“Amma” və “isə”… birlikdə ola bilməz Bəlkə də dilçi olmayanları başa düşmək olar. Amma sırf dil mütəxəssislərinin yazılarında qarşılaşdığımız bəzi səhvlər təccüb və təəssüf doğurur. Uzun-uzadı danışıb vaxt almaq istəmirəm. Konkret olaraq mətləbə keçmək istəyirəm: “amma” bağlayıcısı və “isə” sözü eyni bir cümlədə işlənə bilməz. Məsələn, yazılarda bu tipli cümlələrə tez-tez rast gəlirik: “Mən onu eşitməmişəm, amma o isə məni çağırırmış”. Cümlə ya belə olmalıdır: “Mən onu eşitməmişəm, o isə məni çağırırmış”. Və yaxud cümlə bu cür olmalıdır: “Mən onu eşitməmişəm, amma o, məni çağırırmış”. Sözün qısası, “amma” ilə “isə” bir cümlədə eyni vaxtda işlənə bilməz. Ya “isə” olmalıdır, ya da “amma” (ancaq, lakin, fəqət). Vəssalam. P.S. Yeri gəlmişkən, bu “başıbəlalı” söz, yəni “isə” sözü dilçilik ədəbiyyarında müxtəlif vaxtlarda müxtəlif cür, məsələn, “bağlama” , “köməkçi söz”, “köməkçi fel”, “hissəcik”, “ədat”, “qarşılaşdırma bağlayıcı” və s. adlarla ifadə olunmuşdur.
Pedaqogika elmləri doktoru, professor Kamal Camalovun elmi redaktorluğu və ön sözü ilə nəşr olunan bu tədqiqat əsəri, müasir uşaq poeziyamızın bədii-estetik imkanlarını öyrənmək baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. [1]
Tədqiqatın Əsas İstiqamətləri və Əhəmiyyəti
Nəşr edilən monoqrafiyada Zaur Ustacın uşaq poeziyası ilk dəfə sistemli elmi araşdırmaya cəlb olunub və aşağıdakı mühüm məsələlər ətraflı təhlil edilmişdir: [1]
İdeya-estetik xüsusiyyətlər və sənətkarlıq prinsipləri: Şairin bədii ifadə vasitələrindən istifadə məharəti və özünəməxsus üslubu elmi mülahizələrlə əsaslandırılıb. [1]
Yaş və psixoloji xüsusiyyətlərin əksi: Poetik mətnlərdə azyaşlı oxucuların psixologiyası, obrazlar sistemi, dil və üslub, ritm və qafiyə strukturu geniş şəkildə araşdırılıb. [1]
Konkret əsərlərin təhlili: Monoqrafiyada şairin kiçikyaşlı məktəblilər tərəfindən sevilən “Ağıllı gülər”, “Tuncay” və digər öyrədici, əyləncəli şeirləri incələnmiş, onun müxtəlif kitablarına istinadlar edilmişdir. [1]
Mənəvi və intellektual inkişafa təsir: Müəllif uşaq poeziyasının balacaların dil bacarıqlarının, obrazlı təfəkkürünün və estetik zövqünün formalaşmasındakı mühüm rolunu elmi şəkildə ortaya qoyub. [1]
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
Müəllim… Bu söz mənim üçün həmişə, sadəcə, bir peşənin adı olmayıb. İllər keçdikcə daha aydın dərk etmişəm ki, müəllim olmaq dərs deməkdən, proqramı başa çatdırmaqdan, şagirdin biliyini qiymətləndirməkdən qat-qat böyük məsuliyyətdir. Müəllim həm də bir insanın düşüncəsinə istiqamət verən, mənəvi dünyasına təsir göstərən, gələcək şəxsiyyətin formalaşmasında iştirak edən insandır. Müəllimlik fəaliyyətim ərzində bunun çoxsaylı nümunələrinin şahidi olmuşam. Bəzən bir şagirdin dərsdə verdiyi cavabdan daha çox onun davranışına, düşüncə tərzinə, həyata münasibətinə diqqət yetirmişəm. Çünki mənim üçün yaxşı nəticə yalnız yüksək qiymət deyil. Şagirdin öz fikrini əsaslandıra bilməsi, başqasının fikrinə hörmət etməsi, səhvindən nəticə çıxarması, ədalətli və məsuliyyətli davranması da təhsilin nəticəsidir. Xüsusilə Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi kimi düşünürəm ki, bizim məsuliyyətimiz bir qədər də fərqlidir. Biz söz öyrətmirik, sözün arxasındakı mənanı, insanı, həyatı öyrədirik. Bir bədii əsəri təhlil edərkən şagirdə yalnız obrazın xarakterini izah etmək kifayət deyil. Mən çalışıram ki, o obrazın davranışı üzərində şagird özü düşünsün: “Sən onun yerində olsaydın, necə davranardın?”, “Bu qərarın nəticəsi nə ola bilərdi?”, “Müəllif bu hadisə ilə bizə nə demək istəyir?” Belə sualların cavabını hazır şəkildə verməkdənsə, şagirdin özü nəticəyə gəlməsini daha qiymətli hesab edirəm. Çünki əzbərlənmiş fikir tez unudulur, insanın öz düşüncəsi ilə gəldiyi nəticə isə yaddaşda daha çox yaşayır. Müəllimlik fəaliyyətimdə bir həqiqəti də öyrənmişəm: hər şagirdin açarı fərqlidir. Birinə sərt tələb təsir edə bilər, digərinə isə səmimi söhbət. Biri tərifdən ruhlanar, digəri müəllimin ona olan inamından. Elə şagirdlər də olub ki, ilk baxışda özünü dərsdə göstərməyib, lakin düzgün yanaşmadan sonra qabiliyyətini ortaya qoyub. Məhz belə məqamlar müəllimə xatırladır ki, sinifdə qarşımızda, sadəcə, şagirdlər deyil, hər birinin öz dünyası, arzusu, qorxusu və potensialı olan fərqli insanlar dayanır. Mənim üçün müəllimin ən mühüm vəzifələrindən biri də şagirdin özünə inamını qorumaqdır. Bəzən bir uşağın uğursuz cavabına yalnız “səhvdir” demək asandır. Amma daha vacib olan onun niyə səhv etdiyini anlamaq və növbəti dəfə doğru cavaba özü çatmasına kömək etməkdir. Çünki müəllim şagirdin səhvini yalnız düzəltməməli, həmin səhvdən öyrənməyi də bacarmalıdır. İllər ərzində sinif rəhbəri kimi də gördüm ki, uşaqlara mənəvi dəyərləri yalnız sözlə aşılamaq mümkün deyil. Hörmət, məsuliyyət, intizam, bir-birinə dayaq olmaq, məktəbin və sinfin uğuruna öz töhfəsini vermək — bunların hamısı gündəlik davranışlarda formalaşır. Sinif bir növ kiçik cəmiyyətdir. Burada uşaq yalnız dərs öyrənmir, insanlarla münasibət qurmağı, məsuliyyət daşımağı, fərqli düşüncələrə münasibət göstərməyi də öyrənir. Həmişə çalışmışam ki, şagirdlərim mənə yalnız “dərs deyən müəllim” kimi deyil, onlara düşünməyi və özlərini kəşf etməyi öyrədən bir insan kimi baxsınlar. Bu baxımdan müəllimin şəxsi nümunəsinin gücünə inanıram. Şagird müəllimin dediklərindən əvvəl onun davranışını görür. Müəllim kitab oxumağa çağırırsa, özü də oxumalıdır. Dürüstlükdən danışırsa, özü dürüst olmalıdır. Ədalətdən danışırsa, qiymətləndirmədə ədalətli davranmalıdır. Elmə hörmət aşılayırsa, öyrənməkdən özü də heç vaxt yorulmamalıdır, elm sahəsində və təhsilində uğurları olmalıdır. Çünki uşaqlar bizim dediklərimizi deyil, çox vaxt necə yaşadığımızı öyrənirlər. Bu gün informasiya dövründə müəllimin işi həm də daha məsuliyyətlidir. Şagird istənilən məlumatı internetdən saniyələr içində tapa bilir. Buna görə müəllimin əsas missiyası artıq yalnız məlumat ötürmək deyil. Əsas məsələ uşağa məlumatı seçməyi, müqayisə etməyi, sual verməyi, səbəb və nəticəni görməyi, doğru nəticəyə gəlməyi öyrətməkdir. Mən dərslərimdə məntiqi düşüncəyə xüsusi əhəmiyyət verməyimin səbəbini də bunda görürəm. Şagirdin “Bu niyə belədir?” sualını verməsi mənim üçün bəzən düzgün cavabdan daha qiymətlidir. Çünki sual verən uşaq düşünür, düşünən uşaq isə inkişaf edir. Ədəbiyyat dərsləri isə insan ruhuna toxunmaq üçün böyük imkan yaradır. Nizaminin hikmətindən, Füzulinin məhəbbətindən, Cavidin fəlsəfi düşüncəsindən, klassik və müasir ədəbiyyatımızın yaratdığı obrazlardan danışarkən əslində şagirdə həyatın özünü göstəririk. Ədəbiyyat insanı başqasının taleyinə baxmağa, onun hisslərini anlamağa, yaxşı ilə pisin, mərhəmətlə qəddarlığın, ədalətlə haqsızlığın fərqini duymağa kömək edir. Mən müəllimlik fəaliyyətim boyu bir şeyə inanmışam: dərs yalnız şagirdin zehnində deyil, qəlbində də iz buraxmalıdır. Çünki məktəbi bitirəndən sonra şagirdlərin bəziləri hansısa qaydanı, tarixi faktı və ya dərsdə keçilən müəyyən məlumatı unuda bilər. Amma müəllimin ona verdiyi bir həyat dərsi, vaxtında söylədiyi bir söz, ona olan inamı illərlə yadda qala bilər. Lakin uşağın şəxsiyyət kimi formalaşmasında yalnız müəllimin deyil, valideynin də məsuliyyəti böyükdür. Düzgün tərbiyə ailədən başlayır, məktəb isə bu tərbiyəni təhsil və mənəvi dəyərlərlə tamamlayır. Valideyn övladının yalnız bugünkü qiymətini deyil, sabah necə insan, necə vətəndaş olacağını düşünməlidir. Uşağın hər istəyini yerinə yetirmək deyil, ona məsuliyyət, zəhmət, hörmət və düzgün seçim etməyi öyrətmək valideynin ən mühüm vəzifələrindəndir. Mən müəllimlik təcrübəmdə dəfələrlə görmüşəm ki, ailə ilə məktəb arasında sağlam əməkdaşlıq olduqda şagirdin həm təlimində, həm də davranışında müsbət dəyişiklik daha aydın görünür. Bəzən dərsə marağı az olan, özünə inamı zəif və ya davranışında müəyyən çətinliklər yaşayan şagirdlərlə ayrıca söhbətlər aparmış, onların probleminin yalnız dərslə bağlı olmadığını müşahidə etmişəm. Belə hallarda valideynlərlə əlaqə saxlayaraq uşağın qarşısında ittihamçı mövqe tutmaqdan daha çox, problemin səbəbini birlikdə müəyyənləşdirməyə və çıxış yolu tapmağa çalışmışam. Mənim üçün valideyn-müəllim əməkdaşlığının ən vacib şərti qarşılıqlı hörmət və etimaddır. Valideyn müəllimin hər iradını övladına qarşı münasibət kimi deyil, onun gələcəyinə olan məsuliyyətin ifadəsi kimi qəbul etməlidir. Eyni zamanda müəllim də valideynin narahatlığını dinləməli, uşağın fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə almalıdır. Təcrübəmdə görmüşəm ki, valideyn övladının təhsilinə yalnız qiymət tələb edən tərəf kimi deyil, prosesin iştirakçısı kimi yanaşanda nəticə daha müsbət olur. Xüsusilə yeniyetmə yaşlarında uşağın nəzarətə deyil, düzgün istiqamətə ehtiyacı artır. Bu dövrdə valideyn övladının yalnız harada və nə qədər vaxt keçirdiyini deyil, nə düşündüyünü, nəyə inandığını, kimləri nümunə götürdüyünü və gələcəyi haqqında nə təsəvvür etdiyini də bilməyə çalışmalıdır. Şagirdlərimlə söhbətlərdə onların gələcək arzularına, seçəcəkləri peşəyə, qarşılarına qoyduqları məqsədlərə xüsusi diqqət yetirmişəm. Çünki uşağın gələcəyini düşünmək yalnız onun ali məktəbə qəbuluna hazırlaşması demək deyil; onu həyata hazırlamaq, düzgün qərar verə bilən, məsuliyyətli və mənəviyyatlı insan kimi yetişdirmək deməkdir. Bəzən valideynin bir cümləsi, müəllimin bir sözü və uşağa göstərilən ardıcıl diqqət onun münasibətində ciddi dəyişiklik yarada bilir. Buna görə mən həmişə düşünmüşəm ki, müəllim və valideyn bir-birinin rəqibi deyil, eyni uşağın gələcəyi üçün məsuliyyət daşıyan tərəfdaşlardır. Məktəbdə verilən tərbiyə ailədə, ailədə formalaşan dəyərlər isə məktəbdə möhkəmlənməlidir. Yalnız bu birlik sayəsində biz savadlı olmaqla yanaşı, vicdanlı, düşüncəli, məsuliyyətli və cəmiyyətə faydalı insan yetişdirə bilərik. Müəllim gələcəklə işləyir. Bu gün qarşısında oturan uşaq sabah cəmiyyətin bir üzvü, valideyn, həkim, mühəndis, hüquqşünas, alim, müəllim olacaq. Onun insanlara münasibətində, peşəsinə məsuliyyətində, qərarlarında məktəbdə qazandığı mənəvi dəyərlərin izi görünəcək. Ona görə də müəllimlik mənim üçün yalnız bir iş deyil, bir missiyadır. Mən şagirdlərimə yalnız bilik vermək deyil, onların düşünən, araşdıran, doğru ilə yanlışı ayırd edən, mənəvi dəyərlərə bağlı, insanlara hörmətlə yanaşan şəxsiyyətlər kimi formalaşmasına töhfə vermək istəyirəm. Çünki müəllimin əsl uğuru yalnız neçə şagirdinin yüksək bal toplaması ilə ölçülmür. Bəzən illər sonra qarşılaşdığın bir şagirdin “Müəllim, sizin bir sözünüz mənə çox təsir etmişdi” deməsi bütün zəhmətin ən böyük qiymətinə çevrilir. Müəllim dərs keçir, amma əslində insan yetişdirir. Lövhədə yazılanlar silinir, dərs ili başa çatır, məktəb illəri geridə qalır. Lakin müəllimin şagirdin ruhunda qoyduğu iz bəzən bir ömür boyu yaşayır.
«Горький — злой человек. Он похож на семинариста, которого насильно постригли в монахи и этим обозлили его на всё. У него душа соглядатая: он пришёл откуда-то в чужую ему Ханаанскую землю, ко всему присматривается, всё замечает и обо всём доносит какому-то своему богу. А бог у него — урод, вроде лешего или водяного деревенских баб».
Ədəbiyyatımız milli ruhu və milli düşüncəni amal etməli, millətə aid məsələləri kiçik də olsa insanlıq səmasında bir göy qurşağı halına gətirməlidir. Ədəbiyyat xalqın şüurudur, onun mənəvi həyatının diriliyidir. Hər bir insan öz yaddaşının məhsuludur. Xalqın maddiləşmiş yaddaşı isə yalnız onun ədəbiyyatıdır. Bu mənada ədəbiyyatı xalq yaratmır, ədəbiyyat xalqı, milləti yaradır.
26 sentyabr 2026 cı il tarixində Naxçıvan Muxtar Respublikası M.S.Ordubadi adına kitabxanada ədəbiyyatın ,sözün işığına toplaşanlar şahid oldular ki, cəmiyyətın tərəqqi etməsi hər şeydən əvvəl dil və ədəbiyyatın tərəqqisi ilə bağlıdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, şair-publisist “Kitablar Birliyinin ” rəhbəri Esmira Abdullayeva və yazıçı-publisist Təranə Arifqızının rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən “Zərif Qadınlar ” -ədəbi qrupunun birgə layihəsi çərçivəsində “Söz sərhəd tanımır” adlı ədəbi tədbir həyata keçirildi.” Bu tədbir sadəcə ədəbiyyatın, söz adamlarının görüşü deyildi. Bu tədbir iki şəhərin, iki ədəbi mühitin, iki Qadın Birliyinin dostluğa, yoldaşığa atdıqları uğurlu addım idi.
Tədbirdə Kitablar birliyinin üzvlərindən Nigar Səttarzadə, Mehriban Məmmədova, Sevil Ülvi, Rəna Cəbrayılova, Elmira Kərəmova və digər üzvlər söz alaraq çıxış etdilər. Sonra Naxçıvan Yazıçılar Birliyinin sədri, şair Asim Yadigar tədbir iştirakçılarını salamlayaraq, Naxçıvanda yazıb-yaradan ədəbiyyat, söz adamları haqqında məlumat verdi. O öz çıxışında həmçinin gənc şair və yazıçılara dəstək olaraq, onların daima yanında olduğunu bildirdi. Tədbirdə şair-publisist Sevinc Azadlı, Naxçıvan ədəbi mühitinin dəyərli nümayəndələri, şair-qəzəlxan İman Naminin rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən “Sehirli misralar” ədəbi qrupunun bəy yazarları da şeir ovqatları ilə tədbir iştirakçılarını salamladılar. Həmin gün Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi və onun tabeliyində fəaliyyət göstərən M.S.Ordubadi adına N.M.R kitabxanası qapılarını söz aşiqlərinin üzünə açmışdı.
Tədbirdə Naxçıvanın digər ziyalı, gənc yazıçı və şairləri də söz aldılar. Ən böyük qürurumuz isə torpaqlarımız uğrunda şəhid igidlərimizin yaxınlarının tədbirdə iştirakı idi. Tədbirdən sonra torpaqlarımızın müdafiəsi uğrunda canlarından keçmiş şəhidlərimizin müqəddəs məzarlarını ziyarət etdik. Birinci və İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidlərinin ruhları qarşısında ehtiramla baş əydik, dualar oxuduq. Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin şəhidlərinin xatirəsinə ucaldılmış abidəni də ziyarət etdik.
Bu görüşdə “Kitabçılar Birliyi” və “Zərif Qadınlar”- ədəbi qrupu kitablar vasitəsilə insanların düşüncələrini vəhdət halında birləşdirən və onların arasında sıx ünsiyyət yaradan mənəvi körpünün təməl daşını atdılar. Arzu edirik ki, bizi bir araya gətirən bu mənəvi körpünün sütunları dərin və bərk olsun!
Yaşasın sərhəd tanımayan Söz! Yaşasın Qadın birliyi!
Biz heyrətə gəlirik yoxdan var olanda söz, İnsan qaçıb sığınır düşüncə ağuşuna. Şimşək kimi buluddan qəfil sıyrılanda söz, Təşnə ürəklər düşür möcüzə yağışına…
Söz təbəssüm qondurur duyanların üzünə, Doğma yurdda hər qərib şirin dilə bənd deyil. Hamı baş vura bilmir mərifət dənizinə, İnci tapıb sevinmək hamıya qismət deyil.
Nurlu söz qönçə tutar gözəllərin dilində, Atalar yaxşı deyib, baş qurban bacarana. Hikmət, məhəbbət dolu söz duyanın əlində Sirlər xəzinəsinin çevrilər açarına…
Duyanların üstünə sevgi yağışı yağır, Sözün nuru bənzəyir ildırım işığına. Boşaldır öz yükünü buludlar ağır-ağır, Hikmət nuru səmada dönür göyqurşağına…
Meyar itib sənətdə, neçə zəhərli nəfəs Misraların içində yanan közü qaraldır. Dünya ilahi sözə sanki olubdur qəfəs, – Söz yanında çoxunun indi üzü qaradır…
Bu gün sənət meydanı sanki qara bazardır, Turp əkməyə çalışır hamı sözün başına. Onu duymayanlara söz üzünü bozardır, Onu anlayanların çevrilir sirdaşına…
Sehrli çiçəkləri arif olan tez dərir, Şair söz çəmənindən bal toplayan arıdı. Söz onu söyləyənin kimliyini göstərir, Söz ki var, istedadın ölçüsü, meyarıdı…
Qoymaz sözün üzünü qara buldlar ala, Bu sənət yollarında həmişə üzü ağlar! Əcəl yuxusu belə önündə aciz qalar, – Diri söz sahibini həmişə diri saxlar…
Duayla çıxart görüm sən darıdan qabanı? Hamı deyə bilirmi üzə sözün düzünü? – Söz həmişə götürmür öz bulud niqabını, Hamıya qismət olmur görmək onun üzünü…
01.10.2026
Müəllif: Rafiq YUSİFOĞLU, şair, Əməkdar mədəniyyət işçisi, filologiya elmləri doktoru, professor.
Mən bir payız yolçusuyam, Küləyim var,yağışım var, Enişim var,yoxuşum var, Hər açılan səhərlərin, Hər qaranlıq gecələrin Yanağında göz yaşım var. Baxışımda xatirələr, Kirpiyimdə qəm gül açıb. Başımın üstündə səma, Ayağım altdan yer qaçıb. Sazaq vurub ürəyimi, Bir də çətin oda düşə. Bir də çətin sevdalana, Bir də çətin bəndə düşə. Hələ mənim irəlidə Xəzan donlu,yaz həvəsli Arzularla savaşım var. Məndən uzaq dur,ay adam, Mən bir payız yolçusuyam, Sənin mənlə nə işin var?
***
Bu gələn payız da mənə bənzəyir, Dumanı tanışdı,çəni tanışdı. Bulud gözlərindən ayrılıq yağır, Həsrəti tanışdı,qəmi tanışdı.
Başdan ayağacan bahar xəstəsi, Təpədən dirnağa vüsal acıdı. O da mənim kimi Sözə qaçandı, O da mənim kimi masal acıdı.
Dolaşır arzular əl-ayağına, Bir arzu içindən min xəzan baxır. Sevdalar oyanır daş yuxusundan, Xəyallar uzaqdan yarımcan baxır.
Gör necə bənzəyir bu payız mənə, Ürəyi nigaran,hissi yarımçıq. İkimiz əl-ələ verib gedirik, Gedirik küləyə,yağışa acıq.
***
Əvvəlcə baxışların soyudu, Sonra əllərin. Sonra sığalını yadırğadım, Sonra səsini. Sonra dəniz çıxdı yadımdan, Sonra sahil, Sonra o ağac, Sonra ağaca söykənən skamya, Sonra qarğalar. Sonra gülsatan qadın, Sonra əlindəki orxideyalar. Sonra sallana-sallana yanımızdan keçən bulaşıq küçə iti Qarabaş adında, adını biz qoymuşduq, yadında? Sonra gəmi fiti, Sonra arxamızca əl sallayan uşaqlar, Sonra uzaqlar. Sonra təzə görüşlər, Təzə sevdalar. Eh,bütün sonralar səndən sonra başladı, Sonra bir birinə bənzədi bütün “Əlvida”lar.
***
Yenə payız gəlincə Yarpaqlar budaq-budaq Ağaclardan küsəcək. Yenə dəli küləklər, Yenə leysan yağışlar Küçələrin,yolların Nəfəsini kəsəcək. Heç gedən baharın da Arxasınca ürəklə Su səpən olmayacaq. Beləcə yağış-yağış, Beləcə külək-külək Bu şəhər bu payızın Nazıyla oynayacaq. …Hələ yasaq sevdalar, Hələ günah keçisi. Hələ bomboz tənhalıq, Hələ dəli darıxmaq, Hələ payız gecəsi…
TƏBRİZ YENİDƏN TÜRK DÜNYASININ MƏNƏVİ CƏHƏTDƏN “TARİXİ VƏ MƏDƏNİ PAYTAXTI” KİMİ QƏBUL EDİLMƏLİDİR
Türk Dövlətləri Təşkilatı Nəzdində Təbrizin Türk Dünyasının “Tarixi və Mədəni Paytaxtı” kimi Tanınmasını Tələb edirəm, çünki mövcud qlobal və onu mütəaqibən regional baxımdan tətbiqə alınan GEOSİYASİ CƏHƏTTƏN YENİDƏN DÜZƏNLƏMƏ/YENİDƏN QURULMA bunu tələb edir… Geosiyasi baxımdan əks-həmlələr edilməsinə icazə verilməməlidir… Regionun sabitliyi, təhlükəsizliyi və onun nəticəsi olacaq Böyük, Güclü və Rürəffəh Türk Birliyi bunu tələb edir…
Azərbaycan, Türkiyə və digər qardaş Türk Dövlətləri, Türk Dünyasının mənəvi cəhətdən Tarixi və Mədəni Paytaxtı sayılan Təbrizin yanında və arxasında durmalıdır.
Türk dünyasının ümumi tarixi, maddi və qeyri-maddi mədəni və sivilizasiya irsinin qorunması, gələcək nəsillərə ötürülməsi və Türk dövlətləri arasındakı tarixi və mədəni əlaqələrin daha güclü institusional əsaslara qovuşdurulması məqsədilə, aşağıdakı təklifin Türk Dövlətləri Təşkilatının müvafiq orqanlarının və Hörmətli Dövlət Başçılarının diqqət və qiymətləndirməsinə təqdim edilməsini mühüm tarixi məsuliyyət hesab edirəm.
Bu təklifin əsas məqsədi, türklərin əsas qurucu ünsürü olduğu, tarixən Avrasiyanı əhatə edən Xorasan/Azərbaycan Sivilizasiya Yaradan Mədəniyyət Hövzəsinin və ümumilikdə İslam sivilizasiyasının ən mühüm və başlıca fikri, siyasi, elmi, mədəni, iqtisadi və sənət mərkəzlərindən olmuş Təbrizin, Türk Dünyasının “Tarixi və Mədəni Paytaxtı” kimi tanınması və bu məsələnin Türk Dövlətləri Təşkilatı tərəfindən müvafiq qərar və birgə bəyanatla rəsmi şəkildə ifadə edilməsidir.
Təbriz yalnız müəyyən bir ölkənin və ya müəyyən bir tarixi dövrün şəhəri kimi qiymətləndirilə bilməyəcək qədər geniş və çoxqatlı tarixi irsə malikdir. Şəhər əsrlər boyu müxtəlif Türk dövlətlərinin fikri, siyasi və inzibati mərkəzi olmuş; eyni zamanda elm, sənət, ticarət, ədəbiyyat, memarlıq və mədəni istehsalın mühüm mərkəzlərindən biri kimi Türk və İslam dünyasının tarixi inkişafında olduqca müəyyənedici və həyati rol oynamışdır.
Təbrizin tarixi əhəmiyyətinin qiymətləndirilməsi yalnız keçmişdəki siyasi hakimiyyətlərlə məhdudlaşdırılmamalıdır. Şəhərin əsl əhəmiyyəti müxtəlif dövrlərdə meydana çıxan siyasi və mədəni cərəyanların bir-birini izləyərək güclü bir sivilizasiya hövzəsi formalaşdırmasında yatır. Təbriz tarixən Avrasiyanı əhatə edən Xorasan/Azərbaycan Mədəniyyət Hövzəsinin siyasi, elmi və fikri cəhətdən ən əsas mərkəzi olmuşdur. Bu baxımdan Təbriz Azərbaycan, Anadolu, İran, Qafqaz, Orta Asiya (Türküstan), Hələb-Şam (Suriya), İraq-i Ərəb (İraq), Misir və s. arasında tarix boyunca həyata keçirilmiş siyasi, iqtisadi və mədəni qarşılıqlı əlaqələrin ən mühüm başlıca qovşaqlarından biri olmuşdur.
Xüsusilə Türk dövlətləri tarixinin müxtəlif dövrlərində Təbrizin siyasi və mədəni mərkəz xüsusiyyəti daşıdığı açıq və aydın şəkildə görünür. Səlcuqlu, Elxanilər, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi dövrləri başda olmaqla müxtəlif tarixi proseslərdə Təbriz yalnız bir şəhər deyil, Dəşti-Qıpçaq, Şərqi Türküstan, Hindistan yarımadası, Şimali Afrika daxil olmaqla geniş bir coğrafiyanın siyasi və mədəni həyatına təsir edən mühüm bir mərkəz olmuşdur. Bu tarixi davamlılıq Təbrizin Türk dünyasının ümumi sivilizasiya yaddaşı baxımından daşıdığı dəyərin daha əhatəli şəkildə nəzərdən keçirilməsini zəruri edir.
Təbrizin tarixi rolu eyni zamanda elm, sənət və mədəniyyət sahəsindəki inkişaflarla da sıx bağlıdır. Şəhər müxtəlif dövrlərdə elm adamlarının, sənətkarların, ədəbiyyatçıların, memarların və dövlət xadimlərinin məskunlaşdığı və fəaliyyət göstərdiyi mühüm mərkəz olmuşdur. Təbriz məktəbi kimi qiymətləndirilən sənət və memarlıq irsinin müxtəlif coğrafiyalara daşınması şəhərin yalnız regional deyil, daha geniş bir sivilizasiya məkanı üzərindəki təsirini göstərir.
Bu səbəbdən Təbrizin Türk Dünyasının “Tarixi və Mədəni Paytaxtı” kimi tanınması hər hansı bir ölkənin mövcud siyasi və ya hüquqi statusunu dəyişdirməyə yönəlmiş bir təşəbbüs kimi deyil; ümumi Türk tarixinin və sivilizasiya irsinin simvolik və mədəni səviyyədə tanınması kimi qiymətləndirilməlidir.
Günümüzdə Türk Dövlətləri Təşkilatı müstəqil Türk dövlətləri arasındakı siyasi, iqtisadi, mədəni və humanitar əlaqələrin inkişaf etdirilməsi baxımından mühüm institusional platforma təşkil edir. Təşkilatın mədəniyyət, təhsil, elm, tarix və ümumi irs sahələrində həyata keçirdiyi fəaliyyətlər Türk dünyasının ümumi dəyərlərinin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Bu çərçivədə Təbriz məsələsinin də ümumi Türk sivilizasiya irsi perspektivindən nəzərdən keçirilməsinin Təşkilatın mədəni əməkdaşlıq məqsədləri ilə uyğun olacağı düşünülür.
Təbrizin “Tarixi və Mədəni Paytaxt” kimi tanınması, mədəni və tarixi xarakterli simvolik bir status anlamına gəlməkdədir. Belə bir qərarın hər hansı dövlətin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və ya mövcud beynəlxalq hüquqi statusu haqqında özlüyündə bir hökm təşkil etmədiyi açıq şəkildə qeyd edilməlidir. Beləliklə, təklif tarixi və mədəni irsin tanınması əsasında beynəlxalq hüquq prinsiplərinə uyğun şəkildə qiymətləndirilməlidir.
Bu yanaşma eyni zamanda UNESCO-nun mədəni irsin qorunması, tanınması və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətindəki ümumi prinsipləri ilə də əlaqələndirilə bilər. Təbrizin tarixi quruluşunun, memarlıq irsinin, yazılı mənbələrinin, sənət və sənətkarlıq ənənəsinin, elmi irsinin və Türk-İslam sivilizasiyası daxilindəki tarixi rolunun beynəlxalq səviyyədə daha görünən hala gətirilməsi ümumi mədəni irsin qorunmasına töhfə verəcəkdir. Xüsusilə 1925-ci ildən etibarən Babı-Bəhayi-Daşnaq-Hınçak-Asuri-Güney Pers Ordusu və onu mütəaqibən Babı-Əzəli-Hüccətiyyə Cəmiyyəti-Qum Elm Hövzəsi ikiləmində ortadan qaldırılması istənilən Türk və Türklüyün və Türklüyə aid ortadan qaldırılmış tarixi abidələrin/tikililərin yenidən bərpa edilməsi üzərinə ciddi layihələr üzərində dayanılması zəruridir.
Bu baxımdan Türk Dövlətləri Təşkilatı tərəfindən qəbul edilə biləcək bir qərarın yalnız simvolik bir deklarasiya ilə məhdudlaşmaması; Təbrizin tarixi və mədəni irsinin araşdırılması, sənədləşdirilməsi, nəşr edilməsi və beynəlxalq aləmdə tanıdılması istiqamətində konkret mədəni proqramlarla dəstəklənməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Məsələn, Türk dövlətlərinin Böyük Şəhər Bələdiyyələri, universitetləri, akademik qurumları, tarix və mədəniyyət təşkilatları arasında Təbriz mərkəzli müştərək tədqiqat proqramları yaradıla bilər; Təbrizin Türk dünyası tarixindəki rolunu araşdıran beynəlxalq elmi toplantılar təşkil edilə bilər; müştərək akademik nəşrlər hazırlana bilər; arxiv və əlyazma əsərləri üzrə tədqiqatlar dəstəklənə bilər. Bununla yanaşı, Təbrizin memarlıq, sənət və ədəbiyyat irsinin tanıdılmasına yönəlmiş sərgilər, sənədli filmlər, mədəniyyət günləri və təhsil proqramları həyata keçirilə bilər.
Belə bir yanaşma Türk dünyasının ümumi tarixinin yalnız keçmişə aid bir xatirə kimi deyil, müasir mədəni əməkdaşlığın və gələcəyə yönəlmiş ümumi sivilizasiya perspektivinin ən mühüm bir elementi kimi qiymətləndirilməsinə imkan yaradacaqdır.
Təbrizin “Tarixi və Mədəni Paytaxt” kimi tanınması eyni zamanda Türk dünyasının müxtəlif coğrafiyaları arasındakı tarixi əlaqələrin yenidən araşdırılması baxımından da mühüm imkan yaradacaqdır. Çünki Təbrizin tarixini anlamaq Azərbaycan, Anadolu, İran, Qafqaz, Xorasan, Orta Asiya, İraq, Suriya, Misir, Hindistan yarımadası və s. arasındakı tarixi münasibətlərin birlikdə araşdırılmasını tələb edir. Bu baxımdan Təbriz Türk dünyasının müxtəlif bölgələrini bir-birinə bağlayan ümumi tarixi yaddaşın ən mühüm simvollarından biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu təklifin həyata keçirilməsi Türk Dövlətləri Təşkilatının ümumi tarix və mədəniyyət siyasətinə yeni bir istiqamət qazandıra bilər. Eyni zamanda Türk dünyasının tarixi şəhərlərinin və ümumi sivilizasiya mərkəzlərinin daha sistemli şəkildə nəzərdən keçirilməsinə şərait yarada bilər.
Bu səbəbdən Türk Dövlətləri Təşkilatının müvafiq orqanlarının, üzv və müşahidəçi dövlətlərin tarix, mədəniyyət və elm qurumlarının töhfələri ilə Təbrizin tarixi və mədəni irsinə dair hərtərəfli elmi araşdırmanın başlanması və bu araşdırmanın nəticələrinin Dövlət Başçılarının nəzərdən keçirməsinə təqdim edilməsi təklif olunur.
Nəticə etibarilə Təbrizin Türk dünyasının tarixi yaddaşındakı yeri yalnız bir şəhərin keçmişdəki siyasi əhəmiyyətindən ibarət deyildir. Təbriz; dövlətçilik ənənəsi, elm, sənət, ədəbiyyat, miniatür sənəti, ticarət, memarlıq, maddi və qeyri-maddi mədəni qarşılıqlı əlaqələr baxımından geniş bir sivilizasiya coğrafiyasına təsir edən tarixi mərkəz olmuşdur. Bu səbəbdən şəhərin Türk dünyasının ümumi tarixi və mədəni irsi daxilindəki mövqeyinin rəsmi və institusional səviyyədə tanınması ümumi mədəni irsin qorunmasına yönəlmiş mühüm bir addım təşkil edə bilər.
Bu çərçivədə, Türk Dövlətləri Təşkilatının Hörmətli Dövlət Başçılarını və müvafiq orqanlarını, Təbrizin Türk Dünyasının “Tarixi və Mədəni Paytaxtı” kimi tanınması və bu statusun mədəni, elmi və tarixi əməkdaşlıq proqramları ilə dəstəklənməsi məsələsini gündəmə almağa dəvət edirəm.
Təklif olunan qərarın tarixi irsin qorunmasına, Türk dünyasının ümumi yaddaşının gücləndirilməsinə, elmi araşdırmaların təşviq edilməsinə və Türk dövlətləri arasındakı mədəni əlaqələrin daha yüksək səviyyəyə çatdırılmasına xidmət edəcəyinə inanıram.
Bu təklifin əsasında hər hansı bir cəmiyyətə, dövlətə və ya ölkəyə qarşı siyasi yanaşma deyil; ümumi tarixi və mədəni irsin tanınması, qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi düşüncəsi dayanır.
Təbrizin tarixi və mədəni kimliyinin Türk dünyasının ümumi yaddaşında layiq olduğu şəkildə yer alması keçmişlə gələcək arasında güclü bir mədəni körpünün qurulmasına vəsilə olacaqdır.
Rum Sivilizasiya hövzəsi üçün Vatikan nədirsə, Təbriz, Xorasan/Azərbaycan Mədəniyyət Hövzəsi, başqa bir ifadə ilə Türk Mədəniyyət Hövzəsi üçün daha yüksək tarixi qabiliyyətə malikdir.
Türk Dövlətləri Təşkilatı və hörmətli Türk Dövlət Başçılarının mövcud GEOSİYASİ CƏHƏTTƏN YENİDƏN DÜZƏNLƏMƏ/YENİDƏN QURULMA mərhələsində bölgəmizdə böyük, güclü və mürəffəh Türk Birliyi uğrunda atacaqları tarixi addımların başlıcası, mənəvi cəhətdən “Təbrizin Tarixi və Mədəni Paytaxt” sifəti ilə ona sahib çıxması olacaqdır.
