixi mənbələrlə müqayisəli təhlil edilməsi vacibdir. Əgər Xızır ağa Ustaclı haqqında əlavə sənədlər, şəcərə məlumatları, kitabələr və ya qədim əlyazmalar mövcuddursa, onların elmi şəkildə araşdırılması bu tarixi şəxsiyyətin həyatının daha dolğun öyrənilməsinə kömək edə bilər. Beləliklə, nəsil yaddaşı ilə ümumxalq tarixinin qovuşduğu nöqtədə yeni araşdırmalar üçün imkan yaranır. Bu araşdırmalar həm keçmişə işıq salır, həm də milli-mənəvi irsimizin qorunmasına xidmət edir. Sədərəkdəki məzar — ehtiram və yaddaş ünvanı Yuxarıda təqdim etdiyim fotoşəkildə Naxçıvanın Sədərək rayonunda yerləşdiyi bildirilən Xızır ağa Ustaclının məzarı təsvir olunur. Açıq rəngli kərpiclə tikilmiş, günbəzli və tağlı girişə malik məqbərə ətrafdakı dağlıq mənzərə ilə ahəng təşkil edir. Məzarın sadə, lakin diqqətçəkən memarlıq quruluşu bu məkanın ziyarət yeri kimi əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Ətrafdakı ağacların kölgəsi, quru dağ yamacları və məqbərəyə aparan pillələr insanda sakitlik və düşüncə ovqatı yaradır. Burada insan istər-istəməz tarix, zaman və yaddaş haqqında düşünür. Bir vaxtlar həyatın qaynar hadisələrinin içərisində olmuş insanların bu gün torpaq altında uyuması, onların adlarının isə yaşamaqda davam etməsi tarixin ən təsirli həqiqətlərindən biridir. Məzarlar bəzən yalnız bir insanın həyatının sona çatdığı yeri deyil, onun xatirəsinin yaşadığı mənəvi məkanı ifadə edir. Xüsusilə tarixi şəxsiyyətlərlə əlaqələndirilən məzarlar xalqın keçmişə münasibətini, ehtiram hissini və yaddaş ənənəsini özündə birləşdirir. Xızır ağa Ustaclının Sədərəkdəki məzarı da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bu məkanın qorunması, tarixi kimliyinin dəqiqləşdirilməsi və haqqında məlumatların toplanması gələcək nəsillər üçün mühüm əhəmiyyət daşıya bilər. Belə abidələrə münasibət yalnız ziyarətlə məhdudlaşmamalıdır. Onların tarixi pasportunun hazırlanması, mövcud kitabə və yazıların qeydə alınması, memarlıq xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, foto və sənəd materiallarının toplanması da vacibdir. Çünki qorunan hər bir abidə keçmişdən gələcəyə uzanan yaddaş körpüsüdür. Tarixi yaddaşın qorunması milli məsuliyyətdir Tarixə sahib çıxmaq yalnız keçmişlə fəxr etmək demək deyil. Bu, həm də keçmişi düzgün öyrənmək, tarixi şəxsiyyətlər haqqında məlumatları dəqiqləşdirmək və gələcək nəsillərə etibarlı bilik ötürmək məsuliyyətidir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində elə ziyarətgahlar, məqbərələr, qədim qəbiristanlıqlar və tarixi məkanlar var ki, onların ətrafında maraqlı rəvayətlər, ailə xatirələri və yerli ənənələr formalaşıb. Bu məlumatların bir qismi yazılı mənbələrdə əksini tapıb, digər qismi isə şifahi şəkildə qorunub saxlanılır. Belə irsin araşdırılması tarixçilərin, etnoqrafların, folklorşünasların, arxeoloqların və yerli tədqiqatçıların birgə fəaliyyətini tələb edir. Tarixi məlumatlar müxtəlif mənbələrlə tutuşdurulduqda, rəvayətlərin hansı hissələrinin sənədlərlə təsdiqləndiyini müəyyənləşdirmək mümkün olur. Xızır ağa Ustaclı haqqında məlumatın da sistemli araşdırılması məqsədəuyğundur. Çaldıran döyüşü ilə əlaqələndirilən hadisənin ilkin mənbələrdə necə əks olunduğu, Ustac adının tarixi mətnlərdə hansı kontekstdə çəkildiyi, Sədərəkdəki məzarın hansı dövrə aid olduğu və bu məkan haqqında yerli yaddaşda hansı məlumatların qorunduğu ayrıca tədqiqat mövzusu ola bilər. Bu araşdırmaların aparılması tarixi rəvayətin mənəvi dəyərini azaltmır. Əksinə, onun hansı tarixi şəraitdə yarandığını və necə yaşadığını daha dərindən anlamağa imkan verir. Tarixə sevgi ilə yanaşmaqla elmi dəqiqliyə riayət etmək bir-birinə zidd deyil. Əslində, bu iki yanaşma bir-birini tamamlayır. Keçmişdən gələcəyə uzanan mənəvi körpü Xızır ağa Ustaclı haqqında danışılan əhvalatın müasir oxucuya ünvanladığı əsas mesaj sədaqət, cəsarət və fədakarlıqdır. Zaman dəyişir, dövlətlər və cəmiyyətlər yeni mərhələlərə qədəm qoyur, həyatın şərtləri yenilənir. Lakin insanı insan edən mənəvi keyfiyyətlər öz dəyərini qoruyub saxlayır. Bu gün gənc nəslə qəhrəmanlıqdan danışarkən yalnız döyüşlərin tarixini öyrətmək kifayət deyil. Həmin hadisələrin arxasında dayanan insan talelərini, verilən qərarların mənəvi tərəflərini və məsuliyyət anlayışını da izah etmək lazımdır. Xızır ağa Ustaclının xatirəsi bu baxımdan düşünmək üçün bir fürsətdir. Onun adı ilə bağlı məlumat gənclərə göstərir ki, tarixi yaddaşda yer almaq üçün mütləq böyük bir dövlətin hökmdarı olmaq lazım deyil. Bəzən bir insanın çətin anda göstərdiyi cəsarət onun adını əsrlərin o tayına daşıya bilər. Vətən sevgisi də məhz belə fədakar davranışlarda özünü göstərir. Vətən yalnız xəritədə sərhədləri müəyyənləşdirilmiş ərazi deyil. Vətən həm də onun tarixidir, insanlarıdır, şəhidlərinin və qəhrəmanlarının xatirəsidir, ata-babadan miras qalan mənəvi dəyərləridir. Bu dəyərləri qorumaq hər bir nəslin borcudur. Tarixi şəxsiyyətlərin həyatını öyrənmək, onların xatirəsinə ehtiram göstərmək, qədim məzarları və abidələri mühafizə etmək, unudulmaqda olan rəvayətləri toplamaq milli yaddaşın yaşamasına xidmət edir. Nəticə Sədərək rayonunda yerləşən Xızır ağa Ustaclının məzarı haqqında təqdim edilən məlumat bizi Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq və sədaqət ənənələri üzərində düşünməyə çağırır. Çaldıran döyüşündə yaralı Şah İsmayıl Səfəvinin xilas edilməsində onun fədakarlıq göstərdiyi barədə yayılan məlumat isə tarixi mənbələr əsasında daha ətraflı araşdırılmağa layiqdir. Xızır ağa Ustaclının adı ətrafında yaşadılan xatirə bir həqiqəti xatırladır: xalqın tarixi yalnız böyük döyüşlərin və hökmdarların salnaməsindən ibarət deyil. Bu tarix həm də sədaqətli insanların, adsız qəhrəmanların, çətin anda məsuliyyətdən qaçmayan igidlərin həyat hekayələrindən yaranır. Bu gün onun məzarına baxarkən insan yalnız keçmişi xatırlamır. O, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətini dərk edir. Çünki tarixi yaddaşın yaşaması üçün onu qorumaq, öyrənmək və gələcək nəsillərə çatdırmaq lazımdır. Xızır ağa Ustaclının xatirəsinin yaşadılması, onun haqqında məlumatların toplanması və tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılması bu istiqamətdə atıla biləcək dəyərli addımlardandır. Keçmişini tanıyan xalq gələcəyinə daha inamla baxır. Qəhrəmanlarını unutmayan xalq isə öz mənəvi dayaqlarını qoruyub saxlayır. Tarixin yaddaşında yaşayan fədakarlıq nümunələri də məhz bu səbəbdən zamanın sərhədlərini aşaraq nəsillərdən-nəsillərə ötürülür. Xızır ağa Ustaclının Sədərəkdəki məzarı da belə bir yaddaşın ünvanı kimi diqqətimizi cəlb edir. Onun adı ətrafında qorunan xatirənin elmi əsaslarla öyrənilməsi, tarixi irsin qorunması və gənc nəslə çatdırılması həm milli tariximizə ehtiramın, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətimizin ifadəsi olardı. Tarixi yaşadan yaddaşdır, yaddaşı yaşadan isə ona sahib çıxan insanlardır.
Sənsizliyin adını Ayrılığın Rəngi qoydum! Gecə Ay işığında pıçıldayan sulartək axıb-axıb gedəydik . Sarılaydım telinə Qorxaraq gözləyəydik Dan sökdüyü səhəri. Sənsizliyin adını Ayrılığın rəngi qoydum! Tənhalıq qoxulu bir yaz gecəsi nə bir ümid, nə bir ovuc doğmalıq yox… Sənsizliyin adını Ayrılığın rəngi qoydum ! Həsrətli ürək kimi Üşüyən ömrüm Bir qərib nəğmə tək Əl eylər sənə. Yaddaşı üşüyən xatirələrlə Sənsizliyin adını Ayrılığın rəngi qoydum! Alovuna üşüyən Şamında Sözün də O Şeirində Sənsizliyin də adın Ayrılığın rəngi qoydum !…
Müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrindən biri olan Zaur Ustacın uşaq poeziyası, balacaların daxili dünyasını dərindən duyan, didaktik və bədii sənətkarlıq prinsiplərini özündə birləşdirən zəngin bir sistemdir. Tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın Ayətxan Ziyadın fundamental monoqrafiyası bu mövzunu geniş elmi-nəzəri aspektdən işıqlandıraraq şairin bədii sənətkarlıq sistemini və onun yaradıcılığında uşaq dünyasının fəlsəfəsini açır. [1, 2, 3]
Bədii Sənətkarlıq Sistemi və Poetik Xüsusiyyətlər
Zaur Ustacın uşaqlar üçün qələmə aldığı poetik mətnlər sadəliyi ilə seçilsə də, dərin sənətkarlıq prinsiplərinə söykənir: [1, 2]
Yaş və Psixoloji Uyğunluq: Şair birbaşa uşaq təfəkkürünün daxilinə enərək, azyaşlı oxucuların yaş dövrlərini və daxili duyumlarını dərindən nəzərə alır. [1]
Dil və Üslub Səlisliyi: Şeirlərdə uşaqların asanlıqla qavraya biləcəyi, emosional yaddaşı zənginləşdirən və dil bacarıqlarını inkişaf etdirən axıcı, bədii təsvir vasitələrindən istifadə olunur. [1, 2]
Ritm, Qafiyə və Kompozisiya: Şeirlərin ritmik quruluşu və qafiyə sistemi uşaqların musiqi duyumunu oxşayır, şeirləri yaddaqalan və dinamik edir. [1, 2]
Obrazlar Sistemi: Onun yaradıcılığında “Güllünün şeirləri” kimi kitablarda yer alan konkret obrazlar (məsələn, “Ağıllı gülər”, “Tuncay”) uşaq təxəyyülünün, suallarının və saflığının poetik təcəssümünə çevrilir. [1, 2, 3]
Uşaq Dünyası Zaur Ustacın Gözü İlə
Şair üçün uşaq dünyası sadəcə bir mövzu deyil, ətraf aləmi, təbiəti və insanı dərk etməyin ən saf nöqtəsidir: [1, 2]
Ətraf Aləmin Tanınması (Didaktika): Müəllifin məktəbəqədər və məktəbəhazırlıq səviyyəli şeirləri uşaqlara otağı, əşyaları, hərfləri və rəqəmləri əyləncəli şəkildə öyrədir.
Ailə və Doğmalıq Sevgisi: Şair uşaq poeziyasında ailə dəyərlərinə geniş yer verir. Valideynə hörmət, mərhəmət və doğmalıq hissləri uşaqların mənəvi dünyasını formalaşdıran mühüm mühit kimi təqdim olunur.
Milli Kimlik və Tarixi Yaddaş: Zaur Ustacın uşaq dünyasında milli ruh xüsusi yer tutur. Uşaqlar şeirlər vasitəsilə (“Mən Babəkəm”, “Şah İsmayıl”) öz əcdadlarını, tarixlərini və milli kimliklərini erkən yaşlardan mənimsəyirlər. [1, 2, 3, 4]
Zaur Ustacın uşaq poeziyası estetik zövq aşılamaqla yanaşı, yeni nəslin təlim-tərbiyəsində mühüm pedaqoji və ədəbi vasitə rolunu oynayır. [1, 2]
Kitab haqqında ətraflı məlumatı və satış detallarını Kitabevim.az platformasından və ya AzərTAc xəbərindən oxuya bilərsiniz. [1, 2]
Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə:
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
“Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə”
“Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” — tanınmış şair Zaur Ustacın uşaq poeziyasına həsr olunmuş fundamental elmi-nəzəri monoqrafiyadır. [1, 2]
Monoqrafiyanın müəllifi Ayətxan Ziyaddır (İsgəndərov), əsər İmza Nəşrlər Evi tərəfindən nəşr olunub. [1, 2]
Monoqrafiyanın əsas istiqamətləri və sənətkarlıq xüsusiyyətləri:
Poetik təfəkkür və psixoloji duyuş: Kitabda Zaur Ustacın uşaq şeirlərinin sənətkarlıq xüsusiyyətləri, uşaq psixologiyasını incəliklə duymaq və uşaq dilinə, təfəkkürünə uyğun poetik obrazlar yaratmaq bacarığı elmi-nəzəri aspektdən araşdırılır. [1, 2]
İdeya-estetik xüsusiyyətlər: Şairin yaradıcılığındakı ideya-estetik çalar, mənəvi-əxlaqi dəyərlər, vətənpərvərlik, ana və uşaq münasibətləri (məsələn, onun “Can ay ana…” şeirindəki şəhidlik kultu və ana obrazı kimi mövzular) təhlil olunur. [1, 2]
Uşaq dünyası şairin baxış bucağından: Əsərdə uşaqların saf dünyasının, onların duyğu və düşüncələrinin Zaur Ustacın poeziyasında hansı bədii vasitələrlə (simvol, təşbeh, ritm və s.) əks olunduğu ümumiləşdirilir. [1, 2]
Əsər haqqında ətraflı məlumat və resenziyaları Azərtac və Kitabevim.az platformalarından əldə edə bilərsiniz. [1, 2]
Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) müəllifi olduğu “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı fundamental monoqrafiya şair Zaur Ustac-ın uşaq şeirlərini elmi-nəzəri aspektdən tədqiq edən əsərdir. [1, 2]
Monoqrafiyanın əsas istiqamətləri və sənətkarlıq sistemi:
Poetik təfəkkür və psixologiya: Əsərdə Zaur Ustacın uşaqların daxili aləmini, psixologiyasını və duyğularınıincəliklə hiss etmək, uşaq dili ilə sadə, lakin dərin məzmunlu şeirlər yazmaq bacarığı araşdırılır. [1]
İdeya-estetik xüsusiyyətlər: Şairin yaradıcılığındakı tərbiyəvi əhəmiyyət, balacaların təbiətə, həyata, ətraf mühitə və insanlara münasibəti bədii-estetik müstəvidə təhlil olunur. [1]
Uşaq dünyası şairin baxış bucağından: Kitabda uşaqların saf və təmiz duyğular dünyasının Zaur Ustacın şeirlərində hansı bədii vasitələrlə (sade-lövhəlik, ritm, obrazlılıq) təsvir olunduğu göstərilir.
Nəşr məlumatı: Kitab İmza Nəşrlər Evi tərəfindən nəşr olunmuşdur. [1]
Monoqrafiyanın əsas xüsusiyyətləri:
Məzmun və Həcm: Bakının “İmza” nəşrlər evi tərəfindən çap olunan kitab 280 səhifədən ibarətdir. [1, 2]
Rəhbərlik və Rəyçilər: Kitabın “Ön söz”ünün müəllifi və elmi redaktoru pedaqogika elmləri doktoru, professor Kamal Camalovdur. Rəyçiləri isə ədəbiyyatşünas-tənqidçilər Həcər Atakişiyeva və Günnur Ağayevadır. [1]
Tədqiqat İstiqaməti: Əsərdə şairin uşaq şeirlərinin sənətkarlıq xüsusiyyətləri, poetik təfəkkürü, ailə dəyərləri, həmçinin uşaq psixologiyasını duymaq bacarığı elmi-nəzəri aspektdən təhlil olunur. [1, 2, 3]
Yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) 75 yaşını yaddaşlara həkk edəcək kitab çapa hazırlanır: “İmza – bu günün kimliyi, sabahın zamansız ekosistemi”. Kitabda “Ayətxan Ziyad” imzası və şəxsiyyəti Azərbaycan jurnalistikası, publisistikası, ədəbiyyatı və elmi düşüncəsi üçün kimdir? sualı cavablandırılır
***
İmza – müəllifin adını bildirən simvoldan daha geniş məna daşıyır. O, insanın sözə münasibətini, düşüncə tərzini, fəaliyyət istiqamətini və zaman qarşısında mövqeyini ifadə edir. Hər imzanın arxasında bir ömür, həmin ömrün təcrübəsi, axtarışları və müəyyənləşdirdiyi mənəvi-intellektual meyarlar dayanır. Lakin imzanın həqiqi məzmunu heç də yalnız müəllifin yaşadığı dövrlə məhdudlaşmır. Yazılan sözün, yaradılan əsərin və irəli sürülən fikrin sonrakı nəsillər üçün hansı məna daşıması da bu məzmunun tərkib hissəsidir.
“İmza – bu günün kimliyi, sabahın zamansız ekosistemi” monoqrafiyası bu münasibətləri Ayətxan Ziyadın yaradıcılığı və çoxşaxəli fəaliyyəti əsasında araşdırmaq məqsədi daşıyır. Kitabın əsas istiqaməti bir müəllifin bioqrafik və yaradıcılıq məlumatlarını toplamaqla kifayətlənmək deyil, onun müxtəlif janrlarda qələmə aldığı əsərlərdə ifadə olunan insan, cəmiyyət, yaddaş, mənəviyyat və həqiqət anlayışlarını bütöv şəkildə nəzərdən keçirməkdir. Burada əsas sual belədir: “Ayətxan Ziyad” imzası Azərbaycan jurnalistikası, publisistikası, ədəbiyyatı və elmi düşüncəsi üçün kimdir?
Bu suala cavab vermək üçün müəllifin yaradıcılığına yalnız ayrı-ayrı mətnlərin məcmusu kimi yanaşmaq kifayət etmir. Şəxsiyyətin düşüncə xüsusiyyətləri, həyata münasibəti, ictimai mövqeyi və mənəvi meyarları müxtəlif yazılarda fərqli şəkildə üzə çıxır. Bəzən bir məqalədə ifadə olunan fikir başqa bir əsərdə bədii obraz, tarixi hadisəyə münasibət və ya insan taleyinin təhlili vasitəsilə yeni məna qazanır. Buna görə də, Ayətxan Ziyadın yaradıcılığının bütöv mənzərəsini müəyyənləşdirmək üçün onun publisistik, elmi və ədəbi-tənqidi mətnlərini qarşılıqlı əlaqədə nəzərdən keçirmək vacibdir.
Kitabın birinci fəslinin “Sözün çoxqatlı yaddaşı və Ayətxan Ziyad yaradıcılığının poetik-fəlsəfi arxeologiyası” adlandırılması da bu yanaşmadan irəli gəlir. Fəslin “Mahiyyətin iki üzü: mənəviyyat və idrak” bölməsində müəllifin şəxsiyyətini, sənət dünyasını və sözə münasibətini müxtəlif istiqamətlərdən araşdıran məqalələr bir araya gətirilir. Bu yazılar Ayətxan Ziyadı yalnız müəyyən əsərlərin müəllifi kimi deyil, düşünən, müşahidə edən, araşdıran və öz qənaətlərini oxucu ilə bölüşən bir şəxsiyyət kimi təqdim edir. Burada ömür və insanlıq anlayışları, yaradıcılıqla şəxsiyyət arasındakı əlaqə, Azərbaycan yazısında müəllif imzasının yeri, jurnalistika, yazıçılıq və tədqiqatçılığın ortaq cəhətləri, eləcə də sözün həqiqət qarşısında məsuliyyəti əsas müzakirə istiqamətləridir.
“Sözün yaddaş arxeologiyası: ‘Ayətxan Ziyad’ imzasının fəlsəfi qatları” bölməsi isə bu axtarışı nəzəri və fəlsəfi müstəviyə keçirir. On fəlsəfi qatda sözün çəkisi, bilik və tarix, zaman və şüur, tənqid, tarixi yaddaş, elmi bütövlük, mənəvi-intellektual məsuliyyət, daxili təcrübə, uşaqlıq yaddaşı və əsərin müəllifdən sonrakı taleyi kimi məsələlər araşdırılır. Mişel Fukonun bilik arxeologiyası və Anri Berqsonun zaman nəzəriyyəsi də daxil olmaqla, fəlsəfi yanaşmalar müəllifin mətnlərini hazır nəzəri qəliblərə salmaq üçün deyil, onların məna qatlarını daha dərindən anlamaq üçün nəzərdən keçirilir. Bu təhlillərin məqsədi fəlsəfi anlayışları nümayiş etdirməkdən çox, həmin anlayışların Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında hansı sualları meydana çıxardığını və hansı düşüncə əlaqələrini aydınlaşdırdığını göstərməkdir.
Fəslin müxtəlif illərdə yazılmış təbrik və mesajlara həsr olunan bölməsi də ümumi məzmun daxilində özünəməxsus yer tutur. Belə mətnlər ilk baxışda gündəlik ünsiyyət nümunələri təsiri bağışlaya bilər. Lakin onların dilindəki münasibət, seçilən ifadələr və müraciət olunan şəxslərə yanaşma müəllifin insanlarla əlaqələrini, ünsiyyət mədəniyyətini və şəxsi münasibətlərə verdiyi dəyəri müəyyən dərəcədə əks etdirir. Bu baxımdan onlar yaradıcılığın yalnız ədəbi və elmi mətnlərdə deyil, gündəlik söz münasibətlərində də təzahür edən tərəfini anlamağa kömək edir.
Kitabın ikinci fəslində Ayətxan Ziyadın kitabları, həmin nəşrlərdə yer alan hekayə və povestləri təhlil olunur. Bədii mətnlərə müraciət müəllifin dünyagörüşünü yalnız birbaşa ifadə etdiyi mülahizələr əsasında deyil, yaratdığı obrazlar, hadisələrin inkişafı, insan xarakterləri və mənəvi seçimlər vasitəsilə də anlamağa imkan verir. Bədii əsərdə müəllifin mövqeyi həmişə açıq şəkildə ifadə olunmur; o, bəzən obrazın taleyində, hadisənin nəticəsində, insanın daxili ziddiyyətlərində və oxucunu düşünməyə vadar edən suallarda üzə çıxır. Buna görə də hekayə və povestlərin təhlili Ayətxan Ziyadın şəxsiyyətini və yaradıcılıq prinsiplərini daha geniş müstəvidə dəyərləndirmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Kitabdakı məqalələr, nəzəri təhlillər və bədii əsərlərin araşdırılması bir-birindən ayrı məqsədlərə xidmət etmir. Onları birləşdirən əsas xətt “Ayətxan Ziyad” imzasının arxasında dayanan şəxsiyyəti, düşüncə tərzini və yaradıcılıq mövqeyini müəyyənləşdirməkdir. Bu baxımdan kitabın ayrı-ayrı bölmələri vahid suala müxtəlif tərəflərdən cavab axtarır: müəllifin sözü hansı həyat təcrübəsindən doğur, hansı dəyərləri ifadə edir və zaman keçdikcə hansı mənaları qoruyub saxlaya bilər?
Kitabın adındakı “bu günün kimliyi” ifadəsi müəllifin yaşadığı dövrlə, ictimai mühitlə və həmin mühitdə tutduğu mövqe ilə əlaqəlidir. Hər bir yaradıcı şəxsiyyət öz zamanının dilində danışır, onun problemlərinə münasibət bildirir və müşahidə etdiyi gerçəkliyi öz düşüncə süzgəcindən keçirir. Lakin müəllifin kimliyi yalnız yaşadığı dövrə verdiyi cavablarla müəyyənləşmir. Onun bu gün yazdıqlarının sabah necə oxunacağı, hansı fikirlərin yeni suallar doğuracağı və hansı mətnlərin sonrakı oxucular üçün əhəmiyyət qazanacağı da imzanın məzmununa daxildir.
“Sabahın zamansız ekosistemi” anlayışı isə bu kontekstdə sözün və yaradıcılıq irsinin zamanla münasibətini ifadə edir. Burada söhbət əsərlərin zaman xaricində mövcud olmasından deyil, onların müxtəlif dövrlərdə yenidən oxunmaq, başqa suallar doğurmaq və yeni mənalar qazanmaq imkanından gedir. Hər mətn gələcəyə eyni dərəcədə təsir göstərmir. Onun davamlılığı mövzunun aktuallığı ilə yanaşı, insanı anlamaq gücündən, həqiqətə münasibətindən və sonrakı oxucunun düşüncəsində yarada bildiyi məna ilə də bağlıdır. Buna görə də, imzanın gələcəkdəki yeri əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş nəticə deyil; əsərlərin məzmunu, sənət xüsusiyyətləri və zamanla qurduğu münasibət əsasında formalaşan bir prosesdir.
Bu kitab Ayətxan Ziyadın yaradıcılığını həmin prosesin daxilində nəzərdən keçirməyə çalışır. Məqsəd müəllifin fəaliyyətini mübaliğəli ifadələrlə təqdim etmək və onun yaradıcılığına əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş qiymət vermək deyil. Əsas məqsəd mətnlərə əsaslanmaq, müxtəlif yaradıcılıq sahələri arasındakı əlaqələri göstərmək və oxucunun özü üçün də qənaətə gəlməsinə imkan yaratmaqdır. Çünki yaradıcı şəxsiyyət haqqında əsaslı fikir yalnız təriflərlə deyil, əsərlərin məzmununu, düşüncə xüsusiyyətlərini və ifadə imkanlarını araşdırmaqla formalaşır.
“İmza – bu günün kimliyi, sabahın zamansız ekosistemi” kitabı da məhz bu niyyətlə qələmə alınıb. O, Ayətxan Ziyadın şəxsiyyətini və yaradıcılığını bir neçə istiqamətdən dəyərləndirməklə, müəllif imzasının hansı mənəvi və intellektual təcrübədən yarandığını, müxtəlif janrlarda necə təzahür etdiyini və gələcək oxucu üçün hansı düşüncə imkanları açdığını müəyyənləşdirməyə yönəlir.
Nəticədə, imza yalnız yazılmış mətnin altında duran ad deyil. O, müəllifin sözə münasibətində, gerçəklikdən seçdiyi məqamlarda, insan talelərinə yanaşmasında və fikirlərinə görə daşıdığı məsuliyyətdə formalaşır. Bu məsuliyyətin gələcəyə ötürülməsi isə yazının zamanla münasibətindən asılıdır. Kitabın əsas düşüncə istiqaməti də burada cəmlənir: bu günün müəllif kimliyini anlamaq üçün onun yaratdıqlarına baxmaq, sabah üçün hansı mənaların qala biləcəyini müəyyənləşdirmək üçün isə həmin əsərləri diqqətlə oxumaq və təhlil etmək lazımdır.
Sözün, həqiqətin və elmin ziyası: Ayətxan Ziyad – 75
Jurnalist ömrü, mənə görə, hadisələrin və insanların içində özünü unudaraq başqalarının həqiqətini axtarmaq sənətidir. Bu peşəni seçənlər üçün zaman anlayışı adətən adi insanlardan fərqli olur; onlar üçün vaxt saatlarla deyil, “xəbər çıxarıldı” anları ilə ölçülür. Jurnalist həyatının böyük bir hissəsi həqiqətin izi ilə keçir. Bu ömür insana sakit və rahat həyat vəd etmir. Lakin bu həyat yolu bir insanın dünyanı anlamaq, dəyişdirmək və cəmiyyətə xidmət etmək üçün seçə biləcəyi ən şərəfli və həyəcanlı yollardan biridir. Jurnalistlər hər zaman yoldadırlar. Onlar təkcə coğrafi məsafələri deyil, insan talelərini, cəmiyyətin ağrılarını və sevincini qət edirlər. Jurnalistika yolunda özünəməxsus izi olan Ayətxan Ziyadın keçdiyi həyat və yaradıcılıq yolu bu mənada xüsusilə fərqlənir. Müasir Azərbaycan publisistikasının, hərbi jurnalistikasının və akademik-elmi tədqiqatçılıq məktəbinin tanınmış nümayəndəsi, yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) 75 illik yubileyi məhz belə şərəfli, mənalı və mübariz bir ziyalı ömrünün təntənəsidir. 1951-ci il oktyabrın 15-də Hacıqabul şəhərində dünyaya göz açan Ayətxan İsgəndərovun (Ziyadın) ömür yolu ilk gənclik illərindən mətbuata, söz sənətinə möhkəm tellərlə bağlanıb. 1959–1969-cu illərdə Hacıqabul şəhəri Xilə yaşayış massivindəki 9 saylı dəmir yolu məktəbində başlayan təhsil yolu, 1969-cu ilin avqustunda — orta məktəbi bitirdiyi həmin günlərdə Əlibayramlı şəhər Partiya Komitəsinin orqanı olan “İşıq” qəzetində dərc etdirdiyi iki cəsarətli məqalə ilə fərqli bir məcraya yönəldi. O yazılar ona elə həmin il ilk dəfə müstəqil fakültə kimi fəaliyyətə başlayan Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) Jurnalistika fakültəsinə sənəd vermək hüququ qazandırdı və o, bu mötəbər ocağın ilk tələbələrindən biri oldu. Jurnalistika təhsili aldığı illərdə (1969–1975) Ayətxan Ziyad Azərbaycan milli mətbuatının və filoloji fikrinin nəhəng simalarından dərs almaq şansına nail oldu. Fakültənin yaradıcısı Nurəddin Babayev, akademik Məmməd Cəfər, professor Mir Cəlal Paşayev, Təhsin Mütəllimov, Zinyət Əlizadə, Əli Fəhmi, Nəsir İmanquluyev, Seyfulla Əliyev, Tofiq Rüstəmov, Şirməmməd Hüseynov, Famil Mehdi, Nəriman Zeynalov, Nüsrət Bağırov, Yalçın Əlizadə, Cahangir Məmmədli, Akif Rüstəmov, Mahmud Mahmudov və Əliş Nəbili kimi korifeylərin mühiti onun gələcək fəaliyyətinin möhkəm elmi-mənəvi təməlini qoydu. Ayətxan Ziyad tələbəlik illərindən başlayaraq Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin fəal ştatdankənar müxbiri kimi efir məkanında öz imzasını təsdiqlədi. Ayətxan Ziyadın həyat salnaməsinin ən unikal və qürurverici səhifələrindən biri onun Qarabağ müharibəsi dövründəki fədakarlığıdır, desək, yanılmarıq. 1976–1994-cü illərdə Dövlət Teleradiosunda çalışan Ayətxan Ziyad Qarabağ müharibəsinin ilk günlərindən atəşkəsə qədər hər ay bir, yaxud iki dəfə (hər dəfə bir həftə müddətinə) cəbhə bölgələrinə ezam olunub. Ağdam, Füzuli, Şuşa, Xankəndi, Tərtər və Naxçıvanın döyüş xəttində əsgərlərlə çiyin-çiyinə addımlayıb, dinləyicilərə barıt qoxulu canlı reportajlar təqdim edib. O, yalnız cəbhədən xəbər daşıyan bir jurnalist deyil, səsində Vətən ağrısı və qələbə inamı gəzdirən canlı bir müharibə salnaməçisi idi. Onun hazırladığı bu qiymətli audiolentlər bu gün Dövlət Teleradiosunun Qızıl Fondunda və Müdafiə Nazirliyinin arxivində tariximizin canlı şahidi kimi mühafizə olunur. Ağdam, Füzuli, Tərtər, Şuşa, Xankəndi və Naxçıvandan hazırladığı verilişlər “Ədalət” qəzetinin keçirdiyi müsabiqədə xüsusi mükafata layiq görülüb. Qanlı 20 Yanvar faciəsinə həsr etdiyi, lakin dövrün senzurası tərəfindən səslənməsinə qadağa qoyulan “Xalqı da ağladarlarmış, Allah, Allah, Allah!” radio verilişinin mətni sonradan “Şahidlər” kitabına daxil edilərək tarixləşib. Ayətxan Ziyadın cəbhə gündəliklərinin bir qismi “Karvanqıran ulduzların gecələdiyi ünvan” adı ilə “Gənc müəllim” qəzetində işıq üzü görüb və böyük rəğbətlə qarşılanıb. Ayətxan müəllimin fəaliyyəti təkcə radio efiri və hərbi reportajlarla sərhədlənmir. Onun qələmə aldığı əsərlər “Çinar pöhrələri”, “Yeraltı səltənət”, “Ölməzlik”, “Şahidlər” almanaxlarında, “Azərbaycan”, “Əbədi Şirvan”, “Kommunist Azərbaydjana”, “Dirçəliş – XXI əsr”, “Maarif işçisi”, “Təhsil”, “Azərbaycan məktəbi” jurnallarında, “Azərbaycan gəncləri”, “Bakı”, “Ədalət”, “Respublika”, “Azərbaycan”, “Xalq qəzeti”, “Panorama”, “Həftə içi”, “Paritet” kimi onlarca mətbuat orqanında dərc olunub. Müəllifin 2007–2014-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin (ADPU) “Gənc müəllim” qəzetinin baş redaktoru kimi fəaliyyəti, onun həm də gənc nəslin bədii-estetik zövqünün formalaşmasındakı rolunu göstərir. Redaktorluq sənəti başqasının sözünə hörmətdən başlayır və Ayətxan müəllim bu illər ərzində yüzlərlə gənc qələm sahibinə yol göstərdi, onların ilk mətbu addımlarına xeyir-dua verdi. Bu zamanın söz incilərinin müəyyən qismi müəllifin “ADPU-da qalan izim” məqalələr toplusunda cəmlənib. Ayətxan Ziyad həm də ADPU-nun “Dədə Qorqud” Elmi-Tədqiqat Laboratoriyasında və Elmi-Tədqiqat Mərkəzində çalışaraq ardıcıl akademik tədqiqatlarla məşğul olub. Onunla eyni elmi mühitdə — “Dədə Qorqud” Elmi-Tədqiqat Laboratoriyasında və Elmi-Tədqiqat Mərkəzində çiyin-çiyinə işləmək biz iş yoldaşları üçün hər zaman böyük bir məktəb olub. İş yerinə doğma bir ailə kimi baxan, kollektivdə hər zaman mehribanlığı, qayğıkeşliyi və səmimiyyəti ilə seçilən Ayətxan müəllim kollektivin böyük hörmetini qazanıb. O, yalnız təcrübəli bir mütəxəssis deyil, gənclərin elmi və həyati yolunda onlara düzgün yol göstərən, mənəvi dayağa çevrilən əsl ziyalı örnəyidir. O, hər birimizi durmadan yaradıcılığa həvəsləndirib, elmi və publisistik məqalələrimizə öz obyektiv, tənqidi rəyini bildirərək elmi yolda püxtələşməyimiz üçün əlindən gələni əsirgəməyib. Ayətxan Ziyadın irəli sürdüyü yeni ideyalar və rəhbərliyi ilə həyata keçirilən layihələr hər zaman kollektivimizə böyük uğurlar qazandırıb. Qorqudşünaslıqdan lokal diyarşünaslığa, pedaqoji tarixdən dövlətçilik məsələlərinədək geniş spektri əhatə edən kitabları onun analitik təfəkkürünün və zəngin elmi potensialının bariz nümunəsidir. Bu kitablar onun yuxusuz gecələrinin bəhrəsidir: ”Sənsiz, yaxud Arifsizlikdə ötən ömür” (Bakı, 2001, 400 səh.); ”Qazyanlı Mirhəbi ağa” (ADPU, 2010; təkrar nəşr ULU, 2010); ”Hər hökmü zaman verir” (Bakı, 2010, 100 səh. – kiçik povestlər); ”Məndən sonra…” (ULU, 2010, 616 səh.); ”Şamaxının Kürdəmic kəndi. Tarix, publisistika, rəvayət” (Bakı, 2014, 536 səh.); ”ADPU-da qalan izim” (Bakı, 2014, 400 səh.); ”Dədə Qorqud” ünvanında sözüm” (ADPU, 2018 – elmi məqalə və resenziyalar); ”Heydər Əliyev: xalqının, dövlətinin qürur ünvanı” (Bakı, 2019); ”Heydər Əliyev və ədəbiyyat məsələləri” (Bakı, 2019 / Türkiyə, LAP LAMBERT Academic Publishing, 2019 – dərs vəsaiti); ”Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” (Türkiyə, Ankara, İKSAD, 2019, 460 səh. – hekayə, povest, kino-ssenari, poeziya). SSRİ Jurnalistlər İttifaqının (1980), Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin (2010) və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (2015) üzvü olan yubilyarın zəhməti müxtəlif illərdə yüksək qiymətləndirilib, o; 1980-ci ildə Azərbaycan LKGİ MK-nın Fəxri Fərmanı; 1994-cü ildə “Ədalət” qəzetinin hərbi mövzuda yazılarına görə xüsusi mükafatı; 2012-ci ildə “Əsrin ziyalıları” Xeyriyyə İctimai Birliyinin “İlin alimi — İlin ziyalısı” diplomu; 2019-cu ildə “Qafqaz-Media” İB-nin “İlhamlı Azərbaycan” diplomuna layiq görülüb. Ayətxan Ziyadın ömür yolu göstərir ki, əsl ziyalı üçün yaş yalnız təqvim rəqəmi, yaradıcılıq isə ruhun əbədi gəncliyidir. 75 illik uca zirvədən geriyə baxarkən görürük ki, Ayətxan Ziyad qələmini heç vaxt həqiqətdən ayırmayıb, milli söz sənətinə, elminə və Vətəninə sədaqətlə xidmət edib. O, fəaliyyəti boyunca dərin tədqiqatları, qələminin gücü və obyektiv jurnalist baxışları ilə hər zaman iş yoldaşlarına nümunə olub. Sözün çəkisini qoruyan mətbuat xadimi, elmə və mətbuat tariximizə töhfələr verən dəyərli bir tədqiqatçı kimi qazandığı hörmət və nüfuz ona daim böyük hörmət qazandırıb və qazandırmaqdadır. Dəyərli ziyalımızı, fədakar jurnalist, tədqiqatçı və hörmətli ağsaqqalımızı 75 illik yubileyi münasibətilə ürəkdən təbrik edir, elmi-publisistik yaradıcılığında yeni-yeni nailiyyətlər və uğurları üçün möhkəm cansağlığı, uzun ömür və tükənməz ilham arzulayırıq. 75 illik yubileyiniz mübarək olsun, Ayətxan müəllim!
İnsan ömrünün həqiqi dəyəri yaşadığı illərin sayı ilə deyil, həmin illər ərzində yaratdığı mənəvi sərvətlə, cəmiyyətə verdiyi töhfələrlə, insanların yaddaşında qoyduğu izlə ölçülür. Elə insanlar var ki, onların ömür yolu yalnız şəxsi həyatlarının salnaməsi deyil, həm də mənsub olduqları xalqın mədəniyyətinə, ədəbiyyatına, elminə və ictimai fikrinə xidmət nümunəsidir. Belə şəxsiyyətlər ömürlərini sözə, düşüncəyə, axtarışa və mənəvi dəyərlərin qorunmasına həsr edirlər. Onların qələmindən çıxan hər yazı, ərsəyə gətirdikləri hər kitab, apardıqları hər araşdırma zamanın yaddaşına həkk olunan mənəvi sərvətə çevrilir.
Azərbaycan ədəbi-ictimai mühitində özünəməxsus dəst-xətti, çoxşaxəli yaradıcılığı və uzunmüddətli fəaliyyəti ilə seçilən yazıçı-jurnalist, şair, ədəbiyyatşünas və tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın 75 illik yubileyi də məhz belə bir ömür yoluna ehtiramın ifadəsidir. Bu yubiley yalnız bir qələm sahibinin yaşının tamamlanması deyil, eyni zamanda, Azərbaycan söz sənətinə, jurnalistikasına, ədəbi tənqidinə və elmi düşüncəsinə verilmiş töhfələrin bir daha dəyərləndirilməsi üçün əlamətdar hadisədir.
Ayətxan Ziyadın – İsgəndərovun yaradıcılıq taleyi yarım əsrdən artıq bir dövrü əhatə edir. Onun həyat və fəaliyyətinə nəzər saldıqda aydın görünür ki, bu yolun əsas istiqamətini sözə sədaqət, həqiqətə bağlılıq, mütaliə və araşdırma həvəsi, milli-mənəvi dəyərlərə ehtiram müəyyənləşdirib. Jurnalistikanın operativliyi, bədii yaradıcılığın duyğusallığı, elmi tədqiqatın dəqiqliyi və ədəbi tənqidin tələbkarlığı onun fəaliyyətində bir-birini tamamlayan istiqamətlərə çevrilib.
İlk addımdan böyük yaradıcılıq yoluna
Ayətxan Ziyadın mətbuatla bağlı ilk addımları 1969-cu ilin avqustunda Şirvanda, o vaxtkı Əlibayramlı şəhərində nəşr olunan “İşıq” qəzetində dərc edilmiş ilk iki məqaləsi ilə başlayıb. Həmin vaxtdan etibarən söz onun həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. İlk yazılarla başlayan bu yol sonradan ali jurnalistika təhsilinə, radio fəaliyyətinə, qəzet və jurnal redaksiyalarında işə, pedaqoji mühitə və elmi-tədqiqat sahəsinə qədər genişlənib.
Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsində aldığı təhsil onun dünyagörüşünün formalaşmasında, peşəkar jurnalist kimi yetişməsində mühüm rol oynayıb. Universitet illərində qazanılan nəzəri biliklər sonrakı fəaliyyətində praktik təcrübə ilə zənginləşib. 1970–1994-cü illərdə Azərbaycan Dövlət radiosunda çalışması, 1994–2007-ci illərdə müxtəlif qəzet və jurnallarla əməkdaşlığı onun jurnalistlik fəaliyyətinin əsas mərhələlərini təşkil edib.
Radio jurnalistikası insandan fikri aydın ifadə etməyi, hadisələrin mahiyyətini çevik dərk etməyi, dinləyiciyə doğru və anlaşıqlı informasiya çatdırmağı tələb edir. Qəzet və jurnal fəaliyyəti isə hadisələrə daha geniş baxış, faktların təhlili, ictimai proseslərin mahiyyətini açmaq bacarığı qazandırır. Ayətxan Ziyadın uzun illər ərzində qazandığı bu təcrübə onun publisistik üslubunun formalaşmasına, sözün məsuliyyətini dərindən dərk etməsinə şərait yaradıb.
Jurnalist üçün söz həm vasitədir, həm də məsuliyyət. Yazılan hər cümlə oxucunun düşüncəsinə təsir edə, cəmiyyətdə müəyyən münasibətin formalaşmasına kömək göstərə bilər. Bu baxımdan Ayətxan Ziyadın yaradıcılıq yolu sözə yalnız peşə münasibəti ilə deyil, mənəvi öhdəlik kimi yanaşmanın da nümunəsidir.
Jurnalist, yazıçı və tədqiqatçı – vahid yaradıcılıq dünyası
Ayətxan Ziyadın yaradıcılığını səciyyələndirən əsas cəhətlərdən biri müxtəlif fəaliyyət sahələrinin vahid məqsədə xidmət etməsidir. Jurnalist kimi o, ictimai həyatın nəbzini tutmağa, yazıçı kimi insanın daxili aləmini və duyğularını ifadə etməyə, tədqiqatçı kimi isə ədəbi və tarixi hadisələrin dərin qatlarına enməyə çalışıb.
Bu üç istiqamət zahirən fərqli görünsə də, onların hər birində ortaq bir xətt var: həqiqəti axtarmaq və onu söz vasitəsilə insanlara çatdırmaq.
Publisistika ictimai həyatın canlı mənzərəsini yaradır. Bədii yaradıcılıq həmin həyatın görünməyən duyğularını, insan talelərinin mürəkkəbliyini üzə çıxarır. Elmi araşdırma isə faktları, sənədləri və mənbələri təhlil edərək keçmişlə bu gün arasında əlaqə qurur. Ayətxan Ziyadın çoxşaxəli yaradıcılığında bu xüsusiyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsi aydın görünür.
Onun yaradıcılıq irsinin genişliyi də buradan qaynaqlanır. Təqdim olunan yubiley materialında müəllifin 30-a yaxın kitabının nəşr olunduğu qeyd edilir. Bu nəşrlər onun illər ərzində topladığı müşahidələrin, bədii düşüncələrinin, elmi axtarışlarının və ədəbi mülahizələrinin müxtəlif istiqamətlərini əhatə edir.
Otuzadək kitab sadəcə nəşr göstəricisi deyil. Bu, uzun illər davam edən zəhmətin, müntəzəm mütaliənin, yaradıcı axtarışın və yazıya məsuliyyətli münasibətin nəticəsidir. Hər kitab müəllifin dünyagörüşünün müəyyən bir mərhələsini, düşüncə tərzini və mənəvi təcrübəsini əks etdirir.
Poeziya və nəsrdə insan talelərinin rəngləri
Ayətxan Ziyadın bədii yaradıcılığında insanın daxili dünyası, zamanın dəyişən mənzərəsi, xatirələrin gücü və həyatın mənəvi çalarları xüsusi yer tutur. Onun “Qara, məxmər gecələrim” adlı 640 səhifəlik ədəbi-bədii əsərlər toplusu və “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” kitabı müəllifin bədii düşüncəsini tanımaq baxımından diqqətəlayiq nəşrlərdir.
Kitab adlarının özündə belə müəyyən fəlsəfi məna və poetik yanaşma hiss olunur. Gecə insanın təkliyə çəkildiyi, düşüncələri ilə baş-başa qaldığı, xatirələri yenidən yaşadığı zaman kəsiyidir. Məxmər gecə obrazı isə sakitliyin, dərinliyin, duyğuların və bəzən də insanın daxilində gizlətdiyi ağrıların bədii ifadəsi kimi qavranıla bilər.
“Qara, məxmər gecələrim” adı oxucunu zahiri hadisələrdən daha çox insanın daxili aləminə yönəldir. Burada gecələr yalnız təqvimdəki zaman deyil, həm də insan talelərinin, düşüncələrin və duyğuların mənəvi məkanı kimi görünür.
“Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” kitabının adı isə həyatın faniliyi ilə fərdi mənəvi təcrübənin özünəməxsusluğunu birləşdirir. Yarpaq təbiətin bir parçası olduğu kimi, insan da böyük həyatın ayrılmaz hissəsidir. Lakin hər insanın öz rəngi, öz taleyi, öz xatirələri və öz dünyası var. İllər keçsə də, yaşanmış ömrün rənglərini başqasının rəngləri ilə əvəz etmək mümkün deyil.
Ədəbiyyatın gücü də məhz bu fərdiliyi ümumbəşəri duyğularla birləşdirməkdədir. Müəllif öz yaşantılarından çıxış etsə də, oxucu həmin sətirlərdə öz həyatından, öz kədərindən, öz sevincindən və öz xatirələrindən nələrsə tapa bilir. Bədii sözün uzunömürlülüyü onun oxucunun qəlbində belə bir qarşılıq yaratmaq imkanından asılıdır.
Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında duyğuların sakit ifadəsi, insan talelərinə diqqət və sözün daxili ahənginə həssas münasibət onun bədii dünyasının diqqətçəkən cəhətləri kimi qiymətləndirilə bilər.
Elmi axtarışlar və milli yaddaşa xidmət
Ayətxan Ziyadın fəaliyyətində elmi-tədqiqat istiqaməti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bədii yaradıcılıq müəllifdən təxəyyül və duyğu tələb etdiyi halda, elmi araşdırma faktların dəqiqliyini, mənbələrin yoxlanılmasını, müqayisəli təhlili və nəticələrin əsaslandırılmasını tələb edir. Bu sahədə uzun müddət çalışmaq təkcə bilik deyil, həm də səbir, ardıcıllıq və məsuliyyət istəyir.
Müəllifin Ümummilli Lider Heydər Əliyevin irsinə həsr etdiyi əsərlər onun elmi maraqlarının mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Azərbaycanda və Türkiyədə nəşr edilmiş dərs vəsaiti, “Heydər Əliyev – xalqının, dövlətinin qürur ünvanı” və “Heydər Əliyev şəxsiyyəti ədəbi-tənqid müstəvisində” adlı monoqrafiyaları bu sahədəki araşdırmalarının nümunələridir.
Tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti haqqında yazmaq, onların dövlətçilik və mədəniyyət tarixindəki yerini araşdırmaq ciddi məsuliyyət tələb edir. Belə tədqiqatlarda tarixi faktların düzgün təqdimatı, şəxsiyyətin fəaliyyətinin müxtəlif tərəflərinin təhlili və ictimai əhəmiyyətinin müəyyənləşdirilməsi mühüm şərtlərdəndir.
Ayətxan Ziyadın bu mövzuda qələmə aldığı əsərlər onun ədəbi-tənqidi yanaşma ilə tarixi düşüncəni bir araya gətirmək cəhdinin göstəricisidir.
Onun araşdırmalarında doğma torpağın tarixi yaddaşına yönələn istiqamət də mühüm yer tutur. “Şamaxının Kürdəmic kəndi” əsəri konkret yaşayış məntəqəsinin tarixi və yaddaşı üzərində qurulan tədqiqat nümunəsidir. Kəndin, elin, obanın tarixini öyrənmək, keçmişin izlərini sənədlər və xatirələr əsasında bərpa etmək milli yaddaşın qorunmasına xidmət edir.
Bəzən böyük tarixi hadisələrin arxasında kiçik yaşayış məntəqələrinin, adi insanların, ailələrin və nəsillərin unudulmuş hekayələri dayanır. Həmin hekayələr yazıya alınmadıqda zaman keçdikcə yaddaşdan silinə bilər. Buna görə də yerli tarix araşdırmaları yalnız bir kəndin keçmişini öyrənmək deyil, bütövlükdə xalqın tarixi mənzərəsini tamamlamaq baxımından da əhəmiyyətlidir.
Ayətxan Ziyadın “Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda Ermənistanın ekosid, urbisid və kultursid siyasəti” adlı tarixi araşdırması isə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla bağlı mürəkkəb məsələlərə həsr olunub. Bu əsərin mövzusu işğal dövründə bölgənin təbiətinə, yaşayış məntəqələrinə və mədəni irsinə vurulmuş zərərin sənədləşdirilməsi və tarixi yaddaşın qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.
Belə mövzuların elmi araşdırılması, faktların toplanması və gələcək nəsillərə çatdırılması xüsusi diqqət tələb edir. Çünki tarixi yaddaşın qorunması yalnız keçmişi xatırlamaq deyil, həm də gələcək qarşısında məsuliyyət daşımaq deməkdir.
Ədəbi tənqid – sözün məsuliyyət tərəzisi
Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında ədəbi tənqid də mühüm yer tutur. Tənqid ədəbiyyatın inkişafına xidmət edən, bədii əsərlərin məziyyətlərini və nöqsanlarını müəyyənləşdirən, oxucu ilə müəllif arasında düşüncə körpüsü yaradan sahədir.
Bu sahədə obyektivlik, bilik və prinsipiallıqla yanaşı, ədəbi etikaya hörmət də vacibdir. Əsəri təhlil etmək, onun uğurlarını və çatışmazlıqlarını göstərmək, müəllifin yaradıcılıq imkanlarını düzgün qiymətləndirmək tənqidçidən geniş dünyagörüşü və məsuliyyətli mövqe tələb edir.
Ayətxan Ziyadın müxtəlif dövrlərdə qəzetlərdə dərc edilmiş tənqidi məqalələrini bir araya gətirən “İmza, dilsiz-ağızsız” kitabı bu baxımdan diqqət çəkir. Dörd fəsildən və 560 səhifədən ibarət olan nəşr onun ədəbi prosesə, müəllif imzasına və bədii sözün ictimai məsuliyyətinə münasibətini əks etdirən topludur.
Kitabın adı da düşündürücüdür. İmza müəllifin kimliyini ifadə etsə də, hər imzanın arxasında eyni dərəcədə güclü məzmun, mövqe və sənətkarlıq dayanmır. Ədəbi tənqidin vəzifələrindən biri də məhz bu fərqləri müəyyənləşdirmək, əsərin həqiqi dəyərini üzə çıxarmaqdır.
Tənqid ədəbiyyatın düşməni deyil, onun özünüdərk vasitəsidir. Obyektiv və əsaslandırılmış tənqid yazıçının yaradıcılıq imkanlarını genişləndirə, oxucunun bədii zövqünü formalaşdıra və ədəbi mühitdə sağlam müzakirə ənənəsini gücləndirə bilər.
Ayətxan Ziyadın bu sahədəki fəaliyyəti onun sözün yalnız bədii gözəlliyinə deyil, həm də məzmununa, ictimai əhəmiyyətinə və mənəvi məsuliyyətinə diqqət yetirdiyini göstərir.
Uşaq ədəbiyyatına və gənc nəslin inkişafına diqqət
(Bu bölmədə ümumi işin xeyirinə özüm haqqında üçüncü şəxs kimi söhbət açmağa məcburam – dəyərli oxucularım və yazarlar, üzürlü hesab edin – bird aha təşəkkürlər, Ayətxan müəllim!)
Hər bir xalqın gələcəyi onun yetişdirdiyi gənc nəslin düşüncəsindən, dünyagörüşündən və mənəvi dəyərlərindən asılıdır. Bu baxımdan uşaq ədəbiyyatı və gənclərin bədii-estetik tərbiyəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ayətxan Ziyadın elmi yaradıcılığında uşaq ədəbiyyatına göstərilən diqqət onun fəaliyyətinin mühüm və həssas istiqamətlərindən biridir. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsi Zahid Xəlilin yaradıcılığına, müasir uşaq poeziyasının inkişafına və bədii dil məsələlərinə həsr olunmuş araşdırmaları bu sahədəki marağının miqyasını göstərir.
Xüsusilə “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı tədqiqatı müasir uşaq poeziyasının bədii xüsusiyyətlərinin elmi təhlilinə yönəlməsi baxımından diqqətəlayiqdir.
Uşaq şeiri yazmaq, uşaqlar üçün bədii dil yaratmaq və bu dilin elmi xüsusiyyətlərini araşdırmaq fərqli, lakin bir-birini tamamlayan fəaliyyət sahələridir. Uşaq ədəbiyyatında sadəlik səthilik demək deyil. Əksinə, uşağın yaşına, düşüncə səviyyəsinə və duyğu dünyasına uyğun ifadə tapmaq yüksək sənətkarlıq tələb edir.
Bu sahədə aparılan elmi araşdırmalar həm mövcud yaradıcılığın dəyərləndirilməsinə, həm də gələcəkdə yazılacaq əsərlər üçün nəzəri istiqamətlərin müəyyənləşdirilməsinə kömək edir. Uşaq ədəbiyyatının inkişafı, bədii dilin zənginləşməsi və milli-mənəvi dəyərlərin yeni nəslə ötürülməsi bu baxımdan vahid prosesin tərkib hissələridir.
Ayətxan Ziyadın Zahid Xəlil və Zaur Ustac yaradıcılığına müraciət etməsi onun ədəbiyyata yalnız keçmişin irsi kimi deyil, daim yenilənən və gələcəyə istiqamətlənən mənəvi sərvət kimi yanaşdığını göstərir.
Pedaqoji mühitdə və redaktorluq fəaliyyətində qoyulan iz
Ayətxan Ziyadın həyat yolunun mühüm mərhələlərindən biri Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti ilə bağlıdır. Onun 2007–2014-cü illərdə universitetin “Gənc müəllim” qəzetinin baş redaktoru kimi fəaliyyəti həm jurnalistlik təcrübəsinin davamı, həm də gənc nəslin yaradıcılığına dəstəyin ifadəsi olub.
Redaktorluq işi yalnız mətnləri çapa hazırlamaqdan ibarət deyil. Redaktor müəllifin fikrini düzgün anlamağı, yazının məzmununu qorumağı, dil və üslub baxımından onu təkmilləşdirməyi bacarmalıdır. Xüsusilə gənc müəlliflərlə işləyərkən bu vəzifə daha böyük həssaslıq tələb edir. Çünki ilk yazılar, ilk nəşrlər və ilk yaradıcı uğurlar insanın gələcək yoluna təsir göstərə bilər.
Təcrübəli redaktorun verdiyi məsləhət, göstərdiyi istiqamət və aşıladığı peşə məsuliyyəti gənc qələm sahibinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Ayətxan Ziyadın “Gənc müəllim” qəzetindəki fəaliyyəti də bu baxımdan dəyərləndirilməlidir.
Onun həmin dövrə aid yazılarının bir qisminin “ADPU-da qalan izim” adlı məqalələr toplusunda yer alması pedaqoji mühitlə bağlı xatirələrin və müşahidələrin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
2014-cü ildən 2026-cı ilin fevralına qədər Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Elmi-Tədqiqat Mərkəzində elmi işçi kimi fəaliyyəti isə onun yaradıcılıq yolunda yeni mərhələ təşkil edib. Bu dövrdə elmi məqalələr, araşdırmalar və tədqiqat materialları üzərində işləməsi onun jurnalistika və bədii yaradıcılıqla yanaşı, elmi fəaliyyətə də davamlı diqqət yetirdiyini göstərir.
“Dədə Qorqud” ünvanında sözüm” adlı elmi məqalələr toplusu, eləcə də beynəlxalq elmi konfranslara təqdim etdiyi yüzdən çox məqalənin orijinal variantlarını birləşdirən “Yazdım ki, izim qalsın” adlı ikicildlik müəllifin araşdırma fəaliyyətinin əhatəsini nümayiş etdirir.
Bu nəşrlərin adı belə sözün və yaddaşın münasibətinə dair müəyyən məna daşıyır. İnsan yazır ki, düşüncəsi, araşdırması, qənaəti və təcrübəsi özündən sonra da yaşasın. Bu mənada elmi məqalə yalnız konkret problemin həlli deyil, həm də gələcək tədqiqatçılar üçün müəyyən istiqamət və mənbə ola bilər.
Sözün arxasındakı zəhmət
Yaradıcılıq kənardan bəzən asan və təbii görünür. Oxucu kitabı əlinə alır, məqaləni oxuyur, şeirin misralarından zövq alır. Lakin həmin nəticənin arxasında uzun saatlar, bəzən günlərlə davam edən axtarışlar, saysız düzəlişlər, tərəddüdlər və yenidən başlamaq iradəsi dayanır.
Xüsusilə elmi araşdırmalarda bir faktın dəqiqləşdirilməsi, arxiv sənədinin tapılması, mənbələrin tutuşdurulması və nəticənin əsaslandırılması çox vaxt tələb edir. Bədii yaradıcılıqda isə bir sözün yerini tapmaq, fikri artıq ifadələrdən təmizləmək, duyğunu oxucuya çatdırmaq üçün uzun düşüncə prosesi yaşanır.
Ayətxan Ziyadın yarım əsrdən artıq davam edən fəaliyyəti bu zəhmətin ümumiləşmiş ifadəsidir. Onun 30-a yaxın kitabı, müxtəlif janrlarda qələmə aldığı əsərləri, elmi məqalələri və tənqidi yazıları bir-birindən ayrı məhsullar deyil, uzun illər ərzində formalaşmış yaradıcı təcrübənin müxtəlif nəticələridir.
Belə bir ömür yolu insana mühüm həqiqəti xatırladır: istedad başlanğıcdır, ancaq davamlı əmək, intizam və məsuliyyət həmin istedadı cəmiyyət üçün faydalı mənəvi sərvətə çevirir.
Yetmiş beş yaş – müdriklik və yeni üfüqlər
Yetmiş beş yaş insan ömrünün əlamətdar mərhələsidir. Bu yaşa çatmış insanın arxasında çoxlu xatirələr, yaşanmış hadisələr, sınaqlar və qazanılmış təcrübə dayanır. Lakin yaradıcı insan üçün yaş yalnız geridə qalan illərin hesabı deyil. O, həm də toplanmış təcrübənin yeni düşüncələrə, yeni yazılara və yeni nəticələrə çevrilməsi imkanıdır.
Ayətxan Ziyadın 75 illik yubileyi onun keçdiyi yolu qiymətləndirmək, yaradıcılıq irsinə nəzər salmaq və gələcək fəaliyyətinə xoş arzular bildirmək üçün gözəl fürsətdir.
Əlli yeddi ilə yaxın yaradıcılıq təcrübəsi, jurnalistika, bədii söz, ədəbi tənqid və elmi tədqiqat sahələrindəki fəaliyyəti onun ömrünün böyük hissəsinin sözə xidmətlə keçdiyini göstərir. Belə bir təcrübə yalnız müəllifin şəxsi qazancı deyil, həm də ədəbi və elmi mühit üçün müəyyən dəyər daşıyır.
Əlbəttə, heç bir yaradıcılıq yolu yalnız uğurlardan ibarət olmur. Hər bir qələm sahibi öz dövrünün çətinlikləri, zamanın dəyişən tələbləri, ictimai həyatın mürəkkəbliyi və yaradıcılığın daxili sınaqları ilə üzləşir. Əsas məsələ bu sınaqlar qarşısında öz sözünə, düşüncəsinə və seçdiyi mənəvi istiqamətə sadiq qala bilməkdir.
Ayətxan Ziyadın yubileyinə həsr olunmuş yazıların, onun əsərlərinə göstərilən diqqətin və müxtəlif ədəbi platformalarda adının çəkilməsinin arxasında da məhz uzunmüddətli əməyin yaratdığı maraq dayanır.
Yetmiş beş yaş bir ömrün yekun nöqtəsi deyil. Xüsusilə düşüncəsi daim hərəkətdə olan, mütaliədən və araşdırmadan ayrılmayan, sözlə yaşayan insan üçün bu yaş yeni qənaətlərin, xatirələrin və yaradıcılıq imkanlarının başlanğıcı da ola bilər.
Söz yaşayırsa, müəllifin izi də yaşayır
Ədəbiyyatın, publisistikanın və elmin ən böyük üstünlüklərindən biri insan ömrünün məhdudluğunu sözün uzunömürlülüyü ilə birləşdirməsidir. İnsan həyatdan köçsə də, yazdığı əsərlər oxunduqca, araşdırmaları öyrənildikcə, düşüncələri yeni müzakirələrə yol açdıqca onun mənəvi varlığı yaşamaqda davam edir.
Bu baxımdan kitab müəllifin zamanla söhbətidir. Bəzən illər əvvəl yazılmış bir məqalə sonradan yeni məna qazanır, bir elmi fikir başqa tədqiqatçıya istiqamət verir, bir şeir insanın qəlbində heç gözlənilməyən duyğular oyadır. Sözün həqiqi qüdrəti də məhz budur: o, yarandığı anın hüdudlarından kənara çıxaraq başqa zamanlarda, başqa insanların düşüncəsində yenidən doğulur.
Ayətxan Ziyadın yaradıcılıq irsinin müxtəlif istiqamətlərdə formalaşması onun fəaliyyətini yalnız bir janr və ya bir peşə çərçivəsində qiymətləndirməyin kifayət etmədiyini göstərir. Onun jurnalistlik fəaliyyəti ictimai həyatın müşahidəsi ilə, bədii əsərləri insan duyğularının ifadəsi ilə, elmi tədqiqatları tarixi və ədəbi yaddaşın araşdırılması ilə, redaktorluğu isə gənc qələm sahiblərinin inkişafına dəstəklə bağlıdır.
Bu sahələrin hər biri ümumi bir məqsəddə birləşir: sözün, biliyin və mənəvi dəyərlərin qorunması.
Ədəbi mühitin inkişafı yalnız yeni əsərlərin yazılmasından asılı deyil. Həm də mövcud əsərlərin öyrənilməsi, müəlliflərin yaradıcılığının təhlili, elmi fikrin inkişafı, tənqidin sağlam prinsiplər üzərində qurulması və gələcək nəsillərə bilik ötürülməsi vacibdir. Ayətxan Ziyadın fəaliyyəti bu məsələlərin bir neçəsini eyni vaxtda əhatə etməsi ilə diqqət çəkir.
Onun “Yazdım ki, izim qalsın” adlı ikicildliyinin adı, əslində, hər bir yaradıcı insanın daxilində yaşayan arzunun ifadəsi kimi də səslənir. İnsan yazır, araşdırır, öyrənir və öyrədir ki, zəhməti zamanın içində itib-batmasın, müəyyən bir düşüncə və mənəviyyat izi qoysun.
Bu iz yalnız kitabların sayı ilə ölçülmür. O, həm də müəllifin yetişməsinə yardım etdiyi insanların yaddaşında, araşdırmalarından bəhrələnən tədqiqatçıların işində, əsərlərini oxuyan oxucuların düşüncəsində yaşayır.
Səmimi yubiley təbriki
Əziz Ayətxan müəllim!
Sizi 75 illik yubileyiniz münasibətilə ürəkdən təbrik edirik!
Sizin ömür yolunuz sözə sədaqətin, axtarışa bağlılığın, elmi düşüncəyə ehtiramın və yaradıcı əməyin uzunmüddətli nümunəsidir. Jurnalistikanın məsuliyyətli yollarından keçərək bədii yaradıcılığa, ədəbi tənqidə və elmi araşdırmalara uzanan fəaliyyətiniz Azərbaycan ədəbi-ictimai mühitinin müxtəlif istiqamətlərini əhatə edir.
Sizin üçün söz yalnız fikri ifadə etmək vasitəsi deyil, həm də düşünmək, öyrənmək, öyrətmək, yaddaşı qorumaq və gələcək nəsillərlə mənəvi körpü yaratmaq imkanıdır. Bu baxımdan yarım əsrdən artıq davam edən yaradıcılıq fəaliyyətinizin hər bir mərhələsi özünəməxsus təcrübə və məna daşıyır.
Sizi tanıyanlara, əsərlərinizi oxuyanlara, yaradıcılığınız haqqında düşünənlərə və elmi araşdırmalarınızdan bəhrələnənlərə arzu edirik ki, bundan sonra da sözünüzün işığına ehtiyac duyulan yeni səhifələr açılsın. Qoy illərin zəhməti yeni nəşrlərdə, yeni tədqiqatlarda, yeni düşüncələrdə və xoş xatirələrdə öz davamını tapsın.
Arzu edirik ki, 75 yaşınız Sizə möhkəm cansağlığı, könül rahatlığı, yeni yaradıcılıq həvəsi və mənalı ömür sevinci gətirsin. Qələminiz daim işlək, düşüncəniz aydın, ruhunuz gənc, ilhamınız bol olsun!
Qoy yazdığınız əsərlər oxunsun, araşdırmalarınız öyrənilsin, sözünüz yeni nəsillərə çatsın. Qoy ömrünüzün bundan sonrakı illəri də xeyirxah insanların, səmimi dostların, doğmaların və mənəvi dəyər verən oxucuların əhatəsində keçsin.
Yetmiş beş yaşınız mübarək, Ayətxan müəllim!
Sözünüzün ömrü uzun, qələminizin nuru daim, yaradıcılıq yolunuz açıq olsun! Yeni yaşınız yeni uğurların, yeni kitabların, yeni elmi qənaətlərin və xoş xəbərlərin müjdəçisi olsun!
Sizə möhkəm cansağlığı, könül xoşluğu və uzun, bərəkətli ömür arzulayır və Sizi “Yazarlar” cameəsi adından 75 illik yubileyiniz münasibətilə “Durna teli – “Qızıl qələm”” (N: 013 28.09.2026 -Bakı), “Əsrin yazarı” (N: 024 02.2026 – Bakı) mükafatları ilə təltif edirik!
