Kaş ki sözlərimə inanmayaydın, Bir yalan biləydin doğru arzunu. Əlçatmaz, ünyetməz gümana belə Əlimi açmazdım ömrüm uzunu.
Bəlkə nahaq yerə ürək sirrimi Xahişsiz, filansız açmışam mən də… Vəsfinə yazdığım şeirlərimi Oxuyub kiməsə, öyünürsən də.
Gecənin gözündə əriyən kimdi?- Bu qismət soyuqluq üzündən düşüb. Ay da doğma idi, ulduz da doğma, Daha gecələr də gözümdən düşüb.
Necə yaxın idik gözlə qaş kimi, Necə uzaq düşdük göy üzü qədər. Duman da biz olduq, qaya-dağ da biz, Uzanan yolları qınadıq…hədər!
Yollarım üstünə yağan qar kimi Ələnir üstümə suallar indi. Yüz-yüz sorğuların cavabı bumu?- Hə… biri var idi, biri yox idi…
Əfrahim Hüseynli, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Qızıl Qələm” Media Mükafatı, “İbn Sina”, “Cəsarətli qələm”, “Xəmsə”, “Həməşəra” və “Nizami Gəncəvi” Fəxri Diplomları laureatı, həkim, şair Cəlilabad rayonu
Layihə rəhbəri: İlqar İsmayılzadə fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Ziyadar” Mükafatı, “Qızıl Qələm” və “Zəfər” Media Mükafatları Laureatı, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist
Erkən orta əsrlər dövründən başlayaraq Qurani-Kərim ədəbi dilin və mədəniyyətin əsas istinad nöqtələrindən biri hesab olunurdu. Bu da dövrün dini icmasının əsas dünyagörüşü idi. Quran dini kitab olmaqla yanaşı, həm də elm, əxlaq, hüquq və ədəbi-pedaqoji mədəniyyətin əsas mənbələrindən biridir.
Klassik Şərq ədəbiyyatında Quran ayələrindən və hədislərindən sitat gətirmək və “təlmih”i (məşhur dini və tarixi hədislərə diqqət yetirmək) vurğulamaq ənənə nümunəsi hesab olunurdu. Təbii ki, oxucular da şairin işarələrini asanlıqla başa düşürdülər.
Bu gün çağdaş dövrümüzün gənc oxucusuna klassik şairlərin (İbn Sina, Fərabi, Xaqani Şirvani, Nizami Gəncəvi, İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli, Şah İsmayıl Xətai və b.) poetik fikirlərindəki dini və tarixi iqtibaslara aydınlıq gətirilməsinə zəruri ehtiyac duyulur.
Əsərlərini Quran, hədis və irfan təlmihləri ilə zənginləşdirən parlaq nümayəndələrdən biri də ruh şairi Xaqani Şirvanidir.
Xaqani Şirvani yazır ki, mənə dini və elmi bilikləri öyrədən əmim olmuşdur. Xaqani əmisi vasitəsilə həyatın keşməkeşli yollarında doğru yolu tapdığını və həm əxlaqi, həm də intellektual sahədə yüksəldiyini qeyd edərək poetik dildə yazır:
Bil, mənim böyüyüm, yol göstərənim,
Tərbiyə verənim əmimdir mənim.
Sözləri hər zaman qətiydi onun,
Şagirdi – Ərəstu, bir də Əflatun.
Hermesə üçbucaq elmini, zaman,
Onun idrakıyla öyrətmiş, inan!
Oxudu “Quran”dan ayələr mənə [Bax: Xaqani Şirvani. Seçilmiş əsərləri. 2004 səh.87].
Xaqani əmisi, Kafiəddin Ömər Osmanın ona verdiyi tərbiyə və elm sayəsində həyatında əhəmiyyətli bir dönüş etdiyini qeyd edir. Burada tərbiyə və mentorluq (Mentor təcrübəli, bilikli və ya mütəxəssis bir şəxs; Mentee mentorunun köməyindən faydalanan və ondan öyrənən şəxs mənasında) ideyası əsas yer tutur. Xaqani əmisi tərəfindən yalnız əxlaqi, həm də intellektual mənada yönləndirildiyini ifadə edir. Bu, elmin və təhsilin insanın şəxsiyyətinin formalaşmasında, həmçinin həyatda doğru yol seçməsində nə qədər əhəmiyyətli olduğunu vurğulayır. “Yetimlik divinin qaçdım əlindən” ifadəsi, Xaqaninin tərbiyə və elm sayəsində çətinliklərdən, yanlış yollardan uzaq durduğunu və həyatını düzgün istiqamətdə qurduğunu simvolizə edir. “Yetimlik divi” başsız qalan bir uşağın və ya şəxsiyyətin çaşqın vəziyyətini göstərir. Bu div, bəlkə də boşluq və qeyri-müəyyənlikdir və əmisi sayəsində bu vəziyyətdən nicat tapmışdır.
Yan Amos Komenski yazır ki, elm və bilik “elə təlim edilməlidir ki, insanlar mümkün olduğu qədər, bilikləri kitablardan deyil, göydən və yerdən, palıddan və ağcaqayından əldə etsinlər” [Bax: Böyük didaktika. Bakı: Elm və təhsil, 2012, səh.142]. Xaqani Şirvaninin həyat fəlsəfənə nəzər salan zaman görürük ki, Kafiəddin Ömər Osman qardaşı oğluna yalnız kitablardan deyil, həyatın özündən – təbiətdən, ətraf aləmdən, gündəlik təcrübədən və müşahidələrdən də bilik qazandırmışdır. Deməli, əsl təlim, yalnız nəzəri məlumatlarla deyil, ətraf mühitlə bağlı gerçək təcrübə və öyrənmə ilə də inkişaf etməlidir. Necə ki, pedaqogikada oxuyuruq: “tətbiq edilə bilməyən bilik şagirdə lazım deyil” [Bax: A.Abbasov., H.Əlizadə. Pedaqogika. Bakı: 2024, səh.170]. Hər bir öyrənilən bilik, əgər reallıqda istifadə edilmirsə, ona olan ehtiyac və dəyər də azalır. Təhsil, gələcək həyatda faydalı olacaq bilik və bacarıqlarla təmin edilməsi üçün nəzərdə tutulmalıdır.
Xaqani əmisi vasitəsilə yüksək elmi və fəlsəfi mülahizələrə malik olduğunu və elmin sirlərinə dərindən bələd olduğuna işarə edir. Hermesin üçbucaq elmini və Qurandan ayələr oxumağı isə “böyük intibah ziyalısının, şairinin” [Bax: Ə.Səfərli, X.Yusifov. Qədim və orta əsrlərdə Azərbaycan ədəbiyyatı. Bakı: 1982, səh.70] təkcə Qərb fəlsəfəsi ilə deyil, həm də islam təlimi ilə zənginləşdirilmiş bir təhsil aldığını nümayiş etdirir.
Xaqani burada, yalnız fəlsəfəni deyil, dini təhsilin də əhəmiyyətini qeyd edir. “Oxudu “Quran”dan ayələr mənə” ifadəsi, Xaqaninin əmisi tərəfindən dini biliklərə də yönləndirildiyini və Quranın onun həyatında və düşüncə sistemində mühüm rol oynadığını bildirir. Bu, islamın əsas prinsiplərinin Xaqaninin əxlaqi və intellektual inkişafında vacib bir təməl olduğunu göstərir.
“Xaqani yaradıcılığında hərflər, rəqəmlər də tərbiyəvi təsvir vasitələri sırasına daxildir” [Bax: Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. Üç cilddə, I cild. Bakı: 1960, səh.100]. Xaqani, əmisi Ömərin ona verdiyi elmi təhsil, məntiqi düşüncə və həyat yolunu göstərmə bacarığını yenə də böyük hörmət və minnətdarlıqla ifadə edir.
Mənə dil qanunu öyrətdi əmim,
Qoymadı səhv edəm, oldu həmdəmim.
Məni üç elmdən etdi xəbərdar,
Ağıl, fəhm, hiss oldu onlardan izhar.
O, mənə şərh etdi hər bir məfhumu,
Sonra da öyrətdi elmi-nücumu…
Dəlillə, sübutla eylədi bir-bir,
“Quran”ın yüz on dörd sirrini təbir,
Çox asan yol ilə o mahir insan,
Etdi “bir”, “iki”, “üç”, “dörd”, “beş”i bəyan [Bax: Xaqani Şirvani. Seçilmiş əsərləri. Bakı: 2004, səh.89].
Xaqani Şirvani əmisi Ömərin ona dilin düzgün istifadə qaydasını və dil qanunlarını öyrətdiyini bildirir. Bu, Xaqaninin şairlikdə və yazılı ifadələrdə daha incə və təmiz bir üslub inkişaf etdirdiyini göstərir. Eyni zamanda, “səhv etməmək” və “həmdəm olmaq” ifadələri, əmisi tərəfindən ona düzgün təhsil və tərbiyə verilməsini, həm də onun həyatında doğru yolu göstərən şəxs olduğunun bariz nümunəsidir.
Xaqani əmisi tərəfindən ona aşılanan “üç əsas elm”i: ağıl, fəhm və hiss kimi dəyərləri təsvir edir.
Ağıl – insanın təfəkkürünü və düşüncə qabiliyyətini;
Fəhm – mühakimə və anlayış qabiliyyətini;
Hiss – insanın mənəvi duyğularını ifadə edir.
Bu üç elm, insanın həm məntiqi, həm də mənəvi tərəflərini inkişaf etdirən elmlərdir. Xaqani burada əmisi Ömərin elmi dünyagörüşünün hərtərəfli və dərin olduğunu bildirir.
“O, mənə şərh etdi hər bir məfhumu, Sonra da öyrətdi elmi-nücumu”.
Bu misra əmisi Ömərin yalnız bilikləri öyrətməklə kifayətlənmədiyini, həm də hər bir məfhumun mənasını və dərinliyini şərh edərək öyrətdiyini göstərir. Xaqani əmisi tərəfindən verilən təhlil və açıqlamaların həyatına necə təsir etdiyini qeyd edir. Elmi-nücum (ulduz elmi və ya astrologiya) müsbət bir şəkildə elmin dərinliyinə dair sistematikanı göstərir.
“Dəlillə, sübutla eylədi bir-bir, “Quran”ın yüz on dörd sirrini təbir”. Xaqani əmisi Ömərin məntiq və sübutlarla hər şeyin doğru şəkildə izah edildiyini qeyd edir. Bu, həm rasional (məsələli düşüncə) yanaşmasını, həm də “Quran”ın sirlərinin təfsirini (şərhini) göstərir. “Yüz on dörd sirr” Quranın müxtəlif ayələrini və onların dərin mənalarını şərh etmək deməkdir.
Xaqani əmisi Ömərin ona çox sadə və anlaşılan üsul, vasitə və tərzlərlə elmi tədris etdiyini qeyd edir. Burada əmisi, kompleks mövzuları anlaşılan bir şəkildə izah edir, elmi anlayışları “bir”, “iki”, “üç”, “dörd”, “beş” kimi strukturda təqdim edir. “Bir – Allah, iki – iki dünya, üç – nəbatat, çəmadat, heyvanat, dörd – dörd ünsür: su, od, torpaq, hava, beş – hiss: dad bilmək, görmək, eşitmək, ləms və iyi bilmək (bəzən beş rəqəmi – Məhəmməd peyğəmbərin əbası altında hüzur tapanlara da aid edilir ki, bunlara “Pənctəni-aliəba” – “beş nəfərdən ibarət ailə üzvü” deyilir), altı – cəhətlər: ön, arxa, sağ, sol, yuxarı və aşağı, yeddi – yerin yeddi təbəqəsi, səkkiz – behiştin səkkiz qapısı (göyün təbəqələri), doqquz – doqquz fələk (doqquzuncu fələk – Allahın qərar tutduğu yerdir.) Xaqani yuxarıdakı beytdə əmisinin rəqəmlərin bu sirrini ona öyrətdiyini xəbər verir” [Bax: Xaqani Şirvani. Seçilmiş əsərləri. Bakı: 2004, səh.583]. Bu, Xaqaninin əmisi tərəfindən sadə metodla dərin elmləri öyrənmə prosesini necə təqdir etdiyini göstərir.
Göründüyü kimi Ömər Kafiəddin Xaqaniyə yalnız intellektual deyil, həm də mənəvi dünyanı anlamağa kömək etmiş, ona ağıl, fəhm və hiss kimi həyati və mənəvi dəyərləri aşılamağa çalışmışdır. “Ağıl təfəkkürün məhsulu olması ideyasını irəli sürür” [Bax: O.Həsənli. Təhsilin müasir psixoloji problemləri. Naxçıvan: 2017, səh.188]. Ömər Osman qeyd etdiyimiz kimi ağıllı və sistemli tədris üsulları ilə Xaqaninin həm dini, həm də elmi mövzuları asanlıqla mənimsəməsinə imkan yaratmışdır.
Şəriətdən kənar elm yoxdur, bil,
Varsa qara xaldır, heç bilik deyil [Bax: Xaqani Şirvani. Seçilmiş əsərləri. Bakı: 2004, səh.49].
Bu misra şairin şəriət (İslam dini qanunları) və elm arasındakı əlaqəyə dair güclü bir fikri ifadə edir. Şair elm və biliklərə dini baxışla yanaşır və şəriətlə uyğun olmayan elmlərin qeyri-kamil olduğunu vurğulayır. Bu misra, şairin şəriət və elm arasındakı əlaqəni necə gördüyünü açıq şəkildə ifadə edir. Şairin nəzərində, elm yalnız şəriətlə uyğunlaşarsa, doğru və kamil olur. Yəni, islam təlimləri çərçivəsində öyrənilən və tətbiq olunan elm, həm dini, həm də dünyəvi mənada doğru sayılır. Şəriət yalnız dini qanunlar deyil, həm də həyatın hər sahəsində düzgün yaşamağa yönəlmiş təməl bir göstərici kimi təqdim edilir. Şair, dini biliklə dünyəvi bilik arasında bir uyğunluq yaratmağa çalışır. Şəriətə zidd elm isə şairin fikrincə, qara xal kimi qaranlıq və yanlış bir şeydir, yəni ona həqiqi elm demək olmaz. Şair burada həm dini elmlərin, həm də dünyəvi elmlərin şəriətə uyğun olmasının vacibliyini vurğulayır. Bu yanaşma, islam mədəniyyəti daxilində elmin və biliklərin yalnız dini və mənəvi prinsiplərlə uyğunlaşdıqda dəyərli olduğunu ifadə edir.
Aləm” sözü “elm”dən yaranmışsa da, ancaq,
Cəhalət bu aləmdən elmi qaçaq salacaq.
Elm əhlinin ürəyi əcəb böyük ürəkdir,
İdris öz şüuruyla göyə yüksələcəkdir [Bax: Xaqani Şirvani. Seçilmiş əsərləri. Bakı: 2004, səh.332].
Xaqani elm və cəhalət, bilik və qavrayış arasındakı münasibətləri dərin şəkildə şərh edir. Şair elmin və cəhalətin dünyaya olan təsirini və elmə yiyələnənlərin mənəvi və intellektual yüksəlişini izah edir. “Aləm” və “elm” sözləri burada həm mənaca, həm də fonetik olaraq bir-birinə yaxınlaşdırılır. Şair, “aləm”in (kainatın və dünyanın) “elm”dən (bilikdən və təhsildən) qaynaqlandığını bildirir. Lakin cəhalətin bu aləmdən qaçmasına və ya yox olmasına səbəb olacağını qeyd edir. Şair, elmin insanlar və cəmiyyətlər üçün nə qədər vacib olduğunu, amma cəhalətin elmə və biliklərə necə zərər verə biləcəyini göstərir.
“…Öz fikir və hisslərini təsirli və incə sözlərlə ifadə etməyi sevən” [Bax: Məhəmmədəli Tərbiyət. Danişməndani Azərbaycan. Bakı: 1987, səh.67] Xaqani Şirvani elm əhlinin yalnız ağıllı və bilikli deyil, həm də mənəvi dəyərlərə və böyük ürəklərə sahib olduğunu vurğulayır. İdris Peyğəmbər islam mədəniyyətində və dini təfsirdə çox bilikli, hikmətli və göyə yüksəlmiş bir peyğəmbərdir. Şair İdris Peyğəmbərin şüuru ilə göyə yüksəlməsini təkcə fiziki yüksəliş kimi deyil, həm də mənəvi və elmi yüksəlişi kimi nəzərdə tutur. Bu, elmin insanı ruhən ucaltdığını və insanların mənəvi inkişafını təmin etdiyini göstərir.
Cəhalət elmin qarşısında bir maneə olaraq təqdim edilir, yəni biliksizlik elmin yayılmasına və insanların inkişafına zərər verə bilər. Eyni zamanda, şair, elm əhlinin yalnız ağıllı deyil, həm də mənəvi və gözəl ürəkli insanlardan ibarət olduğunu qeyd edir. İdris Peyğəmbərin göyə yüksəlməsi də, elmin, insanın mənəvi yüksəlişi ilə əlaqəli olduğuna işarədir.
Ey Xaqani, din elmi, bil, kimiyadır, unutma,
Könüllərin məxzəninə layiqdir bu kimiya.
Əgər nəfsin bir mis kimi pas atarsa bir zaman,
Onu silmək üçün yalnız budur yararlı dərman [Bax: Xaqani Şirvani. Seçilmiş əsərləri. Bakı: 2004, səh.408].
Fikrimizcə şair din elminin və biliyin yüksək dəyərini, həmçinin nəfsin (insanın daxili arzularını, eqosunu) və ilahi təmizlənmənin rolunu müzakirə edir.
Şair, din elmini kimya ilə müqayisə edir. Kimya burada saflaşdırıcı, təmizləyici və qızıl kimi dəyərli bir elm olaraq göstərilir. Din elmi, insanların könüllərini (ruhlarını) saflaşdırmaq və təmizləmək məqsədi güdür. Könüllərin məxzəni (Məxzən ərəb mənşəli söz olub – xəzinə mənasını ifadə edir) ifadəsi, insanların daxili xəzinəsini, hisslərini və niyyətlərini nəzərdə tutur. Bu misra ilə şair, din elminin insanın ruhunu təmizləyən, həm də mənəvi inkişafını təmin edən bir elm olduğunu vurğulayır. Bu elm, yalnız dünyəvi fayda vermir, həm də insanın mənəvi təmizliyinə xidmət edir.
Şair insanın nəfsinin (eqo və arzu hisslərinin) gücləndiyini və ruhani təmizliyinə zərər verdiyini bildirir. “Mis kimi pas atarsa” ifadəsi, nəfsin zamanla insanın ruhunu və qəlbini çirkləndirən bir yükə çevrildiyini göstərir. Fikrimizcə, “pas”, ruhun çirklənməsi və mənəvi inkişafın əngəllənməsi kimi başa düşülür. “Onu silmək üçün yalnız budur yararlı dərman” ifadəsi, din elminin və kamilliyin (yüksək mənəviyyatın) bu pası təmizləyən tək vasitə olduğunu bildirir. Yəni, şair nəfsin mənfi təsirlərindən yaxa qurtarmaq üçün din elminin tətbiqinin ən faydalı “dərman” olduğunu qeyd edir. Bu, təmizlənmə və mənəvi təkmilləşmənin yolu kimi göstərilir.
Şair, bildirir ki, din elmi yalnız bilik və məlumatla deyil, həm də könül və qəlb təmizlənməsi ilə əlaqəli bir sahədir. Şair, nəfsin (insanın daxili arzu və ehtiraslarının) insanın inkişafını necə əngəllədiyini və din elminin bu mənfi təsirlərdən təmizlənmək üçün tək vasitə olduğunu bildirir.
Bir elm Kəbəsi, qələmi, məclisi, təmiz,
Zəmzəmlə qarə daşa bərabərdi, şübhəsiz [Bax: Xaqani Şirvani. Seçilmiş əsərləri. Bakı: 2004, səh.378].
Xaqani Şirvani elmin müqəddəsliyini və yüksək qiymətini kainatdakı müqəddəs yerlərlə müqayisə edir. Kəbə, islamda Allahın evini təmsil edir və dünyanın ən müqəddəs yeri sayılır. Şair elmi Kəbə ilə müqayisə edərək, onun mənəvi və ruhani əhəmiyyətini vurğulayır. Elm yalnız bilik deyil, həm də insanın təmizlənməsi, yüksəlməsi və ruhunun inkişafı üçün vacib bir vasitədir.
Qələm burada yazının, təhsilin və bilikləri yaymanın rolu kimi ifadə edilir. Məclisi isə – elm məclisi, yəni elm haqqında düşüncələrin, müzakirələrin yeri kimi göstərir. Şair, bu üç elementi – qələm, məclis və təmizliyi – elmə aid edərək, onun nə qədər müqəddəs və yüksək olduğunu ifadə edir.
Zəmzəm suyu, Məkkədəki Zəmzəm bulağından gəlir və islam dünyasında çox müqəddəs sayılır. Həmin bulaq, islamda İbrahim peyğəmbərin və onun oğlu İsmayılın həyatını xilas etmək üçün yaranmışdır. Şair elmi Zəmzəm suyu ilə müqayisə edir. Bu da onun müqəddəsliyini və həyat verən rolunu təmsil edir.
Qara daş, Kəbə dağının içində yerləşən və islam zəvvarları tərəfindən öpülən bir daşdır, ona da çox böyük dini hörmət göstərilir. Şairə görə, elm də Zəmzəm suyu və qara daş kimi müqəddəs bir şeydir. Çünki elm də insanın mənəvi təmizliyini təmin edir və mənəvi yüksəlişə səbəb olur.
Xaqani Şirvani bu şeir parçası ilə oxucuda mənfi xüsusiyyətlərə qarşı nifrət, müsbət xüsusiyyətlərə hörmət hissi yaratmağa çalışır. Əxlaqi dəyər daşıyan bu şeir parçasında İslam əxlaqında mənfi xüsusiyyət kimi lənətlənən cahillik, yalan, rüşvət, qanunsuz qazanc və xalqa qarşı böhtan tənqid olunur. Şair də istehzalı dili ilə bu qüsurları ifşa edir, Quran və hədisləri izah edərkən onları mənəvi dəyərlərlə tam şəkildə çatdırır.
Xaqani Şirvani şeirin ilk misrasında nadan adamların fəzilətli insanlara olan istehzasını tənqid edir. Bu fikir Qurani-Kərimin Zümər surəsinin doqquzuncu ayəsində belə ifadə olunur: “Məgər bilənlərlə bilməyənlər birdirlər? Yalnız əsl ağıl sahibləri ibrət götürərlər” [Bax: Zümər surəsi, ayə – 9]. Ayə misra ilə eyniyyət təşkil edir. Ayədə bilik və hikmət sahiblərinin üstün mövqeyi vurğulanır və şair göstərir ki, insanın cahilliyi onu bu həqiqətdən məhrum edir.
Şairin rüşvət və haram qazanc haqqında düşüncələri Quranın əxlaqi prinsiplərinə uyğundur. “Mallarınızı öz aranızda haqsız yerə yeməyin və camaatın mallarının bir qismini günah və haqsız yolla yemək üçün (əməlinizin haram olmasını) bilə-bilə onu, (rüşvət kimi) qazılara (hakimlərə) tərəf yönəltməyin” [Bax: Bəqərə surəsi, ayə – 188] ayəsi haram yolla qazanılmış qazancı qadağan edir. Peyğəmbər (Ona Allahın salavatı və salamı olsun) buyurmuşdur: “Rüşvət verənə də, alan şəxsə də Allah lənət etsin”. Bu hədis şairin rüşvəti cəmiyyət üçün təhlükəli bir element kimi təqdim etməsinin dini əsasını müəyyən edir.
Yalanın şeirdə həyatın əsas prinsipinə çevrilməsi də kəskin tənqid olunur. Quranda: “Ey iman gətirənlər, Allahdan qorxun və doğruçularla birgə olun” [Bax: Tövbə surəsi, ayə – 119] deyilir. Peyğəmbər (s) isə belə buyurur: “Doğruluq insanı yaxşılığa, yaxşılıq isə cənnətə aparar; yalan isə insanı pisliyə, pislik də cəhənnəmə aparar”. Ayədə və hədisdə doğru ilə yalanın aqibəti aydın şəkildə izah olunur.
Şairin “Əbədi sönmüşdür qəlblərində şam” beyti emosional korluğun tərbiyəvi nümunə ifadəsidir. Quranda deyilir: “Məgər onlar yer (üzün)də gəzib dolanmayıblar ki, düşünən qəlbləri və ya eşidən qulaqları olsun?! Çünki əslində zahiri gözlər kor olmur, lakin sinələrdəki ürəklər kor olur” [Bax: Həcc surəsi, ayə – 46] ayəsi insanın əsl korluğunun mənəvi korluq olduğunu ifadə edir. Bu baxımdan, şair vicdanı sönmüş bir insan obrazını yaradır və oxucusunu halal qazanca, dürustlüyə, biliyə, mərhəmətə və yüksək mənəvi keyfiyyət kimi dəyərlərə təşviq edir. Bu baxımdan, şeir klassik İslam etikasının əsas prinsipləri ilə tam uyğun gələn dərin didaktik məzmun daşıyır.
Şairin “Şeytan asqıranda törənmiş onlar” ifadəsi sarkazmın ən təsirli nümunələrindən biridir. Burada məqsəd şeytan cildində olan insanların xarakterini göstərməkdir. Şair cəhaləti, yalanı, rüşvətxorluğu və vicdansızlığı şeytani sifətlər kimi təqdim edir və oxucusunu bu mənfi keyfiyyətlərdən uzaq durmağa səsləyir. Xaqani Şirvaninin bu yanaşması Bəqərə surəsinin 169-cu ayəsi ilə uyğun gəlir: “O (şeytan) sizə yalnız pislik və çirkinlikləri, həmçinin bilmədiyiniz şeyləri Allaha nisbət verməyi əmr edir…” [Bax: Bəqərə surəsi, ayə – 169] ifadəsi ilə uyğun gəlir. Bu ayədə insan ruhunun məhvinə səbəb olan davranışların şeytanın təsirinin nəticəsi olduğu göstərilir.
Növbəti “Çünki olsaydılar Adəm nəslindən, İsaya bənzərdi üzləri həmən” misrası və “Adəm nəslindən olmaq” ifadəsi insanın bioloji mənşəyini deyil, onun fitrətini və ilahi varlığa bağlılığını ümumiləşdirir. Quranda insanın gözəl şəkildə yaradıldığı bildirilir: “Həqiqətən. Biz insanı(n) (cismini və ruhunu) ən gözəl bir biçimdə yaratdıq (ona düz gün qamət, mütənasib üzvlər, düşünən beyin və fəzilətlərə qadir olan bir ruh verdik)” [Bax: Tin surəsi, ayə – 4]. Buna görə də, insan fitrətini qorusa ilahi ona gözəl bir həyat yaşadacaq, yox, günah və əxlaqi pozğunluq etdikdə isə ilahi onu yüksək məqamdan uzaqlaşdıracaq.
Şairin İsa peyğəmbərin adını çəkməsi təsadüfi deyil. Quranda İsa (ə) pak, mərhəmətli və Allaha itaətkar bir insan kimi təqdim olunur. “Və məni harada olsam bərəkətli bir vücud edib və nə qədər ki sağam mənə namaz (qılmağ)ı və zəkatı (verməyi) tapşırıb” [Bax: Məryəm surəsi, ayə – 31] ayəsi onun yüksək əhval-ruhiyyəli keyfiyyətlərini ifadə edir. Buna görə də şair İsa peyğəmbəri zahiri gözəl kimi yox, kamillik simvolu kimi təqdim edir. Beləliklə, bu beyt oxucuya insanın əsl təbiətinin, onun zehninin, vicdanının və əxlaqi davranışının saflığında aşkar olduğunu göstərir.
Bu beytin başqa bir incə mənası da var. “İsaya bənzərdi üzləri” ifadəsi klassik Şərq poeziyasında yalnız zahiri oxşarlıq mənasında istifadə olunmur. Burada “üz” sözü çox vaxt sima, mənəvi çöhrə, daxili aləm, nur mənalarını ifadə edir. Başqa sözlə, şair demək istəyir ki, əgər onlar həqiqətən də Adəm övladlarına layiq xarakterə malik olsaydılar, üzlərində saflıq, mərhəmət və ilahi nur görünərdi. Bu, möminlərin obrazı haqqında Quran ayəsinə uyğundur: “Onların (ibadət və itaətkarlıqlarının) nişanəsi səcdə nəticəsində üzlərində görünür” (Bax: Fəth surəsi, ayə – 29) ayəsi mənaca da səsləşir. Bu ayədə “üz” insanın mənəvi aləminin və daxili saflığının simvolu kimi təqdim olunur.
Xaqani Şirvani satirik poetikanın tərbiyəvi-didaktik imkanlarından istifadə edərək mənfi şəxsi mülk olan cəhaləti, fəsadları, yalanları, qanunsuz qazancları və mənəvi korluğu ifşa edir. Belə insanı fitrətindən uzaqlaşdığını göstərir. Qurani-Kərimdən gətirdiyimiz ayələr və peyğəmbər hədisləri ilə müqayisə göstərir ki, şeirdə ifadə olunan əxlaqi ideyalar İslam həqiqəti, ədalət, halal qazanc, bilik, hörmət və kamillik prinsipləridir.
Sonda belə qənaətə gəlirik ki, Xaqani Şirvaninin yaradıcılığının dini dünyagörüşü tərbiyəvi təfəkkürün ayrılmaz tərkib hissəsi olmuşdur. Onun Quran-Kərimə və islami dəyərlərə əsaslanan təlmihləri əsərlərinə həm mənəvi dərinlik, həm də estetik zənginlik qazandırmışdır. Müasir dövrdə isə bu ənənə yeni tərbiyəvi-didaktik axtarışlar fonunda fərqli biçimlərdə davam edir və dini motivlər əvvəlki əsrlərlə müqayisədə daha fərdi və simvolik şəkildə ifadə olunur.
Qırğızıstan Dövlət Baken Kıdıkeyeva adına Gənc Tamaşaçılar Teatrı özünün 36-cı teatr mövsümünü “İstedad və Tale” tamaşası ilə başa vurdu. İyirmi iki ildir teatrın repertuarından düşməyən bu səhnə əsəri bu gün də tamaşaçıların böyük marağına səbəb olur, bədii-estetik dəyərini və ictimai əhəmiyyətini qoruyub saxlayır. Bu fakt tamaşanın zamanın sınağından uğurla keçmiş sənət nümunəsi olduğunu bir daha təsdiqləyir.
2004-cü ildə Qırğızıstan Respublikasının xalq yazıçısı, dramaturq Canış Kulmambetov tərəfindən qələmə alınmış və rejissor Almaz Sarlıkbekov tərəfindən səhnələşdirilmiş bu tamaşa qırğız teatr sənətinin görkəmli nümayəndəsi, səhnənin kraliçası Baken Kıdıkeyevanın həyat və yaradıcılıq taleyinə həsr olunmuşdur.
Əsər təkcə görkəmli sənətkarın bioqrafiyasını nəql etmir, həm də onun daxili faciəsini, yaradıcılıq əzablarını, insani kədərini və cəmiyyətlə mürəkkəb münasibətlərini dərin bədii ümumiləşdirmə ilə təqdim edir. Tamaşanın dramaturji əsasını istedad və tale, yaradıcı şəxsiyyət və cəmiyyət, mənəvi ucalıq və paxıllıq arasındakı ziddiyyət təşkil edir.
Baken Kıdıkeyevanın şəxsi taleyi vasitəsilə yaradıcı insanların cəmiyyətdəki mövqeyi, onların layiqincə qiymətləndirilməsi və ya qiymətləndirilməməsi kimi mühüm məsələlər ön plana çıxarılır. Müəllif bu mövzunu bir insanın faciəsindən ümumbəşəri və fəlsəfi səviyyəyə yüksəldərək hər dövr üçün səciyyəvi olan mənəvi problemləri ustalıqla açıb göstərmişdir.
Tamaşanın rejissor həllində xatirələr, daxili monoloqlar, simvolik səhnələr və psixoloji keçidlər uğurla istifadə olunmuşdur. Səhnə hadisələri tamaşaçını keçmişlə bu günün, həyatla ölümün, həqiqətlə xatirənin qovuşduğu özünəməxsus bədii məkana aparır. Bu üsul qəhrəmanın daxili aləmini daha dərindən açmağa və tamaşanın fəlsəfi məzmununu gücləndirməyə xidmət edir.
Ən kəskin münaqişələrdən biri istedadın paxıllığa və bürokratik laqeydliyə qarşı mübarizəsidir. Baken Kıdıkeyevanın əsassız tənqid olunması, teatrdan uzaqlaşdırılması və yaradıcılıq mühitindəki intriqaların qurbanına çevrilməsi təkcə bir insanın deyil, bütöv cəmiyyətin mənəvi xəstəliyinin rəmzi kimi təqdim edilir. Beləliklə, tamaşa yalnız tarixi hadisələri xatırlatmır, həm də müasir dövrün problemləri haqqında düşünməyə sövq edir.
Tamaşanın uğurunda aktyor ansamblının rolu xüsusilə böyükdür. Qırğızıstan Respublikasının Xalq artisti Nazira Mambetovanın yaratdığı Baken Kıdıkeyeva obrazı tamaşanın əsas bədii nailiyyətlərindən biridir. İyirmi iki il ərzində bu rolu ifa edən aktrisa qəhrəmanın daxili aləmini, hiss və həyəcanlarını tamaşaçıya yüksək peşəkarlıqla çatdıra bilmişdir. Onun səhnə plastikasındakı ustalığı, nitq mədəniyyəti və psixoloji vəziyyəti ifadə etmək bacarığı obrazın canlı və inandırıcı alınmasını təmin edir. Tamaşaçı səhnədə aktrisanı deyil, sanki Baken Kıdıkeyevanın özünü görür.
Nuray Askarbek qızının canlandırdığı Darkül Küyükova obrazı da tamaşanın emosional təsirini artıran mühüm aktyor işlərindən biridir. Aktrisa insanpərvərlik, dostluq və yaradıcı insanlar arasındakı qarşılıqlı hörmət hisslərini inandırıcı şəkildə təqdim edə bilmişdir. Digər aktyorlar da ansambl prinsipini qoruyaraq tamaşanın bədii bütövlüyünü təmin etmişlər.
“İstedad və Tale” tamaşasının əsas üstünlüyü onun zamanın təsirinə məruz qalmayan aktuallığıdır. Əsərdə qaldırılan istedadın qiymətləndirilməməsi, paxıllıq, laqeydlik, ədalətsizlik və mənəvi tənhalıq kimi problemlər bu gün də cəmiyyətdə mövcuddur. Buna görə də tamaşa müasir tamaşaçı üçün də öz əhəmiyyətini itirməmişdir.
Bu əsər eyni zamanda tarixi şəxsiyyətin həyat salnaməsi, yaradıcı insanın faciəsi və dərin ictimai-fəlsəfi düşüncə nümunəsidir. Tamaşa tamaşaçını istedadın qədrini bilməyə, yaradıcı insanları vaxtında qiymətləndirməyə və tarix qarşısında ədalətli olmağa çağırır.
Baken Kıdıkeyevanın taleyi vasitəsilə əsər hər birimizin qarşısında mühüm bir sual qoyur:
“Biz istedad sahiblərini sağlığında qiymətləndirə bilirikmi, yoxsa onların böyüklüyünü yalnız itirdikdən sonra anlayırıq?”
Məhz bu sual tamaşanın ideya mərkəzini təşkil edir və onun bədii gücünü, ictimai əhəmiyyətini müəyyənləşdirir.
Müəllif və yaradıcı heyət haqqında
Canış Osmanoviç Kulmambetov (1955) — Qırğızıstan Respublikasının xalq yazıçısı, dramaturq, nasir, teatr və kino rejissoru, teatrşünas, teatr tənqidçisi, publisist və tərcüməçidir. O, qırğız ədəbiyyatı və teatr sənətinin görkəmli nümayəndələrindən biridir. “İstedad və Tale” dramının müəllifidir.
Almaz Sarlıkbekov (1950–2008) — qırğız teatr sənətinin görkəmli nümayəndəsi, pedaqoq-rejissor, Qırğızıstan Respublikasının Xalq artisti. “İstedad və Tale” tamaşasının quruluşçu rejissorudur.
Nazira Mambetova (1948) — Qırğızıstan Respublikasının Xalq artisti, Toktoqul adına Dövlət Mükafatı laureatı, qırğız teatr və kino sənətinin görkəmli nümayəndəsi. “İstedad və Tale” tamaşasında rejissor assistenti kimi çalışmış və Baken Kıdıkeyeva obrazını yaratmışdır.
Nuray Askarbek qızı (1977) — Mədəniyyətin Əməkdar işçisi, K. Jankorozova mükafatı laureatı, Baken Kıdıkeyeva mükafatı laureatı, Qazaxıstan Respublikasının Azərbaycan Mambetov adına mükafatı laureatı, Mədəniyyət Nazirliyinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunmuşdur. Baken Kıdıkeyeva adına Qırğızıstan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrının aktrisasıdır. “İstedad və Tale” tamaşasında Darkül Küyükova obrazını canlandırmışdır.
Məqaləni hazırlayan:
Kunduzbü Mamatova — dramaturq, teatrşünas, şair. Qırğızıstan Milli Yazıçılar Birliyinin üzvü
(esse) Qəlbim güzgü kimi idi. Hər dəfə qırılanda təkcə bir parça sınmırdı, içimdən də nəsə qopurdu. O qırıntıları yenidən birləşdirməyə çalışırdım, amma heç vaxt əvvəlki kimi olmurdu. Çatlar qalırdı. Hər çat bir xatirəni, hər qırıq isə deyə bilmədiyim bir sözü xatırladırdı. İnsan bəzən yaşadığı hadisəni yox, o hadisədən sonra dəyişən özünü daha çox düşünür. Vaxt keçdikcə məni qorxudan şeylər adiləşdi. Tənhalıq artıq qəribə hiss etmirdi. Sükut əvvəllər məni sıxırdı, indi isə ən çox onu dinləyirəm. Gecələr yuxu gəlməyəndə anlayırsan ki, insanın ən uzun söhbəti başqaları ilə yox, elə özü ilə olur. O söhbətdə nə yalan var, nə də gizlənəcək yer. İndi qorxmuram. Yox, cəsur olduğum üçün yox. Sadəcə həyat mənə göstərdi ki, hər şeyi itirməkdən qorxan insan bir gün itkilərlə yaşamağı da öyrənir. O gündən sonra həyata baxışın dəyişir. Eyni küçələrdən keçirsən, eyni insanları görürsən, amma artıq əvvəlki insan olmursan. Yenə də hər səhər oyanıram. Günəş yenə doğur, şəhər yenə yaşayır. Mən də yaşayıram. Amma bilirəm ki, bəzi yaralar sağalmır. Onlar sadəcə səssizləşir. İnsan da həmin səssizliklə yaşamağı öyrənir və bir gün anlayır ki, güclü olmaq heç vaxt sınmamaq deyil. Güclü olmaq, qırılmış halınla belə yoluna davam edə bilməkdir.
Əminəm ki, bu mətni oxuyan 10 insandan ən azı 9-u belədir: Gözünü açırsan. Əlin avtomatik telefona gedir. Reels, TikTok, Instagram… 30 dəqiqə keçir, amma beynin hələ də yorğundur. Əgər belə deyilsənsə, səni təbrik edirəm, seçilənlərdənsən.) Bəs heç düşünmüsən, niyə hamı eyni vəziyyəti yaşayır? Diqqət edirəm ki, son bir ildə toplum olaraq insanların mimikaları çox dəyişib. İctimai nəqliyyatda gedən insanlara nəzər yetirsəniz, güman ki, mənimlə razılaşarsınız. Bunun bir çox səbəbi var. Bu mətndə isə yanaşmam bir az fərqli olacaq. Psixoloji nöqteyi-nəzərdən baxdıqda, daha çox uşaqlıq təcrübələri və hazırda baş verən situasiyaların insan psixikasına təsiri araşdırılır. Amma məsələyə daha dərindən yanaşdıqda vəziyyət bir qədər fərqlidir. Bunu daha aydın anlamaq üçün insanın bioloji sistemi haqqında düşünək. İnsan beyni milyonlarla il ərzində belə işləməyə öyrəşib: Məqsəd qoymaq → zehni və fiziki əmək sərf etmək → məqsədə çatmaq → məmnun olmaq. Məsələn, ilk insanların əsas işi qarnını doyurmaq idi. Məqsəd qoyulduqdan sonra ov üçün əmək sərf edirdilər. Ovladıqdan sonra yeyirdilər və bu, onları həm fiziki, həm də mənəvi olaraq rahatladırdı. Modern dövrdə isə bu sistem dəyişib. Hər şey sanki hazırdır və sən məqsədsizlik içində “çırpınırsan”. Məqsədsiz olan beyin özünə lazımsız məşğuliyyətlər tapır. Bu məşğuliyyətləri də sistem sənin üçün düşünüb: futbol fanatizmi, sosial media bəyəniləri, oyunlarda level keçmək, marka geyimlər, iPhone yarışı, izləyici sayı… Ardını siz tamamlayın. ) Elə bir dövrə çatmışıq ki, iPhone-u olmayan insan özünü natamam hiss edir. Bunlar beynə “vacib iş görürəm” illüziyası yaradır. Bu da insanın mənəvi boşluğunun yaranma səbəblərindən biri hesab oluna bilər. Mənəvi boşluq isə psixoloji problemlərə zəmin yaradır. Diqqət azalır, səbirsizlik artır, təşviş artır, tək qalmaq çətinləşir (yəni telefonsuz), məqsəd hissi zəifləyir. Rəsmi statistikaya görə, son illərdə dünyada antidepressant istifadəsi artmaqdadır. OECD-nin Health at a Glance 2025 hesabatına əsasən, 2013–2023-cü illər arasında OECD ölkələrində antidepressant istehlakı orta hesabla 40%-dən çox artıb. Sistemin yaratdığı bu mexanizmi “pozmaq” asan deyil. Amma sağlam psixologiya üçün əmək sərf edə bilərik. Bəzi tövsiyələrə diqqət etsək, bir müddət sonra sistemin “oyununun” qurbanı olmaqdan çıxıb onu kənardan izləyə biləcəyik. Qısaca qeyd etsəm: Məqsəd təyin etmək ən vacib addımdır. Məqsəd dəqiq və mənəvi baxımdan dəyərli olmalıdır. iPhone almaq məqsəd deyil. Hər hansı ali məqsəd uğrunda çalışmaq xaos içində özünü tapmağa kömək edəcək. Hər gün fiziki hərəkət et. Çünki beyin daha sağlam düşüncə istehsal etmək üçün hərəkət istəyir. İstehsal et, yalnız istehlak etmə. Bütün günü nələrisə izləməklə yanaşı, faydalı videolar hazırlaya, yazılar yaza, yeni bacarıqlar öyrənə bilərsən. Telefonsuz vaxt keçir. Telefon beyni “uyuşdurur” və sən düşünmək üçün lazım olan sakitliyi itirirsən. Bir az telefondan uzaqlaş. Bunları həyatına tətbiq etdikdə ətrafında “zombilər” gəzdiyini sən də görəcəksən… Unutma ki, ən təhlükəli zombi filmlərdə gördüyümüz deyil. Ən təhlükəlisi hər səhər telefonunu açan, bütün günü istehlak edən, amma niyə bədbəxt olduğunu bilməyən insandır. Sevgi ilə qalın…
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
AZƏRBAYCAN Odlar yurdu deyir hamı, Azərbaycan mənim adım! Sağım, solum, dörd bir yanım, Öz canımdan, qol-qanadım! *** Nazlı Araz kəmərimdir, Xudafərin onun qaşı! Birləşdirir ayrı düşmüş, Dost-tanış, bacı-qardaşı!
Zaur Ustac (tam adı: Mustafayev Zaur Mustafa oğlu; d. 8 yanvar 1975, Bakı) — tanınmış müasir Azərbaycan şairi, publisisti, Birinci Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı və ehtiyatda olan hərbçi-zabitdir. O, həmçinin “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru və “Qızıl qələm” mükafatı laureatıdır. Həyatı və Hərbi Fəaliyyəti Doğum tarixi: 8 yanvar 1975-ci il. Doğum yeri: Bakı şəhəri, Azərbaycan. Hərbi xidməti: Birinci Qarabağ müharibəsində iştirak etmiş qazidir və hazırda ehtiyatda olan zabitdir. Təqaüdü: 2019-cu ildən etibarən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsüdür. Yaradıcılığı və Jurnalistika Mətbuat fəaliyyəti: Dövrü mətbuatda ilk çıxışları 1988-ci ildən başlayıb. [1, 2] Baş redaktorluq: Müasir Azərbaycan ədəbiyyatını işıqlandıran “Yazarlar” jurnalının təsisçisi və baş redaktorudur. [ Üzvlüyü: Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB), Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin (AJB) və Müharibə Veteranları İctimai Birliyinin (AVMVİB) üzvüdür. Kitabları: Müəllifin 50-dən çox kitabı çap olunmuşdur. Yaradıcılığında vətənpərvərlik, hərbçi həyatı, ana dili və uşaq ədəbiyyatı əsas yer tutur. Uşaq ədəbiyyatı: Məktəbəqədər hazırlıq sinifləri üçün hazırladığı “Oxu” və “Hesab” kimi vəsaitləri respublikanın təhsil müəssisələrində geniş istifadə olunur. Məşhur əsərləri: “Günaydın”, “Əliş və Anna”, “45”, “Üzeyir Hacıbəyov-140” kitabları və “Övladıyam”, “Ana dilim”, “Zabitlər” şeirləri geniş oxucu kütləsinə malikdir. O, əsərlərini həm latın, həm də əski ərəb qrafikası ilə nəşr etdirir. Əgər maraqlıdırsa, sadəcə””Google”-da “Zaur Ustac” yazıb axtarış verməklə onun haqqında daha çox məlumat əldə edə bilərsiniz.
Getdin qayıtmadın geriyə bir də, Bizim bu bəndlərə, bərəyə bir də, Dönüb boylanmadın bəriyə bir də, Yoxdumu dönməyə üzün, qaranquş?
Qoyduğun bu yerlər qış qalıb hələ, Tikan qalıb hələ, daş qalıb hələ, Baharın qucağı boş qalıb hələ, Yoldadı hamının gözü ,qaranquş, Deyən unutmusan bizi, qaranquş.
***
Ruhumuz yenə də dərdə köklənib, Yenə də aldadır duyğular bizi. Çıxıb yadımızdan bütün fəsillər, Qoymur göz açmağa qayğılar bizi.
Gecə səhərəcən vaxtı sayırıq, Zaman öz işində,ürək tələsir. Qaranlıq işığa meydan oxuyur, Sevginin qabağın ayrılıq kəsir.
Hər gün başımızda kədər dolaşır, Hər gün ömrümüzdə qəm çiçəkləyir. Hər gün suya düşür xəyallarımız, Hər gün gözümüzdə nəm çiçəkləyir.
***
Hələ təbiətin bahar çağıdı, Hələ bağlar yaz ömrünü yaşayır. Günəş-günəş sığallanır ağaclar, Hələ güllər naz ömrünü yaşayır, Hələ bunun töhməti var qabaqda.
Ulduz -ulduz xəyallanır gecələr, Ulduz-ulduz yuxu axır gözündən. Quşlar yenə salamlayır səhəri, Nur tökülür səhərlərin üzündən, Hələ bunun zülməti var qabaqda.
Ürəklərdə min arzu var,min ümid, Sevənlərin üzü gülür hələ ki. Bahar donlu,yaz ətirli duyğular Yavaş-yavaş sözə gəlir hələ ki, Hələ bunun həsrəti var qabaqda.
***
Səni addım səslərindən tanıyıram, Səni küçələrin yel çəkənindən. Səni dənizin ləpəsindən , Səni dalğaların pıçıltısından tanıyıram. Küləklərində nazlanıb saçlarım, Yağışlarında islanıb. Gecələri pəncərə-pəncərə sabahlamışam səninlə, Səhərləri səninlə salamlamışam günəşi, Baxışlarında xumarlanıb xəyallarım. Hara getsəm kölgə kimi düşüb baxışların arxamca, Keçirmisən məni zülmətdən işığa, Nağıl-nağıl ovutmusan. Səndə aza-aza tapmışam özümü, Yoxsa unutmusan? Səni işıqlarından tanıyıram, Səni qaranlığından. Səni yuxusuzluğundan tanıyıram, Səni yorğunluğundan. Məni sabaha uğurlyıb dəli Xəzər, köhnə dalanlar,sürüşkən küçələr. Səni yanaqlarımda oynaşan qum dənələrindən tanıyıram, Səni xəzəllərindən. Bakı,sən ey ayrılığa sevdalı şəhər, Nöqtələr,nöqtələr…
