Ayətxan Ziyad – 75
AYƏTXAN ZİYAD YARADICILIĞINDA SÖZÜN ÇƏKİSİ
Martin Haydeggerin dil və varlıq fəlsəfəsi kontekstində
(I fəlsəfi qat)
Sözün mahiyyəti:
yaşantı, yaddaş və özünüdərk
İnsan dünyanı yalnız gördükləri və eşitdikləri ilə deyil, yaşadıqlarını necə dərk etməsi və sözə çevirməsi ilə də tanıyır. Dil bu mənada sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil. İnsan münasibətlərini, düşüncələrini, yaddaşını və yaşantılarını dil vasitəsilə ifadə edir. Sözün seçimi, cümlənin quruluşu, danışıq tərzi və hadisəyə verilən ad müəllifin dünyaya baxışını üzə çıxarır. Buna görə də yaradıcılığa yalnız yazılmış mətnlərin məcmusu kimi deyil, insanın həyatla, yaddaşla və öz varlığı ilə münasibətinin ifadəsi kimi yanaşmaq lazımdır.
Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında sözün bu xüsusiyyəti iki istiqamətdə görünür. Bir tərəfdən, müəllif şəxsi həyat təcrübəsini, xatirələrini və daxili yaşantılarını sözə gətirərək özünüdərk prosesini təqdim edir. Digər tərəfdən, publisistik yazılarında müşahidə etdiyi ictimai hadisələrə münasibət bildirir, gündəlik həyatın adi görünən mənzərələrindəki ziddiyyətləri üzə çıxarır. Bu iki istiqamət zahirən fərqli olsa da, onları birləşdirən əsas cəhət sözə münasibətdir: yaşanmış hadisə də, ictimai müşahidə də müəllifin düşüncəsindən keçərək mətnə çevrilir.
“Bu, bu mənəm – A. Ziyad” kitabında yer alan şəxsi xatirələr müəllifin öz həyatına kənardan baxmaq cəhdi kimi diqqəti cəlb edir. “Mən kiməm?” sualı burada yalnız bioqrafik məlumat axtarışı deyil. Bu sual insanın öz keçmişinə, yaşadığı hadisələrə, yaddaşında qalan izlərə və həmin izlərin bugünkü mənliyində tutduğu yerə münasibətini ifadə edir. “Bu, bu mənəm” ifadəsi də özünü təqdim etməklə yanaşı, insanın yaşadıqlarını yenidən nəzərdən keçirməsinə imkan yaradır.
Kitabda ayrı-ayrı xatirələrin başlığa çevrilməsi təsadüfi deyil. “Atam mənə bircə dəfə sillə vurub”, “Atam mənə bircə dəfə ‘Sən düzələn deyilsən’ deyib”, “Atam mənə bircə dəfə ‘Sağ ol’ söyləyib” kimi başlıqlar ilk baxışda ailə münasibətlərindən götürülmüş konkret hadisələri xatırladır. Lakin onların məna yükü yalnız həmin hadisələrlə məhdudlaşmır. Burada ata ilə övlad münasibəti, uşaqlıq yaddaşı, insanın öz davranışına sonradan verdiyi qiymət və keçmişin bugünkü düşüncəyə təsiri bir araya gəlir. Başlıqların danışıq dilinə yaxınlığı da xatirələrin süni bədii quruluşa salınmadığını, yaşanmış hadisənin öz ifadə tərzində təqdim olunduğunu göstərir.
“Ünvansız xatirə”, “Bu dünyada da, O dünyada da özümə bağışlamayacağam”, “İnsanın ruhu da ağlayarmış” kimi nümunələrdə isə şəxsi təcrübənin mənəvi tərəfi ön plana keçir. Xatirə burada keçmişdə baş vermiş hadisənin sadəcə nəqli deyil; insanın həmin hadisə ilə bu gün də davam edən daxili münasibətidir. Müəllifin “Mən həyatın insana vurduğu ‘sillələri’ iki qismə bölürəm” fikri də yaşantının düşüncəyə çevrilməsini göstərir. Həyat hadisəsi başa çatdıqdan sonra onun mənası bitmir. İnsan həmin hadisəni yaddaşında saxlayır, ona yenidən qayıdır, bəzən əvvəlki münasibətini dəyişir, bəzən isə onu öz həyatının mühüm nəticəsi kimi qəbul edir.
“Bu çağacan həyatımda dörd itkim var” ifadəsi də itki anlayışına yalnız baş vermiş hadisə kimi yanaşılmadığını göstərir. İtki insanın yaddaşında davam edən, onun düşüncəsinə və özünüdərk prosesinə təsir göstərən təcrübədir. Bu baxımdan kitabda xatirələr bir-birindən təcrid olunmuş epizodlar deyil. Onlar müəllifin həyatına, insan münasibətlərinə və özünə Verdiyi qiymətə dair bütöv bir mənzərə yaradır.
Şəxsi yaddaşın sözə çevrilməsi ilə publisistik müşahidənin mətnə gətirilməsi arasında mühüm əlaqə vardır. Birinci halda müəllif öz yaşantısını təhlil edir, ikinci halda isə cəmiyyətdə müşahidə etdiyi hadisələri dəyərləndirir. Hər iki halda sözün arxasında konkret təcrübə dayanır. Deməli, Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında söz yalnız hadisəni çatdırmır; yaşanmış və düşünülmüş təcrübənin ifadəsinə çevrilir.
Xalq danışığının yaradıcı imkanları
və Mirzə Cəlil ənənəsi
Ayətxan Ziyadın publisistik yaradıcılığında xalq danışığından gələn ifadələr mətnin bəzəyi və ya danışıq dilini təqlid etmək vasitəsi deyil. “Vallah-billah”, “a kişilər”, “nə isə”, “Allah şeytanın evini yıxsın”, “qulaq günahkarıyam”, “xub, gedə bilərsən” kimi ifadələr konkret vəziyyətin içində işlənir və özünəməxsus məna daşıyır. Onların hər biri danışanın münasibətini, əhvalını, tərəddüdünü, narazılığını və ya hadisəyə yanaşmasını müəyyənləşdirir.
Bu ifadələr yazıya gətirilərkən ilkin danışıq təbiətini itirmir. Əksinə, mətnin ümumi məzmunu ilə əlaqəyə girərək hadisənin və danışanın münasibətinin daha canlı görünməsinə xidmət edir. Müəllif xalq danışığının təbii axarını qoruyur, eyni zamanda onu publisistik məqsədə yönəldir. Nəticədə oxucu hadisəni kənardan verilmiş izah vasitəsilə deyil, canlı nitqin içindən dərk edir. Burada əsas məsələ ayrı-ayrı ifadələrin işlədilməsi deyil, onların mətnin məzmununa və müəllifin mövqeyinə uyğun seçilməsidir.
“İmza, dilsiz-ağızsız” kitabının “Ruhun şad olsun, Mirzə Cəlil” bölümündə toplanmış beş məqalə bu baxımdan xüsusi maraq doğurur: “Vağzal olayları”, “Yeni Yasamalda ayrı-seçkilik”, “Oxutmuram, əl çəkin”, “Öyrəncəli olmaq yaman dərddi” və “Mənzil sahibiykən kirəkeş ömrü. Yaxud Bayıldan halaylanan yol Qobustanda qərar tutur”. Mövzuları fərqli olsa da, bu yazıları birləşdirən əsas cəhət müəllifin xalq danışığının imkanlarından və canlı nitqin ifadə gücündən istifadə edərək ictimai hadisələrə münasibət bildirməsidir.
“Vağzal olayları” məqaləsinin “Ax, o günlər, o dəmlər, o zamanlar…” sözləri ilə başlanması səciyyəvidir. İlk anda keçmişə xiffət, əvvəlki günlərə həsrət təsiri yaradan bu ifadə sonrakı mətnin gedişində ironik çalar qazanır. Müəllifin məqsədi keçmişi sadəcə tərifləmək deyil. Başlanğıcdakı nostalji intonasiya ilə təsvir olunan indiki mənzərə arasında yaranan fərq oxucunu hadisəyə başqa gözlə baxmağa sövq edir. Tanış ifadə yeni mətn mühitində başqa məna daşımağa başlayır. Bu, Ayətxan Ziyadın xalq danışığından mexaniki şəkildə istifadə etmədiyini, onu yaradıcı şəkildə işlədiyini göstərir.
Xalq danışığının mətnə gətirilməsi yalnız ayrı-ayrı söz və ifadələrlə məhdudlaşmır. İnsanların danışıq tərzi, bir-birinə verdiyi cavablar, söz arasındakı susqunluq və intonasiya da yazının məna quruluşunda iştirak edir. Buna görə də müəllifin dil xüsusiyyətlərini araşdırarkən dialoqların mətn daxilindəki funksiyasına ayrıca diqqət yetirmək lazımdır.
“Yeni Yasamalda ayrı-seçkilik” məqaləsində Həsən Abbasovun nitqi ilə müəllifin daxili münasibəti növbələşir. Danışanın sözləri hadisənin bir tərəfini göstərir, müəllifin təqdimatı isə həmin sözlərin arxasında dayanan münasibəti üzə çıxarır. Beləliklə, mətn yalnız müəllifin nəqlindən ibarət qalmır; hadisə iştirakçısının nitqi də onun açılmasında iştirak edir.
“Oxutmuram, əl çəkin” məqaləsində dialoqların funksiyası bir qədər fərqlidir. Burada personajların sözləri onların davranışını və düşüncə tərzini açır. “Sən kimsən?”, “O bilər, biz bilərik”, “Əlimiz uzundur” kimi ifadələr təkcə cavab və ya müraciət deyil. Onların arxasında özünəinam, hökmranlıq iddiası, başqasını saymamaq və müəyyən münasibətləri şəxsi üstünlük vasitəsinə çevirmək meyli görünür. Müəllif bu xüsusiyyətləri uzun izahlarla təqdim etmək əvəzinə, personajların öz sözləri ilə üzə çıxarır.
Dialoqların bu şəkildə qurulması oxucuya hadisəni müstəqil qiymətləndirmək imkanı verir. Müəllifin mövqeyi hiss olunur, lakin hər məqamda açıq hökm şəklində ifadə edilmir. Bəzən bir replikada cəmlənən məna geniş şərhdən daha təsirli olur.
Bu xüsusiyyət Mirzə Cəlil ənənəsi ilə də səsləşir. “Oxutmuram, əl çəkin” məqaləsində müəllifin “Ruhuna qəni-qəni rəhmət, ulu babam!” müraciəti təsadüfi deyil. Burada Mirzə Cəlilin adı yalnız ehtiram ifadəsi kimi çəkilmir; xalqın canlı nitqini ictimai tənqid vasitəsinə çevirmək ənənəsi ilə mənəvi bağlılıq da duyulur. Ayətxan Ziyad bu ənənəni təkrarlamaqla kifayətlənmir, onu öz dövrünün hadisələrinə və münasibətlərinə tətbiq edir.
Dialoq, ironiya
və sözün ikinci mənası
Dialoqun gücü, əslində, sözün açıq mənası ilə onun arxasında gizlənən münasibət arasındakı fərqdən yaranır. Danışan bəzən özünü ifadə etdiyini düşünsə də, söylədiyi söz onun niyyətini və mövqeyini gözlədiyindən daha aydın göstərir. Bu məqam Ayətxan Ziyadın məqalələrində mühüm yer tutan ironiya ilə birbaşa bağlıdır.
İroniya hadisəyə münasibətin dolayı ifadə formasıdır. Müəllif bəzən açıq tənqidə müraciət etmir, hadisəni elə təqdim edir ki, onun ziddiyyəti və uyğunsuzluğu oxucuya aydın görünür. Sözün zahiri mənası ilə mətn daxilində qazandığı məna arasındakı məsafə ironiyanın əsasını təşkil edir.
“Vağzal olayları” məqaləsində bu üsul xüsusilə nəzərə çarpır. Başlanğıcdakı keçmişə xiffət intonasiyası ilə sonrakı hadisələrin təsviri arasında yaranan ziddiyyət oxucuda istehzalı münasibət formalaşdırır. Müəllifin “inanmaq istəmirəm” ifadəsinə qayıtması da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Təkrar olunan sözlər sadəcə təəccüb bildirmir; hadisənin yaratdığı uyğunsuzluğa münasibəti gücləndirir. İfadənin mənası onun hansı vəziyyətdə və hansı intonasiya ilə işlədilməsindən asılı olaraq dəyişir.
“Oxutmuram, əl çəkin” məqaləsində isə ironiya personajların öz danışığında üzə çıxır. Onların sözləri bəzən özlərini müdafiə etmək məqsədi daşısa da, əslində, tənqidə səbəb olan münasibəti daha aydın göstərir. Müəllif personajların davranışını uzun-uzadı izah etmir; onların danışığına imkan yaradır və həmin danışığın özünü ifşa edən tərəfini ön plana çəkir.
Beləliklə, dialoq və ironiya Ayətxan Ziyadın publisistik üslubunda bir-birini tamamlayan vasitələrdir. Dialoq hadisədə iştirak edən mövqeləri üzə çıxarır, ironiya isə həmin mövqelərlə gerçəklik arasındakı uyğunsuzluğu göstərir. Hər iki üsul müəllifin mövqeyini daha aydın ifadə etməyə xidmət edir.
Metaforik ifadə
və başlığın düşüncə yükü
Ayətxan Ziyadın publisistik dilində obrazlılıq yalnız bədii təsvir yaratmaq məqsədi daşımır. Bəzi başlıqlar və ifadələr məqalənin əsas ziddiyyətini qısa şəkildə ifadə edir, oxucunun diqqətini hadisənin zahiri tərəfi ilə onun mahiyyəti arasındakı fərqə yönəldir.
“Mənzil sahibiykən kirəkeş ömrü” başlığında bu xüsusiyyət aydın görünür. “Mənzil sahibi” və “kirəkeş” anlayışlarının bir başlıqda qarşılaşdırılması oxucunun diqqətini dərhal ziddiyyətə yönəldir. İnsan mənzil sahibi olduğu halda kirayəçi həyatı yaşamağa məcbur qalırsa, burada adi məişət çətinliyindən daha geniş bir problem var. Başlığın özü həmin ziddiyyəti yığcam şəkildə ifadə edir.
Məqalənin ikinci hissəsindəki “Bayıldan halaylanan yol Qobustanda qərar tutur” ifadəsi də adi istiqamət bildirməkdən fərqlənir. Yolun “halaylanması” və “qərar tutması” ona insan hərəkətini xatırladan məna verir. Beləliklə, müəllif yolun uzanmasını və vəziyyətin mürəkkəbliyini obrazlı ifadə ilə təqdim edir.
Vağzalın “vağzal-kommersiya bazarı”, “vağzal-tolkuçka”, “vağzal-hərrac bazarı”, “vağzal-kolxoz bazarı” kimi adlandırılması da eyni yaradıcılıq prinsipindən irəli gəlir. Bu adlandırmalar məkanın rəsmi və adi funksiyası ilə onun faktiki mənzərəsi arasındakı fərqi göstərir. Müəllif bir neçə sözlə həmin məkanın necə dəyişdiyini, hansı münasibətlərin orada üstünlük qazandığını oxucuya çatdırır.
Başlıqların Ayətxan Ziyadın publisistik üslubunda xüsusi yeri var. Onlar çox vaxt məqalənin əsas fikrini əvvəlcədən açır, lakin bütün məzmunu açıqlamır. Başlıqda yaradılan maraq mətnin davamında konkret hadisə, müşahidə və arqumentlərlə tamamlanır. Bu baxımdan başlıq müstəqil bədii element olmaqla yanaşı, məqalənin düşüncə istiqamətini müəyyənləşdirən vasitədir.
“Vağzal olayları”nda sadə və ümumi görünən adlandırma məqalənin ironik istiqamətini açır. “Mənzil sahibiykən kirəkeş ömrü” başlığında isə ziddiyyət birbaşa ifadə olunur. Bu nümunələr göstərir ki, müəllif başlığı yalnız mövzunu bildirmək üçün deyil, oxucunu müəyyən düşüncə müstəvisinə daxil etmək üçün də işlədir.
Xalq ifadəsinin
yeni məna qazanması
Ayətxan Ziyadın dil xüsusiyyətlərini daha aydın göstərən nümunələrdən biri “Öyrəncəli olmaq yaman dərddi” məqaləsidir. Burada müəllif gündəlik danışıqda işlənən “öyrəncəli” sözünü adi vərdiş anlayışından daha geniş məna müstəvisinə keçirir. Söz artıq yalnız nəyəsə alışmaq, bir işi təkrar etmək mənasında qalmır. Təkrarlanan hadisələrə münasibətin dəyişməsini, insanın əvvəlki həssaslığını itirməsini, narahatedici vəziyyətlə barışmağa başlamasını ifadə edir.
Məqalədə “hər payız”, “hər çillə”, “hər dəfə” kimi zaman bildirən ifadələrin təkrarlanması təsadüfi deyil. Bu sözlər hadisələrin bir dəfə baş vermədiyini, təkrarlandığını göstərir. Təkrarın özü isə zaman keçdikcə başqa məna qazanır: insan əvvəlcə narahat olduğu vəziyyətlə sonradan barışır, onu həyatın adi halı kimi qəbul etməyə başlayır.
Telman Mehdixanlının “İnanın, bu yaz özgə yaza bənzəməyəcək” cümləsinin yenidən sərlövhə kimi qayıtması da mətnin bu məna quruluşuna daxildir. İlk baxışda ümid və dəyişiklik vədi təsiri bağışlayan ifadənin təkrar qayıtması oxucuda əks təəssürat yaradır. Çünki əvvəlki vədlərin nəticəsi ilə yeni vədin məzmunu arasında fərq görünmür. Beləliklə, təkrar həm zamanın keçməsini, həm də dəyişməzliyin davam etməsini göstərir.
“Öyrəncəli olmaq yaman dərddi” ifadəsinin özündə də müəyyən qiymətləndirmə var. Müəllif “öyrəncəli” sözünü sadəcə bir halın adı kimi işlətmir; ona “yaman dərd” deyərək insanın bu vəziyyətə alışmasını mənəvi və ictimai problem kimi təqdim edir. Beləliklə, gündəlik danışıqdan götürülmüş söz məqalənin əsas fikrini daşıyan ifadəyə çevrilir.
Burada zaman anlayışı da əhəmiyyətlidir. Keçmişdə baş vermiş hadisə, indiki münasibət və gələcəyə yönələn gözlənti bir-birindən ayrılmır. İnsan təkrar olunan vəziyyətləri yaddaşında saxlayır, onlara münasibətini dəyişir və gələcəkdən gözləntilərini həmin təcrübəyə uyğun qurur. Müəllifin sözə verdiyi məna da bu zaman əlaqəsini üzə çıxarır.
Bu nümunədə diqqət çəkən cəhət xalq danışığından gələn sözün öz-özlüyündə deyil, məqalənin məzmunu daxilində yeni məna qazanmasıdır. “Öyrəncəli” ifadəsi burada ümumi danışıq xüsusiyyəti kimi deyil, konkret ictimai vəziyyətə verilən müəllif qiyməti kimi çıxış edir. Sözün məna yükü onun təkrarlanan hadisələr, dəyişməyən vədlər və insanın həmin vəziyyətə alışması ilə əlaqəsindən yaranır.
Publisistik sözün
ictimai məsuliyyəti
Ayətxan Ziyadın nəzərdən keçirilən məqalələrində sözün ifadə gücü onun ictimai məzmunu ilə bağlıdır. Müəllifin diqqət mərkəzində duran hadisələr şəxsi narazılıq səviyyəsində qalmır. Vağzalın vəziyyəti, Yeni Yasamaldakı ayrı-seçkilik, təhsil mühitindəki münasibətlər, mənzil problemi və təkrarlanan ictimai nöqsanlar daha geniş mühitin göstəricisi kimi təqdim olunur.
“Yeni Yasamalda ayrı-seçkilik” məqaləsində konkret hadisə üzərindən insanların münasibətlərindəki fərqlər və bu fərqlərin yaratdığı narazılıq gündəmə gətirilir. “Oxutmuram, əl çəkin” yazısında təhsil məsələsi ətrafında yaranan münasibətlər personajların nitqi və davranışı vasitəsilə açılır. “Mənzil sahibiykən kirəkeş ömrü” məqaləsində isə mənzil sahibi olmaqla kirayəçi həyatı yaşamaq arasındakı ziddiyyət ictimai problemin ifadəsinə çevrilir.
Bu yazılarda müəllifin mövqeyi yalnız tənqid etməkdən ibarət deyil. O, hadisənin səbəb və nəticələrinə diqqət yönəldir, oxucunu görünən mənzərənin arxasındakı münasibətləri düşünməyə çağırır. Bəzən bunu bir dialoqla, bəzən ironik başlıqla, bəzən də xalq danışığından götürülmüş bir ifadə ilə edir.
Sözün ictimai təsirini qiymətləndirərkən isə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Məqalədə problemin qaldırılması ilə həmin problemin həll edilməsi eyni məna daşımır. Müəllifin yazılarının ictimai əhəmiyyəti, ilk növbədə, diqqətdən kənarda qalan məsələləri gündəmə gətirməsində, oxucunu laqeyd münasibətdən uzaqlaşdırmasında və hadisəyə tənqidi baxış yaratmasındadır. Bu, publisistik sözün məsuliyyətini müəyyən edən əsas cəhətlərdəndir.
“İmza, dilsiz-ağızsız” kitabında toplanmış publisistik yazılar bu istiqaməti daha geniş şəkildə izləməyə imkan verir. “Sərgüzəşti-məmləkəti-Hacıqabul”, “Real həyatın gerçək üzü”, “Misir Mərdanov ‘demokratiyasının’ təntənəsi” kimi bölmələrdə yer alan yazılar müxtəlif sahələrdə müşahidə olunan problemləri əhatə edir. Dəmir yolu və vağzal məsələləri, yaşayış və infrastruktur çətinlikləri, yerli idarəetmə, təhsil müəssisələrində baş verənlər, məktəblərdə pul yığımı və müəllimlərin şikayətləri müəllifin diqqət yetirdiyi mövzular sırasındadır.
Bu yazılarda ictimai problemin təqdim olunması bir neçə mərhələdə baş verir: əvvəlcə konkret hadisə və ya müraciət diqqətə çatdırılır, sonra onun doğurduğu narahatlıq və ziddiyyətlər göstərilir, sonda isə məsələnin həlli üçün ictimai və rəsmi münasibətə ehtiyac vurğulanır. Bu yanaşma publisistikanın əsas vəzifələrindən biri ilə – cəmiyyətin diqqətindən kənarda qala bilən problemləri görünən etmək və onların müzakirəsinə şərait yaratmaqla – bağlıdır.
“Adətkərdə olmaq xəstəli!” yazısından sonra Yasamal Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Arif Ağayevin redaksiyaya cavab məktubu göndərərək qaldırılan məsələlərin müzakirə olunduğunu bildirməsi publisistik sözün ictimai dövriyyəyə daxil olmasının konkret nümunəsidir. Burada məqalə yalnız qəzet səhifəsində qalmır; onun qaldırdığı məsələ rəsmi münasibət doğurur. Bu fakt yazının təsirini qiymətləndirmək üçün əhəmiyyətlidir, çünki ictimai tənqidin ünvanına çatdığını və müzakirəyə səbəb olduğunu göstərir.
2001-ci ildə “Təhsilimizdə Misir Mərdanov “demokratiyasının” təntənəsi” silsiləsi çərçivəsində dərc olunan yazılar isə müəllifin diqqətini ayrı-ayrı hadisələrlə məhdudlaşdırmadığını göstərir. Məktəblərdə pul yığımı, təhsil müəssisələrinin idarə olunması, müəllimlərin şikayətləri, təhsil siyasətinin nəticələri və məktəb mühitində yaranan problemlər silsilənin əsas mövzuları sırasındadır. “M.Mərdanov yeni qazanc yerləri axtarışındadır”, “Məktəbdə özbaşınalıq”, “‘Təzadlar’ qəzeti redaksiyasında görüş”, “Məktəblərdə pul yığımının sonu olacaqmı?”, “Oğru elə bağırdı ki…”, “Məmməd Bayramovla Plexanovun fərqi nədədir?” və “İslahatçı nazir, yaxud Misir Mərdanovun bu ad altında axtardıqları” kimi yazılar mövzunun müxtəlif tərəflərini əhatə edir.
Bu silsilənin əhəmiyyətli cəhətlərindən biri redaksiyanın şikayətçilər üçün müraciət və dinlənilmə məkanına çevrilməsidir. Müəllimlərin redaksiyaya gəlməsi, öz problemlərini çatdırması, müraciətlərinin Prezidentə, Baş prokurora və digər aidiyyəti qurumlara göndərilməsini istəməsi publisistikanın ictimai əlaqə yaratmaq funksiyasını göstərir. Jurnalist burada yalnız müşahidəçi deyil; o, müraciətlərin ictimaiyyətə çatdırılmasına və müvafiq qurumların diqqətinə yönəldilməsinə vasitəçilik edir.
“‘Təzadlar’ qəzeti redaksiyasında görüş” və “Məktəblərdə pul yığımının sonu olacaqmı?” yazıları bu baxımdan xüsusilə əhəmiyyətlidir. Redaksiyaya gələn müəllimlərin fikirləri və müraciətləri problemin yalnız bir məktəbin və ya bir şəxsin narazılığı olmadığını göstərən material kimi təqdim olunur. Müəllif ayrı-ayrı şikayətləri ümumi təhsil mühitindəki vəziyyətlə əlaqələndirir. Beləliklə, fərdi müraciət ictimai müzakirənin predmetinə çevrilir.
“İslahatçı nazir, yaxud Misir Mərdanovun bu ad altında axtardıqları” yazısında isə tənqid yalnız konkret idarəçilik iddiaları ilə məhdudlaşmır. Tədris proqramlarının həcmi, şagirdlərin yaş səviyyəsinə uyğun olmayan yüklənməsi və təhsil prosesinin ümumi vəziyyəti də diqqətə gətirilir. Heydər Əliyevin 82 saylı məktəbdə təhsilin vəziyyəti ilə maraqlanması və təcrübəli məktəb rəhbəri Arif Mehrəliyevin tədris yükü barədə fikirləri bu müzakirənin kontekstində təqdim olunur. Bu nümunə müəllifin təhsil probleminə yalnız gündəlik şikayət səviyyəsində deyil, onun uzunmüddətli nəticələri baxımından da yanaşdığını göstərir.
Bununla belə, publisistik mövqenin elmi qiymətləndirilməsi zamanı jurnalist araşdırması ilə hüquqi hökm arasında fərq qorunmalıdır. Məqalədə irəli sürülən iddialar, təqdim olunan müraciətlər və rəsmi cavablar ictimai müzakirənin materialıdır. Onların hüquqi baxımdan təsdiqi və ya təkzibi isə səlahiyyətli qurumların araşdırmasının predmetidir. Ayətxan Ziyadın publicsistik fəaliyyətinin əhəmiyyəti də jurnalistin məhkəmə və ya istintaq orqanını əvəz etməsində deyil, ictimai əhəmiyyət daşıyan məsələləri görünən etməsində, müraciətləri dinləməsində və cavab tələb edən sualları gündəmə gətirməsindədir.
Bu yanaşma sözün məsuliyyətini daha aydın göstərir. Jurnalist üçün məsuliyyət yalnız yazmaq cəsarəti deyil; faktı, müraciəti, şəxsi münasibəti və hüquqi qiymətləndirməni bir-birindən ayırmaq bacarığıdır. İctimaiyyətə təqdim olunan sözün etibarı onun emosional təsirindən daha çox, hansı əsaslara söykənməsindən asılıdır.
Müəllif imzası
və sözə məsuliyyət
Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında imza yalnız yazının altında göstərilən ad deyil. İmza müəllifin öz yazısına münasibətini, fikrini necə işləməsini və ortaya qoyduğu mətnə görə məsuliyyətini ifadə edir. Bu məsuliyyət, ilk növbədə, müəllifin yazı üzərində dönə-dönə işləmək, öz mətninə tənqidi yanaşmaq və lazım gəldikdə onu dəyişmək bacarığında görünür.
Müəllifin yazı üzərində işləməyə münasibəti “Bu mənəm – Ayətxan Ziyad” kitabında ifadə etdiyi fikirlərdən aydın görünür. O, yazılarını bir neçə dəfə oxuduğunu, mətnə yenidən qayıtmağı vacib saydığını bildirir. “Yazdığını əgər pozmağa ‘gücün’ çatmırsa, səndən qələm sahibi çıxmaz” fikri onun redaktə prinsipini yığcam şəkildə ifadə edir.
Bu yanaşmada yazmaqla kifayətlənmək yoxdur. Müəllif öz yazısına yenidən baxmalı, artıq sözləri seçməyi, uğursuz ifadədən imtina etməyi, fikrin daha dəqiq ifadə olunması üçün mətni dəyişməyi bacarmalıdır. Redaktə burada texniki düzəliş deyil, müəllifin öz düşüncəsinə tələbkarlığıdır. Yazı üzərində yenidən işləmək müəllifin ilkin variantına bağlı qalmadığını, mətnin daha dəqiq və aydın formaya düşməsi üçün öz yazdıqlarını da sorğulaya bildiyini göstərir.
Bu tələbkarlıq Ayətxan Ziyadın müxtəlif janrlarda yazdığı mətnlər üçün də əhəmiyyət daşıyır. Publisistika, ədəbi tənqid, elmi araşdırma, şeir və nəsr fərqli ifadə imkanlarına malikdir. Ancaq janr dəyişsə də, sözün dəqiqliyi, fikrin aydınlığı və mövzuya münasibətin əsaslı olması tələbi dəyişmir. Müəllif imzasının arxasında dayanan məsuliyyət də bu tələblərə əməl etməkdən başlayır.
Beləliklə, imza yazının sonunda qoyulan ad olmaqdan daha geniş məna daşıyır. O, müəllifin öz mətninə münasibətini, yazdıqlarını yenidən nəzərdən keçirmək iradəsini və söz qarşısında götürdüyü öhdəliyi özündə birləşdirir. Sözün çəkisi isə müəllifin həmin öhdəliyə nə dərəcədə sadiq qalmasından asılıdır.
Sözün qarşılıqlı həyatı:
müəllif və ədəbi mühit
Ayətxan Ziyadın sözə münasibətinin başqa bir istiqaməti onun ədəbi mühitlə əlaqəsində və başqa müəlliflərin yaradıcılığına verdiyi qiymətdə görünür. “Bu, bu mənəm – A. Ziyad” kitabının digər bölmələri onun yalnız öz yazdıqlarına deyil, qələm yoldaşlarının fikirlərinə, yaradıcılığına və ədəbi mühitdəki münasibətlərə də diqqət yetirdiyini göstərir.
Kitabın “Ayətxan Ziyad dostların, qələm yoldaşlarının deyimlərində” bölməsində müxtəlif müəlliflərin onun haqqında yazıları, təbrikləri və telefon mesajlarında qorunmuş fikirlər toplanıb. Bu materiallar müəllifin özünü təqdim etməsi ilə başqalarının onu necə dəyərləndirməsi arasında müqayisə imkanı yaradır. Lakin bu bölmənin elmi əhəmiyyəti yalnız müsbət fikirlərin toplanmasında deyil. Burada müəllifin ədəbi və peşəkar mühitlə əlaqəsi, sözün insanlar arasında yaratdığı münasibət və yaddaşın qarşılıqlı xarakteri görünür.
Kitabın digər bölməsində Ayətxan Ziyadın müxtəlif müəlliflərin kitabları haqqında yazdığı məqalə və rəylərin yer alması da diqqətəlayiqdir. Reyhan Miqdadqızı, Araz Qurbanov, M.Məmmədhüseynqızı, N.İlkin, Elnarə Səma, Zəkəriyyə Qələbə, İ.Aşıqi, Sərvər Əmrah, Əşrəf Hümmətov və Zaur Ustac kimi müəlliflərin yaradıcılığına münasibət bildirməsi onun oxucu və tənqidçi kimi fəaliyyətini göstərir.
Bu yazılarda müəllifin diqqəti başqa qələm sahibinin əsərinə, onun mövzu seçiminə, ifadə tərzinə və yaradıcılıq xüsusiyyətlərinə yönəlir. Belə münasibət yalnız təqdimat xarakteri daşımır; müəllif oxuduğu əsəri öz düşüncə və estetik meyarları əsasında dəyərləndirir. Bu baxımdan həmin məqalə və rəylər Ayətxan Ziyadın ədəbi zövqünü, oxu təcrübəsini və başqa müəlliflərin yaradıcılığına yanaşma prinsiplərini öyrənmək üçün material verir.
Bu materiallardan çıxan nəticə odur ki, müəllif üçün söz yalnız öz fikrini ifadə etmək vasitəsi deyil; başqasının fikrini oxumaq, dəyərləndirmək və ona cavab vermək imkanıdır. Ədəbi mühit də bu qarşılıqlı münasibətlər içərisində formalaşır. Bir müəllifin yaradıcılığı başqa müəlliflərin əsərləri ilə təmasda olduqda onun oxu təcrübəsi, estetik meyarları və qiymətləndirmə prinsipləri də üzə çıxır.
Beləliklə, Ayətxan Ziyadın ədəbi mühitlə əlaqəsi iki istiqamətdə görünür: bir tərəfdən, dostlarının və qələm yoldaşlarının onun haqqında söylədikləri fikirlər, digər tərəfdən, onun başqa müəlliflərin əsərlərinə verdiyi qiymət. Bu qarşılıqlı münasibət müəllif imzasının yalnız fərdi yaradıcılıqla məhdudlaşmadığını, ədəbi mühitdəki ünsiyyət və fikir mübadiləsi ilə də formalaşdığını göstərir.
Haydeggerin dil fəlsəfəsi
kontekstində sözün yeri
Ayətxan Ziyad yaradıcılığında sözün mahiyyətini daha geniş fəlsəfi müstəvidə anlamaq üçün Martin Haydeggerin dil haqqında düşüncələrinə müraciət etmək mümkündür. Bu müraciət müəllifin yaradıcılığının Haydegger fəlsəfəsindən birbaşa təsirləndiyini iddia etmək məqsədi daşımır. Burada söhbət iki fərqli düşüncə sahəsi arasında nəzəri müqayisə aparmaqdan, dilin insanın dünyanı anlamasında tutduğu yeri aydınlaşdırmaqdan gedir.
Haydegger “Humanizm haqqında məktub” əsərində dili “varlığın evi” adlandırır. Bu fikir dilin yalnız hazır düşüncələri ifadə edən texniki vasitə olmadığını göstərir. İnsan dünyanı dil vasitəsilə adlandırır, fərqləndirir, mənalandırır və onunla münasibət qurur. Dil insanın mövcudluğunu anlama tərzi ilə bağlıdır. Buna görə də sözün əhəmiyyəti təkcə onun məlumat çatdırmasında deyil, insanın dünyaya münasibətini necə açmasındadır.
Bu yanaşma Ayətxan Ziyadın yazılarında sözün funksiyasını dəyərləndirmək üçün müəyyən nəzəri imkan yaradır. “Bu mənəm – Ayətxan Ziyad” kitabında müəllifin şəxsi xatirələri dil vasitəsilə özünüdərkə çevrilir. Publisistik yazılarda isə dil ictimai gerçəkliyin görünən və müzakirə olunan tərəflərini açır. Birinci halda insan öz həyatını və yaddaşını sözə gətirir, ikinci halda isə cəmiyyətin qarşılaşdığı hadisələrə münasibət bildirir. Hər iki vəziyyətdə dil hazır məlumatın ötürülməsi ilə məhdudlaşmır; insanın yaşadığı və anladığı dünyanın ifadə formasına çevrilir.
Haydeggerin “Varlıq və zaman” əsərinin 35-ci paraqrafında təhlil etdiyi “das Gerede” anlayışı da bu kontekstdə diqqətlə fərqləndirilməlidir. Bu anlayış gündəlik danışıq dilini, xalq ifadələrini və ya təkrarın özünü mənfi qiymətləndirmək demək deyil. Haydeggerin tənqid etdiyi “Gerede” sözü insanın öz təcrübəsi və həqiqi anlaması ilə əlaqəsi zəiflədiyi halda, fikrin səthi şəkildə dövr etməsini bildirir. Başqa sözlə, söz danışılır və təkrarlanır, lakin onun məzmunu üzərində düşünülmür, insan həmin məzmunu öz anlama təcrübəsində mənimsəmir.
Bu fərq Ayətxan Ziyadın danışıq dilindən istifadəsini qiymətləndirərkən xüsusilə vacibdir. Onun mətnlərində “Vallah-billah”, “a kişilər”, “nə isə” kimi ifadələrin işlənməsi Haydeggerin tənqid etdiyi səthi söz dövriyyəsi ilə eyniləşdirilə bilməz. Çünki həmin ifadələr mətn daxilində konkret hadisə, münasibət və müəllif mövqeyi ilə əlaqələnir. Onların funksiyası boş danışıq yaratmaq deyil, müşahidə olunan vəziyyətin canlı və anlaşıqlı şəkildə təqdim edilməsidir.
Eyni zamanda, “Öyrəncəli olmaq yaman dərddi” məqaləsində təkrarlanan vədlərə münasibət Haydeggerin “Gerede” anlayışı ilə müəyyən müqayisə imkanı yaradır. Burada məsələ hansısa ifadənin təkrar olunması deyil. Məsələ sözün gerçəkliklə əlaqəsinin zəifləməsidir: vəd təkrar edilir, lakin onun həyata keçirilməsi görünmür. Belə vəziyyətdə söz öz ilkin məzmunundan uzaqlaşır və yalnız dövr edən ifadəyə çevrilir. Məqalənin tənqidi məğzi də bu uyğunsuzluğun üzə çıxarılmasındadır. Bu, Haydeggerin anlayışının məqaləyə birbaşa tətbiqi deyil, iki fərqli mətn və düşüncə səviyyəsində sözlə həqiqi məzmun arasındakı əlaqəyə dair müqayisədir.
Haydeggerin dil haqqında düşüncələrində sözün insanın dünyanı açması ilə əlaqəsi əsas yer tutur. Ayətxan Ziyadın publisistik yazılarında da sözün təsiri hadisəni adlandırmaqla bitmir. Müəllif vağzalı müxtəlif ironik adlarla təqdim etdikdə, məktəb həyatındakı problemləri konkret müraciətlər və dialoqlar vasitəsilə göstərdikdə, yaxud təkrarlanan vədlərin mənasını sorğuladıqda oxucunun diqqətini hadisənin arxasında dayanan münasibətlərə yönəldir. Söz burada gerçəkliyi bəzəmir; onun görünməyən tərəflərini açmağa çalışır.
“Dil varlığın evidir” fikrini Ayətxan Ziyadın yaradıcılığı ilə əlaqələndirərkən “Ruhun sığınacaq tapdığı ünvan” ifadəsi də bu məna daxilində başa düşülməlidir. Bu ifadə Haydeggerin terminoloji formulu deyil, dilin insanın daxili təcrübəsini, yaddaşını və dünyaya münasibətini ifadə etməsi haqqında ədəbi-fəlsəfi ümumiləşdirmədir. İnsan öz yaşantısını sözə gətirəndə onu yaddaşda qoruyur; ictimai hadisəyə sözlə münasibət bildirəndə onu başqalarının düşüncəsinə təqdim edir. Söz bu mənada həm fərdi yaddaşın, həm də ictimai ünsiyyətin məkanıdır.
Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında dilin bu iki istiqaməti – şəxsi və ictimai məzmun – bir-birindən ayrılmır. Onun şəxsi xatirələrində sözün arxasında yaşanmış ömür, publisistik yazılarında isə müşahidə edilmiş gerçəklik və ictimai məsuliyyət dayanır. Danışıq dili, dialoq, ironiya və metaforik ifadə həmin məzmunun müxtəlif təqdimat vasitələridir. Bu vasitələrin dəyəri isə onların müəllifin düşüncəsi və mövqeyi ilə əlaqəsindən doğur.
Ümumi nəticə:
sözün çəkisini müəyyənləşdirən məsuliyyət
Ayətxan Ziyadın yaradıcılığının nəzərdən keçirilən nümunələri göstərir ki, sözün çəkisi yalnız dilin ifadə imkanları ilə müəyyənləşmir. Bu çəkiyə müəllifin həyat təcrübəsi, yaddaşı, müşahidə qabiliyyəti, hadisələrə münasibəti və söz qarşısında daşıdığı məsuliyyət birlikdə təsir göstərir.
“Bu mənəm – Ayətxan Ziyad” kitabında şəxsi xatirələr insanın özünü dərk etməsi və keçmişi ilə mənəvi münasibət qurması vasitəsinə çevrilir. “İmza, dilsiz-ağızsız” kitabında toplanmış publisistik yazılarda isə söz ictimai problemlərin görünən edilməsinə, müraciətlərin dinlənilməsinə və cavab tələb edən məsələlərin gündəmə gətirilməsinə xidmət edir. Bu iki istiqamət arasında mühüm bir əlaqə vardır: müəllif həm öz həyatına, həm də müşahidə etdiyi ictimai gerçəkliyə münasibətdə sözün məsuliyyətini əsas götürür.
Beş əsas məqalənin müqayisəli təhlili də bu qənaəti təsdiqləyir. “Vağzal olayları”nda ironik adlandırma və təkrar, “Yeni Yasamalda ayrı-seçkilik”də dialoq və daxili müşahidə, “Oxutmuram, əl çəkin!”də Mirzə Cəlil ənənəsinə müraciət və danışıq ifadələri, “Öyrəncəli olmaq yaman dərddi”ndə təkrarlanan yanlışlıqlara alışmanın tənqidi, “Mənzil sahibiykən kirəkeş ömrü”ndə isə ziddiyyətli və metaforik başlıq quruluşu müəllifin fərqli ifadə vasitələrindən məqsədyönlü istifadə etdiyini göstərir. Bu vasitələr bir-birindən ayrı üslub xüsusiyyətləri kimi deyil, hadisəni açmaq və müəllif mövqeyini ifadə etmək üçün işlədilən vahid dil sisteminin tərkib hissələri kimi dəyərləndirilməlidir.
Haydeggerin dil fəlsəfəsi ilə aparılan müqayisə isə sözün yalnız məlumat ötürən vasitə olmadığını, insanın dünyanı anlama və ifadə etmə tərzinin mühüm hissəsini təşkil etdiyini aydınlaşdırır. Bununla belə, Ayətxan Ziyadın yaradıcılığının özünəməxsusluğu hər hansı fəlsəfi nəzəriyyəyə uyğunlaşdırılmasında deyil, öz həyat və peşə təcrübəsindən doğan söz mövqeyindədir. Haydeggerin nəzəri fikirləri bu yaradıcılığı əvəz etmir; onun dil və söz haqqında düşünmək üçün fəlsəfi çərçivə yaradır.
Nəticədə Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında sözün çəkisi üç əsas mənbədən – şəxsi yaşantıdan, düşünülmüş dil seçimindən və ictimai məsuliyyətdən yaranır. Bu mənbələr bir-birini tamamladıqda söz yalnız deyilmiş fikir olaraq qalmır; yaddaşda iz buraxır, oxucunu düşünməyə sövq edir və ictimai münasibətlərin bir hissəsinə çevrilir.
Sözün çəkisi deyilənin gur səslənməsində deyil, onun arxasında dayanan həyatın, düşüncənin və məsuliyyətin ağırlığındadır. Ayətxan Ziyadın yaradıcılığında sözün əsas ölçüsü də məhz budur.
İstifadə olunmuş mənbələr
İlkin mənbələr:
1.Ziyad, Ayətxan. Bu, bu mənəm – Ayətxan Ziyad. Kitab.
2.Ziyad, Ayətxan. İmza, dilsiz-ağızsız. Kitab.
3.Ayətxan Ziyad. “Vağzal olayları” // Panorama, 9 avqust 1996.
4.Ayətxan Ziyad. “Oxutmuram, əl çəkin!” // Panorama, 24 avqust 1996.
5.Ayətxan Ziyad. “Yeni Yasamalda ayrı-seçkilik” // Yeni Azərbaycan, 25 sentyabr 1996.
6.Ayətxan Ziyad. “Mənzil sahibiykən kirəkeş ömrü. Yaxud Bayıldan halaylanan yol Qobustanda qərar tutur” // Təzadlar, 28 mart – 4 aprel 2000.
7.Ayətxan Ziyad. “Öyrəncəli olmaq yaman dərddi” // Təzadlar, 4–11 aprel 2000.
8.Ayətxan Ziyad. “M.Mərdanov yeni qazanc yerləri axtarışındadır” // Təzadlar, 19–26 iyun 2001.
9Ayətxan Ziyad. “Məktəbdə özbaşınalıq” // Təzadlar, 26 iyun – 3 iyul 2001.
10.Ayətxan Ziyad. “‘Təzadlar’ qəzeti redaksiyasında görüş” // Təzadlar, 14–21 avqust 2001.
11.Ayətxan Ziyad. “Məktəblərdə pul yığımının sonu olacaqmı?” // Təzadlar, 14–21 avqust 2001.
12.Ayətxan Ziyad. “Oğru elə bağırdı ki…” // Təzadlar, 14–21 avqust 2001.
13.Ayətxan Ziyad. “Məmməd Bayramovla Plexanovun fərqi nədədir?” // Təzadlar, 21–28 avqust 2001.
14.Ayətxan Ziyad. “İslahatçı nazir, yaxud Misir Mərdanovun bu ad altında axtardıqları” // Təzadlar.
Nəzəri mənbələr:
15.Heidegger, Martin. Sein und Zeit. Tübingen: Max Niemeyer Verlag, 1927. Xüsusilə §35: “Das Gerede”.
16.Heidegger, Martin. Brief über den Humanismus. Frankfurt am Main: Vittorio Klostermann, 1947
araşdırmaçı
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
