ZƏNGİLANIN XATİRƏ KİTABI Azərbaycanda bu ilk nəşr Hacı Əli Sobulunun əməyinin bəhrəsidir
“Zəngilanın xatirə kitabı” çapdan çıxıb. A4 formatında 252 səhifəlik kitabı nəfis tərtibatla “İmza” Nəşrlər Evi çapa hazırlayıb. Azərbaycanda bu ilk nəşr Hacı Əli Sobulunun əməyinin bəhrəsidir. Hacı Əli Sobulunu ictimaiyyət kifayət qədər yaxşı tanıyır. O, otuz ildən artıqdır ki, arxiv materiallarını araşdırır, onların əsasında müxtəlif ensiklopedik-biblioqrafik kitablar nəşr etdirir. “Zəngilanın xatirə kitabı” onun növbəti işlərindən biridir. Kitabın nəşrinə zərurət haradan yaranıb? Azərbaycan Respublikası “Xatirə kitabı” redaksiyası uzun müddətdir ki, fəaliyyət göstərir. Redaksiya indiyə kimi “Xatirə kitabı”nın bir neçə cildini çap etdirib. Bununla belə 1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsindən geri qayıtmamış şəxslərin hamısı haqqında həmin cildlərdən məlumat almaq mümkünsüzdür, çünki bəzi döyüşçü-şəhidlər haqqında orada məlumat yoxdur. Hacı Əli Sobulu məhz buna görə “Zəngilanın xatirə kitabı” hazırlamaq barədə qərara gəlib. Bu addım yurduna bağlı olan insanın əsl ziyalı düşüncəsinin məhsuludur. Çünki biz nəsil bunu etməsək bizdən sonra gələnlər üçün həm çox çətin olacaq, həm də onlar bunu bacarmayacaq. Heç kimə sirr deyil ki, zəngilanlılar otuz ildən artıqdır mühacir həyatı yaşayırlar. Torpaqlarımız işğaldan azad olunsa da yurda qayıdış üçün hələ bir müddət gözləməli olacaqlar. Yaşlı nəsil isə ömrünü başa vuraraq həyatla vidalaşır. Bəzi adamlar haqqında məlumat toplamaq bəzən mümkünsüz olur. Hacı Əli Sobulu bütün texniki vasitələrdən, şəxsi tanışlıqlarından, ərki çatan insanların köməyindən istifadə edərək bir neçə il davam edən fədakar zəhmətinin nəticəsində nəhayət ki, bu kitabı ərsəyə gətirib. Bəzi xırda qüsurları nəzərə almasaq, kitabın nəşrini uğurlu hesab etmək olar. Sözsüz ki, kitab ictimaiyyət arasında yayılandan sonra bəzi düzəliş və əlavələrə ehtiyac yaranacaq və kitabın yeni təkmilləşmiş nəşrinin çapa hazırlanmasına zərurət vacib olacaq. Vejnəli kəndindən olanlarla maraqlananda üç nəfərin adını orada tapa bilmədim. Mümkündür ki, başqa kəndlərdən də kimlərinsə adı oraya salınmamış olsun. Mənim fikrimcə kitabın təkmilləşmiş nəşrini çapa hazırlamaq üçün vaxt itirmədən Hacı Əli Sobulunun redaktorluğu altında redaksiya heyəti yaradılmalı və kəndlər üzrə dəqiqləşdirmə işini həyata keçirməkdən ötrü onlar arasında bölgü aparılmalıdır. Ümidvaram ki, “Zəngilanın xatirə kitabı” ölkə üçün bir siqnal variantı olacaq. Çünki bu problem təkcə zəngilanlıların üzləşdiyi deyil, bütün rayonlar üçün aktualdır. Hər bir rayonda belə bir kitabın hazırlanması təqdirəlayiq bir iş sayılmalıdır. 14.10.2026, Xırdalan şəhəri
Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə
Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) müəllifi olduğu “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı fundamental monoqrafiya şair Zaur Ustac-ın uşaq şeirlərini elmi-nəzəri aspektdən tədqiq edən əsərdir. [1, 2]
Monoqrafiyanın əsas istiqamətləri və sənətkarlıq sistemi:
Poetik təfəkkür və psixologiya: Əsərdə Zaur Ustacın uşaqların daxili aləmini, psixologiyasını və duyğularınıincəliklə hiss etmək, uşaq dili ilə sadə, lakin dərin məzmunlu şeirlər yazmaq bacarığı araşdırılır. [1]
İdeya-estetik xüsusiyyətlər: Şairin yaradıcılığındakı tərbiyəvi əhəmiyyət, balacaların təbiətə, həyata, ətraf mühitə və insanlara münasibəti bədii-estetik müstəvidə təhlil olunur. [1]
Uşaq dünyası şairin baxış bucağından: Kitabda uşaqların saf və təmiz duyğular dünyasının Zaur Ustacın şeirlərində hansı bədii vasitələrlə (sade-lövhəlik, ritm, obrazlılıq) təsvir olunduğu göstərilir.
Nəşr məlumatı: Kitab İmza Nəşrlər Evi tərəfindən nəşr olunmuşdur. [1]
Monoqrafiyanın əsas xüsusiyyətləri:
Məzmun və Həcm: Bakının “İmza” nəşrlər evi tərəfindən çap olunan kitab 280 səhifədən ibarətdir. [1, 2]
Rəhbərlik və Rəyçilər: Kitabın “Ön söz”ünün müəllifi və elmi redaktoru pedaqogika elmləri doktoru, professor Kamal Camalovdur. Rəyçiləri isə ədəbiyyatşünas-tənqidçilər Həcər Atakişiyeva və Günnur Ağayevadır. [1]
Tədqiqat İstiqaməti: Əsərdə şairin uşaq şeirlərinin sənətkarlıq xüsusiyyətləri, poetik təfəkkürü, ailə dəyərləri, həmçinin uşaq psixologiyasını duymaq bacarığı elmi-nəzəri aspektdən təhlil olunur. [1, 2, 3]
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Həsən kişi televizorun pultunu əlinə alıb Azərbaycanın, Türkiyənin kanallarını aradı. Zövqünü oxşayan baxılacaq bir çey tapmadıqda, söndürüb yatağına uzandı. Adəti üzrə on il qabaq dünyasını dəyişmış həyat yoldaşını xatırlayıb, xəyalən onunla dərdləşdi. Ailəsində, ətrafında baş verən gündəlik məlumatı ona çatdırdı. Zal otaqda az qala divarın yarısını tutan geniş ekranlı televizorda Türk serialına baxan kiçik oğlu ilə gəlininin söz atışması, onun dərmanla nizamladığı ürək döyüntüsünü norma həddini aşırdı. İki gün qabaq oğlu onu həkimə aparmışdı. Kardioloq-Şücaət onu müayinə etdikdən sonra, yazdığı resepti oğluna verib aptekə göndərdi. Təklikdə ona ciddi xəbərdarlıq etmişdidi ki, stresdən, qalmaqallı yerlərdən uzaq dursun. Televizorda təsir edici verilişlərə baxmasın.
Onda o, həkimə demişdi:
– Doxtur desəniz ki, televızora baxma! Bu, mənim əlimdə su içmək kimi bir şeydir. Onsuz da mən xeyli vaxtdır televizorda ancaq xəbərlərə baxıram. Bu dövrün qocaları zamanın elə bir mərhələsində yaşamağa məhkum olublar ki, stresdən yayınmaq mümkünsüzdür. Dabanıma tüpürüb hansı yana qaçsam da qarşıma çıxacaq.
– Aqressiv,amormal ünsürlərdən uzaq durmaq çoxmu çətindir?
– Kənarda olsaydılar çox asan olardı. Özümü elə bir dalana dirəmişəm ki, qurtuluşum ancaq əzrayılın əlindədir.
Onun nə demək istədiyini dərk edən kifayət qədər həyat təcrübəsi olan həkim soruçdu:
– Pensiya alırsınızmı?
– Alıram.
– Ev-eşik kimin adınadır?
– Mənim.
– Həsən dayı, sizi yaxşı tanıyıram. Elə də zəif adam deyilsiniz. Bunun çox qısa, həm də rahat yolu var axı.
Həkimin fikrini göydə tutan Həsən kişi gülümsündü. Dərindən köksünü ötürüb barmaqlarını ona göstərib soruşbu:
– Bu barmaqlar kimindir?
– Sizin.
– Bunlardan biri zədələnərsə, ağrısını kim çəkəcək?
– Əlbəttə, siz.
– Evimdə böyüyən dörd nəvəm də canımın bir hissəsi deyilmi? . Fikriniz mənə çatdı. Reallaşsa ən çox zərər çəkən onların olacağını bildiyim halda nə etməliyəm? Ya insanlıq naminə səsiz-səmirsiz yurddan uzaqlaşmalıyam, bu da maddi imkanım daxilində deyil. Ya da layiq olmadığım acını uda-uda əzrayılın
gəlişini gözləməliyəm.
Həsən kişinin sağlamlıq durumuna yaxşı bələd olan həkim ona ürəyincə olmayan proqnoz vermişdi:
– Həsən dayı, ömrün müddətini təyin edən Tanrıdır. Əlimdəki müayinələrinin cavabına görə tam əminliklə deyə bilərəm ki, yolunu gözlədiyin əzrayılın gəlişi qarşıdakı on-on beş ildən sonralara uzanır.
Həkimin proqnozu onun üçün müştuluğa layiq olmadığından, Həsən kişi bunu, təəssüf hissi ilə qarşıladı.
– Doktor, əzrayılla üz-üzə gəlsəm, ona ilk sualım bu olardı: mənim kimi, yolunu gözləyən hay-hayı gedib, vay-vayı qalan qocaları qoyub, cavanların canına qıymağın ədalətsizlik deyilmi?
– Həsən dayı, əsrayılı qınama! O, Allahın icraçısıdır. Tanrımız hər birimizin ömrümüzün müddətini alın yazımızda qeyd eləyib. Əcəl yaşa baxmır. Kimi tez-kimi gec yaxalayır. Hələ dünyaya gəlincə əbədiyyətə qovuşdurulan döllərin sayı bəlkə də dünyaya göz açan körpələri ustələyir.
– Doktor, fikrinizlə tam şərikəm. Dediklərimi ciddiyə almayın. İçimdə tüğyan edən dərdimdən yayınmaq üçün ağzıma gələni üyüdürəm. Anaların bətnində yetişdirdiyi dölün qətlinə fərman verib, dünya işığına həsrət qoymasını Allah onlara bağışlayarmı? Bu, dünyada törədilən cinayətlərin ən dəhşətlisi deyilmi? Təəssüf ki, bu, cəmiyyət tərəfidən qınanılmayan, laqeyid qalınan, yeganə ən qatı cinayətdir.
Həsən kişinin mərhun həyat yoldaşı da ondan xəbərsiz bir-neçə dəfə, bətnində dölünü tələf eləməşdi. Bu dünyada onu düşmən gözündə görən yeganə adam-gəlıni də, qaynanasının yanlış əməlini təkrarlamışdı. Heç birinin Allahın qadağa qoyduğu bəd əməlinə qarşı müdaxilə etmək iqtidarında olmamışdı o. Heç birində ailə başçısı kimi onun rəyi nəzərə alınamışdı. Alınsaydı, əlbəttə, o, buna qarşı çıxardı.
İndi gəlininin qızışıb ərinə qarşı cəngə girişməsinin kökündə- ailə daxili probem qaynamırdı. Psixi durumu sarı xətti aşmayan normal insanlar üçün, bu ailənin maddi səviyyəsi qənaətbəxş idi. Təəssüf ki, bu onu qane eləmirdi. Özünü daha artığına layiq sanırdı. İzlədiyi seriallarda özündən əskik sandığı obrazların meşşan həyat tərzinin paxıllığını çəkirdi o. İstəyirdi ki, o da onlar kimi qulluqçu buyursun. Bahalı maşın idarə eləsin. Ziyafətlərdə hamının diqqət mərkəzində olsun. Bu axşam da ər-arvad həmişəki kimi uşaqlarını yatdırıb seriala baxırdılar. Ziyafət səhnəsində xanımların ədalı davranışları onun tarıma çəkilmiş kövrək hissini alovlandırdı.
– Onlar da deyir: yaşayırıq, biz də. Dırnağımın kirinə də layiq olmayanların yaşayışına baxanda, məni dünyaya gətirənlərə nifrət edirəm. Deyə mızıldayanda, Ənvər emosiyasının ipini darta bilmədi.
– A bədbəxt! Onlar tamaşada, rola giriblər. Roldan çıxdıqdan sonra ust-başlarında nə varsa təhvil verəcəklər. Bəlkə də real həyatda onların maddi durumu sənə qibtə edəcək vəziyyətdədir.
– Düz deyirsən, bədbəxtəm. Səninlə evlənməyə razılıq verməklə özüm özümü bədbəxt eləmişəm. Mən kəndin ortasında sürünə-sürünə yaşamağa layiq bir qız deyildim. Şəhərdə qalsaydım bilırsənmi səsim haralardan gələrdi?
– Səni məndən yaxşı tanıyan varmı?
– Bu nə sualdır mənə verirsən?
– O sualdır ki, sənin qabında nə qaynadığını məndən yaxşı bilən yoxdur. Qabiliyyətinə də bələdəm, zehni potensıalına da, ağlına da. Faktiki dərrakənə görə tam əminliklə deyə bilərəm ki, xəyalında canlandırdığın sədan yüksəkliklərdən yox, ancaq çökəkliklərdən eşidilər.
– Budurmu mənə verdiyin dəyər? Nail olduqlarını mənim sayəmdə əldə etmisən. Tələb etməsəydim bunların heç birini yuxunda da görməzdin.
– Hansı birində bir qəpiklikdə zəhmətin olub. Götürdüklərim kreditlər atamın pensiya kartı ilə ödənilib. Kartının rəngini vaxtı bitəndən-bitənə görür, atam.
– Sadaladıqların onun kartından istifadə etdiyimin cüzi bir hissəsidir. Bunu dərk etməməyin cımxır dəli olduğuna, məndə şübhə yeri qoymur.
– Mənim dəli olduğuma yox, dəlilərin içində qaldığıma camaat yanıb-yaxılır. Heç bilirsənmi neçə adam məndən soruşub: bu can-zürənlə kişi qəhət idimi ki, ömrünü dəlilərin işində çürüdürsən?
– Daha sənə sözüm yoxdur. Dəlixanadakılar bilsələr ki, sənin kimilərə dəli demirlər, üsyan edərlər.
– Sizinkiləri onlara qatmırlar deyə üsyan edırlər.
– Atam həmişə mənə deyib: dəliyə baş qoşub, özünü onun səviyyəsinə endirmə! Sənin kimilərə insaniyyətin nə olduğunu qandırmaq eşşəyə əttəhiyyət surəsini izah etmək kimi bir şeydir.
Ənvər qapını çırpıb həyətə çıxdıqdan sonra da gəlinin ağzı yumulmadı. Mızıldana-mızıldana nəsil-kökünü qatıb-qarışdırmaqda davam elədi. Televizorun səsni artırıb astadan danışdığından, nə sayaqladığını eşitməsə də, nədən bəhs etdiyini anlayırdı Həsən kişi.
Tez-tez təkrarlanan belə hallarda ürəyinin doyüntüsü yüzü keçən Həsən kişi rəhmətlik həyat yoldaşı-Münəvvər müəllimə ilə təmasda olurdu. M.C. Qluzadənin “ Ölülər” əsərindəki kefli İsgəndərin monoloqunu başqa variantda səsləndirirdi:
– Əgər Rəbbimiz Cəbrayıl mələyin vasitəsi ilə sənə ismarıc göndərsə ki, yenidən bu dünyaya qayıtmaq istəyirsənmi? Əsla razılaşma! Dəlisinin say tərkibi ağıllısını üstələyən, dəlisi ağıllını dəli zən edən bu dünyada, sakit təbiətli, saf insanların hüzur içində yaşaması günü-gündən çətinləşir. İki gün qabaq sonbeşik oğlumuz məni səni müalicə edən Şücaət doxturun yanına aparmışdı. Ciddi xəbərdarlıq elədi ki, stresdən özümü qoruyum. Başımıza elə bir daş salmışıq ki, bizim evdə bu, mümkünsüzdür. Belimizə bələdiyin- xətrini çox istədiyin qohumun dədəsi evində qarıyası qızı- gəlinimiz hələ də başımızda od qalayır. Özümüzünkidir deyə yola verdikcə, baş qoşmadıqca ayağı yer aldı. Özünə yer elədi. Verdiyimiz yola gül əvəzinə tikan döşədi. Sənə nə var ki? Cənnətməkanda öz keyfindəsən. Bu dünyanın dəlilıyi sübuta yetirilməz ünsürləri gözün görmür, könlün bulanmır.
Axşam izlədiyi serialdakı meşşan qadın obrazlarının canlandırıldığı-təmtəraqlı həyat tərzinin paxıllığını çəkən gəlininin havalanıb, həyatından giley-güzar etməsinin təsirindən gecəni kəm yuxulu keçirmişdi, Həsən kişi. O seriallara baxmasada, bilirdi ki, orda ibrət götürəsi, nəticə çıxardası, müqayisə edəndə özünün yaşadığı həyat tərzinə şükür ediləsi səhnələr də yer alıb. Onu yandırıb-yaxan, təəccübləndirən, təəssüfləndirən – gəlini kimi dayaz düşüncəli düşüklərin müsbəti duymayıb, məfiyə köklənməsidir.
Gecəni natamam yuxulu keçirməsinə baxmayaraq, həmişəki kimi obaşdan oyanan Nəsən kişi dəstəmazını alıb, sabah namazının azanının səsləndirilməsini gözlədi. Namaz qıldıqdan sonra mətbəxə keçdi. Qaz sobasını alışdırdı. Çaydandakı suyu boşaldıb, yaxalayıb, doldurub qaynamağa qoydu.
Çayı dəmlədikdən sonra dəm aldığı müddətdə qəlyanaltısının hazırlığını gördü. Soyuducudan kərə yağ götürüb masanın üzərinə qoydu. Qapalı dolabdan yarıya qədər boşaldılmış, yarım litirlik bankədən bir xörək qaşığı xarramış cökə balı çıxardıb, qaşıq qarışıq nəlbəkiyə qoydu. Bir ədəd yumurtanı kiçik qazançada sarısı qırmızı hal alana qədər bişirib, qəlyanaltısını elədi.
Hirsı soyumayan gəlin də oyanıb, qaynatasına fikir vermədən səhər yeməyinin hazırlığına başladı.
Həsən kişi gəlininin işini sərbəst görməsinə şərait yaratmaq üçün yeməyini tamamlayıb, otaığına keşdi.
Televizoru açdı. Gəlini kimi serial axtarışına çıxmadı. O, hər səhər qəlyanaltıdan sonra əvvəlcə yerli xəbərləri izlədikdən sonra, kanalı dəyişib TRTE – 1 xəbərlər proqramına baxardı.
İstirahət günü olduğu üçün Ənvər yatağından gec qalxmışdı. Əl-üzünü yuyub, həmişəki kimi mətbəxə keçmədi. Gəlib divanda əyləşib televizora baxan atasının yanında oturdu. Həmişəki kimi onun hal-əhalını xəbər aldı. Səhəti ilə maraqlandı. Şücaət həkimin yazdığı dərmanları qəbul etməsini soruşanda, gileyləndi:
– Qocalığımı görməsəm də, hiss eləməsəm də, altdan-altdan işini görürmüş. Nə yeməkdən əvvəl, nə də sonra işəcəyim dərmanları unutmuşam. Nə yaxşı ki, yadıma saldın.
– Bax, bu olmadı. Şücaət doxtur tapşırmadımı ki, qalan ömrünü ağrı-acısız başa vurmaq istəyirsənsə, dərmanlarını vaxtlı-vaxtında qəbul elə. Laqeyid yanaşsan, ara versən faydası olmayacaq.
– Bilirəm. Qalan ömrüm azar-bezarsız, dəva-dərmansız ötüşməyəcək. Cavanlıqda dua edəndə Tanrıdan çox çey istəyirdim. İndi isə yeganə istəyim: yatağa düşmədən, heç kəsi incitmədən, qəfil ölümdür. Məni indən sonra yaşayacağım müddətdə qaçılmaz olacaq ağrı-acım əsla narahat eləmir. Narahatçılığım-necə öləcəyimdir.
Həsən kişi cəhd eləsə də, doluxsunduğunu oğlundan gizlədə bilmədi. Yanaqlarında gilələnən göz yaşı da sübut elədi ki, nə qədər açı olsa da, hamı kimi o da, öz xoşu ilə bu dünyadan ayrılmaq istəmir. İstəyə baxan varmı ki? … Yaranış elə proqnozlaşdırılıbdır, yaradılan hər-bir canlı bu dünyanın müvəqqəti sakinidir.
Körpəliklə başlayan insanın ömrü qocalıqla sona yetir. Qocalıq mərhələsinə çatmadan tamamlanan-natamam ömürlərin sayı təəssüf ki, tam ömürləri üstələyir. Taleyin hər bir inssanoğlunun qısmətinə yazdığı ömür payının son mərhələsi-qocalıq çağını yaşayanlar gözlənilən ağrıları həkimlərin yazdığı dərmanlarla dəf edə bilərlər. Ətrafındakı anormal ünsürlərin isə, yanğısı daha dəhşətli olan – neqativ enerjisının əlacı təbibin yox, əzrayılın əlindədir.
Həyat yoldaşının anormal davranışından zara gələn Ənvər düşünəndə ki, qarşıdakı yaxın illərin bir günündə anası kimi atası da onu əbədi tərk edəcək, canına üşütmə düşürdü.
İndi onun atasına körpəlik çağında olduğundan daha çox ehtiyacı var idi. Atasının yardımı olmasaydı danışığının başı-ayağı bilinməyən, dayaz düşüncəli, israfçılıqda tayı-bərabəri olmayan, həm qohum, həm də uşaqlarının anası olduğuna görə hər kaprizinə dözdüyü həyat yoldaşının imkanxaric tələbini reallaşdırmaqda çətinlik çəkərdi.
Həsən kişi nəmli gözlərini oğlundan gizlətmək üçün diqqətini televizora yönəltmişdi. Ənvərin nəzərləri atasına zillənmişdi. Cavanlıq illəri ilə müqaisədə onun indiki görkəminin bu qədər nəzərə çarpacaq dərəcədə dəyişdiyini bu anadək hiss eləməmişdi o. Buna səbəb kiçik yaşlarından atası ilə danışanda üzünə baxmaması idi. Anasının vaxtsız dünyasını dəyişməsindən sonra atasının uzun müddət qaşqabağı açılmamışdı. Deyib-gülən, zarafatcıl bir adamın yüz səksan dərəcə dəyişilib qaraqabaq bir insana çevrilməsi, tez-tez tənhalığa çəkilib gözünü bir nöqtəyə dikib uzun-uzadı fikrə getməsi, verilən suallara ləng cavab verməsi, Ənvərlə bacılarını çox narahat edirdi. Onu özünə qaytarmaqdan ötrü dəridən-qabıqdan çıxsalar da, cəhdləri nəticəsiz qalırdı.
Bir gün onların bacarmadığını Ənvərin kiçik oğlu – Arif reallaşdırdı. Həmin gün bacıları uşaqları ilə onlara gəlmişdilər. Böyük bacısı Səba xətrinə dəydiyinə görə Arif küsüb ağlaya-ağlaya həyətdəki calğanın altındakı oturacaqda oturub, həmişəki kimi dərin fikrə gedən babasın yanına getdi.
Həsən kişi nəvəsini qucağına aldı. Saçını sığallayıb, soruşdu:
– Yenə kimdir sənin xətrinə dəyən?
– Kim olacaq? Hamınızın çox istədiyi bacım.
– Sənə kim dedi ki, onu sədən çox istəyirik.
– Özü belə deyir.
– Sənə bir sir açsam heç kəsə deməzsan ki?
– Demərəm. Bir daş altda, bir daş üstə. Buyur gəlsin.
Dörd yaşlı nəvəsinin böyüklər kimi danışması, Həsən kişinin sifətindən qeybə çəkilən təbəssümünü geri qaytardı. Oğlunun da bu yaşlarda olarkən nəyisə bacıları ilə bölşə bilmədikdə, ağlayaraq ona sığındığı vaxtlarını xatırladı. Bir vaxt oğlunun keyfini yüksəltmək üçün səsləndirdiyi ifanəni nəvəsinə təkrarladı:
– Mən səni hamıdan çox istərirəm.
– Bacılarımdandamı?
– Nəinki onlardan, bu dünyada yaşayan insanların hamısından çox istəyirəm. Bilirsənmi niyə?
– De bilim də.
– Çünki sən mənim balamın balasısan.
– Bacılarım da sənin balanın balasıdır axı.
– Onlarda mənə əzizdir. Sən isə evimizin bir kişisisən. Buna görə də səni hamıdan daha çox istəyirəm.
– Kişiyəm deyəndə, bacım deyir ki, mən hələ uşağam. Kişi olmağıma çox qalıb. Keybaş qanmır ki, kişinin böyüyü kiçiyi olur. Mən bu evin balaca kişisiyəm.
– Onlara fikir vermə. Mən səni gerçəkdən də çox istəyirəm. Amma bu, ikimizin arasında qalsın. Fikrimi onlara çatdırsan, xətirlərinə dəyər. Məndən də küsərlər. Sözündə duracağına əmin ola bilərəmmi?
– Ağzında deyirsən: kişiyəm. Kişi sözündə durar da.
Nəvəsindən – atasının təxminən bu yaşlarda olarkən, eynən buna bənzər ifadənin təkrarını eşidənə, heç zaman ağlından keçməyən bir fikir peyda oldu beynində. Xeyli götür-qoy edib, düşündü: bu, təsadüfdürmü, yoxsa?… Cavabı qəliz yoxsanın ətrafında da xeyli baş sındırdıqdan sonra, ağlına gəlsə də, heç vaxt dilinə gətirməyə cürət etməyəcəyi bir fikir formalaşdı təxəyyülündə: İnsan oğlunun ilahi yaranış barədə olan təsəvvürü yanlış istiqamətə köklənib. Yaranışın gerçək sirrini ucaTanrımız bəndəsinə hələ açıqlamayıb.
O nəvəsinin üzünə diqqətlə baxdı. Bu məsum sifətdə oğlunu da gördü, özünü də, atasını da, babasını da. Əlbəttə orda üzünü görmədiyi N sayda babalar da vardı. Daha diqqətlə baxdıqda, itgisi həyatını alt-üst edən, onu bu dünyanın nəşəsidən məhrum edən nənəci – rəhmətlik həyat yoldaşını da görəndə, sanki onu qəflət yuxusundan ayıtdılar. Birdən-birə onda elə təəssürat yarandı ki, ölüm – insanın bu dünyadakı varlığının sonu deyilmiş. Əbəs yerə- ömür payının ən gözəl çağını ona sərf edən həyat yoldaşının yoxluğuna üzülürmüş. Onun ruhu tək halda əbədiyyətə qovuşsa da, bu dunyada hələ neçə-neçə Münəvvərlər həyatını davam etdirəcəklər.
– İndi də mənim sənə sualım var. Kişi kimi mərdi-mərdanə söylə: evimizdə kimi daha çox istəyirsən?
– Səni də istəyirəm. Xətrinə dəysə də, düzünü bılmək istəyirsənsə, bil ki, atamı daha çox istəyirəm. Nədənsə, anamı heç istəmirəm. A baba, o, nə üçün hamımızın üstünə bağırır?
Nəvələrinin heç birindən belə bir sual gözləmirdi Həsən kişi. Üzdə olan cavabı səsləndirməkdə sətinlik çəkdi o. Əlbəttə, nəvəsinə deyə bilməzdi: – a bala, o, dəliliyin astanasındadır. Atanla mənim kimi baş qoşma ona.
– Analar uşaqlarına bağırar da, səbəb olanda döyər də. O, sizi çox istədiyindən döyür ki, ağıllanasınız.
– Vallah baba, sənin belə düşünəcəyini gözləmirdim. O məni bağırmaqla, döyməklə ağıllandıracağını zən edisə, yanılır. Bizi çox istəsəydi, üstümüzə bağıra-bağıra, döyə-döyə yox, şirin dillə, əzizləyə-əzizləyə ağılandırmağa cəhd edərdi.
Səkası yaşını qabaqlayan nəvəsinin məntiqinə məətəl qalan Həsən kişi onun dünaya gəldiyi günü xatırladı. Gecə yarıdan keçmişdi. Sancısı tutan gəlinini oğlu ilə yoldaşı-Münəvvər doğum evinə aparmışdılar. O həyacanla təzə xəbər gözləyirdi. Ürəyində Allaha yalvarırdı kı, üçüncü nəvəsi oğlan olsun. Nəhayət günortaya yaxın telefonuna zəng gəldi. Oğlu sevinclə xəbər verdi:
– Ata! Gözün aydın olsun! Muşduluğunu hazırla. Oğlumuz olub – deyəndə, o dərəcədə sevindi ki, bəd xasiyyətinə görə danışdırmadığı gəlini yanında olsaydı, bağrına basardı.
– Təbrik edirəm. Atalı-analı xoşbəxt böyüsün!
– Anam deyir ki, adını Həbib qoyaq. Sən nə deyirsən?
– Yox. Bu adı ikincisinə qoyarıq. Mən onu atamın adlyla çağıra bilmərəm. Arif qoysaq necə olar?
– Ay ata, bəs ikincisını necə çağıracaqsan?
– Onu bunun qədər istəməyəcəyəm axı.
– Nəyə görə bu adı seçdin?
– Ona görə bu adı düşündüm ki, dünyamız arif adamlara möhtacdır. Mən tələb etmirəm ki, hökməm bu adı qoyun. Öz aranızda düşünüb, bəyəndiyiniz adı seçə bilərsiniz.
Adın insanın həyatındakı rolu barədə heç bir məlumatı yox idi Həsən kişinin. Nəvəsinə ad seçərkən ilk ağlına gələn bu olmuşdu.
Nahara gələn Ənvər oğlunun nə dedisə, atasının qəhqəhə çəkib güldüyünü görəndə, həm sevindi, həm də təəccübləndi. Anasının ölümündən sonra ilk dəvə atasının ürəkdən güldüyünü görəndə, özü də çox sevinmişdi.
– Baba ilə nəvə birləşib kimin qeybətini qırır? – dedi.
Arif həmişəki kimi atasının qabağına gedib, özünü öpdürdükdən sonra dedi:
– Ay ata, arvadlar qeybət qırar. Evin kiçik kışısiylə böyük kişisi öz aramızda söhbət edirdik.
Həsən kişi nəvəsini çiynyndən tutub sinəsinə sıxıb, alnından öpdü. Sonra başını qaldırıb oğluna baxdı.
– Eşitdinmi?
– Dünən buna vurduğuna görə anasına acıqlanmışdım. Ona dediyini eşitsən dəhşətə gələrsən.
– Nə demişdi?
– Anası deyəndə: sənə urcah olan günə daş yağaydı, canım çıxaydı, sənin kimi qədirbilməzə qismət olmayaydım. Bu, çəkinmədən demişdi: – elə özün daşın yekəsisən də düşmüsən başımıza.
Həmin gündən sonra Həsən kişi deyib gülməyə başladı. Nəvələrinə sevgisi bəd xasiyyətli gəlinininə qəlbində közərən nifrətinin qarşısına sipər çəkmişdi. Onun anormal davranışından zəhləsi getsə də, məntiqsiz, ət tökücü danışığına əhəmiyyət vermirdi.
O gün Ənvər atasını həkimə apararkən, onun normanı aşan ürək döyüntüsünü qaydasında saxlamaq üçün hansı pəhriz növündən istifadə etməyin vacib olduğunu soruşanda, Şücaət dokror gülümsəyərək demişdi:
– Atan pəhriz haqda kifayət qədər bigiyə malikdir. Hətta mənə də bu sahədə dərs verə bilər. Sən onu gücün çatırsa stresdən qoru. Əks təqdirdə yazdığım dərmanların efekti olmayacaq.
Ənvər həkimin nə demək istədiyini anlamışdı. Dərindən kösk ötürüb ürəyində demişdi: elə bir əhvi ilan bəsləyirik, evimizdə bu mümkünsüzdür.
***
Gəlininin axşamkı absurd giley-güzarının təsirini dəv etmək üçün, yaxınlıqda yaşayan qızı – Şahnaz gilə getməyə qərar verən Həsən kişi yolda, gözləmədiyi hadisə ilə üzləşdi. Evlərindən təxminən iki yüz metr aralıqdakı üç yolda beş – altı nəfər gənc oğlan, otuz-otuz beş yaşlarında olan əqli qüsurlu Əhmədlə mübahisə edirdilər. Yanlarından keçəndə Əhməd ona səsləndi:
– Həsən dayı, tələsmirsənsə bir dəqiqə dayansana.
– Əhməd, səndən ötrü bir saat da dayanaram.
– Həsən dayı, günün hansı vaxtı keçirəmsə bu şeyləri burda görürəm. Bunların evlərində iş-gücləri yoxdurmu? Nə boyük sayırlar, nə kiçik. Ağızlarına gələni sayaqlayırlar. Başımı sallayıb yolumla gedirəm. Çevrilib üzlərinə də baxmıram. Söz atırlar, cavab vermirəm. Çünki axmaq-uxmağa baş qoşmaq istəmirəm. Dinməzcə ötüb-keçirəm. Yenə dillərini dinc qoymurlar. Arxamca:-dəli Əhməd – deyə məni təhqir edirlər. Sən bu kəndin sözü keçən, nüfuz sahibi, dünya görmüş ağsaqqalısan. De görüm burda dəli kimdir? Bunların hansı məndən ağıllıdır?
Həsən kişi gənşlərə baxanda, başlar aşağı sallandı. Gözləyirdilər ki, danlanacaqlar bu baş vermədi. Allahın məğmun bəndəsınin qəlbini qıracaq səviyyədə ağlı olan insanı, bir-neçə kəlmə ilə ağıllandırmağın mümkünsüzlüyünü dərk edən Həsən kişi onlara baxıb, təəssüflə başını bulamaqla kifayətləndi. Üzünü Əhmədə tutub, onun qırılmış könlünü almaq üçün dedi:
Allahın yaratdığı canlı varlıqlar arasında, gözlə görmədiyimiz mikro orqanizmilərdən tutmuş okeanlardakı balinalarla, qurudakı fillərlə müqayisədə insan qədər çətinliklə böyüyüb öz ayaqları üstə sərbəst hərəkət edən ikinci bir canlı varmı? Böyüyüb, ahıllıq çağını yaşamaq şərəfinə nail olmuş heç kəs deyə bilməz ki, doğmalarının qayğısı, cəmiyyətin dəstıyi olmasaydı, olduqları mərhələrdə qərar tutmazdılar. Heyvanlar təbiət qoynunda tək-tənha sərbəst yaşaya bilərlər. İnsanların isə cəmiyyətdən təcrid olub tənha yaşaması mumkün deyil. İbtidai icma quruluşunda insanlar qəbilələr halında birləşərək, yırtıcı heyvanlardan qorunublar. Birlikləri sayəsində onlara qənim kəsilən nəhəng dinozaurların kökünü kəsiblər. Yırtıcılardan gözlənilən təhlükə səngidikdən sonra mövcud olan qəbilələr arasında baş verən münaqişələrdə də birləşərək müdafiə olnublar. Ölkələr arasında baş verən qanlı müharibələrdə də xalqlar sıx birliyi nəticəsində mövcudluğunu qoruyub, saxlayıblar.
Bəşərin heç bir dönəmində insanoğlunun tənha yaşaması mümkünsüz olub. Zamanın sakit dövründə də, hər kəs istəyib ki, asudə vaxtını səmərəli keçirməsi üçün öz dövrəsi olsun.
Fərhad müəllim orta məktəbi bitirdiyi il ali məktəbə qəbul olub. İnstitutu bitirib təqaüdə çıxana qədər Bakıda qalıb, işləyib. İldə bir dəfə verilən məzuniyyət vaxtını Qara dəniz sahillərində keçirdiyinə görə doğma rayonuna ancaq, xeyir-şərdə gələrdi. Çalışdığı zavodda məsul vəzifədə çalışdığına görə, asudə vaxtın nə olduğunu bilmirdi. Onun üçün məhdud iş saatı yox idi. Axşamlar evə on-on bir radələrində gələrdi. Çox vaxt şənbə, bazar günlərində də iş yerində olurdu. Yaxşı münasibətdə olduğu iş yoldaşları vardı. Bir – birinin adgünlərində, xeyir-şərində fəal iştirak edərdilər. İşdən kənar sıx münasibətdə olduğu dost-tanışı yox idi.
Eyni vaxtda işə başladıqlarına görə, eyni vaxtda da təqaüdə çıxdılar. Dünyaya gətirdikləri qızı ilə, oğlu ali təhsil alıb, ixtisaslarına uyğun işlə təmin olunmuşdular. Onların yardımına ehtiyacları yox idi. Aldıqları təqaüd normal yayışları üçün kifayət edirdi. Digər iş yoldaşları kimi əlavə qazanc gətirən obyektləri yox idi. Ona iş ortaqlığı təkliv edən iş yoldaşlarından birinə demişdi: – dövlətdən aldığım məvacibim dolanışığıma yetir. Görməmiş deyiləm. Olanıma şükür edirəm.
İşlədiyi müddətdə gərgin keçən günlərin axşamlarında düşünərdi: təqaüdə çıxsaydım, başım dincələrdi.
Təqaüdə çıxdı. Başı düncəlmədi. İşlədiyi müddətdə hiss eləmədiyi günlərin uzunluğu onu bezdirdi.
Bir gün o şəhəri gəzib-dolaşıb bazarlıq edib, yorğun halda evə gələndə gördü ki, həyat yoldaşı-Solmaz nahar hazırlığı görüb onu gözləyir.
Solmaz xanım ərinin aldığı meyvəni, göyərtini, ərzağı yerbə-yer edib, divanda oturub yorğunluğunu alan, taqətdən düşmüş ərinə baxıb gülümsədi.
– Noldu Fərhad müəllim, bunları bazardan alıb daşımaq çoxmu asandır? – dedi.
– Şəxsi həyətimiz olsaydı, özümüz əkib-becərsəydik daha rahat olardı. – deyib Fərhad nüəllim köks ötürdü.
– Sənin şəxsi həyətin yoxdurmu? Atanın sənin adına vəsiyyətnamə yazıb imzaladığı yurd-yuva ev qarışıq yolumuzu gözləmirmi? Bizim burda qalıb yaşamağımız oğlumuza yükdən başqa bir şey deyil. Köçək rayona. Əkək-becərək. Bazardan aldığımız kim biıir neçə əldən çıxan göy-göyərtiyə, mer-meyvəyə xərclədiyimiz qalar cibimizdə.
Bu gün bazarlıq edib qayıdarkən yol boyu bu barədə güşünmüşdü Fərhad müəllim. Yoldaşının da bu fikirdə olması ürəyincə oldu.
– Elə mən də səninlə bu haqda danışacaqdım. Açığını deyim ki, belə asanlıqla razılıq verəcəyini gözləmirdim.
– Sənin də mənə güvənməyəcəyini gözləmirdim. Yaşadığımız müddətdə hər hansı bir fikrinə qarşı çıxmışammı?
– Nə bilim. Düşündüm ki, ömrünün çox hissəsini şəhərdə yaşadığın üşün kəndi bəyənməzsən.
– Ömrümün ən gözəl çağı – uşaqlığım kənddə keşibsə, nəyə görə kəndi bəyənməməliyəm? Şəhərdə yaşamaqla, şəhərmi görürdüm? Evdən çıxanda işə, işdən çıxanda evə tələsirdim. İşə gedəndə də marşurutlarda sıxlıq olurdu, qayıdanda da. Nadir hallarda ayna tərəfdə oturub şəhəri seyredirdim. Məndən olsa malqara da saxlayardıq. Təsəvvür edirsənmi? Səhərlər tezdən oyanırsan. İnəyin yelini təmiz su ilə yuyursan. Dəsmalla qurulayırsan. Ağzı tənziflə bağlanmış vedrəyə sağırsan. Təzə südü qaynadıb içirsən. Hələ bunun qaymağı, kərə yağı, qatığı, pendiri, süzməsi, şoru, ayranı var.
Oğlu-Rəşadla, gəlini-Məhbubə işdən gələndə Fərhad müəllim yoldaşı ilə verdikləri qərarı onlara danışdı.
Gözləmədiyi qərardan pərt olan Məhbybənin ilk ağlına gələn bu oldu ki, yəqin onların incikliyinə səbəb olacaq yalışlığa yol verib.
– Ay papa, ay mama, əgər sizə qarşı hörmətsizlik etmişəmsə, üsür istəməyə hazıram.
– Qızım, verdiyimiz qərarın səninlə heç bir əlaqəsi yoxdur. – dedi Fərhad müəllim.
Solmz xanım da, ərinin dediyini təsdiqlədi:
– Qızım, səndən heç bir narazılığımız yoxdur. Bu gün qaynatan ömründə ilk dəfə bazara gedib. Torba dolmayan meyvəyə, göyərtiyə xərclədiyi pulun dəyəri ürəyinə od salıb, gözünü açıb. Qərara gəlib ki, atasından miras qalan qıfılı paslanmış yurduna sahib çıxsın. Doğrusu, təqaüdə çıxdığımız gündən özüm də bu haqda fikirləşirdim. Yaxşı ki, …
Ürəyi dolu Fərhad müəllim yoldaşının sözünü kəsdi.
– Bazarı dolaşdım. Gördüm ki, tərif yağdıra-yağdıra satılan meyvələrin qat-qat yaxşısı yurdumuzdakı ağacların dibində çürüyüb itib-batır. Orda yaşasaq tərkibi nitratsız, zərərsiz meyvəmizlə, göyərtimizlə qidalanarıq. Onların rayona köçməsinin qəti əleyhinə olan Məhbubə baldızlarına zəng edib xahiş elədi ki, ata-analarını fikirlərindən döndərsinlər. Gözlənilməz xəbər baldızların böyük sevincinə səbəb olması ona: özünüz bilərsiniz. Amma mən belə olmasını istəməzdim. – deməkdən başqa çarə qalmadı.
***
Onların kəndə köçməsi bir həftə olardı. Fərhad müəllimin qardaş-bacıları, əksər qohum-əqrabası onun ata yurduna köçməsini toy-bayram kimi qəbul elədilər. Evin səliqə-sahmana salınmasında, canla-başla köməklik etdilər. Onları bir an belə darıxmağa qoymadılar. Solmaz xanım heç xaxt üzünü görmədiyi kəndin sakinlərinindən də bu cür isti münasibət görəcəyini gözləmirdi.
Fərhad müəllimin kənd sakinləri ilə sıx əlaqəsi olmasa da, çoxunun dalana dirənmiş işlərini təmanna güdmədən, telefon zəngi ilə həll eləmişdi. Onda, nə vaxtsa kəndə köçəcəyi ağlından da keşməzdi. İndi o elədiklərinin bəhrəsini görürdü. İş-gücündən ayrılıb köməyinə çatanlara təşəkkür edəndə, ürəyində deyərdi: bu dünyada qanana edilən yaxşılıq itmirmiş.
***
Sənbə günü idi. Fərhad müəllim qohumları arasında onunla ən sıx əlaqədə olan, özündən on yaş kiçik əmisi oğlu-Salmanın opel markalı maşını ilə rayon mərkəzinə gəlmişdilər. Salman maşınını təmirə verib əvvəlcə bazarı, sonra da ticarət mərkəzlərini dolaşdılar. Usta təmirin uzun çəkəcəyini bildirmişdi. Salman vaxtlarını keçirmək üçün əmisi oğlunu çayxanaya dəvət elədi.
Çayxananın geniş zalına daxil olanda, səhərdən göy üzünü örtən, boşalmağa məqam gözləyən buludlar sanki, onların çayxanaya daxil olmalarını gözləyirmiş. Bidən-birə yağış elə yağmağa başladı ki, az da ləngisəydilər bir-neçə saniyə ərzində tam islanardılar.
Çayxananın yuxarı başında stolları birləşdirib söhbət edən orta yaşlı kişilərdən biri ayağa qalxıb onlara tərəf əlini uzadıb səsləndi:
– Salman, bura gəlin.
Onlara yaxınlaşanda içlərindən biri də ayağa qalxdı.
– Fərhad müəllim! Nə xoş təsadüf! Əəə, mən səni sonuncu dəfə gördüyüm tarixi unutmuşam – deyib ona tərəf gəldi. Qucaqlaşıb görüşdülər.
O, Faiq adlı bu adamla orta məktəbi birlikdə bitirmişdilər. Tələbəlik illərində ayrı-ayrı institutlarda oxusalar da, tez-tez görüşərdilər. Şəhəri, hava sakir olanda, bulvarı gəzib-dolaçardılar. Bir dəfə axşam vaxtında, təzə bazarın yaxınlığında kirayədə qalan kəndçilərinə qanaq getmişdilər. Bazarın qabağındakı qazlı su aparatından siroplu su içmək istədilər. Ciblərində nə qədər üç qəpiklər varsa saldıqları aparat xəsislik elədi, onlara su vermədi.
– Bu şəhərdə mənə atanlar az idimi ki, aparat da son qəpiyimi uddu, haramzadalıq elədi.- deyə gileyləndi.
Fərhad cibindən son iyirmi qəpiyini çıxardıb gileyləndi:
– Bədxərclik elədik, cibimdə bu qaldı.
Faiq əllərində olan-qalan iyirmi qəpiyi dostundan götürüb, aparata üzünü çevirib qəpiyi pul salınan deşiyə dirəyib şikayətləndi:
– Ay insanı əvəz edən atançik! Cibimizi silıb-süpürdün, bir udumluq da su vermədin. Sən insanın ancaq bir işini görə bilərsən. Heç vaxt insanı əvəz edə bilməzsən. İnsan olsaydın pulumuzu udub suyumuzu kəsməzdin. İndi səni necə qandırım ki, al bu iyirmi qəpiyi altı qəpik çıx, bizə iki stəkan su ver!
Bu vaxt əlindəki qəpik sürüşüb aparata daxil oldu. Stəkana şarıltıyla su süzüldü.
– Əəə, nə eylədin? Yataqxanaya necə gedəcəyik? – deyib Fərhad üstünə cumanda, Faiq qaçıb canını qurtardı. Görəndə ki, dalından çatmayacaq qayıdıb dolu stəkanı başına çəkdi. Bir müddətdən Faiq geri döndü. Yaxınlaşıb dedi:
– Fərhad, bircə sualıma cavab ver, sonra sal təpiyinin altına iti kimi döy. Cavab qaytaran kişi deyil. De görüm, iyirmi qəpiklik su çoxmu dadlı idi?
O, yenə nəsə demək istəyirdi ki, gülməkdən özünü saxlaya bilməyib qarnını tutub diz çökdü.
Fərhadın artıq hirsi soyumuşdu. Hadisəni gözünün önnünə gətirəndə, özü də özünü gülməkdən saxlaya bilmədi. Həmin gecə uzaq məsafəni piyada getməli olsalar da, maraqlı hadisə kimi hələ də yaddaşlarından silinməmişdi. Hər dəfə rastlaşanda o gecəni xatırlayırdılar. Bütun dost-tanışlarına bu hadısəni danışıb, gülüşmüşdülər.
Faiqin cayxor dostları da ayağa qalxıb Fərhad müəllim ilə Salmanla əl verib görüşdülər. Fərhad müəllimə Faiqin, Salmana da tanışı-Mirinin yanında yer elədilər.
– Fərhad, səni görən kimi bilirsənmi nəyi xatırladım? –deyə Faiq əlini onun çiyninə qoydu.
– Bunu bilməyə nə var ki? O, gecə təzə bazarın yanında başımıza açdığın hoqqanı hələ unutmamısanmı?
– Unudulası kimi hərəkət eləmişdinmi ki? Bakıya gedəndə təzə bazarın yanından keçərkən, indi orda izi-tozu qalmayan su aparatları öz yerini tutur. Həmin səhnə gözümün qabağında canlanır. Sən də mənə qəzəblə baxa-baxa bir stəkanı – iyirmi qəpiklik suyu içirsən.
Faiq yanındakıların bir-neçəsinə bu hadisəni danışmışdı. Eşitməyənlərin maraqla ona baxdığını görəndə üzünü köhnə dostuna tutub dedi:
– Nə deyirsən, danışımmı?
– İstəyirsənsə danış. Mən də bunu çox yerdə danışmışam. Burda utanacaq nə var ki? O yaşlarda belə şeylər hamının başına gələ bilər.
Faiq danışdıqca qarşı-qarşıya oturan iki nəfər bir-birinə him-cim edə-edə, onun ağzından çıxan hər ifadəni məsqərə edirdilər. “İyirmi qəpiklik syun çoxmu şirin olduğunu” soruşduğu yerə çatanda, şaqqanaq çəkib gülməyə başladılar. Faiq söhbətini tamamlayan kimi, onlardan biri – Hidayət dedi:
– Fərhad müəllim, görürəm sizin də dost sarıdan bəxtiniz gətirməyib. Bunun bəxti gətirib ki, o gecə yerinizdə mən olmamışam. Bilirsinizmi mən nə edərdim? Eşşəyi kimi minib, sürərdim onu yataqxanaya qədər. Yanındakı ona zuy tutan alçaq boylu, dolu bədən quruluşlu – Qafar dostunun şit məsqərəsinə əlavə elədi:
– Yanında olsaydım mən də arxanda oturardım.
Ətrafdakıların kinayəli baxışlarına məhəl qoymadan onlar şit zarafatlarına ara vermədilər. Ucaboy, enli kürək, özündən razı Hidayət sanki Faiqi gözdən salmaq üşün qəsdən sərhədi aşırdı. Gözünü ondan çəkmədən, ağına-bozuna baxmadan, ağzından nə çıxdı alqışlayan, zuy tytanına göz basıb sayaqlamasına davam elədi.
– Fərhad müəllim, bu dostunuzun əvvəlindən xəbərim yoxdur. Qonşumuzun evini alıb köçəndə arvadlı-uşaqlı yekə kişi idi. Təbii haldır ki, hər kəs təzə qonşunun kim, nəçi olması ilə maraqlanır. Qonşulardan ilk qapısını açan mən oldum. Təbrik etdim. Təzə mənzilində san sağlığı ilə yaşamasını dilədim. Özüm, qonşularımızın hər biri haqda məlumatlandırdım. Öyrənəndə ki, alı təhsilli iqtisadiyyatçıdır çox sevindim. Düşündüm ki, ali təhsilli adamdır, özü də cavandır, vəzifə tutar, böyük adam olar, işimizə yarıyar. Pensiyaya çıxdı. Nə boyu böyüdü, nə vəzifəsi, nə də özü. İşlədiyi idarədə baş buxalter (mühasib) də olmadı, bir işə yaramadı.
Hidayətin yanında oturan, onunla həmyaşıd olan Bəhramın səbri tükəndi.
– Hidayət! Həddini aşma! Burda oturanların hamısı Faiqi də yaxşı tanıyır, səni də. Fərhad müəllim, bunun bu cür sayaqlamasının səbəbi var. İki gün qabaq Faiq Bakıdan gələn tələbə yoldaşının şərəfinə verdiyi ziyafətə bunu, ağzı xarabdır deyə dəvət eləməmişdi. Biz toplaşanda Faiq bizdən soruşanda ki, bunu dəvət eləsinmi? Toplaşanların çoxu etiraz elədi. Hətta biri dedi ki, o gələcəksə, mən gedəcəyəm.
– Mən toplaşdıqlarınızın hansından əskikəm? – deyə, Hidayət qızışdı.
– İnsanın əyər-əskikliyi – görünüşü, boy-buxunu, çəkisiylə yox, ağzından çıxan cözlə ölçülür.
Hidayətin yersiz çıxışının təsirindən hiddətlənən Miri ona səsləndi:
– Hidayət! Biz bura bir-birimizin kimliyini müzakirə etmək üşün yığılmamışıq. Vaxtımızı asudə keşirmək üçün bir araya gəlmişik. Haq-nesab çayxanada yox, meydanda çürüdülər. Sən nə qədər coşub-daşsan da, lağa qoysan da, Faiq müəllimi bizim gözümüzdə dəyərdən sala bilməzsən. Fərhad müəllim, biz işsiz-gücsüz adamlarıq. Hər gün bu vaxtlarda bura toplaşırıq. Bu, başabəla, dili xarab dostumuzun gop da olsa maraqlı söhbətindən həzz alırdıq. Bu gün cildinin dəyişilməsinin səbəbi bəlli oldu. Bəhram nəyə görə onun dəvət edilmədiyinə aydınlıq gətirdi. Mənə təəccüblü gələn budur ki, niyə bəzi adamlar öz günahını özgəyə bələyirlər. Özündə olmayanı özgədə arayırlar.
Hidayət ona qarşı yönələn iradları qəbul eləmirdi. İlk dəfə onlara qoşulan Fərhad müəllimin sıradan biri olmadığını dərk elədiyindən, haqqında danışılanlara reaksiya vermədi. Gücü çatdığı qədər dözdü. Birdən səbri tükəndi. Barıt çəlləyinə dönüb partladı.
– Əəə! Nə hərəniz bir tərəfdən düşübsünüz üstümə. Heç kimin mənə ağıl dərsi keçməyə haqqı yoxdur. Müəllim, -deyib üzünü Fərhad müəllimə tutub sözünə davam elədi.- siz bunları tanımırsınız. Hamısından ağıllıyam, hər sahədə də üstünəm. Mərdəm. Sözü üzə deyənəm. Buna görə də məni gözləri götürmür. Siz ağıllı adama oxşayırsınız. Kimin kim olduğunu anlamamış olmazsınız.
Fərhad müəllim ətrafındakıları bir-bir nəzərdən keçirib, başını aşağı salıb gülümsündü. O, artıq kimin kim olduğunu təxmin eləmişdi. Hidayət isə özünün necə biri olduğunu tam çılpaqlığı ilə üzə çıxartmışdı.
Bu qəlibdən olan tiplərlə çox üzləşmişdi Fərhad müəllim. Amma bu cür açıq şəkildə lovğalananına rast gəlməmişdi. Öz rayonunda beləsini mövcudluğuna təəssüfləndi.
Faiqin qonşusunun qeyri normal davranış – lağ etməsinə baş qoşmamasının bir-neçə səbəbi vardı: Birincisi – onun sözünə söz qaytarmaq, arı pətəyinə çubuq soxmaq kimi bir şeydir. İkincisi – onun özündən fərqli olaraq çox gözəl xasiyyətə malik həyat yoldaşının öz həyat yoldaşı ilə rəfiqə olması. Üçüncüsü – uşaqlarının dostluğu. Dördüncüsü – bir-neçə gündən sonra, heç nə olmamış kimi üzünə hırıldayıb, əl uzadıb görüşəcəyi.
Qonşusu tərəfindən nahaqdan lağ edilməsini veşinə almayan Faiq heç keyfini də pozmadı. Coxdan görüşmədiyi köhnə dostu ilə rastlaşmasının sevincinin yanında, qonşusunun lağlağısı – ağcaqanad vızıltısı kimi bir şeydir onun üçün. Əlini dostunun çiynunə qoyub üzünə diqqətlə baxdı.
– O, Fərhaddan bu Fərhadın fərqi – alnındakı qırışlar və ortası seyrəlmiş ağarmış saçlarındır. Maşallah! Yaxşı qalmısan. Neçə günlüyə gəlmisən?
– Sualındakı yanlışlığa düzəliş ver. Soruşmalıydın: neçə illiyə gəlmisən? Sən kənd həyatını bəyənməyib, şəhərə köçmüşdün. Mən isə bir dəfəlik o böyüklükdəki şəhərdən ata yurduma dönmüşəm.
– Lap əcəb eləmisən! Bu oldu mənim üçün son yüz ilin ən şad xəbəri. – deyib Faiq ayaya qalxıb, əlavə elədi. – Belə xəbər çayla qeyid ediləsi deyil. Getdik!
Hidayətlə Qafardan başqa hamı ayağa qalxdı. Mirinin: – hara? Sualına Faiq:- seçim sizindir. – deyə cavab verdi. Sonra da çayçıya yaxınlaşıb, içdikləri çayın haqqını ödədi.
Artıq yağış kəsmişdi. Buludlar isə səmadan çəkilməmişdi. Bu günki havaya Hidayət kimilər kimi güvənmək olmaz. Hər an qəfildən yağa bilər. Vaxt itirmədən yaxınlıqdakı kafelərdən birinə özlərini yetirməlidirlər ki, yağış onları yaxalamasın.
Faiq oturduqları yerdən tərpənməyib altdan-altdan onlara tərəf baxıb öz aralarında nəyisə müzakirə edən Hidayətlə Qafara baxdı. Yaxınlaşıb onları da dəvət eləmək keçdi ürəyindən. Bunu hiss edən Bəhram ürəyində onun bu cəhdini dəyərləndirdi. Xoşməramlı addımının nəticəsinin xoşa gəlməz sonluqla toqquşa biləcəyindən şübhələnib, onu durdurdu. Özü onlara yaxınlaşdı.
– Sizə xüsusi dəvətmi gərəkdir? – deyə soruşdu.
Hidayət susdu. Qafar ağır iş görüb yorulub, haldan düşən adamlar kimi taqəqətsiz halda başını qaldırıb cavab verdi:
– Bizim vacib görüşümüz var. İndilərdə gəlməlidirlər.
Bəhram yaxşı bilirdi ki, indilərdə kimlərsə gəlib onlarla çay içəcək. Ancaq dedikləri kimi vacib görüş təyin etdikləri önəmli şəxslər olmayacaq. Heç nə demədən onlardan aralandı. Opel markalı maşınına əyləşdi. Qabaqda oturan Fərhad müəllimə dedi:
– Bağışlayın, bir az qanqaraçılıq oldu. Hidayətdir də, necə olsa da yola verməliyik. Özü belə olsa da çox gözəl ailəsi var. Uşaqlarının heç biri ona bənzəməyib. Hamısı analarına çəkib.
Fərhad müəllim rastlaşdığı lağlağıçılarla Hidayəti müqayisə elədi. Bir bezin qırağı olsalar da, bundan betərinə rast gəlməmişdi. Onun bir iş yoldaşı da vardı. O da başqalarının danışığını yozar, lağa qoyardı. Bu xasiyyətinə görə ona “prikolçik Həsən” ləqəbi qoymuşdular. Hidayətdən fərqli olaraq onun lağlağısında təhqirə yol verilmirdi. Həm də mənəmliyini qabardıb lovğalanmırdı. Heç kəs də ondan incimirdi. İlk görüşdə onda xoş təəssürat yaradan Bəhrama baxdı. Bir az öncə çay içdiyi digər – ilk dəfə üz-üzə gəldiyi şəxsləri də gözünün önnünə gətirdi. On nəfərin içində iki anormaldan başqa səkgizinə artıq qanı qaynamışdı. O, işdən ayrılmışdı. Həyatdan isə ayrılacağı vaxtdan xəbərsizdi. Taleyinin proqnozlaşdırdığı ömür payını cəmiyyətdən təcrid olunmuş halda yaşaya bilməzdi. Çünki o, arxada qoyduğu ömürünün gümrah, fəal dövrünü fasiləsiz ictimaiyyət arasında keşirmişdi. İndi onun öz çevrəsi olmalıdır. İstəməzdı ki, bu çevrədə Hidayət, Qafar kimi lağlağıçılar yer alsın. Cünki bu cür tiplər – xoş ovqatın qara kabuslarıdırlar.
SƏDULLA ŞİRİNOVUN HEKAYƏLƏRİNDƏ İNSAN VƏ CƏMİYYƏT PROBLEMLƏRİ
(onuncu yazı)
Salam olsun çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu Sədulla Şirinovun yaradıcılığından seçdiyim bir neçə hekayə əsasında mənəvi dəyərlər, ailə münasibətləri və vicdan qarşısında məsuliyyət, vətəndaşlıq mövqeyi haqqında olacaq. Ümumiyyətlə, “tərəfsiz ədabiyyat tarixdir” şüarımıza sadiq qalaraq deyə bilərik ki, ədəbiyyatın əsas missiyalarından biri insanı özünə tanıtmaq, onu həyatın mürəkkəb həqiqətləri ilə üz-üzə qoymaq, düşündürmək və mənəvi kamilliyə doğru istiqamətləndirməkdir. Əsl ədəbi əsər yalnız müəyyən hadisəni nəql etmir, həm də həmin hadisənin arxasında dayanan səbəbləri, insan xarakterinin görünən və görünməyən tərəflərini, cəmiyyətin mənəvi mənzərəsini açmağa çalışır. Bu baxımdan Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, tanınmış yazıçı Sədulla Şirinovun haqqında söhbət açacağım bu hekayələri diqqətəlayiq mövzu rəngarəngliyi, həyat hadisələrinə münasibəti və insan davranışlarına yönələn tənqidi baxışı ilə seçilir.
Müəllifin hekayələrində gündəlik həyatın içində rast gəlinən hadisələr bədii düşüncənin predmetinə çevrilir. Ailə münasibətləri, valideyn və övlad məsuliyyəti, qocalıq, sevgi və ailə qurmaq, insanın xarakteri, təhsil və tərbiyə, cəmiyyət daxilində davranış mədəniyyəti, mərhəmət və qəddarlıq, vicdan və xəyanət kimi məsələlər əsərlərin əsas məzmun istiqamətlərini təşkil edir. Yazıçı insanı yalnız söylədiklərinə görə deyil, davranışlarına, verdiyi qərarlara, başqalarına münasibətinə və həmin qərarların nəticələrinə görə qiymətləndirməyə çalışır.
Sədulla Şirinovun təqdim olunan aşağıda haqqında söhbət açacağımız hekayələrini birləşdirən başlıca cəhət budur ki, müəllif hadisələrin zahiri görünüşü ilə kifayətlənmir. O, oxucunu insanın daxili aləminə, ailə daxilindəki münasibətlərin incəliklərinə, bəzən illərlə gizli qalan həqiqətlərə və həyat təcrübəsinin yaratdığı qənaətlərə yönəldir. Onun qələmə aldığı obrazların bir qismi öz səhvlərindən nəticə çıxarmağa çalışır, digərləri isə yanlış davranışlarının mahiyyətini dərk etməkdə belə çətinlik çəkirlər. Bu qarşılaşdırma oxucunu insan xarakteri və mənəvi məsuliyyət haqqında düşünməyə sövq edir.
Sədulla Şirinovun hekayələrinin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri mövzuların həyatın özündən götürülməsidir. Müəllif ailədə baş verən adi bir söhbətdən, yaşlı insanın xatirələrindən, bir gəncin davranışından, insanların bir-birinə münasibətindən çıxış edərək daha geniş ictimai nəticələrə gəlir. Beləliklə, ayrı-ayrı şəxslərin yaşantıları ümumi mənəvi problemlərin ifadəsinə çevrilir.
Həyatda bəzən böyük faciələrə səbəb olan hadisələr əhəmiyyətsiz görünən bir qərardan başlayır. Bir vaxtında deyilmiş söz, göstərilmiş laqeydlik, düşünülmədən atılmış addım və ya insanın öz nəfsinə hakim ola bilməməsi sonradan bütöv bir ailənin taleyinə təsir göstərir. Yazıçının hekayələrində bu cür səbəb-nəticə əlaqələrinə xüsusi diqqət yetirilir. Obrazların bugünkü davranışları keçmiş təcrübələri ilə, yaşadıqları peşmanlıqlar isə vaxtilə qəbul etdikləri qərarlarla əlaqələndirilir.
Bu yanaşma müəllifin əsərlərinə müəyyən mühakimə və təhlil xarakteri verir. Hadisələr yalnız baş verib bitmir; onların mənəvi nəticələri də nəzərdən keçirilir. Oxucuya təqdim olunan həyat mənzərəsi onu belə bir qənaətə gətirir ki, insanın xarakteri ən çox gündəlik münasibətlərdə, çətin seçimlər qarşısında və başqalarının taleyinə təsir göstərən məqamlarda üzə çıxır.
Yazıçı insanın mənəvi keyfiyyətlərini zahiri görünüş, sosial mövqe və maddi imkanlarla eyniləşdirmir. Onun üçün əsas meyar insanın necə yaşaması, başqalarına nə verməsi, ailəsinə və cəmiyyətə hansı münasibəti göstərməsidir. Bu səbəbdən hekayələrdə bəzən adi, sadə həyat sürən insanlar mənəvi üstünlükləri ilə seçildikləri halda, zahirən hörmətli görünən şəxslərin davranışları ciddi tənqidə məruz qalır.
Müəllifin təhlilə cəlb etdiyimiz “Kaş ki, gözəl olaydı” hekayəsi müəllifin insan xarakteri, ailə münasibətləri və həyat seçimləri haqqında düşüncələrini əks etdirən əsərlərdən biridir. Hekayənin mərkəzində Səlim kişinin taleyi, gənclik xatirələri, ailə həyatı və keçmişdə verdiyi qərarların sonrakı illərdə doğurduğu mənəvi nəticələr dayanır.
Əsər Səlim kişinin səhhətində yaranan problemlə başlayır. Onun ətrafına övladları və nəvələri toplaşır, narahatlıq keçirir, özünə gəlməsini sevinclə qarşılayırlar. İlk baxışdan sadə ailə səhnəsi təsiri bağışlayan bu epizod əslində hekayənin əsas ideya xəttinə giriş yaradır. Yaşlı insan artıq övladlarının maddi təminatına deyil, mənəvi dayağına, qayğısına və hörmətinə ehtiyac duyur. Vaxtilə övladlarını böyüdən ata indi onların münasibətlərində öz həyatının mənasını görür.
Nəvələrin babalarını qorumaq üçün söylədikləri zarafatlar, özlərini qəhrəman kimi təqdim etmələri və bir-birləri ilə söz yarışına girmələri səhnəyə yumor gətirir. Lakin bu yumorun arxasında ailə birliyinə dair ciddi fikir dayanır. Səlim kişi uşaqlara başa salır ki, ailə üzvləri bir-birinə nə qədər mehriban yanaşsalar, bir-birlərinin ağrılarına və sevincinə həssas yanaşsalar, ailənin mənəvi dayaqları da bir o qədər möhkəm olar.
Bu epizodda yazıçı nəsillər arasında mənəvi bağın əhəmiyyətini önə çəkir. Ailə yalnız eyni evdə yaşayan insanların birliyi deyil; ailə üzvlərinin bir-birinin taleyinə görə məsuliyyət daşıdığı mənəvi mühitdir. Böyüklərin vəzifəsi uşaqlara təkcə yaşayış qaydalarını öyrətmək yox, həm də mərhəmət, hörmət və qarşılıqlı anlayış nümunəsi göstərməkdir.
Hekayənin əsas məna qatlarından biri isə Səlim kişinin gənclik xatirələri ilə bağlıdır. Keçmişə qayıdış vasitəsilə oxucu insanın bəzən həyatının ən mühüm qərarlarını hansı meyarlarla verdiyini görür. Gəncliyində Səlimin qarşısına müxtəlif xarakterli insanlar çıxır. O, xarici gözəlliyin təsiri ilə mənəvi gözəllik arasındakı fərqi zaman keçdikcə daha dərindən anlayır.
Mehriban obrazı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllif onu xarici görünüşünə görə deyil, xasiyyətinin saflığına, abır-həyasına, davranışına və mənəvi keyfiyyətlərinə görə dəyərləndirir. Səlimin həyatında qarşılaşdığı digər qadın obrazları ilə müqayisə fonunda Mehribanın daxili zənginliyi daha aydın görünür. Hekayə insan seçimlərində zahiri cazibəyə həddindən artıq üstünlük verməyin hansı peşmanlıqlara səbəb ola biləcəyini göstərir.
Səlimin taleyində əsas faciə yalnız keçmişdə verdiyi qərarın nəticələri deyil, həm də itirilmiş imkanların insan yaddaşında uzun müddət yaşamasıdır. İllər keçir, insan ailə qurur, övlad sahibi olur, həyatın müxtəlif mərhələlərindən keçir, lakin vaxtında düzgün qiymətləndirilməmiş münasibətlər onun yaddaşında qalır. Bu mənada əsər keçmişə qayıtmaq istəyindən daha çox, keçmişdən nəticə çıxarmağın zərurətini vurğulayır.
Hekayənin adı da məhz bu məqamda simvolik məna qazanır. “Kaş ki, gözəl olaydı” ifadəsi zahiri gözəlliyə bağlanan düşüncənin sonradan mənəvi peşmanlığa çevrilməsini xatırladır. İnsan bəzən bir xüsusiyyəti ön plana çəkərək qarşısındakı şəxsin digər keyfiyyətlərini görməzliyə vurur. Halbuki uzunömürlü münasibətlərin təməli zahiri görünüşdən daha çox xarakter, qarşılıqlı hörmət, sədaqət və anlayış üzərində qurulur.
Beləliklə, “Kaş ki, gözəl olaydı” yalnız bir insanın ailə tarixçəsi deyil. Əsər seçim və məsuliyyət, gənclik və qocalıq, xatirə və peşmanlıq, zahiri və daxili gözəllik haqqında düşünməyə çağıran mənəvi-psixoloji hekayə kimi diqqəti cəlb edir.
Sədulla Şirinovun təhlil etdiyimiz bu və digər hekayələrində ailə mövzusu mühüm yer tutur. Lakin müəllif ailəni yalnız sevgi, qayğı və xoşbəxtlik məkanı kimi təsvir etmir. O, ailə daxilində yarana bilən ziddiyyətləri, valideynlərin övlad tərbiyəsində buraxdıqları səhvləri, övladların böyüdükdən sonra valideynlərinə münasibətini və ailə nüfuzunun məsuliyyətlə qorunması məsələsini də araşdırır.
Yazıçı üçün valideyn olmaq sadəcə övlad dünyaya gətirmək və onun maddi ehtiyaclarını ödəmək demək deyil. Övladın mənəvi tərbiyəsi, şəxsiyyət kimi formalaşması, başqalarının hüquqlarına hörmət etməsi və öz hərəkətlərinə görə cavabdehlik daşıması da valideyn məsuliyyətinin ayrılmaz hissəsidir.
Hekayələrdə valideynin övladına bəslədiyi məhəbbətlə onun səhvlərinə münasibəti arasında mürəkkəb əlaqə görünür. Övladın hər istəyini yerinə yetirmək, onun yanlış hərəkətlərinə göz yummaq və məsuliyyətdən yayınmasına şərait yaratmaq əsl qayğı ilə eyniləşdirilə bilməz. Əksinə, düzgün tərbiyə insana sərhədləri tanımağı, özünü idarə etməyi və başqasının haqqını qorumağı öyrətməlidir.
Bu düşüncənin əks qütbündə ailənin etimadını doğrultmayan, doğmalarına mənəvi zərbə vuran və öz davranışları ilə yaxınlarının nüfuzuna xələl gətirən obrazlar dayanır. Belə personajların təqdimatında müəllifin tənqidi münasibəti aydın hiss olunur. O, doğmalıq münasibətinin insanı məsuliyyətdən azad etmədiyini, əksinə, ailə üzvlərinin bir-birinə qarşı daha diqqətli olmasını tələb etdiyini göstərir.
Hekayələrdən çıxan mühüm nəticə budur ki, ailənin möhkəmliyi yalnız qohumluq əlaqələri ilə təmin olunmur. Qarşılıqlı etimad, sədaqət, məsuliyyət və mənəvi dürüstlük olmadıqda ən yaxın insanlar arasında belə uçurum yarana bilər.
Şəxsən tanımayanlar belə Sədulla Şirinovun yarıdıcılığına əsasən onun istənilən hadisə və prosesə vətəndaş mövqeiyinə yaxşı bələddir. Ümumiyyətlə, təkəbbür və lağ-lağa birinci növbədə hər bir insanın özü üçün ziyandır. Bu kimi hallar hər bir şəxs üçün fərdi inkişafına maneə ola biləcək başlıca əngəllərdən hesab olunur. Üstgəl dinimizdə məqbul buyrulmamış, əksinə pislənmişdir. İslam dinində və Məhəmməd peyğəmbərin (s.ə.s.) hədislərində lağ-lağa etmək, insanları ələ salmaq, məsxərəyə qoymaq və rişxənd etmək qəti şəkildə qadağan olunur və böyük günahlardan biri hesab edilir. Qurani-Kərimdə və peyğəmbərin sünnəsində bu mövzu ilə bağlı çox ciddi xəbərdarlıqlar var. İslamda insanların bir-birini ələ salması birbaşa ayə ilə qadağan olunub. “Hucurat” surəsinin 11-ci ayəsində buyurulur:
“Ey iman gətirənlər! Bir qövm digərini məsxərəyə qoymasın. Ola bilsin ki, onlar (əla salınanlar) özlərindən daha yaxşı olsunlar…”. Məhəmməd peyğəmbər (s.ə.s.) insanları güldürmək üçün belə yalan danışmağı və ya kimisə alçaltmağı pisləmişdir. İnsanları güldürmək üçün yalan danışanlar barədə: “İnsanları güldürmək üçün yalan danışan kəsin vay halına! Vay halına, vay halına!” (Əbu Davud, Tirmizi). İslam alimləri peyğəmbərin tövsiyələrinə əsaslanaraq lağ-lağanın bu zərərlərini qeyd edirlər:
-Qəlbləri korlayır. İnsanlar arasında kin, nifrət və düşmənçilik yaradır.
-Hörməti azaldır. Çox lağ-lağa edən və hər şeylə məsxərəyə qoyan insanın cəmiyyətdəki sanbalı və hörməti itir.
-Qəlbi öldürür. Peyğəmbərimiz buyurmuşdur ki, “Çox gülmək qəlbi öldürür.” Buradakı “çox gülmək” xüsusilə başqalarının qüsuruna, fiziki görünüşünə və ya uğursuzluğuna lağ edərək gülməyi əhatə edir. İslam əxlaqına görə, bir insanın fiziki qüsuru, yoxsulluğu və ya hər hansı bir xətası ilə lağ etmək, dolayısı ilə onu yaradan Allaha qarşı hörmətsizlik sayılır.
Bütün bu yuxarıda sadaladıqlarımdan sonra Sədulla Şirinovun problemə münasibəti xüsusilə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Müəllifin “Lağlağıçılar” hekayəsi cəmiyyətdə lağ etmək, başqalarını alçaltmaq və insanın fərqli xüsusiyyətlərini təhqir predmetinə çevirmək kimi davranışları diqqət mərkəzinə gətirir. Əsərdə əqli qüsurlu Əhmədin bir qrup gəncin təhqir və istehzasına məruz qalması təsvir olunur. O, özünü müdafiə etmək üçün nüfuzlu, dünya görmüş Həsən kişiyə müraciət edir və haqlı olaraq soruşur: əslində, burada ağılsız davranan kimdir?
Bu sual hekayənin daşıdığı mənəvi yükü əks etdirir. Əhmədin cəmiyyətdəki vəziyyəti onu təhqir edənlərin özlərini üstün hesab etməsinə əsas vermir. Əksinə, onun başqalarına mane olmamaq, mübahisədən yayınmaq və sakitcə yoluna davam etmək cəhdi gənclərin davranışları ilə müqayisədə daha sağlam mənəvi mövqe kimi görünür.
Həsən kişinin gəncləri danlamaq əvəzinə Əhmədin könlünü almağa çalışması da təsadüfi deyil. O, insan ləyaqətinə hörmətin yalnız sərt cəza və ya yüksək səslə deyilən nəsihətlə təmin olunmadığını anlayır. Bəzən insanın qəlbini qıranlara verilən ən güclü cavab, təhqirə məruz qalan şəxsin ləyaqətini qorumaq və ona mənəvi dayaq olmaqdır.
Hekayənin əsas mesajı aydındır: insanın əqli və fiziki imkanları onun ləyaqətini müəyyən etmir. Cəmiyyətdə insanı qiymətləndirən əsas meyar davranış, mərhəmət, ədalət və başqasının ağrısını anlamaq qabiliyyətidir.
Lağ etmək çox vaxt zarafat adı altında təqdim olunur. Ancaq hər zarafat məsum deyil. Qarşı tərəfin şəxsiyyətini alçaldan, onun həssaslığından sui-istifadə edən və insanları başqalarının bədbəxtliyi hesabına əylənməyə alışdıran davranışlar mənəvi qüsurun əlamətidir. Bu mənada “Lağlağıçılar” təkcə bir qrup gəncin hərəkətlərini deyil, ümumilikdə cəmiyyətdə davranış mədəniyyətinin səviyyəsini müzakirəyə çıxarır.
Müəllif oxucunu özünə sual verməyə sövq edir: biz başqalarını güldürmək naminə kiminsə qəlbini qırmağa nə dərəcədə haqqımız olduğunu düşünürükmü? İnsanın fərqliliyinə hörmət etməyi bacarırıqmı? Qarşımızdakı şəxsin zəifliyindən istifadə etmək əvəzinə onun yanında dayanmağa hazırıqmı?
Bu sualların əhəmiyyəti yalnız hekayənin qəhrəmanları ilə məhdudlaşmır. Onlar məktəbdə, iş yerində, ailədə və ictimai münasibətlərdə hər gün qarşılaşdığımız mənəvi seçimlərə aiddir.
Sədulla Şirinovun hekayələrində təhsil məsələsinə yalnız bilik əldə etmək vasitəsi kimi baxılmır. Müəllifin təqdim etdiyi düşüncələrdə təhsil və tərbiyə bir-birini tamamlayan, lakin eyni məna daşımayan anlayışlardır. İnsan yüksək bilik səviyyəsinə malik ola bilər, amma davranışında məsuliyyət və mərhəmət çatışmazlığı varsa, bu bilik onun şəxsiyyətini bütövləşdirməyə kifayət etməz.
Usta Rəhimlə bağlı epizodlar bu fikri aydınlaşdırır. O, məktəbdə əlaçılar sırasında yer tutmasa da, öyrənmək üçün səy göstərir və zaman keçdikcə öz sahəsində tanınan bir mütəxəssisə çevrilir. Müəllimi Gülnarə xanım onun çətinliyini lağa qoymur, əksinə, çalışmağa davam etməyin əhəmiyyətini izah edir. Bu münasibət şagirdin özünəinamını qoruyur və zəhmətə hörmət hissini gücləndirir.
Burada müəllimin rolu xüsusilə əhəmiyyətlidir. Əsl müəllim yalnız dərs materialını öyrədən deyil, həm də şagirdin imkanlarını düzgün qiymətləndirən, onun zəif tərəflərini təhqir predmetinə çevirməyən, inkişafına kömək edən insandır. Şagirdlərin hamısı eyni sürətlə öyrənmir, eyni qabiliyyətlərə malik olmur. Təhsilin məqsədi yalnız ən yüksək nəticə göstərənləri seçmək deyil, hər bir uşağın potensialını üzə çıxarmağa kömək etməkdir.
Usta Rəhimin sonrakı uğuru göstərir ki, insanın məktəbdəki göstəriciləri onun bütün gələcəyini əvvəlcədən müəyyən etmir. Səy, təcrübə, peşəyə maraq və öyrənməyə davam etmək bacarığı insanın həyat yolunda mühüm rol oynayır. Bu, müəllifin təhsil və zəhmət barədə irəli sürdüyü müsbət qənaətlərdən biridir.
Eyni zamanda, müəllif təhsil sistemində davranış və mənəvi tərbiyə məsələlərinin diqqətdən kənarda qalmasını təhlükəli hesab edir. Onun yanaşmasına görə, təhsil müəssisəsi yalnız bilik verən yer deyil, həm də insan yetişdirən mühit olmalıdır. Bu baxımdan hekayələr oxucunu müəllimin məsuliyyəti, pedaqoji etika və şəxsiyyətin formalaşmasında ailə ilə məktəbin qarşılıqlı rolu haqqında düşünməyə çağırır.
“Sirr” hekayəsi mövzu baxımından digər əsərlərdən fərqli bir istiqamət açır. Əsərin başlanğıcında dünyanın sirlərlə dolu olması, insanın əsrlər boyu cavabını axtardığı suallar və bəşəriyyətin hələ də tam dərk edə bilmədiyi hadisələr barədə düşüncələr irəli sürülür.
Burada diqqət yalnız gündəlik münasibətlərə deyil, insanın idrak imkanlarına və həyatın naməlum tərəflərinə yönəlir. İnsan dünyanı anlamağa çalışır, xəstəliklərin səbəblərini araşdırır, ömrün uzanması və sağlam həyatın mümkün yolları barədə düşünür. Lakin hər yeni cavabın qarşısında yeni suallar da yaranır.
Bu yanaşma insanın bilmədiklərini etiraf etməsinin əhəmiyyətini xatırladır. Həyatın bütün sirlərinə sahib olduğunu düşünən insanla daim öyrənməyə çalışan insan arasında ciddi fərq var. Birincisi öz qənaətlərini son həqiqət kimi qəbul etməyə meyilli ola bilər, ikincisi isə yeni məlumatlara və fərqli fikirlərə açıq qalır.
“Sirr” hekayəsinin bu başlanğıc xətti müəllifin yalnız sosial münasibətlərlə kifayətlənmədiyini, insan və dünya haqqında ümumiləşdirici düşüncələrə də yer verdiyini göstərir. Əsərin bütöv məzmunu nəzərə alınmadan onun bütün ideya nəticələrini qəti şəkildə müəyyənləşdirmək doğru olmazdı. Bununla belə, təqdim olunan hissə həyatın naməlumluqları qarşısında insan marağını və düşünmək ehtiyacını ön plana çıxarır.
Yazıçının hekayələrində tez-tez rast gəlinən mövzulardan biri insanın zahiri görünüşü ilə daxili mahiyyəti arasındakı fərqdir. “Kaş ki, gözəl olaydı” əsərində bu məsələ sevgi və ailə seçimi fonunda işlənirsə, başqa hekayələrdə insanın nüfuzu, sosial mövqeyi və başqaları qarşısında yaratdığı təəssüratla bağlı şəkildə üzə çıxır.
Cəmiyyət insanları çox vaxt ilk baxışda qiymətləndirir. Gözəl görünüş, yaxşı geyim, maddi imkan, nüfuzlu vəzifə və ya təsirli nitq müəyyən üstünlük yarada bilər. Lakin bu xüsusiyyətlər insanın vicdanlı, sədaqətli və mərhəmətli olduğunu sübut etmir. Həqiqi xarakter insanın başqaları ilə münasibətində, xüsusilə də ondan asılı vəziyyətdə olanlara davranışında üzə çıxır.
Müəllifin obrazları bu baxımdan müxtəlif mənəvi sınaqlardan keçir. Kimisi çətin vəziyyətdə sədaqətini qoruyur, kimisi öz marağını başqalarının rifahından üstün tutur. Kimisi səhvini dərk edib peşmanlıq çəkir, kimisi isə törətdiyi əməlin məsuliyyətini qəbul etmək istəmir.
Belə qarşılaşdırmaların məqsədi yalnız mənfi obrazları qınamaq deyil. Onlar vasitəsilə oxucu öz davranışlarını da nəzərdən keçirməyə dəvət olunur. Çünki ədəbiyyatın mənəvi təsiri yalnız başqasının səhvini tanımaqdan ibarət deyil; insanın həmin səhvlərin öz həyatında təkrarlanmaması üçün nəticə çıxarması da vacibdir.
Sədulla Şirinovun təhlil etdiyimiz bu hekayələrində ailə etimadını sarsıdan davranışlar, doğmalarına qarşı məsuliyyətsizlik və insanın öz səhvləri ilə üzləşməkdən yayınması da diqqət mərkəzindədir. Müəllif bu cür halları sadəcə şəxsi münaqişə kimi deyil, mənəvi dəyərlərin pozulması kimi təqdim edir.
İnsan səhv edə bilər. Həyat təcrübəsi göstərir ki, yanlış qərarlar, düşünülməmiş addımlar və zəiflik anları hər kəsin başına gələ bilər. Ancaq səhvin etirafı, onun nəticələrinin aradan qaldırılması üçün səy göstərilməsi və zərərçəkən şəxsin haqqının tanınması insanın mənəvi səviyyəsini müəyyən edən əsas göstəricilərdəndir.
Müəllifin tənqidi münasibəti xüsusilə öz hərəkətlərinə görə peşmanlıq hiss etməyən, başqalarına vurduğu zərəri adi hal kimi qəbul edən obrazlarda aydın görünür. Belə davranışlar yalnız ayrı-ayrı şəxslərə zərər vurmur, həm də ailədə və cəmiyyətdə etimad mühitini dağıdır.
Bağışlanma məsələsi də bu kontekstdə mürəkkəb məna qazanır. Bağışlamaq insanın mərhəmətini və mənəvi böyüklüyünü göstərə bilər. Lakin bağışlanma anlayışı məsuliyyətsizliyin təşviqi və ya törədilmiş haqsızlığın əhəmiyyətsizləşdirilməsi demək deyil. İnsan həm mərhəmətli olmağı, həm də ədaləti qorumağı bacarmalıdır.
Bu baxımdan hekayələrdəki mənəvi mühakimələr oxucunu sadə hökm verməkdən daha çətin bir sual qarşısında qoyur: insanın etdiyi hərəkətlə onun şəxsiyyəti arasında hansı əlaqə var və hansı məqamda səhv bağışlanmaz mənəvi xəyanətə çevrilir?
Bu sualların hər birinə eyni cavabı vermək mümkün deyil. Lakin müəllifin əsərləri insanı vicdanın səsini dinləməyə, öz hərəkətlərinin nəticələrini nəzərə almağa və başqasının etimadını qorumağa çağırır.
Sədulla Şirinovun hekayələrində qocalıq yalnız bioloji yaş mərhələsi kimi təqdim olunmur. Qocalıq insanın keçmişlə üzləşdiyi, yaşadığı həyatın nəticələrini qiymətləndirdiyi, doğmalarının münasibətinə daha həssas yanaşdığı dövr kimi də mənalandırılır.
“Kaş ki, gözəl olaydı” hekayəsində Səlim kişinin taleyi bu mövzunu aydın göstərir. Gəncliyin imkanları geridə qaldıqca insan keçmişdə etdiyi seçimlərə başqa gözlə baxmağa başlayır. Bir zamanlar əhəmiyyətsiz görünən məqamlar sonradan böyük məna qazanır. İnsan bəzən əldə etdiklərinin deyil, vaxtında dəyərləndirmədiklərinin haqqında daha çox düşünür.
Qocalıq dövründə övladların münasibəti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Valideyn ömrünün böyük hissəsini övladlarının qayğısına qalmaqla keçirir. Övladlar böyüdükdən sonra isə münasibətlərdə müəyyən dəyişiklik baş verir: bir zamanlar qayğı göstərən valideyn özü diqqətə və mənəvi dəstəyə ehtiyac duyur.
Bu, ailə daxilində qarşılıqlı məsuliyyətin təbii davamıdır. Valideynə hörmət yalnız xüsusi günlərdə göstərilən ehtiramdan ibarət deyil. Yaşlı insanı dinləmək, onun hisslərini anlamaq, səhhətinə və gündəlik ehtiyaclarına diqqət yetirmək, özünü ailənin yükü kimi hiss etməsinə imkan verməmək də övladlıq borcunun tərkib hissəsidir.
Müəllifin yaratdığı ailə səhnələri oxucunu yaşlı nəslin mənəvi ehtiyaclarını unutmağa qoymur. Onlar xatırladır ki, insanın qocalıqda ən böyük ehtiyaclarından biri özünü doğmalarının yanında dəyərli hiss etməkdir. Maddi imkanlar həyatın müəyyən çətinliklərini yüngülləşdirə bilər, lakin səmimi münasibətin və qayğının yerini tam tuta bilməz.
Sədulla Şirinovun hekayələrində dialoqların və yumorlu epizodların müəyyən yeri var. Obrazların gündəlik danışığı, hazırcavablığı, zarafatları və bir-birinə verdikləri cavablar hadisələri daha canlı edir. Lakin yumor burada yalnız oxucunu əyləndirmək vasitəsi deyil. Bəzi hallarda o, insan xarakterini üzə çıxarmaq və ciddi həqiqəti daha təsirli şəkildə çatdırmaq üçün işlədilir.
“Kaş ki, gözəl olaydı” hekayəsində nəvələrin babalarını qorumaq barədə söylədikləri sözlər ailə münasibətlərinin səmimiyyətini göstərir. “Lağlağıçılar” hekayəsində isə yumor adı altında başqasını alçaltmaqla insanları birləşdirən sağlam zarafat arasındakı fərq üzə çıxır.
Bu iki vəziyyət arasında mühüm fərq var. Birinci halda zarafat sevgi və doğmalıqdan qaynaqlanır, ikinci halda isə istehza insan ləyaqətinə zərər vurur. Deməli, zarafatın mənəvi dəyəri yalnız deyilən sözlə deyil, onun hansı niyyətlə deyilməsi və qarşı tərəfə necə təsir göstərməsi ilə müəyyənləşir.
Müəllifin bu məsələyə münasibəti oxucuya davranış mədəniyyəti haqqında düşünmək imkanı verir. İnsan başqasını güldürə bilər, amma bunun üçün kiminsə qəlbini qırmağa ehtiyac yoxdur. Həqiqi hazırcavablıq alçaltmaqdan deyil, vəziyyəti düzgün qiymətləndirməkdən və sözün yerini bilməkdən yaranır.
Bədii ədəbiyyat cəmiyyətdəki problemləri birbaşa qanun və ya qayda dili ilə deyil, insan taleləri vasitəsilə göstərmək imkanına malikdir. Oxucu bəzən nəzəri mülahizələrə laqeyd qala bilər, lakin konkret bir obrazın yaşadığı ağrı, peşmanlıq və ya sevinc onun düşüncəsində daha uzun müddət qalır.
Sədulla Şirinovun hekayələrinin əhəmiyyəti də məhz bu xüsusiyyətdə görünür. Müəllif ümumi mənəvi problemləri konkret insanların münasibətləri, qərarları və yaşantıları vasitəsilə təqdim edir. Oxucu ailədəki laqeydliyin nəticəsini, insanı alçaltmağın doğurduğu mənəvi zərəri, səhv seçimlərin uzunmüddətli təsirini və səmimi qayğının dəyərini obrazların taleyində görür.
Belə əsərlərin ictimai əhəmiyyəti onların oxucunu düşündürmək imkanından irəli gəlir. İnsan öz davranışlarını başqalarının təcrübəsi ilə müqayisə edir, münasibətlərində hansı məqamları dəyişməli olduğunu anlayır və cəmiyyətdə birgəyaşayış qaydalarının yalnız formal tələblərdən ibarət olmadığını dərk edir.
Mənəvi dəyərlər gündəlik həyatın kiçik görünən davranışlarında qorunur. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, fərqli insana anlayış, ailədə sədaqət, peşədə məsuliyyət və sözünə sahib çıxmaq cəmiyyətin sağlamlığını müəyyən edən əsas amillərdəndir. Bu dəyərlər zəiflədikdə insanlar arasında etimad da sarsılır.
Yazıçının hekayələri oxucunu həmin dəyərlərin əhəmiyyətini yenidən düşünməyə çağırır. Müəllifin tənqid etdiyi mənfi davranışlar da, müsbət nümunə kimi təqdim etdiyi münasibətlər də insanın cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini ön plana çıxarır.
Sədulla Şirinovun yaradıcılığından seçdiyim bu mətnlərdə müəllif mövqeyi çox vaxt aydın və birbaşa ifadə olunur. Obrazların söhbətləri, hadisələrdən çıxarılan nəticələr və bəzi ümumiləşdirici mülahizələr oxucunun diqqətini konkret mənəvi problemə yönəldir. Bu xüsusiyyət hekayələrə publisistik düşüncə çaları verir.
Belə təqdimatın üstün cəhəti müəllifin toxunduğu məsələlərin asanlıqla anlaşılmasıdır. Oxucu ailə münasibətləri, tərbiyə, məsuliyyət və vicdan haqqında irəli sürülən fikirləri hadisələrin içində izləyə bilir. Xüsusilə gündəlik danışığa yaxın dialoqlar obrazların həyat təcrübəsini və dünyagörüşünü göstərmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Digər tərəfdən, bəzi epizodlarda hadisələrin özünün oxucuya düşündürücü nəticə çıxarmaq imkanı verməsi, müəllif mühakimələrinin isə daha yığcam təqdim olunması bədii təsiri gücləndirə bilər. Bu, mətnlərin mövcud məziyyətlərini inkar etmir; əksinə, həyat materialının və ideya zənginliyinin daha da təsirli bədii formaya salınması üçün mümkün istiqaməti göstərir.
Müəllifin hekayələrində diqqət çəkən cəhətlərdən biri də obrazların təkcə fərdi xüsusiyyətlərlə deyil, müəyyən mənəvi seçimlərlə təqdim olunmasıdır. Bir obrazın əməlləri ailədə etimadın qorunmasına, digərinin davranışı insan ləyaqətinə hörmətə, başqasının təcrübəsi isə düzgün seçim etməyin vacibliyinə işarə edir.
Bu mənada Sədulla Şirinovun hekayələrində insan xarakteri hadisələrdən ayrı mövcud deyil. Xarakter seçimlərdə üzə çıxır, seçimlərin nəticələri isə obrazın mənəvi portretini tamamlayır.
Bütün bu geniş təqdimat və təhlilin sonunda belə bir nəticəyə gəlirik ki, “İnsan” adlandırdığımız əslində olduqca mücərrəd obyektin təzahür forması onu ətraf aləmə tanıdan əməlləridir. Daha dəqiq ifadə etsək insan əməlindən ibarətdir. Sədulla Şirinovun bu hekayələri mövzu və yanaşma baxımından rəngarəngdir. Bu mətnlərdə ailə münasibətləri, qocalıq, övlad sevgisi, xarici və daxili gözəllik, insan ləyaqəti, təhsil və tərbiyə, vicdan və məsuliyyət kimi məsələlər müxtəlif hadisələr və obrazlar vasitəsilə işıqlandırılır.
“Kaş ki, gözəl olaydı” insanın zahiri görünüşə aldanaraq mühüm həyat seçimlərində yanılmasını, keçmiş qərarların uzun illər sonra doğurduğu peşmanlığı göstərir. “Lağlağıçılar” başqasının fərqliliyini təhqir predmetinə çevirməyin mənəvi qəbuledilməzliyini ön plana çıxarır. Usta Rəhim və Gülnarə müəllimə ilə bağlı epizodlar isə zəhmətin, səbrin, düzgün pedaqoji münasibətin və öyrənmək iradəsinin əhəmiyyətini vurğulayır. “Sirr” insanın dünya və həyat haqqında cavabını axtardığı suallara yönələn düşüncələrə yer verir.
Bu əsərləri birləşdirən əsas ideya insanın mənəvi məsuliyyətidir. İnsan yalnız özü üçün yaşamır; onun hərəkətləri ailəsinə, dostlarına, ətrafındakı insanlara və bütövlükdə cəmiyyətə təsir göstərir. Buna görə də hər bir qərar yalnız şəxsi maraq baxımından deyil, onun doğuracağı nəticələr baxımından da qiymətləndirilməlidir.
Əsl insanlıq başqasının zəifliyindən istifadə etməkdə deyil, ona dayaq olmaqda; doğmaların etimadını istismar etməkdə deyil, onu qorumaqda; öz səhvini gizlətməkdə deyil, onu etiraf edib düzəltməyə çalışmaqda üzə çıxır. İnsan xarakterinin həqiqi ölçüsü də məhz bu məqamlarda müəyyənləşir.
Sədulla Şirinovun hekayələrinin oxucu qarşısında açdığı mənəvi suallar bu gün də aktuallığını qoruyur. Ailə münasibətlərinin möhkəmliyi, valideynlərə qayğı, uşaqların düzgün tərbiyəsi, insan ləyaqətinə hörmət və vicdanlı davranış hər bir dövr üçün vacib məsələlərdir. Bu problemlər haqqında düşünmək yalnız yazıçının deyil, oxucunun da mənəvi məsuliyyətidir.
Nəticə etibarilə, Sədulla Şirinovun hekayələri insanı başqalarının həyatına baxaraq öz həyatını qiymətləndirməyə çağırır. Bu mətnlər xatırladır ki, insanın dəyəri nə zahiri gözəlliklə, nə var-dövlətlə, nə də cəmiyyətdə tutduğu mövqe ilə ölçülür. Onun əsl dəyəri vicdanında, əməllərində, doğmalarına münasibətində və başqalarının qəlbində buraxdığı izdə yaşayır.
Ədəbiyyatın gücü də elə bundadır: insanın qarşısına həyatın güzgüsünü qoymaq, onu düşündürmək və daha mərhəmətli, daha məsuliyyətli, daha vicdanlı yaşamağa səsləmək. Sədulla Şirinovun təqdim olunan hekayələri bu mənəvi söhbətə qoşularaq oxucunu insanlığın ən vacib dəyərləri haqqında yenidən düşünməyə dəvət edir. Çox dəyərli oxucum, sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik!
Müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrindən biri olan Zaur Ustacın uşaq poeziyası, balacaların daxili dünyasını dərindən duyan, didaktik və bədii sənətkarlıq prinsiplərini özündə birləşdirən zəngin bir sistemdir. Tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın Ayətxan Ziyadın fundamental monoqrafiyası bu mövzunu geniş elmi-nəzəri aspektdən işıqlandıraraq şairin bədii sənətkarlıq sistemini və onun yaradıcılığında uşaq dünyasının fəlsəfəsini açır. [1, 2, 3]
Bədii Sənətkarlıq Sistemi və Poetik Xüsusiyyətlər
Zaur Ustacın uşaqlar üçün qələmə aldığı poetik mətnlər sadəliyi ilə seçilsə də, dərin sənətkarlıq prinsiplərinə söykənir: [1, 2]
Yaş və Psixoloji Uyğunluq: Şair birbaşa uşaq təfəkkürünün daxilinə enərək, azyaşlı oxucuların yaş dövrlərini və daxili duyumlarını dərindən nəzərə alır. [1]
Dil və Üslub Səlisliyi: Şeirlərdə uşaqların asanlıqla qavraya biləcəyi, emosional yaddaşı zənginləşdirən və dil bacarıqlarını inkişaf etdirən axıcı, bədii təsvir vasitələrindən istifadə olunur. [1, 2]
Ritm, Qafiyə və Kompozisiya: Şeirlərin ritmik quruluşu və qafiyə sistemi uşaqların musiqi duyumunu oxşayır, şeirləri yaddaqalan və dinamik edir. [1, 2]
Obrazlar Sistemi: Onun yaradıcılığında “Güllünün şeirləri” kimi kitablarda yer alan konkret obrazlar (məsələn, “Ağıllı gülər”, “Tuncay”) uşaq təxəyyülünün, suallarının və saflığının poetik təcəssümünə çevrilir. [1, 2, 3]
Uşaq Dünyası Zaur Ustacın Gözü İlə
Şair üçün uşaq dünyası sadəcə bir mövzu deyil, ətraf aləmi, təbiəti və insanı dərk etməyin ən saf nöqtəsidir: [1, 2]
Ətraf Aləmin Tanınması (Didaktika): Müəllifin məktəbəqədər və məktəbəhazırlıq səviyyəli şeirləri uşaqlara otağı, əşyaları, hərfləri və rəqəmləri əyləncəli şəkildə öyrədir.
Ailə və Doğmalıq Sevgisi: Şair uşaq poeziyasında ailə dəyərlərinə geniş yer verir. Valideynə hörmət, mərhəmət və doğmalıq hissləri uşaqların mənəvi dünyasını formalaşdıran mühüm mühit kimi təqdim olunur.
Milli Kimlik və Tarixi Yaddaş: Zaur Ustacın uşaq dünyasında milli ruh xüsusi yer tutur. Uşaqlar şeirlər vasitəsilə (“Mən Babəkəm”, “Şah İsmayıl”) öz əcdadlarını, tarixlərini və milli kimliklərini erkən yaşlardan mənimsəyirlər. [1, 2, 3, 4]
Zaur Ustacın uşaq poeziyası estetik zövq aşılamaqla yanaşı, yeni nəslin təlim-tərbiyəsində mühüm pedaqoji və ədəbi vasitə rolunu oynayır. [1, 2]
Kitab haqqında ətraflı məlumatı və satış detallarını Kitabevim.az platformasından və ya AzərTAc xəbərindən oxuya bilərsiniz. [1, 2]
Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə:
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
Bu gün gərək Hər anımız Vətən!-desin! Qılıncımız,qalxanımız Vətən!-desin Ölənlərin əvəzinə Qalanımız Vətən!-desin.
Vətən!-desin Qəlbimizin hər duyğusu, hər vurğusu Vətən!-desin Fərqi yoxdur, harda olaq, Zamanımız, məkanımız Vətən!-desin! Məmməd Araz
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının böyük Akt zalında “ÖLÜMÜN BİR ADDIMLIĞINDA” adlı kitabının təqdimat mərasimi keçirilib. Nəfis tərtibatda işıq üzü görən bu dəyərli kitab qəhrəmanlığı ilə dastan yazan Vasif Tağıyevə həsr edilib. Kitabın müəllifi Bakı neft milyonçusu-xeyriyyəçi Ağa Musa Nağıyevin nəvəsi, Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, “Milli Dəyərlərin Qorunması” İB-nin sədri, “Tərəqqi” medallı Dilarə Nağıyevanın qələmə aldığı sayca 13-cü kitabıdır. Tədbirdə elm, siyasi və incəsənət xadimlər, icra nümayəndələri, Şəhid ailələri, qazilər və media nümayəndələri də iştirak ediblər.
Nəfis tərtibatda çap olunmuş “ÖLÜMÜN BİR ADDIMLIĞINDA” kitab 27 yanvar 2023-cü ildə Azərbaycan Respublikasının İran İslam Respublikasının paytaxtı Tehran şəhərində yerləşən səfirliyinə qarşı törədilmiş terror hücumu zamanı şücaət göstərərək terrorçunu tərk-silah etməklə 52 nəfərin həyatını xilas edən mühafizə xidmətinin əməkdaşı Vasif Tağıyevə həsr olunub. Həmin terrorçunun hücumu zamanı diplomatik mühafizə xidmətinin rəisi,baş leytenant Orxan Əsgərov həlak olub. 27 yanvar 2023-cü il Azərbaycan Respublikasının İran İslam Respublikasındakı səfirliyində terror hücumu zamanı qətlə yetirilmiş Şəhid Orxan Əsgərovun cənazəsi yanvarın 30-da Bakıya gətirilərək II Fəxri Fərmanla dəfn olunub. Çiyin və üz nahiyəsindən ağır yaralanan qəhrəmanımız Vasif Tağıyev müalicə üçün Bakı şəhərində xəstəxanaya yerləşdirilir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 3 fevral 2023-cü il tarixli sərəncamı ilə Şəhid Əsgərov Orxan Rizvan oğlu (öləndən sonra) “Vətən uğrunda” medalı ilə təltif edilmişdir.
Şuşa şəhərində dünyaya göz açan, 3 yaşına qədər Qarabağın suyunu içib, havasını udan qəhrəmanımız Tağıyev Vasif Natiq oğlu 1-ci dərəcəli “Rəşadət” ordeni ilə ilə təltif edilib. Vasif Tağıyevin atası Natiq Tağıyev l Qarabağ müharibəsi veteranıdır. Tədbirdən fotolar:
