TƏHSİLİN GƏLƏCƏYİ: DÜNYA TƏCRÜBƏSİ, RƏQƏMSAL İNQİLAB VƏ AZƏRBAYCANIN YENİ İNKİŞAF HƏDƏFLƏRİ

Babayeva Zərövşən Yaşar qızı
https://orcid.org/0009-0009-3004-8455

dr.zarifbabayeva@gmail.com

Naxşıvan Dövlət Universitetinin professoru, Əməkdar müəllim

Pedaqoji elmlər doktoru

Təhsilin gələcəyini texnologiyalar deyil, ondan istifadə etməyi bacaran, düşünən, yaradan və öyrənməyi ömürboyu davam etdirən insan formalaşdıracaq – fikri müasir təhsilin istiqamətverici, hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir.

XXI əsrin təhsil mənzərəsi sürətlə dəyişir. Elmi-texniki tərəqqi, rəqəmsal transformasiya, süni intellektin inkişafı, əmək bazarının yenilənən tələbləri və qlobal sosial çağırışlar təhsil sistemlərinin qarşısında yeni vəzifələr müəyyənləşdirir. Artıq təhsilin keyfiyyətini yalnız öyrənənin nə qədər məlumat mənimsəməsi ilə ölçmək mümkün deyil. Əsas məsələ onun əldə etdiyi bilikdən necə istifadə etməsi, müstəqil düşünməsi, problemləri təhlil etməsi, yeni həll yolları yaratması və dəyişən dünyaya uyğunlaşma bacarığı qazanmasıdır. Müasir dərsdə müəllimin qarşısında dayanan əsas sual artıq “Mən tələbəyə nə öyrədəcəyəm?” deyil, həm də “O, öyrəndiklərini necə araşdıracaq, tətbiq edəcək və yeni bilik yaradacaq?” sualıdır. Çünki bu gün təhsil yalnız məlumatın ötürülməsi prosesi deyil; düşünməyi, sual verməyi, araşdırma aparmağı, əməkdaşlıq etməyi və dəyişən dünyaya uyğunlaşmağı öyrədən bir mühitdir. Təsəvvür edək: biologiya dərsində tələbə-şagird fotosintez prosesini yalnız dərslikdəki şəkildən öyrənmir. O, virtual laboratoriyada prosesin mərhələlərini müşahidə edir, bitkinin inkişafına təsir edən amilləri dəyişdirərək nəticələri müqayisə edir, sonra isə yaşadığı ərazidə bitki müxtəlifliyini araşdırır. Belə dərsdə texnologiya məqsəd deyil, öyrənməni dərinləşdirən vasitədir. Əsas nəticə isə öyrənənin hazır məlumatı təkrarlaması deyil, müşahidə aparması, nəticə çıxarması və öyrəndiyini real həyatla əlaqələndirməsidir. Bu dəyişiklik təhsilin bütün pillələrini – məktəbəqədər təhsildən ümumi və peşə təhsilinə, ali təhsildən fasiləsiz öyrənməyə qədər – əhatə edir. Deməli, qarşımızda duran əsas sual texnologiyaların təhsilə nə qədər daxil olması deyil, onların daha savadlı, yaradıcı, məsuliyyətli və sosial baxımdan fəal insan yetişdirməyə necə xidmət etməsidir.

Dünya təhsil sistemində baş verən dəyişikliklər Azərbaycanda da ali təhsil müəssisələrinin fəaliyyətinə yeni məzmun və tələblər gətirir. Bu baxımdan Naxçıvan Dövlət Universitetində son illərdə həyata keçirilən yeniliklər regionda müasir təhsil mühitinin formalaşdırılması, rəqəmsal imkanların genişləndirilməsi və elmi-tədqiqat fəaliyyətinin inkişafı istiqamətində atılan mühüm addımlar kimi diqqəti cəlb edir. Universitetdə aparılan islahatların əsas istiqamətlərindən biri tədris və idarəetmə proseslərinin rəqəmsallaşdırılmasıdır. Elektron Universitet layihəsi çərçivəsində tətbiq edilən EDUMAN sistemi dərs cədvəllərinin, elektron jurnalların, tədris materiallarının, imtahan və qiymətləndirmə proseslərinin elektron mühitdə idarə olunmasına imkan yaradır. Tələbələrin şəxsi kabinetləri vasitəsilə tədris materiallarına çıxışı, sərbəst işlərin elektron təqdim edilməsi, qiymətləndirmə nəticələrinin izlənilməsi və digər funksiyalar tədris prosesinin daha çevik və şəffaf təşkilinə xidmət edir. Bu yanaşma universitet idarəçiliyində rəqəmsal transformasiyanın yalnız texniki yenilənmə deyil, həm də təşkilati mədəniyyətin dəyişməsi olduğunu göstərir. NDU-da innovativ tədrisin inkişafı istiqamətində atılan addımlardan biri də STEAM yanaşmasının praktik mühitdə tətbiqidir. Universitetin Memarlıq və Mühəndislik fakültəsində yaradılmış STEAM laboratoriyasında tələbələrin layihə və eksperimental fəaliyyətinə şərait yaradılmış, “Ağıllı ev”, tibbi monitorinq sistemi, ekoloji dayanıqlı binaların maketləri və kampusda ağıllı nəqliyyatın təşkili kimi layihələr həyata keçirilmişdir. Bu nümunələr tələbələrin nəzəri bilikləri texnoloji həllərə çevirməsi, mühəndislik təfəkkürünün, yaradıcılığın və komanda fəaliyyətinin inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir.

STEAM təcrübəsinin genişləndirilməsi yalnız universitetin laboratoriya imkanları ilə məhdudlaşmır. 2025-ci il martın 10-dan aprelin 4-dək NDU tələbələrinin Naxçıvan Muxtar Respublikası Təhsil Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərən STEAM Təlim-Tədris Mərkəzində keçdikləri təlimlərdə CNC lazer texnologiyaları, 3D çap və modelləşdirmə, pilotsuz uçuş aparatları, Microbit, Arduino, sensorlar və elektrik dövrələri üzrə nəzəri-praktik biliklərə yiyələnməsi universitetlə təhsil mühiti arasında tətbiqyönümlü əməkdaşlığın nümunəsidir. Belə təcrübələr ixtisas biliklərinin real texnoloji məsələlərlə əlaqələndirilməsinə imkan verir. Rəqəmsal transformasiyanın növbəti mərhələsi süni intellektin təhsil və elmi fəaliyyətə inteqrasiyasıdır. NDU-da keçirilən “Süni intellekt: nəzəriyyədən praktikaya” mövzusunda II beynəlxalq elmi konfrans bu istiqamətdə elmi müzakirələrin və maarifləndirmə fəaliyyətinin genişləndirildiyini göstərir. Konfrans çərçivəsində süni intellektin təhsildə tətbiqi, fundamental biliklərin formalaşdırılması, layihə əsaslı tədris və fənlərarası inteqrasiyanın əhəmiyyəti vurğulanmışdır. Universitetdə süni intellektlə bağlı yeni ixtisasların açılması, bu sahədə fəaliyyət göstərəcək ofis və innovasiya məkanlarının yaradılması istiqamətində işlərin nəzərdə tutulması isə gələcək inkişaf gündəliyinin mühüm istiqamətlərindəndir.

Universitetin innovasiya potensialını nümayiş etdirən digər nümunə 2025-ci ilin dekabrında keçirilən “LabHack 2025” hakatonudur. Tədbirdə 45 tələbənin daxil olduğu 7 komanda real problemlərə texnoloji həllər hazırlamış, laboratoriya imkanlarından istifadə etməklə prototiplər təqdim etmişdir. “Ağıllı fermer” layihəsinin qalib olması tələbə təşəbbüslərinin regionun kənd təsərrüfatı və iqtisadi ehtiyacları ilə əlaqələndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu cür fəaliyyətlər tələbəni yalnız bilik qəbul edən deyil, ideya irəli sürən, prototip hazırlayan və problemin həllində iştirak edən subyektə çevirir. NDU-nun inkişaf strategiyasında elmi-tədqiqat fəaliyyətinin gücləndirilməsi və beynəlxalq elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi də mühüm yer tutur. 2026-cı ilin iyununda Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin Molekulyar Biologiya İnstitutu ilə imzalanmış əməkdaşlıq memorandumu birgə tədqiqatların, yüksəkixtisaslı kadr hazırlığının, laboratoriya fəaliyyətinin, elmi nəşrlərin və gənc tədqiqatçıların elmi prosesə cəlb olunmasının inkişafını nəzərdə tutur. Bu əməkdaşlıq biologiya, molekulyar genetika və biotexnologiya istiqamətlərində nəzəri biliklərin müasir laboratoriya təcrübəsi ilə əlaqələndirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır.

Bütün bu nümunələr göstərir ki, Naxçıvan Dövlət Universitetində təhsilin yenilənməsi bir neçə qarşılıqlı əlaqəli istiqamətdə inkişaf edir: rəqəmsal idarəetmə, innovativ tədris mühiti, layihə əsaslı öyrənmə, süni intellekt üzrə maarifləndirmə, elmi-tədqiqat əməkdaşlığı və tələbələrin texnoloji təşəbbüslərinin dəstəklənməsi. Bu fəaliyyətlərin əhəmiyyəti yalnız yeni avadanlıqların və proqramların tətbiqi ilə ölçülməməlidir. Əsas nəticə onların təlimin məzmununa, tələbələrin düşünmə və problem həll etmə bacarıqlarına, eləcə də universitetin cəmiyyət və region qarşısındakı missiyasına necə təsir göstərməsidir. Beləliklə, Naxçıvan Dövlət Universitetinin təcrübəsi göstərir ki, qlobal təhsil dəyişikliklərinə uyğunlaşma yerli ehtiyacları, regional inkişaf prioritetlərini və beynəlxalq elmi tendensiyaları bir araya gətirən sistemli yanaşma tələb edir. Gələcəyin universiteti yalnız müasir texnologiyalardan istifadə edən deyil, həmin texnologiyaların köməyi ilə yeni bilik yaradan, tədqiqat aparan, təşəbbüsləri dəstəkləyən və cəmiyyətin inkişafına töhfə verən universitet olmalıdır.

Müasir beynəlxalq təhsil gündəliyində bir neçə mühüm istiqamət xüsusi yer tutur: səriştəyönümlü təlim, layihə və problem əsaslı öyrənmə, fənlərarası inteqrasiya, rəqəmsal savadlılıq, süni intellektdən məsuliyyətli istifadə, fərdiləşdirilmiş təhsil və ömürboyu öyrənmə. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, təhsildə uğur yalnız müasir avadanlıq və rəqəmsal platformaların sayı ilə ölçülmür. Məsələn, Sinqapur təhsil sistemində müəllimin peşəkar inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Ölkənin müəllim hazırlığı modelində reflektiv düşünmə, rəqəmsal savadlılıq, öyrənənin fərdi inkişafına dəstək və fasiləsiz öyrənmə əsas istiqamətlərdəndir. Bu yanaşma müəllimi yalnız bilik ötürən deyil, öyrənmə mühitini quran və öyrənənin inkişafına istiqamət verən mütəxəssis kimi formalaşdırır. Estoniyanın təcrübəsi isə müəllimə etimadın və pedaqoji sərbəstliyin əhəmiyyətini göstərir.

OECD-nin PISA 2022 məlumatlarında Estoniya öyrənənlərinin oxu və təbiət elmləri üzrə nəticələri diqqət çəkir. Ölkədə müəllimlərin təlim materiallarını seçməkdə geniş səlahiyyətə malik olması da bu təcrübənin mühüm xüsusiyyətlərindəndir. Deməli, keyfiyyətli təhsil üçün müəllimin peşəkar qərar vermək imkanları da vacibdir. OECD-nin araşdırmaları daha bir mühüm məqamı ortaya qoyur: rəqəmsal vasitələrin dərsdə çox istifadə edilməsi öz-özlüyündə yüksək nəticə yaratmır. Əsas məsələ texnologiyanın düzgün pedaqoji məqsədə xidmət etməsidir. Başqa sözlə, interaktiv lövhə, elektron dərslik və ya süni intellekt müəllimin metodik hazırlığını əvəz etmir. Əksinə, bu vasitələrdən səmərəli istifadə etmək üçün müəllimin həm fənn bilikləri, həm də rəqəmsal-pedaqoji bacarıqları güclü olmalıdır.

Rəqəmsal inqilab və süni intellekt: imkanlar və məsuliyyət. Rəqəmsal texnologiyalar təhsil prosesinə yeni məzmun və fəaliyyət formaları gətirir. Elektron təhsil platformaları, virtual laboratoriyalar, interaktiv simulyasiyalar, rəqəmsal kitabxanalar, süni intellekt əsaslı köməkçilər və təlim analitikası öyrənmənin təşkilində geniş imkanlar yaradır. Xüsusilə süni intellektin tətbiqi təhsil mühitində yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Süni intellekt öyrənənin öyrənmə tempinə uyğun tapşırıqlar təqdim edə, mövzunun çətinlik səviyyəsini fərdiləşdirə, müəllimə qiymətləndirmə materialları hazırlamaqda kömək edə və öyrənmə prosesində yaranan çətinlikləri müəyyənləşdirməyə dəstək verə bilər. Bununla belə, süni intellektin təhsildə istifadəsi ciddi pedaqoji və etik məsuliyyət tələb edir. Hazır cavabların əldə edilməsini öyrənmə ilə eyniləşdirmək olmaz. Əgər öyrənən süni intellektin təqdim etdiyi məlumatı yoxlamadan qəbul edirsə, onun tənqidi düşünmə və müstəqil qərarvermə bacarıqları zəifləyə bilər. Digər tərəfdən, alqoritmlərin yaratdığı yanlış məlumatlar, müəlliflik hüquqları, şəxsi məlumatların qorunması və rəqəmsal bərabərsizlik məsələləri də diqqətdə saxlanılmalıdır.

UNESCO-nun 2024-cü ildə təqdim etdiyi müəllimlər üçün Süni İntellekt Səriştələri Çərçivəsi bu sahədə mühüm istiqamət müəyyən edir. Sənəddə müəllimlərin hazırlığı beş əsas ölçü üzrə nəzərdən keçirilir: insanmərkəzli düşüncə, süni intellekt etikası, süni intellektin əsasları və tətbiqləri, süni intellektə əsaslanan pedaqogika və peşəkar inkişaf. Bu yanaşma göstərir ki, müəllimin rəqəmsal səriştəsi yalnız proqramlardan istifadə bacarığı deyil, həm də texnologiyanın imkanlarını və məhdudiyyətlərini pedaqoji baxımdan qiymətləndirmək qabiliyyətidir. Biologiya tədrisində bu imkanlar xüsusilə genişdir. Virtual laboratoriyalar vasitəsilə hüceyrə proseslərini, fotosintezi, irsiyyət mexanizmlərini və ekoloji əlaqələri modelləşdirmək mümkündür. Rəqəmsal mikroskopiya, üçölçülü bioloji modellər, virtual anatomiya və interaktiv simulyasiyalar öyrənənlərə adi sinif şəraitində müşahidəsi çətin olan prosesləri vizuallaşdırmağa kömək edir. Lakin virtual təcrübə real müşahidəni, laboratoriya təhlükəsizliyini və canlı təbiətlə birbaşa təması tam əvəz etməməlidir. Ən səmərəli nəticə bu vasitələrin bir-birini tamamladığı təlim mühitində əldə olunur.

Təhsil sisteminin inkişafını yalnız görülən işlərin və tətbiq edilən layihələrin sayı ilə qiymətləndirmək kifayət deyil. Təhsilalanların nəyi və hansı səviyyədə öyrəndiyini, biliklərini yeni situasiyalarda tətbiq edə bilib-bilmədiyini də araşdırmaq lazımdır. Bu baxımdan OECD-nin PISA beynəlxalq qiymətləndirməsi mühüm müqayisə vasitəsidir. PISA 2022 nəticələrində Bakı üzrə 15 yaşlı öyrənənlərin yalnız 38 faizi riyaziyyat, 31 faizi oxu, 34 faizi isə təbiət elmləri üzrə minimum ikinci səriştə səviyyəsinə çatıb. OECD ölkələri üzrə müvafiq orta göstəricilər riyaziyyatda 69 faiz, oxuda 74 faiz, təbiət elmlərində isə 76 faiz olub.

Bakı üzrə müşahidə edilən fərqlər tədrisin keyfiyyəti, oxuyub-anlama, riyazi savadlılıq və elmi düşünmə bacarıqlarının inkişafı barədə ciddi müzakirə üçün əsas yaradır. Bu nəticələr bir daha göstərir ki, müasir təhsilin əsas vəzifəsi öyrənənə məlumatı yadda saxlamağı öyrətməklə məhdudlaşa bilməz. O, məlumatı anlamalı, mənbənin etibarlılığını qiymətləndirməli, faktla fikri fərqləndirməli, riyazi və elmi bilikləri gündəlik həyatda tətbiq etməlidir. Deməli, təlim metodikası da məhz bu bacarıqların formalaşmasına xidmət etməlidir. Azərbaycanın təhsil sistemində aparılan yeniliklər bu məqsədə doğ­ru mühüm imkanlar yaradır. Növbəti mərhələdə həmin imkanların keyfiyyət göstəricilərinə çevril­məsi, regionlar üzrə fərqlərin azaldılması və təlim nəticələrinin müntəzəm təhlili əsas prioritetlərdən olmalıdır.

Rəqəmsal transformasiya və metodik yeniliklər təhsilin inkişafı üçün geniş imkanlar açsa da, onların səmərəli tətbiqi bir sıra məsələlərin həllini tələb edir. İlk növbədə, rəqəmsal infrastrukturun bərabərliyi təmin olunmalıdır. Şəhər və kənd məktəbləri arasında internetə, müasir avadanlıqlara, rəqəmsal resurslara və texniki dəstəyə çıxış fərqləri təhsil imkanlarında bərabərsizliyə çevrilməmə­lidir. Rəqəmsal məktəb yalnız platformaya qoşulmuş məktəblərin sayı ilə deyil, hər bir öyrənənin həmin imkanlardan real və keyfiyyətli istifadə edə bilməsi ilə qiymətləndirilməlidir. İkinci mühüm məsələ müəllimlərin peşəkar inkişafıdır. Müasir müəllim fənnini dərindən bilməklə yanaşı, rəqəmsal resursları seçməyi, təlim məqsədinə uyğun texnologiya tətbiq etməyi, öyrənənlərin fərdi ehtiyaclarını nəzərə almağı və nəticələri təhlil etməyi bacarmalıdır. Bu, birdəfəlik təlimlə əldə edilən bacarıq deyil. Davamlı peşəkar inkişaf, metodik dəstək, təcrübə mübadiləsi və müəllimlərin innovativ təşəbbüs­lərinin təşviqi tələb olunur.

Üçüncü məsələ qiymətləndirmə sisteminin yenilənməsidir. Əgər təlimdə tədqiqat, yaradıcılıq, əməkdaşlıq və problem həll etmə bacarıqları əsas götürülürsə, qiymətləndirmə də yalnız faktoloji biliklərin yoxlanmasına əsaslanmamalıdır. Öyrənənin layihəsi, tədqiqat prosesi, təqdimatı, müstəqil nəticə çıxarması və əldə etdiyi bilikləri tətbiq etməsi də nəzərə alınmalıdır. Dördüncü çağırış inklü­ziv­lik və insan amilidir. Texnologiya xüsusi təhsil ehtiyacları olan uşaqlar üçün yeni imkanlar yarada bilər. Lakin rəqəmsal vasitələr müəllim-öyrənən münasibətinin, canlı ünsiyyətin, emosional dəstəyin və sosial öyrənmənin əhəmiyyətini azaltmamalıdır. Təhsilin mərkəzində texnoloji platforma deyil, insan dayanmalıdır. Nəhayət, süni intellekt dövründə informasiya və media savadlılığı xüsusi əhəmiy­yət qazanır. Öyrənən yalnız məlumat əldə etməyi deyil, onun doğruluğunu yoxlamağı, mənbələri müqayisə etməyi, manipulyativ məzmunu tanımağı və rəqəmsal mühitdə məsuliyyətli davranmağı da öyrənməlidir.

Azərbaycan təhsilinin növbəti inkişaf mərhələsində bir neçə istiqamətə xüsusi diqqət yetiril­mə­si məqsədəuyğundur. Birincisi, innovativ təlim metodları kurikulumun məzmunu və qiymətlən­dirmə sistemi ilə uzlaşdırılmalıdır. STEAM, layihə əsaslı, problem əsaslı və tədqiqat yönümlü öyrənmə ayrı-ayrı tədbirlər səviyyəsində qalmamalı, fənlərin tədrisində ardıcıl metodik yanaşmaya çevrilməlidir. İkincisi, müəllim hazırlığı və ixtisasartırma proqramlarında rəqəmsal pedaqogika, süni intellekt etikası, məlumatların təhlili, fənlərarası inteqrasiya və fərdiləşdirilmiş təlim üzrə praktik bacarıqlar gücləndirilməlidir. Üçüncüsü, məktəb, peşə təhsili və ali təhsil müəssisələri arasında əla­qə­lər daha da möhkəmləndirilməlidir. Təhsilalanların elmi-tədqiqat müəssisələri, texnoparklar, laboratoriyalar və istehsalat sahələri ilə əməkdaşlığı nəzəri biliklərin praktik bacarıqlara çevrilməsinə kömək edə bilər.

Dördüncüsü, regionların potensialından istifadə olunmalıdır. Hər bir bölgənin təbii ehtiyatları, ekoloji xüsusiyyətləri, iqtisadi fəaliyyəti və sosial ehtiyacları təlim layihələri üçün real tədqiqat mövzularına çevrilə bilər. Məsələn, su ehtiyatlarının qorunması, biomüxtəlifliyin öyrənilməsi, torpaq münbitliyi, alternativ enerji və kənd təsərrüfatında innovasiyalar məktəblə cəmiyyət arasında faydalı əməkdaşlıq yarada bilər. Beşincisi, təhsil innovasiyalarının nəticələri ölçülməli və ictimaiyyətə şəffaf təqdim olunmalıdır. Yeni platformanın neçə məktəbdə tətbiq edilməsi ilə yanaşı, onun öyrənən nailiyyətlərinə, müəllim fəaliyyətinə, təhsilə çıxışa və öyrənmə keyfiyyətinə təsiri də araşdırılmalıdır. Təhsildə hər bir yenilik elmi əsaslandırma, sınaq, qiymətləndirmə və təkmilləşdirmə mərhələlərindən keçməlidir.

Təhsilin gələcəyi ilə bağlı müzakirələrdə bəzən texnologiyanın imkanları o qədər ön plana çəkilir ki, təhsilin əsas məqsədi arxa plana keçir. Halbuki rəqəmsal platformalar, süni intellekt, virtual laboratoriyalar və innovativ təlim modelləri özlüyündə məqsəd deyil. Onların dəyəri insanın düşünmək, yaratmaq, əməkdaşlıq etmək, məsuliyyət daşımaq və cəmiyyətə fayda vermək bacarığını inkişaf etdirdiyi zaman üzə çıxır. Gələcəyin məktəbi öyrənənə yalnız düzgün cavabı tapmağı deyil, düzgün sual verməyi də öyrətməlidir. Gələcəyin müəllimi texnologiya ilə rəqabət aparan deyil, onun imkanlarından pedaqoji məqsədlər naminə istifadə edən, öyrənənin intellektual və mənəvi inkişafına istiqamət verən mütəxəssis olmalıdır. Gələcəyin təhsil sistemi isə yalnız rəqəmsal baxımdan müasir deyil, həm də ədalətli, inklüziv, elmi əsaslı və insanmərkəzli olmalıdır.

Azərbaycanın təhsil sahəsində həyata keçirdiyi rəqəmsallaşma, STEAM, müəllimlərin peşəkar inkişafı və süni intellekt təşəbbüsləri bu istiqamətdə yeni imkanlar yaradır. Əsas vəzifə həmin imkanları ardıcıl metodik yanaşma, keyfiyyətli müəllim hazırlığı, bərabər təhsil mühiti və ölçülə bilən nəticələrlə möhkəmləndirməkdir. Çünki təhsilin həqiqi uğuru neçə platformanın yaradılması, neçə cihazın alınması və ya neçə layihənin elan edilməsi ilə deyil, həmin sistemdə yetişən insanın düşüncə tərzi, bilik səviyyəsi, yaradıcılığı və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti ilə müəyyən olunur.

Ölkəmizdə də təhsilin rəqəmsallaşdırılması və innovativ təlim mühitinin yaradılması istiqamətində mühüm addımlar atılır. “Rəqəmsal məktəb” platforması Bakı şəhərinin ümumi təhsil müəssisələrində müəllim, öyrənən və valideynlər arasında rəqəmsal əlaqələrin genişləndirilməsinə xidmət edir. Platformanın əhatə dairəsinin digər bölgələrə də genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. STEAM layihəsi isə öyrənənlərin elmi bilikləri texnologiya, mühəndislik, incəsənət və riyaziyyatla əlaqələndirərək praktik fəaliyyətə cəlb olunmasına imkan yaradır. Ali təhsildə də bu dəyişikliklərin davam etdirilməsi vacibdir. Universitetlərdə rəqəmsal laboratoriyaların, virtual simulyasiyaların, elmi-tədqiqat layihələrinin və fənlərarası əməkdaşlığın genişləndirilməsi gələcək mütəxəssislərin hazırlığına yeni məzmun qazandıra bilər. Peşə təhsilində isə rəqəmsal bacarıqların real istehsalat və əmək bazarının tələbləri ilə əlaqələndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, rəqəmsal imkanların genişlənməsi ilə yanaşı, bir sıra məsələlər də diqqətdə saxlanılmalıdır: şəhər və kənd məktəbləri arasında texnoloji imkan fərqləri, müəllimlərin davamlı metodik dəstəyə ehtiyacı, rəqəmsal resursların keyfiyyəti, öyrənənlərin informasiya təhlükəsizliyi və süni intellektdən məsuliyyətli istifadə mədəniyyəti. PISA 2022 üzrə Bakı nəticələri də fundamental bilik və bacarıqların inkişafına diqqətin artırılmasının vacibliyini göstərir. Bu nəticələri ölkə üzrə ümumi göstərici kimi deyil, Bakı üzrə qiymətləndirmə məlumatı kimi nəzərdən keçirmək lazımdır.

Fikrimcə, müasir təhsilin ən mühüm vəzifəsi gələcəyin hazır cavablarına deyil, hələ mövcud olmayan suallarına hazırlamaqdır. Bunun üçün müəllim yalnız yeni texnologiyaları öyrənməməli, həm də təlimin məqsədini, məzmununu və qiymətləndirmə üsullarını yenidən düşünməlidir. Dərsdə öyrənənə düşünmək, səhv etmək, araşdırmaq, müzakirə aparmaq və öz nəticəsini əsaslandırmaq imkanı verilməlidir. Rəqəmsal vasitələr müəllimin peşəkarlığı ilə birləşəndə, STEAM yaradıcı düşüncə ilə tamamlananda, elmi bilik real həyat problemləri ilə əlaqələndiriləndə təhsil həqiqi inkişaf vasitəsinə çevrilir.

Unutmamalıyıq: gələcəyin məktəbini yalnız texnologiyalar qurmayacaq. Onu düşünən, öyrənən, yeniliklərə açıq müəllimlər və araşdırmağı bacaran öyrənənlər birlikdə formalaşdıracaqlar. Bunun üçün isə yetərlə, müasir maddi-texniki baza, rəqəmsallaşma, fənlərin tədrisində STEAM tətbiqi istiqamətində bacarıqlı müəllim potensialının formalaşdırılması qayğısına qalınmalıdır.

“Yoldaş” oxuma platformasının təqdimat mərasimi keçirilib

“Parlaq İmzalar” nəşriyyatı tərəfindən təsis olunan “Yoldaş” oxuma platformasının təqdimat mərasimi keçirilib.

Tədbirdə mədəniyyət və ədəbiyyat nümayəndələri, layihənin tərəfdaşları və qonaqlar iştirak ediblər.

Tədbir çərçivəsində çıxış edən qonaqlar “Yoldaş” platformasının əhəmiyyətindən, mütaliə mədəniyyətinin inkişafından və kitabın müasir dövrdə cəmiyyətdəki rolundan danışıblar. Çıxışlarda oxucuların kitaba marağının artırılması, ədəbiyyatın daha geniş auditoriyaya çatdırılması və bu istiqamətdə yeni imkanların yaradılmasının vacibliyi vurğulanıb.

Daha sonra platformanın gələcək fəaliyyət istiqamətləri və oxucular üçün nəzərdə tutulan yeniliklər barədə məlumat verilib.

Tədbirin sonunda bədii hissə təqdim olunub. Musiqi və ədəbi çıxışlarla davam edən proqram iştirakçılara xoş anlar yaşadıb. >>> OXU

TƏDBİRDƏN GÖRÜNTÜLƏR:

CAHANGİR MƏMMƏDLİ – 85

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Dəmirdən yumruğun mübarək, dağlar!

DAĞLAR

(Zaur Ustacın Dağlara xitabən üçüncü şeiri)
Tarix səhnəsində yetişdi zaman,
Başlanmış bu çağın mübarək, dağlar!
Hələ nə zəfərlər gözləyir bizi,
Qutlanmış novrağın mübarək, dağlar!

* * *
Dövranın gərdişi döndü, dəyişdi,
Davadan doğulan ərlər yetişdi,
Didilmiş yaralar tutdu, bitişdi,
Üç rəngli duvağın mübarək, dağlar!

* * *
Nə vaxtdır yol-iriz bağlı qalmışdı,
Qoynunda yağılar məskən salmışdı,
Canımı sağalmaz bir dərd almışdı,
Sayalı qonağın mübarək, dağlar!

* * *
Xətai qırmadı könül bağını,
Nadir unutmadı hicran dağını,
İlhamın silahı əzdi yağını,
Dəmirdən yumruğun mübarək, dağlar!

* * *
Qurtuldu yağıdan zənburun, balın,
Bir başqa görünür yamacın, yalın,
Zirvəndən boylanır şanlı hilalın,
Müqəddəs sancağın mübarək, dağlar!

* * *
Haqqa nisbət tutub ulu Ələsgər,
Andırıb, tanıdıb, bilib pərisgar,
Hər səngər məbəddi, pirdi hər əsgər,
Şuşa tək ocağın mübarək, dağlar!

* * *
Ay Ustac, min şükür arzuna yetdin,
“Dədə”n gedən yolu, sən də qət etdin,
Dolandın dünyanı yurdunda bitdin,
Doqquzu zər tuğun mübarək, dağlar!
22.01.2021. Bakı.

Müəllif: Zaur USTAC

Nisə Kərimovanın yazıları

I>>>> Rənglərin Şahzadəsi

Daha çox məlumat burada

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Cahangir Məmmədli – 85

Cahangir Məmmədli – 85
Ömrünü sözə, elminə, tələbəsinə və Vətəninə həsr edən KORİFEY…
İnsanlar var, haqqında danışanda sözlər bir qədər ehtiyatlanır, cümlələr özünə layiq ifadə axtarır. Çünki onların ömür yolu sadəcə illərin, vəzifələrin, elmi adların və təltiflərin cəmi deyil. Onlar öz şəxsiyyətləri, mənəvi keyfiyyətləri, insanlara münasibətləri, öyrətdikləri və yaşatdıqları dəyərlərlə bir ömürlük məktəb yaradırlar. Professor Cahangir Məmmədli də məhz belə insanlardandır.
Onun adı çəkiləndə mənim gözlərim önündə ilk növbədə professor, alim, jurnalistika tarixinin bilicisi deyil, müəllim obrazı canlanır. Sözün həqiqi mənasında müəllim! Təkcə auditoriyada mühazirə oxuyan, tələbəyə elmi bilik verən deyil, həm də həyat dərsi keçən, insanın xarakterinin formalaşmasına təsir göstərən, dürüstlüyü, sədaqəti, zəhməti, halal yaşamağı öz davranışı ilə öyrədən müəllim…
İnsanın böyüklüyünü onun elmi əsərlərinin sayı ilə deyil, yetişdirdiyi insanların həyatında qoyduğu izlə ölçmək lazımdır. Bu mənada Cahangir müəllimin ömrünün özü böyük bir dərslikdir.
İlk baxışdan sərt, tələbkar, hətta bir qədər narahat görünə bilər. Amma onu yaxından tanıdıqca bu zahiri ciddiyyətin arxasında necə zəngin bir mənəvi aləmin, nə qədər incə bir qəlbin, necə böyük bir insan sevgisinin gizləndiyini görürsən. Onunla ünsiyyətdə olduqca anlayırsan ki, insanı sevmək üçün mütləq yumşaq danışmaq, hər kəsə xoş görünməyə çalışmaq lazım deyil. Bəzən səmimiyyətin, prinsipiallığın, dürüstlüyün özündə elə bir cazibə olur ki, insanı özünə bağlayır.
Cahangir müəllim də belə şəxsiyyətlərdəndir. Yaxından tanıyanlar onun zarafatlarını, şirin Qarabağ ləhcəsini, mehribanlığını, dostcanlılığını, söhbətlərinin dadını yaxşı bilirlər. O, olduğu mühitə özünəməxsus bir ab-hava gətirən, sözü, yumoru, müdrik düşüncələri ilə yadda qalan insanlardandır.

Bir ömrün ünvanı – elm, jurnalistika və müəllimlik

Cahangir Əbdüləli oğlu Məmmədli 1942-ci il yanvarın 26-da Ağdam rayonunun Novruzlu kəndində dünyaya göz açıb. 1968-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsini bitirib və elə həmin ildən də doğma fakültəsində pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. Bu, sadəcə bir iş yerinin seçilməsi deyildi. Bu, ömrün bir istiqamətə bağlanması, taleyin jurnalistikaya, elmə və müəllimliyə həsr edilməsi idi.
Bu gün filologiya elmləri doktoru, professor, Bakı Dövlət Universitetinin Milli mətbuat tarixi kafedrasının müdiri, universitetin Elmi Şurasının üzvü olan Cahangir Məmmədlinin elmi və publisistik yaradıcılığı olduqca zəngindir. İndiyədək 500-dən çox elmi və publisistik yazısı, ədəbi tənqidə və jurnalistikaya dair 17 kitabı nəşr olunub. Əməyi və xidmətləri dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilib, “Şöhrət” ordeninə layiq görülüb, Prezidentin fərdi təqaüdünü alır.
Amma məncə, onun ən böyük mükafatı auditoriyaya daxil olanda üzündə təbəssüm yaranan keçmiş tələbələrinin sevgisi, illər keçsə də ona ehtiramla müraciət edən yetirmələrinin minnətdarlığıdır. Çünki elmi adlar, ordenlər, kitablar insanın fəaliyyətini təsdiqləyir, amma insanların qəlbində qazanılan yer onun şəxsiyyətini təsdiqləyir.
Cahangir müəllimin pedaqoji fəaliyyətinin ən qiymətli cəhətlərindən biri də tələbəyə münasibətidir. O, tələbələrinə yalnız bilik vermir, onlara şəxsiyyət kimi yanaşır. Söhbət edir, dinləyir, fikir mübadiləsi aparır, bəzən dost olur, bəzən ağsaqqal, bəzən də sərt, amma ədalətli müəllim. Tələbələrinin uğuruna sevinir, onların qayğısına qalır, xüsusilə qız tələbələrinə doğma münasibət göstərir. Şirin Qarabağ ləhcəsi ilə “nənə” deyə müraciət etməsi də onun yaddaşlarda qalan mehriban xüsusiyyətlərindəndir.
Mənim də Cahangir müəllimlə bağlı tələbəlik illərindən yaddaşıma həkk olunmuş bir xatirəm var.
Jurnalistika fakültəsində oxuduğum illərdə qrup nümayəndəsi seçilmişdim. Bir gün Cahangir müəllim məni dekanlığa çağırdı. Söhbətimizdə rəhmətlik Mahmud müəllim də iştirak edirdi. Mənə çox ciddi şəkildə bir məsələni tapşırdılar: başqa fakültələrdən gəlib bizə dərs deyən müəllimlərin imtahanı zamanı tələbələrdən pul yığmaq kimi bir işə əsla yol verməməli idim. Hətta xəbərdarlıq etdilər ki, belə bir hal baş verərsə, nəinki qrup nümayəndəliyindən uzaqlaşdırılaram, hətta universitetdən də xaric edilə bilərəm.
Sonra isə o unudulmaz cümləni dedilər:
“Bizim fakültədə pul söhbəti ola bilməz!”
Bax, bizim müəllimlər bizə belə dərs keçiblər! Nə auditoriyada, nə də dərslikdə olmayan, amma bir insanın bütün ömrü boyu yadda saxlamalı olduğu dərs idi bu. Halallıq dərsi, vicdan dərsi, peşə əxlaqı dərsi…
Bu gün jurnalistikada əldə etdiyim uğurlardan danışıramsa, həmin uğurların təməlində o müəllimlərin bizə aşıladığı prinsiplərin də payı var. Onlara minnətdarlığım sonsuzdur. Çünki insanın peşəkar kimi yetişməsi qədər, insan kimi formalaşması da vacibdir. Cahangir müəllim bu iki missiyanı bir arada daşıyan müəllimlərdəndir.

Novruzludan başlanan Vətən sevgisi

Cahangir müəllimin şəxsiyyətində xüsusi bir cəhət var: onun Vətən sevgisi abstrakt, ümumi ifadələrdən ibarət deyil. Onun Vətəni var, kəndi var, torpağı var, uşaqlıq xatirələri, məktəbi, el-obası var. Onun üçün Vətən Novruzludan başlayır.
Bir müsahibəsində söylədiyi fikirlər insanı istər-istəməz düşündürür:
“Mən kənd adamıyam, 50 ildən çoxdur Bakıda yaşasam da, heç vaxt şəhər adamı ola bilmədim. Azərbaycanın milli-mənəvi dəyərləri kənddədir”.
Bu sözlərdə bir insanın öz kökünə, mənsub olduğu torpağa, mənəvi yaddaşına bağlılığı var. Cahangir müəllim Novruzlunu sadəcə doğulduğu kənd kimi deyil, öz mənəvi dünyasının başlanğıcı, həyat fəlsəfəsinin əsas ünvanı kimi qəbul edir.
O, fəxrlə danışır ki, Novruzlu kəndinin məktəbini kimlər bitirib. Azərbaycan elmini dünyada tanıdan Xudu Məmmədov, professor Rafiq Əliyev, tanınmış yazıçı və dramaturq Əli Əmirli… Bu adları sadalayanda onun səsində həm kəndinə, həm də həmin məktəbin yetişdirdiyi ziyalılara böyük qürur duyulur.
Novruzlunun işğal altında qaldığı illər onun üçün sadəcə bir coğrafi itki deyildi. Bu, uşaqlığının, xatirələrinin, ata-baba yurdunun əlçatmazlığı idi. İşğal dövründə Ağdamın azad olan ərazilərindən doğma kəndinə həsrətlə baxdığı günləri heç vaxt unutmur. Həmin illərdə yaşadığı ağrını, ümidsizliyə qapıldığı anları gizlətmir.
Bu gün isə onun səsində başqa bir ovqat var. Doğma Novruzlu azaddır! İndi o kəndin dirçəlməsini, yenidən qurulmasını, əvvəlkindən də gözəl olmasını arzulayır.
Bəlkə də insanın ömründə ən böyük xoşbəxtliklərdən biri uzun illər həsrətində olduğu torpağa qovuşmaqdır. Cahangir müəllim bu xoşbəxtliyi yaşadı. Onun Vətən sevgisi, torpaq nisgili, doğma kəndinə bağlılığı bizə bir daha xatırladır ki, insan harada yaşamasından, hansı zirvəyə yüksəlməsindən asılı olmayaraq, köklərini unutmamalıdır.

Böyük şəxsiyyətlərin görünməyən tərəfi

İnsan haqqında danışarkən yalnız onun uğurlarını sadalamaq asandır. Amma mənə elə gəlir ki, insanın böyüklüyü bir qədər də onun çətinliklər qarşısındakı duruşunda, itkiləri ilə necə yaşamasında, yaxşı günündə də, ağır günündə də necə insan olaraq qalmasında görünür.
Cahangir müəllimin də həyat yolu həmişə hamar olmayıb. Çətin günləri, sıxıntıları, sınaqları olub. Həmin vaxtlarda ona dayaq duran, əlindən tutan insanları bu gün də minnətdarlıqla xatırlayır. Bu xüsusiyyət özü də onun xarakteri haqqında çox şey deyir. Çünki yaxşılığı unutmamaq da bir insanlıq ölçüsüdür.
Həyatının ən ağır sınaqlarından biri isə ömür-gün yoldaşını vaxtsız itirməsi olub. İllər keçir, amma ayrılıqların ağrısı zamanla azalmır, sadəcə insan o ağrı ilə yaşamağı öyrənir.
Cahangir müəllim həyat yoldaşını Ağdam torpağında dəfn edib. Demək olar ki, hər ay onun məzarını ziyarət edir, tər çiçəklər aparır. Bu mənzərənin özündə sözlə ifadəsi çətin olan bir sədaqət var. Bir ömürlük sevgiyə, birgə yaşanmış illərə, xatirələrə sədaqət…
Bəzən bir insanın kim olduğunu anlamaq üçün onun böyük auditoriyalarda söylədiyi fikirlərə yox, sevdiyi insanın məzarı önündəki səssizliyinə baxmaq kifayətdir.
Cahangir müəllim sədaqəti həyatının əsas prinsiplərindən biri hesab edir. Dostluqda, münasibətlərdə, ailədə, peşədə… O, yalanı sevmir, haqsızlığa dözmür, halal zəhməti uca tutur. Onun üçün insanın ən böyük sərvəti adının təmiz, alnının açıq olmasıdır.

Beş qız atası – ikiqat cənnətlik bir ata

Cahangir müəllimin həyatında ayrıca bir fəxarət səhifəsi də var: o, beş qız atasıdır. Bildiyimə görə, qızlarından dördü orta məktəbi qızıl medalla bitirib. Bu gün onların hər biri ali təhsilli, öz ailəsinin qayğıkeş xanımı və anasıdır.
Bir atanın övladları ilə fəxr etməsi təbii haldır. Amma beş qız böyütmək, onların təhsilinə, tərbiyəsinə, gələcəyinə zəhmət sərf etmək, hər birinin həyatında mənəvi dayaq olmaq böyük məsuliyyət və sevgi tələb edir.
İslam Peyğəmbərinin qız övladlarını sevgi və qayğı ilə böyüdən, onların həyatını təmin edən atalar haqqında buyurduğu müjdələri xatırlayanda, Cahangir müəllimin beş qız atası olması da adama xoş bir təbəssüm gətirir. Zarafatla desək, bu hesabla o, ikiqat cənnətlikdir!
Əslində, övladların uğuru valideynin ən gözəl əsəridir. Professorun kitabları kitabxanalarda, elmi məqalələri arxivlərdə, yetişdirdiyi tələbələri müxtəlif sahələrdə yaşayır. Amma insanın övladlarında davam edən mənəvi irsi tamam başqa bir xoşbəxtlikdir. Bu gün Cahangir müəllim nəvələri ilə öyünür, hətta onlarla bəzən baba kimi yox, dost kimi davranır. Bu sarıdan da onu xoşbəxt baba adlandırmaq olar.

Sonuncu mogikanlardan biri…

Bu gün Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsində elə müəllimlər var ki, onlar bir dövrün canlı tarixidir. Cahangir Məmmədli də həmin nəslin təmsilçilərindəndir. O, jurnalistikanın müxtəlif mərhələlərini görüb, dəyişən zamanın, dəyişən medianın, yeni nəsillərin şahidi olub. Onilliklər boyu auditoriyadan auditoriyaya keçib, yüzlərlə, minlərlə tələbənin həyatına toxunub.
Bəzən onu fakültənin sonuncu mogikanlarından biri adlandırırlar. Bu ifadədə həm bir nəslin əzəməti, həm də zamanın amansız axınına qarşı dayanmış bir ziyalının obrazı var. Çünki müəllimlik yalnız dərs demək deyil, bir məktəbi yaşatmaqdır. Cahangir müəllim isə həmin məktəbin daşıyıcılarından, yaşadanlarından biridir.
O, tələbələrinə jurnalistikanı öyrətməklə yanaşı, jurnalist olmağın məsuliyyətini də aşılayıb. Sözün qədrini bilməyi, həqiqətdən yayınmamağı, dürüst olmağı, peşənin adına hörmət etməyi öyrədib. Bu gün müxtəlif redaksiyalarda, televiziya və radiolarda, mətbuat orqanlarında çalışan, öz imzası ilə tanınan neçə-neçə jurnalistin həyatında onun müəllim əməyinin izi var.
Və məncə, müəllim üçün bundan böyük xoşbəxtlik yoxdur.

85 yaş – bir ömrün müdriklik zirvəsi

Qarşıdan Cahangir müəllimin 85 illik yubileyi gəlir. Bu, sadəcə təqvimdə qeyd olunacaq bir tarix deyil. Bu, bütöv bir ömrə, bir ziyalı taleyinə, Azərbaycan elminə və jurnalistikasına verilmiş xidmətlərə ehtiram göstərmək fürsətidir.
85 il! Bu illərin içində bir kənd uşağının arzuları, tələbəlik həyəcanları, müəllimlik həvəsi, elmi axtarışlar, kitablar, məqalələr, tələbələr, dostlar, itkilər, nisgillər, qələbələr və nəhayət, özünü təsdiq etmiş bir şəxsiyyətin ömür salnaməsi var.
Mən yubiley ərəfəsində bu yazını yazmağı özümə mənəvi borc bildim.
Əziz Cahangir müəllim!
Sizinlə bağlı xatirələrimi qələmə alarkən bir daha anladım ki, müəllim haqqında yazmaq əslində insan haqqında yazmaqdır. Sizin ömrünüzdə elm də var, zəhmət də, prinsipiallıq da, dostluq da, sədaqət də, Vətən sevgisi də. Sizi fərqləndirən ən böyük keyfiyyət isə bütün bu dəyərləri yalnız sözlə ifadə etməyiniz deyil, öz həyatınızla təsdiqləməyinizdir.
Siz bizə yalnız jurnalistikanı öyrətmədiniz. Bizə halal yaşamağın, sözün məsuliyyətini daşımağın, dostluğa sədaqətin, insan ləyaqətini qorumağın nə demək olduğunu da öyrətdiniz.
Bu gün Sizin 85 yaşınıza doğru addımladığınız bir vaxtda arzum budur ki, doğma Novruzlunun hər bir yeniliyi, Ağdamın hər bir gözəlliyi, yetişdirdiyiniz tələbələrin hər bir uğuru Sizə sevinc gətirsin. Həyatınızın bundan sonrakı illəri sağlamlıq, rahatlıq, övladlarınızın, nəvələrinizin sevgisi və yetirmələrinizin ehtiramı ilə dolu olsun.
İllər keçir, nəsillər dəyişir, auditoriyalara yeni tələbələr gəlir. Amma elə müəllimlər var ki, onlar heç vaxt köhnəlmirlər. Çünki onların öyrətdikləri sadəcə bir fənnin proqramı deyil, həyatın özüdür.
Cahangir müəllim, Siz bizim üçün məhz belə müəllimlərdənsiniz.
85 yaşınız mübarək olsun, əziz müəllimim! Sizə uzun, mənalı, sağlam və sevdiklərinizin əhatəsində keçəcək neçə-neçə gözəl ömür ili arzulayıram.
Yaxşı ki, varsınız, Cahangir müəllim! Yaxşı ki, bizim müəllimimiz olmusunuz.
Sevgilərimlə,
Şəmsiyyə Musaqızı,
Əməkdar jurnalist
19.11.2026 Bakı

Mövzuyla bağlı fotolar – həyatın içindən:

CAHANGİR MƏMMƏDLİ – 85

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Rəsul Rza və Səməd Vurğun

Rəsul Rza və Səməd Vurğun

“Səməd Vurğunu bir şair, bir insan kimi uzun illərin axarında, pillə-pillə, səhifə-səhifə tanıdım.” – RƏSUL RZA

RƏSUL RZANIN XATİRƏLƏRİNDƏKİ SƏMƏD VURĞUN: “Səməd Vurğunla harada, haçan tanış olduğumu deyə bilmərəm. Qalaq-qalaq günlərin arxasından bu ilk tanışlıq gününü arayıb tapmaq çətindir. Səməd Vurğunu bir şair, bir insan kimi uzun illərin axarında, əgər belə demək olarsa, pillə-pillə, səhifə-səhifə tanıdım. Mübahisəmiz, birgə mübarizəmiz, fikir, zövq uyuşmazlığımız, dostluğumuz, soyuqluğumuz da oldu. Mən xatirimdə qalan bəzi epizodları xəyalımda yenidən canlandırıram.

Bu xatirələr xronoloji olmayacaq. Mənim gündəliyimə bəlkə də aylıq, illik demək daha doğru olardı. Ayrı-ayrı qeydlərimin tarixləri arasında bəzən yaxın, bəzən də çox uzun zaman var. Vaxtı ilə edilmiş bu qeydlərdə gərəkli olanlarla yanaşı, az əhəmiyyətli, təsadüfi, ötərilər də az deyil.

Bakı, “Kommunist” qəzetinin klubu. Ədəbi gecə. Mübahisələr. Bir-birini inkar edən fikirlər… Mikayıl Rəfilinin bir şeiri qızğın mübahisəyə səbəb oldu:

Nəşədir yaşamaq,
Nəşədir həyat.
Alqış sənə, ey ölməyən
Kainat.

Mikayıl Rəfilinin bu sətirləri Səməddə kəskin etiraz doğurmuşdur. O, insanların ağır zəhmətini, Yer üzündə milyonlarla adamın iztirab və məşəqqətdə yaşadığını şahid çəkərək həyatın, yaşamağın nəşə olmadığını söyləyirdi.

Səmədin fikri ilə razı olanlar da, olmayanlar da vardı. Mehdi Hüseyn, mən M.Rəfilinin fikrinə səs verdik. Dedik ki, bütün çətinlik və iztirablara baxmayaraq, kainatda həyatın hərəkət yönü nəşə-sevincə, daha işıqlı günlərə doğrudur. Mübahisə bitmədi. Tərəflər öz mövqeyində qaldı. Sonralar bu mübahisələri xatırlayanda, mən bu qənaətə gəldim ki, fikirlərdəki uyuşmazlıq məsələnin mücərrəd, qeyri-müəyyən zaman və məkanda qoyuluşundan gəlirmiş. Hər iki fikir ayrı-ayrı baxımdan doğrudur.

Bir dəfə soruşdum ki, Səməd, niyə sərbəst yazmaq istəmirsən?

O, gülümsündü: “Yazacağam, yazacağam”, – dedi, – Bir qədər fikirləşdikdən sonra əlavə etdi: “Sərbəst şeiri hələ geniş oxucu kütləsi qavraya bilmir. Doğrudur, bu formanın üstünlükləri var. Fikri dəqiq demək, yeni söz birləşməsi yaratmağa da sərbəst şeir imkan verir. Lakin heca vəznində hələ də istifadə olunmamış imkanlar çoxdur. Heca vəzni ən sadə oxucuya da doğma və aydındır. Tez əzbərlənir. Bizim el havaları, muğamat kimi xalqın iliyinə, sümüyünə işləmişdir. Mən heca, bəzən də əruz vəzni ilə yazıram ki, oxucu mənə inansın, şeirimi sevsin. Əlbəttə, mənim əsas yolum heca vəzni olaraq qalacaq. Ancaq sərbəst şeir forması da mənə yad deyil”.

Sonralar Səməd sərbəst şeir yazdı, həm də bu şeirlər mənəvi dəyəri, ictimai pafosu ilə onun yaradıcılığında müəyyən yer tutdu…

Samur-Dəvəçi kanalının açılışı da yadımdadır. Səmədlə Qubaya getdik. Kanalın açılışı gurultulu, təntənəli keçdi. Axşam mehmanxanada bu günün hadisələrindən, sadə adamların hər yerdə bizə hörmət və məhəbbətindən xeyli danışdıq.

Yuxumuz gəlmirdi. Səməd həmişəki kimi narahat idi.

Samur-Dəvəçi kanalının açılışına hər birimiz bir neçə sətirlik şeir yazıb, bir növ, ürəyimizi boşaldırdıq. Təəssüf ki, o şeirləri indi axtarıb tapa bilmirəm. Bəlkə də mənim şeirim Səmədin arxivindədir. Onun yazdıqlarından ancaq bu misralar yadımda qalıb:

Gün keçər, zaman gələr,
Göyərər əkilənlər.
Qəmli günlərə düşər
Özünü tək bilənlər.
Nə qədər yaşasa da,
İnsan adını almaz.
Şöhrət üçün, ad üçün
Yeddi qat bükülənlər”.

Rəsul Rza Səməd Vurğunun ovçuluğa olan marağından da bəhs edib:

“Ovçuluq Səməddə bir ehtiras idi. Biz – onun ov yoldaşları Səmədlə ayaqlaşa bilmirdik. “Siz bir balaca burada qızının, mən bax, oraya baxım gəlim”. Bu sözlərlə Səməd ovçu yoldaşlarını tonqalın yanında qoyub bir anda yox olardı. Onun “bir macal”, “bir qınnax” dediyi vaxt bəzən saatlarla çəkərdi. Qayıdıb gələndə, adətən, kəmərindən, heç olmasa, bir-iki quş asılmış olardı. Sonra hamımız yeni ovlağa gedərdik. Səməd yorulmaq bilməzdi. Ov vaxtı elə bil cavanlaşırdı.

Bəzən ov uğursuz olanda Səməd yorulardı. O, sərrast atar, qabağına çıxan ovu əldən buraxmazdı.

Sazaqlı bir qış günü bir neçə yoldaşla Cəngiyə getdik. Deyirdilər Cəngidə, Bakı yolunun sağ tərəfində, təpələrin dalında, çay qırağında kaklik olur. Ovçular bilir ki, kəklik ovu çətindir. Bu çətinlik Səmədi daha artıq həvəsə salırdı. Səhərə bir az qalmış Cəngiyə çatdıq. Üç dəstəyə ayrıldıq. Sağa, sola və qabağa yol aldıq. Səmədlə mən qabaq tərəfə, çay qırağına yönəldik. Bu dəfə Reks (onun ov iti) yox idi. Bir müddət qabaq maşın altında qalmışdı. Biz irəlilədikcə hava açılır, ala-toranlıq əriyirdi.

Səməd dodağında nə isə deyirdi. Yaxınlaşdım. Səməd “Ay Reks, ay Reks” deyə ah çəkirdi. Sanki onun ov həvəsi də yoxdur. Çox kədərli görünürdü. Birdən sağ tərəfdən bir kəklik pırıltı ilə qalxdı. Mən tüfəngimin qayışını çiynimə keçirmişdim. Hə-hü eləyib tüfəngi əlimə alınca Səmədin tüfəngi gurladı. Kəklik yerə düşdü. Səməd yaralı quşun dalınca yüyürdü. Kəklik uça bilmirdi. On-on beş dəqiqədən sonra Səməd yorğun addımlarla geri döndü. Mənə baxıb güldü.

-Səməd, niyə gülürsən?, – dedim.

-Ayə, ov yerində tüfəngi dəyənək kimi saxlamazlar. Həmişə əlin tətikdə olsun.

Səmədin yaxşı yoldaşlığı vardı. Yol boyu gülüb-danışar, zarafat eləyərdi. Bu dəfə ovumuz uğursuz oldu. Nə qədər gəzdiksə, bir sərçə də tapmadıq. Səməd dinməz-söyləməz geri qayıdırdı. Dindirəndə könülsüz cavab verirdi. Ov onun üçün əyləncə deyildi. Ov zamanı, sanki bütün böyük-kiçik qayğılardan azad olur, fikri-diqqəti ancaq bir şeyə – ova bağlanırdı. Ov uğurlu olanda kefi kökəlirdi”.

Şair, həmçinin Səməd Vurğunun tərcüməsində “Yevgeni Onegin”in yeni nəşrini redaktə etməsindən danışıb:

“Bu tərcümə ciddi zəhmətin, həvəs və ilhamın nəticəsi idi.

Puşkinin məşhur “Onegin bəndləri”ndə orijinalın özünəməxsus formasını saxlamaq çətin bir iş idi. Səməd bu işin öhdəsindən gəlmişdi. Bununla belə, təkrar nəşrdə ayrı-ayrı misraları dəqiqləşdirmək, bəzi yerlərdə deyimləri (ifadələri) daha da səlisləşdirmək gərəkdir. Bunların çoxunu Səməd özü qeydə almışdı. Bəzilərini redaktə zamanı düzəltmək lazım idi.

Tərcümənin mətnində düzəlişləri Səmədlə müzakirə edirdik. Razılaşdığı da, razılaşmadığı da olardı. Bir də görürdün ki, gecənin bir vaxtı telefon zəng çalar. Yuxulu-yuxulu dəstəyi götürürdüm. “Ayə, bu tezdən yatarlar?”. Saata baxıb… “Yaman tezdir, saat üçə işləyib”, – deyirdim. Səməd gülürdü: “Ömür elə uzun deyil ki, onun çoxunu yuxuda keçirəsən. Ayə, o gündüz dəyişdiyimiz misralar belə olsa yaxşı deyilmi?”. Mən diqqətlə onu dinləyirdim. Çox vaxt yeni variantın daha səlis, daha orijinal olduğunu təsdiq edirdik. Bəzən də razılığa gələ bilmirdik. Səməd mübahisəmizi zarafatla qurtarırdı: “Görürəm yuxulusan. Gecənin xeyrindən sabahın şəri yaxşıdır”.

Bu yaradıcılıq nigaranlığı Səmədin şair xarakterinə xas olan mühüm cəhət idi.

Bəzi əsərlərinin taleyi son illərdə Səmədi çox düşündürürdü. Müəyyən səbəblərdən poeziyamızda yaranmış birtərəflilik, müəyyən fikir, deyim çərçivəsi onun nigarançılığının əsas səbəbi idi. O, dəfələrlə söhbət zamanı, ölümdən beş-on il möhlət istədiyini bildirirdi. “Sinəm doludur, yeni şeirlər yazmaq istəyirəm”, – deyirdi. Bu ürək çırpıntısının şeirə çevrilmiş misraları onun “Şair, nə tez qocaldın sən?!”, “Mən tələsmirəm” kimi şeirlərində yüksək poetik ifadəsini tapmışdı.

Heyif ki, araya əbədi ayrılıq düşdü. Neçə-neçə belə gözəl əsərləri – yeni “Vaqif”ləri, “Komsomol poemaları”nı, “Zəncinin arzuları”nı Səməd sinəsində apardı…”.

ardı var

Mənbə və müəllif: Məcid Rəşadətoğlu

DAHA ÇOX MƏLUMAT BURADA

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Saha Cumhuriyeti Eski Başbakanı Yegor Borisov

❝Bize Türk değilsiniz diyenler, aynada kendilerini görüyor. Kendileri Türk değil, biz Türk’üz!❞

Saha Cumhuriyeti Eski Başbakanı Yegor Borisov

SİBİRYA’NIN DONDURUCU SOĞUĞUNDA TÜRK KİMLİĞİNİ YAŞATAN HALK: SAHALAR!

Rusya Federasyonu sınırları içerisinde bulunan Saha (Yakut) Cumhuriyeti, yaklaşık 3 milyon kilometrekarelik yüzölçümüyle dünyanın en geniş idari bölgelerinden biridir. Doğu Sibirya’da uzanan bu devasa coğrafya, pek çok ülkeden daha büyük bir alana sahiptir. Kış mevsiminde sıcaklıkların eksi 50 derecenin altına indiği bölgede, dünyanın en soğuk yerleşim yerlerinden bazıları bulunmaktadır.

Bu zorlu coğrafyanın köklü halklarından Sahalar, diğer adıyla Yakutlar, Türk dünyasının önemli topluluklarından biridir. Türk dillerinin kuzeydoğu kolunda yer alan Yakutçayı konuşan bu halk, yüzyıllardır kendi dilini, geleneklerini ve kültürel değerlerini yaşatmaya devam ediyor. Cumhuriyette Yakutça ve Rusça resmî dil olarak kullanılıyor.

Saha Cumhuriyeti yalnızca kültürel mirasıyla değil, sahip olduğu yer altı zenginlikleriyle de dikkat çekiyor. Elmas, altın, doğal gaz ve çeşitli madenler bölgenin ekonomik gücünün temel kaynaklarını oluşturuyor.

Cumhuriyetin başkenti Yakutsk ise dünyanın en soğuk büyük şehirlerinden biri olarak tanınıyor. Dondurucu iklimine rağmen hayatın devam ettiği bu topraklarda, Türk kimliği ve gelenekleri kuşaktan kuşağa aktarılıyor.

Sibirya’nın uçsuz bucaksız topraklarında, en sert kış koşullarına rağmen dilini ve kültürünü koruyan Sahalar, Türk dünyasının unutulmaması gereken parçalarından biri olmaya devam ediyor.

Saha Cumhuriyeti Eski Başbakanı Yegor Borisov

Daha çox məlumat burada

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Şirvan (Şirvanşikarı) papağı

Şirvan (Şirvanşikarı) papağı

•ADI: Şirvan (Şirvanşikarı) papağı
•Material: Qaragül quzu dərisi.
•Dövr: XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri.
•Cins: Kişi.
•Haqqında: Hündürlüyü 10–12 sm olan bu papağın ən mühüm xüsusiyyəti, yan dairəsi ilə təpəliyi arasında boşluq saxlanılması idi (təpəlik astarın üzərinə ayrıca tikilirdi). Kişi papağı toxunulmaz sayıldığı üçün bu gizli boşluqdan qiymətli və ya məxfi əşyaları saxlamaq üçün istifadə edilirdi. Bu papaq Təbrizdə “Bakı papağı” adı ilə məlumdur.
•Tarixi kontekst: Regionda geniş yayılmış və yerli şəraitə uyğunlaşdırılmış ənənəvi papaq formalarından biridir.

İstinad: Etnoqraf-alim tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Gülzadə Abdulovanın müəllifi olduğu “Milli Geyim ənənələri: Tarixi yaddaşa dönüş və milli kimliyimiz” (Qarabağ KOB-ları layihəsi çərçivəsində) kitabı.

Mənbə: kitabı.“Milli Geyim ənənələri: Tarixi yaddaşa dönüş və milli kimliyimiz”

Daha çox məlumat burada

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Qəzənfər Məsimoğlu – Necəsən?

NECƏSƏN?

Sənsən yolum, sənsən izim,
Ümmanım, dəryam, dənizim,
Məhəbbəti bənzərsizim,
Sevgisi tərim, necəsən?

Çən düşüb həsrət dağına,
Lənət bozuna, ağına.
Ömrümün gülşən çağına
Gələn dilbərim, necəsən?

Ruhunda məskən salacam,
Sözündən ömür alacam.
Təbdə böyüyüm, balacam,
Ay bərabərim, necəsən?

Özüm, bütövüm, həm yarım,
Yarın, Qəzənfərə yarın.
Neynirəm dünyanın varın,
Gövhərim, zərim, necəsən?

Müəllif: Qəzənfər MƏSİMOĞLU

QƏZƏNFƏR MƏSİMOĞLUNUN YAZILARI

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

DİLEK DİLA MERT – ŞİİR

ÖYLE İŞTE…

Yasaksın sen, gizlediğim,
Öyle işte…. Öyle işte…
Yollarını gözlediğim,
Hasretimsin gece düşte…

Yürek düşer gamdan gama,
Alev sarar camdan cama,
Sen “söndür” diyorsun ama.
Közlerimsin sabah beşte…

Geçmeyen heves gibisin,
Girdiğim kafes gibisin,
Aldığım nefes gibisin,
Özlemimsin saklı döşte…

Kaç zemheri geçirmişim,
Zehir içtim içirmişim,
Fırtınayla uçurmuşum,
Şiddetimsin her esişte…

Ağacımsın yaslandığım,
Günahımsın hırslandığım,
Kaderimsin uslandığım,
Öyle işte… Öyle işte…

18.11.2026

YAZAR: DİLEK DİLA MERT

Daha çox məlumat burada

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Tahirə Nur yazır

Ankaradakı Türk Dövlətləri Sivilizasiyaları Parkında yerləşən “Azərbaycan Evi” qapılarını ziyarətçilərin üzünə açıb

Ankaradakı Türk Dövlətləri Sivilizasiyalar Parkında yerləşən Azərbaycan Evi qapılarını ziyarətçilərin üzünə açıb. Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin layihəsi əsasında inşa edilmiş bu məkan interaktiv təqdimatlar vasitəsilə ölkənin tarixini, ədəbiyyatını və xalçaçılıq ənənəsini, eləcə də Qobustan və Şuşa irsini nümayiş etdirib.

Türkiyə Respublikası Prezident Kompleksinin ərazisindəki “Beştepe Millət Meşəsi”ndə bu yaxınlarda açılışı olmuş Türk Dövlətləri Sivilizasiyalar Parkında yerləşən “Azərbaycan Evi”, Türkiyənin zəngin tarixi və mədəni irsini nümayiş etdirən mühüm mədəni məkan kimi ziyarətçilərin diqqətini cəlb edib.

Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin layihəsi əsasında inşa edilən və Səfirliyin nəzdində fəaliyyət göstərən Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi tərəfindən təşkil olunan “Azərbaycan Evi” səkkizguşəli ulduz formasında layihələndirilib. Bu dizayn, XII əsrin böyük memarı Əcəmi Naxçıvaninin memarlıq şah əsərlərindən biri olan Möminə Xatun türbəsinin üslubundan ilhamlanaraq, memarın anadan olmasının 900 illiyi münasibətilə yaradılıb.

Azərbaycanın tarixi, mədəniyyəti, ədəbiyyatı, xalçaçılıq sənəti, eləcə də Qobustan və Şuşanın mədəni irsi səkkiz fərqli bölmədə elektron ekranlar və interaktiv rəqəmsal vasitələr vasitəsilə ziyarətçilərə təqdim olunur. Bununla yanaşı, ənənəvi musiqi alətlərindən ibarət instalyasiya Azərbaycanın və türk dünyasının ortaq musiqi irsini əks etdirir.

Azərbaycan Evinin qarşısında ucalan, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar rəssamı Rəşad Mehdiyev tərəfindən yaradılmış “Əbədiyyət simfoniyası” adlı monumental kompozisiya milli kimliyin və mədəni irsin sarsılmazlığını simvolizə edir, keçmişlə gələcək, eləcə də Şərqlə Qərb arasında mənəvi körpü rolunu oynayır.

Məlumatı hazırladı: Tahirə NUR

TAHİRƏ NURUN YAZILARI

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

"…yazarlar, ancaq yazarlar…"