Zaur Ustac yaradıcılığında folklor motivləri və ənənə

          Məqalədə yaradıcılığında folklor motivləri və milli ənənələrin bədii ifadə xüsusiyyətləri araşdırılır. Müəllifin poeziyasında xalq yaradıcılığından gələn obrazlar, atalar sözləri, deyimlər, milli-mənəvi dəyərlər və folklor elementlərinin poetik funksiyası təhlil edilir. Tədqiqat göstərir ki, Zaur Ustac folklor irsindən yalnız mövzu mənbəyi kimi deyil, həm də bədii-estetik düşüncə tərzinin əsas komponenti kimi istifadə edir.

          Azərbaycan ədəbiyyatı zəngin folklor ənənələri üzərində formalaşmışdır. Şifahi xalq ədəbiyyatının müxtəlif janrları yazılı ədəbiyyatın inkişafına güclü təsir göstərmiş, müasir şair və yazıçıların yaradıcılığında da bu təsir davam etmişdir. Zaur Ustacın yaradıcılığı da milli-mədəni köklərə bağlılığı ilə seçilir. Onun şeirlərində xalq ruhu, milli adət-ənənələr, folklor düşüncəsi və mənəvi dəyərlər bədii şəkildə ifadə olunur. Azərbaycan xalqının zəngin mənəvi irsi əsrlər boyu formalaşaraq milli kimliyin, estetik düşüncənin və ədəbi ənənələrin əsas qaynaqlarından birinə çevrilmişdir. Bu irsin ən mühüm tərkib hissəsini təşkil edən şifahi xalq ədəbiyyatı xalqın dünyagörüşünü, həyat fəlsəfəsini, tarixi yaddaşını, adət-ənənələrini və mənəvi dəyərlərini özündə yaşatmışdır. Nağıllar, dastanlar, bayatılar, laylalar, əfsanələr, rəvayətlər, atalar sözləri, məsəllər, tapmacalar və müxtəlif mərasim nəğmələri yalnız folklor nümunələri deyil, həm də xalqın minillik təcrübəsinin, düşüncə tərzinin və estetik idealının bədii ifadəsidir. Məhz buna görə də Azərbaycan yazılı ədəbiyyatının inkişaf mərhələlərində folklor hər zaman əsas ilham mənbələrindən biri olmuş, klassik və müasir sənətkarların yaradıcılığında müxtəlif formalarda öz əksini tapmışdır. Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf tarixinə nəzər saldıqda aydın olur ki, folklor və yazılı ədəbiyyat daim qarşılıqlı əlaqədə olmuşdur. Şifahi xalq yaradıcılığının poetik sistemi, obrazlar aləmi, bədii dili və ideya istiqamətləri yazılı ədəbiyyatın formalaşmasına mühüm təsir göstərmiş, yazıçılar və şairlər bu zəngin xəzinədən yararlanaraq yeni bədii nümunələr yaratmışlar. Bu proses müxtəlif dövrlərdə fərqli şəkildə təzahür etsə də, onun əsas mahiyyəti dəyişməmişdir. Ədiblər folkloru sadəcə təkrarlamamış, onu dövrün ictimai, siyasi və mənəvi reallıqları fonunda yenidən mənalandırmış, xalq yaradıcılığının estetik imkanlarını müasir ədəbi düşüncə ilə uzlaşdırmışlar. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında da folklor ənənələrinin davam etdirilməsi mühüm yaradıcılıq istiqamətlərindən biridir. Qloballaşma proseslərinin sürətləndiyi, milli-mədəni dəyərlərin müxtəlif təsirlərlə üzləşdiyi bir dövrdə folklora müraciət milli özünüdərkin, tarixi yaddaşın və mənəvi irsin qorunmasının mühüm vasitələrindən biri kimi çıxış edir. Müasir şairlər xalq yaradıcılığının poetik xüsusiyyətlərini yeni bədii-estetik prinsiplərlə sintez edərək həm milli ənənələri yaşadır, həm də onları müasir oxucunun düşüncə tərzinə uyğun şəkildə təqdim edirlər. Belə yaradıcılıq nümunələri milli ədəbiyyatın inkişafına yeni nəfəs gətirməklə yanaşı, folklorun müasir dövrdə də aktuallığını qoruyub saxladığını təsdiqləyir. Folklorun yazılı ədəbiyyata təsiri yalnız janr və forma xüsusiyyətləri ilə məhdudlaşmır. Bu təsir ilk növbədə xalqın mənəvi dünyasının, etik normalarının, milli xarakterinin, dünyagörüşünün və estetik idealının bədii şəkildə ifadəsində özünü göstərir. Xalq yaradıcılığı əsasında formalaşan bədii obrazlar, simvollar, metaforalar, poetik paralelizmlər, təkrarlar, hikmətli ifadələr və digər sənətkarlıq vasitələri müasir ədəbiyyatda yeni məna çalarları qazanaraq müəllif fərdiliyinin ifadəsinə çevrilir. Bu baxımdan folklor təkcə keçmişin yadigarı deyil, həm də müasir bədii təfəkkürün inkişafını təmin edən canlı estetik sistemdir. Son illərdə Azərbaycan ədəbiyyatında milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına xidmət edən sənətkarlar arasında Zaur Ustacın yaradıcılığı diqqəti cəlb edir. Onun poeziyasında və uşaq ədəbiyyatında folklor elementləri müxtəlif formalarda özünü göstərir. Müəllif xalq dilinin təbiiliyindən, bayatı və ustadnamə ənənələrindən, atalar sözlərinin hikmətindən, layla və uşaq folklorunun ritmik xüsusiyyətlərindən yaradıcı şəkildə istifadə edir. Bu xüsusiyyətlər onun əsərlərinin həm milli ruhunu gücləndirir, həm də oxucu ilə səmimi ünsiyyət yaratmasına imkan verir. Zaur Ustac yaradıcılığında folklor motivlərinin işlənməsi təsadüfi xarakter daşımır. Müəllif xalq yaradıcılığının zəngin poetik imkanlarını mənimsəyərək onları müasir bədii düşüncə ilə sintez edir. Onun əsərlərində folklor motivləri yalnız keçmişi xatırlatmaq məqsədi daşımır; əksinə, bu motivlər vasitəsilə müasir insanın mənəvi dünyası, vətən sevgisi, ailə dəyərləri, milli kimlik, ana dilinə bağlılıq və gələcək nəsillərin milli ruhda tərbiyəsi kimi aktual məsələlər bədii həllini tapır. Bu baxımdan müəllifin yaradıcılığı folklor ənənələrinin müasir dövrdə yeni estetik məzmun qazanmasının uğurlu nümunələrindən biri hesab oluna bilər. Zaur Ustacın müxtəlif janrlarda qələmə aldığı əsərlər göstərir ki, folklor onun poetik təfəkkürünün əsas dayaqlarından biridir. Xüsusilə “Bayatılar”, “Ustadnamə”, “Gülünün şeirləri” və “Gülüzənin şeirləri” kimi əsərlərində xalq poeziyasının forma və məzmun xüsusiyyətləri yaradıcı şəkildə inkişaf etdirilmişdir. Bu əsərlərdə folklor janrlarının poetik sistemi, xalq danışıq dilinin ahəngi, milli-mənəvi dəyərlərin bədii ifadəsi və tərbiyəvi ideyaların təqdimatı müəllif üslubunun ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Zaur Ustac yaradıcılığı folklor ənənələrinin müasir ədəbi prosesdə yaşadılması və inkişaf etdirilməsi kontekstində kompleks şəkildə dəyərləndirilir, onun əsərlərində folklor motivlərinin yalnız forma deyil, həm də ideya, məzmun, dil və üslub səviyyəsində funksional mahiyyəti sistemli şəkildə təhlil edilir. Zaur Ustacın poetik dünyasında xalq ədəbiyyatından gələn motivlər mühüm yer tutur. Bayatıların hikmətli ruhu, atalar sözlərinin müdrikliyi, xalq nəğmələrinin ahəngi və nağılların tərbiyəvi məzmunu müəllifin əsərlərində müxtəlif formalarda özünü göstərir. Bu elementlər əsərlərin ideya-bədii dəyərini artırmaqla yanaşı, oxucuda milli yaddaş hissini gücləndirir. Şair folklor motivlərindən istifadə edərkən onları müasir dövrün sosial-mənəvi problemləri ilə əlaqələndirir. Bu xüsusiyyət onun yaradıcılığına həm ənənəvilik, həm də müasirlik qazandırır. Zaur Ustacın şeirlərində Novruz bayramı, ailə dəyərləri, böyüyə hörmət, Vətən sevgisi, ana dilinə bağlılıq kimi milli-mənəvi ənənələr mühüm yer tutur. Müəllif bu dəyərləri sadəcə təsvir etmir, onları gələcək nəsillərə çatdırılması vacib olan mənəvi irs kimi təqdim edir. Əsərlərdə xalqın həyat tərzi, adətləri və mənəvi dünyası poetik obrazlarla canlandırılır. Bu xüsusiyyət müəllifin milli kimliyə bağlılığını və folklor irsinə hörmətini göstərir. Bayatılar kitabı Zaur Ustac yaradıcılığında folklor ənənəsinin ən parlaq nümunəsidir. Müəllif Azərbaycan xalq poeziyasının ən qədim janrlarından olan bayatı formasını müasir düşüncə ilə birləşdirir. Kitabın əsas xüsusiyyəti klassik dördmisralı quruluşun qorunması və xalq hikmətinin müasir həyat hadisələri ilə əlaqələndirilməsidir. Folklor xüsusiyyətləri: bayatı janrının forma və ahənginin qorunması, xalq dilinə xas sadə və lakonik ifadə, atalar sözləri və məsəllərin poetik transformasiyası, xalq fəlsəfəsinin və həyat təcrübəsinin bədii ifadəsi. Bədii xüsusiyyətlər: simvolik obrazlardan istifadə, təbiət obrazlarının insan taleyi ilə paralelliyi, hikmət və nəsihət ruhunun üstünlüyü. Bu kitab göstərir ki, müəllif folkloru sadəcə təqlid etmir, onu müasir poetik düşüncəyə uyğun şəkildə yenidən işləyir. “Ustadnamə” klassik Azərbaycan aşıq poeziyasında mövcud olan ustadnamə ənənəsinin müasir davamı hesab edilə bilər. Kitabın əsas ideyası insanın mənəvi kamilliyi, düzgün həyat yolu və əxlaqi dəyərlərdir. Folklor motivləri: ustad–şagird münasibətinin poetik təqdimatı, nəsihət xarakterli ifadələr, xalq hikmətinə əsaslanan fikirlər, didaktik üslub. Əsərdə klassik aşıq yaradıcılığının təsiri aydın hiss olunur. Şair xalq müdrikliyini müasir insanın mənəvi problemləri ilə əlaqələndirərək yeni poetik məzmun yaradır. “Gülünün şeirləri” bu kitab məktəbəqədər yaşlı uşaqlar üçün hazırlanmış şeirlər toplusudur və tədris vəsaiti kimi də istifadə edilmişdir. Folklor elementləri: layla motivləri, sanamalar, tapmaca üslubu, uşaq folklorunun ritmik xüsusiyyətləri, xalq danışıq dilinin sadəliyi. Bədii xüsusiyyətlər: təkrarların geniş işlənməsi, ritm və ahəngin üstünlüyü, obrazların sadə və yaddaqalan olması. Kitabın əsas məqsədi uşaqlarda ana dilinə sevgi, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq və estetik zövq formalaşdırmaqdır. “Gülüzənin şeirləri” bu toplu müəllifin məktəbəhazırlıq və erkən yaşlı uşaqlar üçün yazdığı şeirləri bir araya gətirir. Şeirlərdə hərflər, rəqəmlər, aylar, fəsillər və təbiət hadisələri uşaqların qavrayacağı sadə dillə təqdim olunur. Folklor motivləri: sayaçı sözlərinin ritmi, layla və nəğmə intonasiyası, təbiətin antropomorflaşdırılması (canlandırılması), oyun və uşaq folklorunun elementləri. Bədii xüsusiyyətlər: sadə qafiyə sistemi, musiqililik, təkrarlar, dialoq və müraciət formalarından istifadə. Bu xüsusiyyətlər uşaqların şeirləri asan yadda saxlamasına və ana dilini təbii şəkildə mənimsəməsinə kömək edir. Bu əsərlərin müqayisəli təhlili göstərir ki, Zaur Ustac folklor irsindən müxtəlif istiqamətlərdə yararlanır. “Bayatılar” kitabında xalq poeziyasının klassik janrı müasir məzmunla zənginləşdirilir. “Ustadnamə”də aşıq ədəbiyyatının nəsihət və hikmət ənənəsi davam etdirilir. “Gülünün şeirləri” və “Gülüzənin şeirləri”ndə uşaq folklorunun ritmi, sadəliyi və tərbiyəvi funksiyası müasir pedaqoji məqsədlərlə uzlaşdırılır. Zaur Ustacın folklora münasibəti yalnız ənənəni qorumaqla məhdudlaşmır; o, folklorun janr, dil və poetik xüsusiyyətlərini müasir Azərbaycan ədəbiyyatının estetik tələblərinə uyğun şəkildə yenidən işləyərək milli-mədəni yaddaşın yaşadılmasına xidmət edən orijinal bədii nümunələr yaradır. Müasir Azərbaycan poeziyasında folklora müraciət təkcə keçmişə bağlılıq deyil, həm də milli düşüncə tərzinin qorunması vasitəsidir. Zaur Ustacın yaradıcılığında folklor motivləri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şair xalq yaradıcılığından götürdüyü elementləri olduğu kimi təkrarlamır, onları müasir dövrün ictimai və mənəvi problemləri fonunda yenidən mənalandırır. Onun əsərlərində folklor bədii düşüncənin mənbəyi, milli kimliyin ifadə vasitəsi və poetik üslubun formalaşdırıcı amili kimi çıxış edir. “Bayatılar” kitabı müəllifin xalq poeziyasına yaradıcı münasibətini nümayiş etdirən əsərlərindən biridir. Burada klassik bayatı janrının əsas xüsusiyyətləri – lakonik ifadə, dərin məna yükü və yüksək emosional təsir qorunur. Lakin müəllif bu forma daxilində yalnız ənənəvi mövzularla kifayətlənmir, müasir insanın düşüncələrini, vətən sevgisini, zamanın yaratdığı mənəvi dəyişiklikləri də poetik şəkildə ifadə edir. Kitabda diqqəti cəlb edən əsas cəhətlərdən biri xalq dilinin təbiiliyidir. Şair mürəkkəb bədii konstruksiyalara deyil, sadə və anlaşıqlı ifadələrə üstünlük verir. Bu sadəlik folklor poetikasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri olmaqla yanaşı, oxucu ilə səmimi ünsiyyət yaradır. Bayatılarda tez-tez rast gəlinən təbiət obrazları da folklor düşüncəsinin davamı kimi çıxış edir. Dağ, çay, bulaq, torpaq və yel kimi obrazlar yalnız təbiət elementi deyil, həm də milli yaddaşın və insan taleyinin simvoludur. “Ustadnamə”də müəllif klassik ustadnamə ənənəsinə söykənərək həyat fəlsəfəsini poetik dillə təqdim edir. Əsərin ideya yükü insanın mənəvi kamilliyi, zəhmətə münasibəti, dürüstlük, vicdan və vətənə sədaqət kimi dəyərlər üzərində qurulmuşdur. Burada folklor yalnız forma elementi deyil, düşüncə tərzidir. Şairin istifadə etdiyi hikmətli fikirlər, nəsihət xarakterli ifadələr və ümumiləşdirilmiş nəticələr xalqın yüzillər boyu formalaşmış həyat təcrübəsinə əsaslanır. Əsərdə diqqət çəkən digər xüsusiyyət dialoq xarakterli müraciətlərdir. Bu üslub aşıq poeziyasının və ustadnamələrin əsas poetik xüsusiyyətlərindən biri hesab olunur və oxucu ilə canlı ünsiyyət hissi yaradır. Zaur Ustacın uşaq şeirlərində folklor motivləri daha təbii şəkildə özünü göstərir. Müəllif uşaqların yaş xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq ritmik quruluşa, ahəngə və təkrarlara geniş yer verir. Bu xüsusiyyətlər xalq laylalarını, sanamaları və uşaq oyun nəğmələrini xatırladır. Şeirlərdə təbiət hadisələrinin canlandırılması, heyvanların danışdırılması, əşyaların insan xüsusiyyətləri qazanması folklor poetikasının klassik üsullarındandır. Bu üsullar uşağın təxəyyülünü inkişaf etdirməklə yanaşı, onun bədii düşüncəsini də formalaşdırır. Müəllif uşaqlara birbaşa öyüd vermək əvəzinə, obrazların davranışı vasitəsilə tərbiyəvi nəticə çıxarmağa üstünlük verir. Bu yanaşma Azərbaycan nağıllarının və xalq hekayələrinin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Folklor ənənəsinin Zaur Ustac yaradıcılığında ən qabarıq əlamətlərindən biri dilin sadəliyidir. Müəllif xalq danışıq dilinin imkanlarından məharətlə istifadə edir. Mətnlərdə axıcılıq, təbiilik və səmimilik üstünlük təşkil edir. Poetik dilin formalaşmasında aşağıdakı xüsusiyyətlər diqqəti cəlb edir: təkrarların ritm yaratması, xalq deyimlərinə yaxın ifadələr, müraciət və nida cümlələrinin çoxluğu, təbiət obrazlarının simvolik funksiyası, milli məişət elementlərinin poetikləşdirilməsi. Bu xüsusiyyətlər müəllifin fərdi üslubunu xalq poetikası ilə əlaqələndirən əsas cəhətlərdir. Zaur Ustac folklor motivlərindən estetik bəzək kimi deyil, ideyanın ifadə vasitəsi kimi istifadə edir. Onun əsərlərində folklor milli yaddaşın qorunmasına, vətən sevgisinin aşılanmasına, ailə dəyərlərinin təbliğinə və gənc nəslin milli ruhda tərbiyəsinə xidmət edir. Müəllif keçmişlə bu gün arasında mənəvi körpü yaradır. Oxucu folklor motivləri vasitəsilə həm qədim milli dəyərlərlə tanış olur, həm də onların müasir cəmiyyət üçün əhəmiyyətini dərk edir. Zaur Ustac yaradıcılığında folklor motivləri təsadüfi element deyil, müəllif poetikasının əsas istiqamətlərindən biridir. O, xalq ədəbiyyatının janr, dil və obraz sistemini yaradıcı şəkildə mənimsəyərək fərdi bədii üslub formalaşdırmışdır. Folklor ənənələrinin müasir poetik düşüncə ilə sintezi müəllifin yaradıcılığını həm milli, həm də estetik baxımdan dəyərli edir. Bu baxımdan Zaur Ustacın əsərləri Azərbaycan folklorunun müasir ədəbiyyatda yaşadılması və yeni bədii məzmun qazanmasının uğurlu nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Xüsusilə uşaqlar üçün yazılmış əsərlərində folklor motivləri tərbiyəvi məqsədə xidmət edir. Xeyirlə şərin mübarizəsi, dürüstlük, zəhmətsevərlik, vətənpərvərlik və böyüklərə hörmət kimi dəyərlər xalq yaradıcılığından gələn motivlər vasitəsilə təqdim edilir. Bu isə müəllifin uşaq ədəbiyyatında milli tərbiyə konsepsiyasına sadiq qaldığını göstərir. Aparılmış tədqiqat göstərir ki, Zaur Ustacın yaradıcılığı müasir Azərbaycan ədəbiyyatında folklor ənənələrinin yaşadılması və inkişaf etdirilməsi baxımından diqqətəlayiq nümunələrdən biridir. Müəllif xalq yaradıcılığının zəngin poetik irsini müasir bədii-estetik düşüncə ilə üzvi şəkildə əlaqələndirərək özünəməxsus yaradıcılıq üslubu formalaşdırmışdır. Onun əsərlərində folklor motivləri yalnız milli kolorit yaratmaq məqsədi daşımır, eyni zamanda müəllifin ideya-estetik konsepsiyasının əsas komponentlərindən biri kimi çıxış edir. Bu xüsusiyyət Zaur Ustacın yaradıcılığını müasir Azərbaycan poeziyasında fərqləndirən mühüm cəhətlərdəndir. Araşdırma zamanı təhlil edilən “Bayatılar”, “Ustadnamə”, “Gülünün şeirləri” və “Gülüzənin şeirləri” əsərləri göstərir ki, müəllif folklor irsindən müxtəlif istiqamətlərdə və yaradıcı şəkildə istifadə etmişdir. “Bayatılar” kitabında klassik bayatı janrının forma xüsusiyyətləri qorunmaqla yanaşı, müasir dövrün ictimai-mənəvi problemləri də poetik şəkildə ifadə edilmişdir. Bu yanaşma ənənə ilə müasirliyin uğurlu sintezini nümayiş etdirir. “Ustadnamə” əsərində xalq hikməti, nəsihət ənənəsi və milli-mənəvi dəyərlər yeni poetik məzmun qazanmış, müəllif folklorun didaktik imkanlarından ustalıqla yararlanmışdır. Uşaq auditoriyası üçün yazılmış “Gülünün şeirləri” və “Gülüzənin şeirləri” topluları isə folklorun tərbiyəvi və estetik funksiyasını ön plana çıxarır. Bu əsərlərdə layla, sayaçı sözləri, uşaq oyunları, ritmik təkrarlar və sadə poetik quruluş kimi folklor elementləri uşaqların yaş xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırılmışdır. Bunun nəticəsində həm bədii-estetik zövq formalaşdırılır, həm də milli-mənəvi dəyərlərin erkən yaşlardan mənimsənilməsi üçün əlverişli zəmin yaradılır. Zaur Ustac folklor motivlərini olduğu kimi təkrarlamır, onları yeni bədii məna ilə zənginləşdirərək müasir oxucunun dünyagörüşünə uyğun şəkildə təqdim edir. Bu baxımdan müəllifin yaradıcılığında folklor dinamik inkişaf edən estetik sistem kimi çıxış edir. Xalq yaradıcılığına məxsus obrazlar, simvollar, poetik paralelizmlər, hikmətli ifadələr, ritmik quruluş və milli dil xüsusiyyətləri müəllifin fərdi poetikasında yeni funksiyalar qazanır və onun əsərlərinin ideya-məzmun bütövlüyünü təmin edir.

          Araşdırma zamanı müəyyən edilmişdir ki, müəllifin yaradıcılığında folklor elementləri bir neçə mühüm funksiyanı yerinə yetirir. İlk növbədə, bu motivlər milli kimliyin qorunmasına və xalqın tarixi yaddaşının yaşadılmasına xidmət edir. Digər tərəfdən, folklor vasitəsilə vətənpərvərlik, humanizm, zəhmətsevərlik, ailə dəyərlərinə sədaqət, ana dilinə məhəbbət və milli birlik kimi ideyalar oxucuya bədii formada çatdırılır. Müəllif bu dəyərləri müasir həyat hadisələri ilə əlaqələndirərək onların aktuallığını qoruyur və yeni məna çalarları ilə zənginləşdirir. Dil və üslub baxımından aparılan təhlillər də göstərir ki, Zaur Ustac xalq danışıq dilinin zəngin imkanlarından səmərəli istifadə edir. Sadə, axıcı və emosional ifadə tərzi, ritmik ahəng, xalq deyimlərinə yaxın sintaktik quruluş və obrazlı təsvir vasitələri müəllifin yaradıcılığında folklor poetikasının mühüm əlamətləridir. Bu xüsusiyyətlər onun əsərlərinin geniş oxucu auditoriyası tərəfindən asan qavranılmasına və sevilməsinə şərait yaradır. Müəllifin yaradıcılığının mühüm cəhətlərindən biri də folklorun yalnız keçmişin mənəvi irsi kimi deyil, gələcəyə istiqamətlənmiş mədəni dəyər kimi təqdim edilməsidir. O, xalq yaradıcılığının estetik prinsiplərini müasir dövrün bədii tələblərinə uyğunlaşdıraraq milli-mənəvi dəyərlərin yeni nəsillərə ötürülməsinə xidmət edən əsərlər meydana gətirmişdir. Bu xüsusiyyət onun yaradıcılığının təkcə ədəbi deyil, həm də mədəni və tərbiyəvi əhəmiyyətini artırır. Zaur Ustacın yaradıcılığı folklor və yazılı ədəbiyyat arasında möhkəm əlaqənin müasir dövrdə də uğurla davam etdiyini təsdiq edir. Onun əsərlərində xalq ədəbiyyatının janr xüsusiyyətləri, poetik dili, obrazlar sistemi və mənəvi dəyərləri yeni estetik keyfiyyət qazanaraq müasir Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına öz töhfəsini verir. Müəllif milli ədəbi ənənələri qorumaqla yanaşı, onları yeni bədii düşüncə ilə zənginləşdirərək folklorun yaşarlığını və aktuallığını nümayiş etdirir. Zaur Ustacın yaradıcılığı folklor irsinin müasir Azərbaycan ədəbiyyatında yaradıcı şəkildə mənimsənilməsinin uğurlu nümunələrindən biri kimi dəyərləndirilə bilər. Onun əsərləri göstərir ki, xalq yaradıcılığı milli ədəbiyyatın tükənməz qaynağı olaraq bu gün də yeni ideyaların, bədii axtarışların və estetik yeniliklərin formalaşmasına mühüm təsir göstərir. Bu baxımdan Zaur Ustacın folklor motivləri əsasında qurulan poetik sistemi gələcək elmi araşdırmalar üçün də aktual istiqamətlərdən biri hesab oluna bilər. Xüsusilə müəllifin folklor poetikasının müqayisəli aspektdə, müasir uşaq ədəbiyyatı kontekstində və milli-mənəvi dəyərlərin bədii ifadəsi baxımından öyrənilməsi Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında yeni elmi nəticələrin əldə olunmasına imkan verə bilər. Zaur Ustac yaradıcılığında folklor motivləri və milli ənənələr bədii düşüncənin əsas istiqamətlərindən biridir. Müəllif folklor irsini müasir poetik təfəkkürlə sintez edərək milli-mənəvi dəyərlərin yaşadılmasına xidmət edən əsərlər yaradır. Onun poeziyasında folklor yalnız keçmişin yadigarı deyil, həm də bu günün və gələcəyin mənəvi inkişafına xidmət edən canlı estetik sistem kimi çıxış edir. Bu baxımdan Zaur Ustac yaradıcılığı müasir Azərbaycan ədəbiyyatında folklor ənənələrinin davam etdirilməsi və inkişaf etdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

“Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi”
(Ayətxan Ziyadın eyni adlı monoqrafiyası haqqında)
Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında son illərin diqqətçəkən elmi hadisələrindən biri yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı fundamental monoqrafiyasının nəşridir. İki yüz altmış səhifə həcmində qələmə alınmış bu əsər təkcə bir müəllifin yaradıcılığına həsr olunmuş araşdırma deyil, bütövlükdə müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının nəzəri-estetik problemlərini əhatə edən sanballı elmi tədqiqat nümunəsidir. Azərbaycan ədibləri həmişə uşaq tərbiyəsinə xüsusi diqqət göstərmişlər. Dahi Nizamidən tutmuş müasirimiz Zaur Ustaca qədər şairlər, söz adamları bu məsələyə ciddi və məsuliyyətli bir iş kimi baxmışlar. Ən yaxın keçmişimizə nəzər salsaq, Abbasqulu Ağa Bakıxanovun xidmətləri xüsusi ilə diqqətə layiqdir. Belə ki, Abbasqulu ağa Bakıxanov uşaq tərbiyəsini maarifçiliyin əsası hesab etmiş, pedaqoji görüşlərini məşhur “Təhzibül-əxlaq” (Əxlaqın tərbiyəsi) əsərində sistemləşdirmişdir. O, uşaqların fiziki və əqli inkişafına xüsusi önəm vermiş, təlim-tərbiyə prosesinin erkən yaşlardan mərhələli şəkildə, valideynlərin nümunəsi və mülayim münasibəti əsasında qurulmasını tövsiyə etmişdir.
Bakıxanovun uşaq tərbiyəsi ilə bağlı əsas prinsipləri aşağıdakılardır:
Nümunəvi valideynlik: O, uşaqların tərbiyə olunmasında ən təsirli vasitənin böyüklərin özlərinin əxlaqlı davranması və şəxsi nümunə göstərməsi olduğunu vurğulamışdır.
Mülayimlik və mərhəmət: Tərbiyə prosesində fiziki cəzanın və kobudluğun əleyhinə olmuş, uşaqlara qarşı səbirli və mehriban davranmağı məsləhət görmüşdür.
Elm və əmək: Uşaqların elmə, biliyə və faydalı əməyə yönləndirilməsini vacib saymış, tənbəlliyi və boş dayanmağı bəşəri eyiblərin ən pisi hesab etmişdir.
Müasir dövrümüzdə də bu cür fundamental əsaslar üzərində bərqərar olmuş uşaq ədəbiyyatımız haqqında çox danışılır, lakin bu sahənin poetikası, sənətkarlıq sistemi və estetik mahiyyəti barədə geniş, sistemli araşdırmaların sayı o qədər də çox deyil. Ayətxan Ziyad məhz bu boşluğu doldurmağa çalışaraq Zaur Ustacın uşaq poeziyasını ayrıca bir elmi tədqiqat obyekti kimi araşdırmış, onun yaradıcılığını yalnız məzmun baxımından deyil, poetik quruluşu, bədii sistemi, obrazlar aləmi, dil və üslub xüsusiyyətləri baxımından da təhlil etmişdir.
Monoqrafiyanın ən mühüm cəhətlərindən biri müəllifin uşaq ədəbiyyatına yeni baxış ortaya qoymasıdır. Ayətxan Ziyad israrla vurğulayır ki, uşaq ədəbiyyatı sadəcə uşaqlardan bəhs edən əsərlər deyil; həqiqi uşaq ədəbiyyatı uşağın dünyasını yaşadan, onun düşüncə tərzini, hisslərini, duyğularını və baxış bucağını bədii şəkildə əks etdirən əsərlərdir: “Bədii sözün uşağın mənəvi inkişafına təsiri danılmazdır. Erkən yaşlarda qarşılaşılan poetik mətnlər, çoxlarının düşün­dü­yü kimi, yalnız dil vərdiş­lərinin formalaşmasına xidmət etmir, eyni zamanda uşağın obrazlı düşünmə qabiliyyətini inki­şaf etdirir, onun emosional yaddaşını zənginləşdirir və este­tik zövqünün əsaslarını yara­dır. Bu baxımdan uşaq poe­ziyası sadəliklə dərinliyin, aydın­lıqla bədii təsir gücünün üzvi vəhdəti üzərində qurulan xüsusi yaradıcılıq sahəsi kimi diq­qəti cəlb edir.” Bu fikir kitab boyunca müxtəlif elmi arqumentlərlə əsaslandırılır və Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının klassik nümunələri ilə müqayisədə inkişaf istiqamətləri göstərilir.
Müəllif yalnız Zaur Ustac yaradıcılığı ilə kifayətlənmir. O, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tarixi inkişaf yoluna nəzər salır, folklordan başlayaraq klassik və müasir dövrə qədər uzanan zəngin ədəbi prosesi ümumiləşdirir. Xalq yaradıcılığı nümunələri, Abdulla Şaiq, Zahid Xəlil və digər görkəmli uşaq ədiblərinin yaradıcılığı fonunda XXI əsr uşaq poeziyasının yeni xüsusiyyətləri təhlil olunur: “Çünki, məsələn, VI sinfin tədris proqramında N.Gən­cə­­vi­nin “Yaralı bir uşağın dastanı” ilə “Nizami Gəncəvi-Ata nəsihəti-Kamran M.Yunis” [Uşaq bilik portalı] əsərləri uşaq mənzum hekayələri kimi, həmçinin, “Atanın oğluna nəsi­həti”, “Kərpickəsən kişinin dastanı”, eləcə də, S.Vurğunun “Azərbaycan”, Ana”, “Ceyran”, “Dağlar”, B.Vahab­zadənin “Kitab”, “Müəllim”, “Bayraq”, “İlk dərs” və adlarını sonuncu olaraq sadaladığımız bu qism əsərlər uşaq ədəbiyyatı nümu­nəsi kimi təqdim olunur ki, əslində həmin əsərlər heç də uşaq şeirləri deyil, uşaqlar üçün yazılmış, yaxud uşaqlardan bəhs edən əsərlərdir.”
Kitabın diqqətçəkən məqamlarından biri də Zaur Ustac yaradıcılığının yalnız poetik deyil, pedaqoji baxımdan da qiymətləndirilməsidir. Müəllif göstərir ki, Zaur Ustacın “Gülünün şeirləri”, “Güllünün şeirləri”, “Gülüzənin şeirləri”, “A1” kimi kitabları uşağın əlifba, rəqəmlər, təbiət, Vətən və ailə haqqında ilk təsəvvürlərinin formalaşmasına xidmət edən bədii nümunələrdir: “Unudulmamalıdır ki, uşaq ədəbiyyatı uşaqlarla bağlılığı olan yox, uşaq dünyasını anladığımız, mənimsə­diyimiz və yenidən yaşadığımız anları qələmə alan əsər­lərdir. ” Bu əsərlərdə didaktika poetik ahənglə birləşərək uşağın düşüncə dünyasına təbii şəkildə daxil olur.
Ayətxan Ziyadın tədqiqatında ən maraqlı məqamlardan biri də XXI əsr uşağının psixologiyasına münasibətdir. Müəllif hesab edir ki, bu günün uşağı əvvəlki nəsillərin uşağından fərqlənir; o, texnologiya ilə yaşayan, informasiyanı sürətlə qəbul edən, fərqli düşünən bir nəsildir. Deməli, müasir uşaq ədəbiyyatı da həmin uşağın maraq və psixologiyasına uyğun qurulmalıdır. Bu baxımdan Zaur Ustacın şeirləri müasir uşağın həyat ritmini, dünyagörüşünü və təfəkkürünü əks etdirən uğurlu nümunələr kimi təqdim olunur: “Uşaq əsərlərinə nümunə olaraq isə, məsələn, Z.Xəlilin “Uçan çıraqlar”, “Mən rəngləri tanıyıram”, “Göydən üç alma düşdü”, “Torağaylar oxuyur”, “Cırtdanla Azmanın yeni sər­gü­­zəştləri”, “Здраствуй Джиртан!” və s. şeir və nəsr kitab­larına daxil edilən əsərləri, Zaur Ustacın “Gülünün şeirləri”. “A1”, “Gülüzənin şeirləri” kitablarına daxil edilmiş şeirləri göstərə bilərik.”
Monoqrafiyanın digər üstünlüyü zəngin nəzəri bazaya söykənməsidir. Müəllif Azərbaycan və dünya uşaq ədəbiyyatı nəzəriyyəsinə aid elmi mənbələrdən istifadə edir, poetika, obraz sistemi, kompozisiya, ritm, dil, üslub, bədii sadəlik və sənətkarlıq problemlərini müasir filoloji metodologiya əsasında şərh edir. Bu yanaşma kitabı təkcə publisistik yox, həm də akademik dəyərə malik bir elmi əsərə çevirir.
Əsərin dili xüsusi qeyd olunmalıdır. Elmi araşdırma olmasına baxmayaraq, kitab ağır terminologiyaya qapılmır. Müəllif mürəkkəb nəzəri fikirləri sadə və anlaşıqlı üslubda təqdim edir. Bu isə monoqrafiyanı yalnız filoloqlar üçün deyil, müəllimlər, tələbələr, valideynlər, kitabxanaçılar və ümumiyyətlə uşaq ədəbiyyatına maraq göstərən geniş oxucu auditoriyası üçün də maraqlı edir.
Monoqrafiyanın mühüm xidmətlərindən biri də Zaur Ustac yaradıcılığını müasir Azərbaycan uşaq poeziyasında ayrıca bir hadisə kimi təqdim etməsidir. Müəllif göstərir ki, Zaur Ustac uşağın dili ilə danışmağı, onun duyğularını hiss etməyi, sadə sözlə böyük mənalar ifadə etməyi bacaran şairdir. Bu xüsusiyyətlər onun əsərlərini sadəcə uşaq şeiri deyil, həm də milli uşaq poeziyasının müasir inkişaf mərhələsinin nümunəsi kimi qiymətləndirməyə əsas verir: “Z.Ustacın uşaq əsərləri azyaşlının özünü görüb-biləcəyi, deyilənləri dərk edib qəbul edə biləcəyi, sevə-sevə könlünə və  koksünə hopdurub dilə gətirə biləcəyi şeirlərdir. Kitab oxumaqda hələ səriştəsiz olan azyaşlı bu şeirləri ona görə sevir, qəbul edir ki, Z.Ustac azyaşlılar üçün nəzərdə tutduğu şeirlərin alt qatında uşağın özünü görməyi bacarır, onun dünyagörüşü sərdəddinə enir, azyaşlının həyatda seyrçi nəzərlərlə gördüklərinə baxışlarını müəyənləşdirməyi və bu BAXIŞ­LARIN SEHRINƏ düşüb onları misralara çevirməyi bacarır:

“Bax, bu bina məktəbdir,

Burdan keçirəm hər gün,

Yeyirəm tez böyüyüm

Məktəbli olam bir gün”

***

“Eyvanda gül-çiçəklər…

Əylənib oynayırıq.

Biz eyvandan heç zaman

Aşağı boylanmırıq”.”
Kitabın başqa bir mühüm cəhəti isə gələcək tədqiqatlara yol açmasıdır. Burada irəli sürülən nəzəri müddəalar gələcəkdə Azərbaycan uşaq poeziyası üzrə yazılacaq dissertasiyalar, monoqrafiyalar və elmi məqalələr üçün ciddi metodoloji baza rolunu oynaya bilər.
Əslində Ayətxan Ziyad bu kitabla təkcə Zaur Ustac yaradıcılığını araşdırmır. O, bütövlükdə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının bugünkü inkişaf səviyyəsini, problemlərini və perspektivlərini göstərir, uşaq poeziyasına münasibətdə yeni elmi baxış formalaşdırmağa çalışır: “Əlbəttə, tədqiqatçı üçün mövzunu hansı yöndə işləmə­sinin elə də ciddi önəmi yoxdur. Əksinə, “uşaqlar üçün əsərlərində” anlayışı “uşaq əsərlərinin” anlayışı ilə müqayi­sə­də daha geniş, əhatəli məzmun daşıdığı üçün tədqiqatçıya mövzuya daha şaxəli yanaşmaq – yazıçının həm uşaq əsər­lərini, həm də uşaqlar haqqında yazdığı əsərləri tədqiqata cəlb etmək imkanı yaradır.  “Uşaq yazıçısı necə və kimlər ola bilər?” sualını V.Q.Belinski belə cavablandırıb: “Uşaq yazıçısının yaran­ması üçün olduqca çox şərtlər vardır: nəcib, sevən, diqqətli, sakit, körpəcə sadədil bir qəlb, yüksək məlumatlı bir idrak, predmetlərə aydın bir baxış, yalnız canlı bir təsəvvür deyil, həm də şairanə bir xəyal, hər şeyi canlı, zəngin surətlər halında təsəvvür etməyə qabil bir xəyal lazımdır””
Nəticə etibarilə “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” monoqrafiyası müasir Azərbaycan filologiyasının dəyərli elmi nailiyyətlərindən biridir. Bu əsər həm Zaur Ustac yaradıcılığının elmi şəkildə öyrənilməsi, həm də Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının nəzəri əsaslarının zənginləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ayətxan Ziyadın gəldiyi qəti nəticə belədir: “Qətiyyətli olaraq qəbul etmək gərəkir ki, uşaq ədəbiy­yatı – sadəcə uşaqlar haqqında yazılan, yaxud uşaqlardan bəhs edən, uşaqlarla bağlılığı olan əsərlər yox, uşaq dün­yası və bu dünyanın içində uşağın özü görünən əsərlərdir. Uşaq ədəbiyyatı – uşağı anladığımız, dərk etdiyimiz, uşaq dünyasını mənimsədiyimiz və içimizə hopdurub onu təzə­dən yaşadığımız anları qələmə alan əsərlərdir.“
Belə əsərlər göstərir ki, uşaq ədəbiyyatı heç də “kiçiklər üçün yazılan sadə mətnlər” deyil. O, xalqın gələcəyini formalaşdıran böyük mənəvi məktəbdir. Ayətxan Ziyadın monoqrafiyası da bu məktəbin elmi pasportu kimi Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında öz layiqli yerini tutur.
12.07.2026. Bakı.

Müəllif: Günnur Ağayeva

ədəbiyyatşünas-tənqidçi

ZAUR USTAC – ÖVLADIYAM

SƏNİ ELƏ SEVDİM Kİ!..

Zaur Ustacın “Buta”sı

Zaur Ustacın “Buta”sı haqqında

ZAUR USTACIN YAZILARI

QƏNDAB XANIMIN YAZILARI

GÜNNUR XANIMIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

ÖVLADIYAM
Müzəffər ordunun şanlı əsgəri,
Ərənlər yurdunun ər övladıyam!
Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox,
Babəklər yurdunun hürr övladıyam!
* * *
Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü,
Ədalət, həqiqət bağrımda közdü,
Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü,
Mövlalar yurdunun nur övladıyam!
* * *
Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm,
Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm,
Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm,
Alovlar yurdunun nar övladıyam!
* * *
Unutma, şah babam Xətai başdı,
Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı,
İlham, nə keçilməz sədləri aşdı,
İgidlər yurdunun nər övladıyam!
* * *
Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var,
Gen dünya yağıya daim olub dar,
Düşmən qarşımızda yenə oldu xar,
Aslanlar yurdunun şir övladıyam!
* * *
Göydən Yer üzünə ərmağan, payam,
Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam,
Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam,
Ozanlar yurdunun sirr övladıyam!
* * *
Ustacam, vətənim vətən içində,
Axıb duruluruq zaman köçündə,
Min bir anlamı var, adi “heç”in də,
Aqillər yurdunun pir övladıyam!
13.11.2020. Bakı.

Müəllif: Zaur USTAC

Nisə Kərimovanın yazıları

I>>>> Rənglərin Şahzadəsi

Daha çox məlumat burada

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I