Mehman Həsənli Daşkənddə Beynəlxalq elmi konfransda məruzə edib
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun direktor müavini, filologiya elmləri doktoru Mehman Həsənli Mirzə Uluqbəy adına Özbəkistan Milli Universitetində keçirilən Beynəlxalq elmi konfransın plenar iclasında məruzə ilə çıxış edib. Konfrans özbək cədidçilik hərəkatının görkəmli nümayəndələrindən olan Əbdürrauf Fitrətin anadan olmasının 140 illiyinə həsr olunub. “Professor Əbdürrauf Fitrətin ədəbi-elmi və ictimai-siyasi fəaliyyəti dünya cədidşünaslığı kontekstində” mövzusunda təşkil edilən konfransın plenar və bölmə iclaslarında 50-dən çox elmi məruzə dinlənilib. Qeyd edək ki, Mehman Həsənli uzun illərdir XX əsrin əvvəlləri özbək cədidçiliyi və Əbdürrauf Fitrətin yaradıcılığı ilə bağlı elmi araşdırmalar aparır. Alimin bu istiqamətdə çoxsaylı elmi məqalələri müxtəlif akademik nəşrlərdə dərc olunub, beynəlxalq konfranslarda məruzələr edib.
Ötən il müəllifin “Əbdürrauf Fitrət və özbək cədidçiliyi” adlı elmi monoqrafiyası nəşr olunub. Beynəlxalq konfrans çərçivəsində sözügedən monoqrafiya təqdim edilib.
“Yazarlar” olaraq Mehman Həsənlini təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!
Polşada yaşayan, polşa tatarlarından olan, dostum, şair, jurnalist, tərcüməçi, naşir Musa Çaxarxan Çaxarovskinin həyat və yaradıçılığı haqqında qısa məlumat, bir də onun ruscadan tərcümə etdiyim “Ağsaqqalın ölümü” adlı maraqlı hekayəsini sizə təqdim etmək istəyirəm. Maraq göstərənlərə təşəkkür edirəm.
Musa Çaxarxan Çaxarovski: Vroslavda (Polşada) Polşa tatarları ailəsində anadan olub, Polşa Respublikasındakı Müsəlman Dini Birliyinin mətbuat xidmətinin rəhbəri, MRSvPR-nin Aşağı Sileziya üzrə nümayəndəsi. Rüblük “Tatar Review” jurnalının baş redaktoru (Przeqlad Tatarski), Polşa tatarlarının illik jurnalının aparıcı redaktoru (Roçnik Tatarov Polskiç). Bir neçə şeir toplularının, tatar nağıllarının tərcümələrinin və tatar və müsəlman mövzularında çoxsaylı nəşrlərin, o cümlədən Quranın tərcüməsi (2018, 2020, 2021 nəşrləri) müəllifidir. “Vurğu”, “Avtoqraf”, “Format Literatski”, “Mədəniyyət”, “Odra”, “Poeziya”, “Vilayət”, “Lietuvos Totoriai” (Litva), “AlTaBash” jurnallarında, və bunlarla yanaşı, “İdel” “Kazan almanaxları”, “Kazan utlari” və “Var Ucca Muhely” (Macarıstan), jurnalları ilə əməkdaşlıq edir. Şeirləri ərəb, xorvat, rus, tatar, türk və macar dillərinə tərcümə olunub. 2023-cü ilin sonunda onun Lenar Şaekin tatar dilinə tərcümə etdiyi “Min bashka dünyadan” (“Mən başqa dünyadanam”) adlı kitabı Kazanda (Tatarıstan) nəşr olunub.
“Ağsaqqalın ölümü” (hekayə)
Uzun, şaxtalı qış günləri başa çatdı. Çöllər yenidən çiçək açmağa başladı. Otlar böyüdü, fıstıqlar, ağcaqayınlar, qovaqlar yaşıllaşdı, çaylar sürətli və şəffaf su ilə doldu, sürülər doğub-törəməyə başladı, insanların işləmək və yaşamaq həvəsi artdı. Böyük Çöldə hər şey sülh və əminəmanlıq içərisində idi. Bu yer üstündəki bolluğun üzərində əbədi və sonu görünməyən Mavi Göy uzanırdı. Bütün yaranmışlar, hər şey Ali Tanrıya minnətdarlıq edirdi. Haradasa, Boz Qurdun igid oğullarının xatirəsinə xalq arasında “Üç Qardaş” kimi tanınan, üç gözəl fıstıq ağacı böyüyürdü. Onları neçə əsr bundan əvvəl əkildiyini heç kəs bilmirdi. Rəvayətə görə, bu ağaclar dünyanın üçbiryanına yayılaraq çöldə məskunlaşan üç ulusun yaranmasına səbəb olublar. Bu ağaclar öz azman görkəmlər ilə adamları valeh edirdi. … “Üç qardaş” fıstıq ağacları tərəfdən bir atlı yavaş-yavaş yaxınlaşırdı. O, köhnəlmiş xalat və eyni dərəcədə köhnəlmiş papaq geyinmişdi. Ağarmış saqqalından və qırış-qırış olmuş sir-sifətindən bilmək olurdu ki, onun ömrünün ən gözəl illəri arxada qalmışdır. O, diqqətlə ətrafı nəzərdən keçirirdi. Sanki o, onu əhatə edən aləmin heç olmasa kiçik bir zərrəsini duymaq istəyirdi. Onun köhlən atı başını o yan-bu yana hərləyib, quyruğunu yellədirdi. Yəqin ki, at da ətrafdakı gözəlliklərdən həzz alırdı. Bu atlının kim olduğunu, hansı tayfaya mənsub olduğunu heç kim bilmirdi. Ona görə ki, o, çox uzun illərdən bəri insanlardan uzaq olan çöllərdə yaşayırdı. Bəziləri onun haqqında əfsanələr də danışırdılar və onun bu ucsuz-bucaqsız çöllərdə əbədi yaşayacağına inanırdılar. Ona “Parlaq Göz” adı qoymuşdular. Bu adı ona parlaq gözləri olduğuna görə deyil, görmə qabiliyyətinin parlaq olduğuna və baxdığı hər şeyi parlaq gördüyünə görə qoymuşdular. Parlaq Göz uzaq yerlərdən xəbərlər gətirir, tonqal ətrafında qədim rəvayətlər danışır və keçmiş əcdadlarının nəğmələrini oxuyurdu. Lazım gələndə isə, yaraları sarımağı və insanları zəiflikdən, xəstəliklərdən müalicə etməyi də bacarırdı. Ona görə də, o, yurdlarda və köçəri tayfaların düşərgələrində hörmətlə qarşılanırdı. Buna görə də, o, uzun illərin təcrübəsini çiynlərində daşıyan hamının sevimlisi olan bir ağsaqqal olmuşdur. Ağsaqqal çölün əzəmətinə valeh olaraq dərindən nəfəs aldı və: – “Belə də davam et, ey Geniş Çöl” – deyə pıçıldadı. At dayandı. Atlı başını bir anlıq aşağı dikib fikirə getdi. Cilov onun əlindən sürüşdü. O, yəhərdə donmuş vəziyyətdə oturub nə haqdasa fikirləşirdi. Onun xəyalından keçirdi ki, neçə dəfələrlə çaylar daşdı, neçə dəfələrlə ağaclar yarpaq dəyişdi, neçə dəfələrlə dalğalanan otlar böyüdü. Bu qərinələr ərzində nə qədər insan ömrü keçib, nə qədər zaman dəyişibdir. Odlar sönübdür, ata-babaların nəğmələri susubdur, gənclər qədim adətləri tərk edibdir. Adamlar Parlaq Gözdən üz döndərdiklərinə görə, qaranlıq addım-addım yaxınlaşıbdır. Şərin bu qaranlığı, insanların ürəklərini, bədənlərini yaralamış, ruhlarına nüfuz edərək, onları içindən yeyir, yandırır, ardından da, qaralmış, yarı ölü meyitlər qoyub gedir. Qurtuluş işığı isə yavaş-yavaş sönməkdədir. Ən dəhşətlisi də bu idi ki, heç kim ağsaqqalın sözünə qulaq asmaq istəmirdi, onun xəbərdarlıqlarına əhəmiyyət verən yox idi. Hamı ona deyirdi: – “Tanrı sənə nə verdi:- at, köhnə xalat, bir də başındakı o nimdaş papaq?.. Yenliyi anlamırsan, ancaq qarğa kimi qarıldayırsan. Bircə, gözlərin parıldayır… Get, get!.. – uzaqlaş bizdən” sözlərini eşitdi hər yerdən. Həmin vaxtdan sonra o, getdi və geniş çöl ona qucaq açıb qoynuna aldı. O vaxtdan onun məskəni Geniş Çöl oldu. … Ağsaqqal atdan düşüb yəhəri götürdü və uzun müddət taleyini bölüşdüyü sadiq dostunun başına yanağını sürtdü və göz yaşları axıtdı. “Biz ayrılırıq, mənim vəfalı dostum, yol yoldaşım. İndi mənsiz sən öz yolun ilə getməlisən” – dedi və ehmalca ona toxundu. At şabalıdı quyruğunu bir-iki dəfə yellədi, sonra daha nəsə gözləyirmiş kimi sakitcə kişnədi. O, sahibindən bir söz, bir işarə, gözləyirmiş kimi boynunu büküb ona baxdı. Sahibi isə sakitcə ondan uzaqlaşdı. At bir neçə dəfə ətrafa baxdı, dırnaqları ilə yeri eşdi və yenidən kişnəmək istədi. Ancaq kişnəməyə həvəsi olmadığından sakitcə fınxırdı. At harada olduğunu bilmirmiş kimi yerindəcə donub qaldı. Elə bil o, çarəsiz və kimsəsiz idi, sanki heç kimə lazım deyildi. Bir az sonra o, böyrü üstə yerə uzandı, amma qulaqlarını şəkləyərək, sanki çağırıldıqda dərhal ayağa qalxmağa hazır idi. … Bu vaxt Ağsaqqal fıstıq ağaclarının yanına çatdı. – “Bura yaxşı yerdir, qalın ot, kölgəlik, parlayan günəş və başımın üstündə xışıldayan yarpaqlar… Hə… bura yaxşı yerdir” – deyə o, dərindən köks ötürərək, asta-asta başını tərpətdi. Ağsaqqal kəmərini açdı və papağını çıxarıb yanına qoydu. Əllərini və başını göyə qaldırdı. “Mən günəşə aşiq oldum və hər zaman ona baxmaq istəyirdim. Amma eşqdən canım yandı.” “Mən səmaya aşiq oldum və bunun müqabilində o, mənə tənhalıq və daimi sərgərdanlıq təklif etdi. Mən bunlara dözdüm və yaşadım. Ay Tanrım, indi mən səninəm… Sənə qovuşmaq istəyirəm.” Ağacın budağında oturan qarğa, bu qoca kişini diqqətlə izləyirdi. Birdən, quş parlaq bir parıltı gördü. Qocanın gözlərində bir şey parladı və tezcə də həmin parıltı söndü. Bu, bəlkə də, bir-iki göz yaşı, bəlkə də yorğun və qırışlı alnından aşağı yuvarlanan bir damla tər idi bu parıltı. Bəlkə də, göz bəbəyindən əks olunan bir işıq idi bu parıltı. Adi bir quş bunu necə başa düşə bilərdi? Qarğa bu mənzərədən bir şey başa düşmədiyi üşün qanadlarını çırpıb uçub getdi. Qoca əllərini aşağı salıb, xalatının ətəyini yığdı. Sonra bir ah çəkib, dərindən nəfəs aldı. Ciyərlərini Böyük Çölün ot, ağac, su, at iyi verən təmiz havası ilə doldurdu. Sonra yavaş-yavaş nəfəsini buraxdı. Sanki son dəfə aldığı bu gözəl havanın dadına baxırmış kimi, dili ilə dodaqlarını yaladı. Sonra sakitcə göy otların üstünə uzanıb, gözlərini əbədi yumdu. Onun bu cansız vücudu illərin yorğunu kimi Geniş Çölün qoynunda səssizcə uyudu…
Bir ildizdan ungan ikki guliston, Yelkama-yelka turib doimo bir jon, Allohim asrasin yurtlarni omon, O‘zbekiston bilan do‘st Ozorboyjon.
Tariximiz tutash, yo‘llar ham bir yo‘l, Qardoshlik rishtasi birlik tutgan qo‘l, Bir dardda hamdardmiz, quvonchda ham ul, O‘zbekiston bilan do‘st Ozorboyjon.
Tillarimiz o‘xshash, dil ham bir makon, Qadriyatlar bizga aziz, bir imon, Mehr bilan bog‘langan bu ikki jahon, O‘zbekiston bilan do‘st Ozorboyjon.
To‘ylarimiz birga, kuylar ham bir xil, Surnay-sadolarda uyg‘un har bir dil, Sevinchga qo‘shilur quvonch yilma-yil, O‘zbekiston bilan do‘st Ozorboyjon.
Ajdodlar merosi yo‘limizga nur, Ularning duosi bizlarga g‘urur, Do‘stlik daraxtimiz barq urub surur, O‘zbekiston bilan do‘st Ozorboyjon.
Dunyo tan oladi bu pok do‘stlik, Qadrlar yurakda barhayot tinchlik, Abadiy ikkisi muqaddas suyuk, O‘zbekiston bilan do‘st Ozorboyjon.
Bayroqlar hilpirar osmon bag‘rida, Orzular porlaydi xalqlar qalbida, Hamkorlik gullaydi har bir asrida, O‘zbekiston bilan do‘st Ozorboyjon.
Tinchlik yo‘lida ham birga qadamlar, Yaxshilik hamrohdir begona g‘amlar, Yorug‘ kelajakni qurmoqda damlar, O‘zbekiston bilan do‘st Ozorboyjon.
Mehr ila mustahkam bo‘lsin bu rishta, Sadoqat yo‘ldoshi bo‘lsin har ishda, Ikkisi mustakam eng buyuk kuchda, O‘zbekiston bilan do‘st Ozorboyjon.
Qardoshlik qo‘shig‘i yangrar dillarda, Ezgu niyat yashar pok ko‘ngillarda, Bu do‘stlik yashasin uzoq yillarda, O‘zbekiston bilan do‘st Ozorboyjon.
***
AZƏRBAYCAN DOSTUR ÖZBƏKİSTANA
Eyni kökdən bitən iki gülüstan, Bir vücud, bir bədən, bir nəfəs, bir can, Qorusun onları uca Yaradan, Azərbaycan dostdur Özbəkistana.
Tarixdən başlayan yolumuz birdir, Qardaşlıq bağıyla bağlanan teldir, Bizi birləşdirən, sevinc, kədərdir, Azərbaycan dostdur Özbəkistana.
Dillərimiz birdir, qəlbimiz birdir, Dəyərlər, inanclar bizə əzizdir, Aramızda sevgi safdır, təmizdir, Azərbaycan dostdur Özbəkistana.
Səslənər toylarda eyni nəğmələr, Zurna sədasında, ürək dincələr, Sevinc böyüdükcə, kədər incələr, Azərbaycan dostdur Özbəkistana.
Atalardan qalan miras bu sərvət, Hər arzu, hər dilək, hər bir xoş niyyət, Soy kök ağacımız bizə fəxarət, Azərbaycan dostdur Özbəkistana.
Dünya bu dostluğa qoy duysun ilgi, Yayılsın cahana xoş səda, bilgi Daim var olduqca, müqəddəs sevgi Azərbaycan dostdur Özbəkistana.
“Gülüm” — sevgi, sədaqət və mənəviyyat (Zaur Ustac – Gülüm) Ənənəvi Azərbaycan poeziyasında nəzirə ənənəsi hər zaman xüsusi əhəmiyyət daşıyıb. Klassik poeziyamızdan gələn bu ədəbi xətt təkcə bir şeirə cavab yazmaq deyil, həm də müəlliflər arasında duyğu, fikir və sənət dialoqu yaratmaq missiyasını yerinə yetirib. Tanınmış şair və yazıçı Zaur Ustac tərəfindən qələmə alınmış “Gülüm” şeiri də məhz bu ənənənin çağdaş ruhda davamıdır. Şeir, Qəndabın “Çarəsizəm” əsərinə nəzirə olaraq yazılsa da, öz poetik nəfəsi, emosional yükü və nikbin ruhu ilə müstəqil bədii dəyərə malikdir. Qəndabın “Çarəsizəm” şeirində ümidsizlik, sevginin qarşılıqsızlığından doğan mənəvi sarsıntı və daxili iztirab ön plandadırsa, “Gülüm” şeirində həmin qaranlıq ovqatın əksinə olaraq sevginin xilasedici gücü, ümid və mənəvi dayaq hissi təqdim olunur. Müəllif sanki çarəsizliyin qarşısına sevginin işığını çıxarır və oxucuya bildirir ki, həqiqi məhəbbət insanı sındırmır, əksinə onu yaşadır, ucaldır və bütövləşdirir. Şeir ilk misralardan oxucunu səmimi və işıqlı bir duyğu aləminə aparır: “Gecənə Ay ollam, gününə Günəş, Bu sevgin tacımız qoy olsun, gülüm!” Bu misralarda şair sevginin sadəcə emosional bağlılıq olmadığını göstərir. Burada sevgi həyatın bütöv ritmini tamamlayan ilahi bir qüvvə kimi təqdim olunur. “Ay” və “Günəş” obrazları klassik Şərq poeziyasında işıq, istilik, həyat və sədaqət rəmzi kimi işlənmişdir. Zaur Ustac bu poetik ənənəni müasir duyğularla birləşdirərək sevgini həyatın gecəsinə nur, gündüzünə enerji verən mənəvi dayağa çevirir. Şeirin əsas uğurlarından biri də onun sadə, anlaşıqlı, lakin dərin məna daşıyan poetik dili ilə bağlıdır. Müəllif mürəkkəb fəlsəfi konstruksiyalara deyil, ürəkdən gələn təbii duyğulara üstünlük verir. Bu xüsusiyyət əsərin oxucuya daha tez nüfuz etməsinə səbəb olur. Şeirin hər bəndində sevgi ilə yanaşı mənəvi dayaq, etibar və sədaqət hissləri də ön plana çıxır: “Usanma cəfadan, usanma yoldan, Çəkinmə nə sağdan, nə də ki, soldan…” Bu misralar artıq təkcə sevgiliyə müraciət deyil, bütövlükdə insana ünvanlanan həyat çağırışı təsiri bağışlayır. Şair burada dözüm, mübarizə və inam ideyasını önə çəkir. Həyatın çətinlikləri qarşısında sınmamaq, doğru yoldan dönməmək, sevgini və insanlığı qorumaq əsərin aparıcı ideyalarından biridir. Maraqlıdır ki, müəllif sevgini fərdi hiss çərçivəsində saxlamır, onu ictimai-mənəvi dəyərə çevirir: “İnsan sevgisini ötürür qoldan, Ağuşun yuvamız qoy olsun, gülüm!” Bu misralarda sevginin paylaşmaq, qorumaq və insanı insana bağlamaq missiyası xüsusi poetik ustalıqla ifadə olunur. “Ağuş” anlayışı burada sadəcə fiziki yaxınlıq deyil, mənəvi sığınacaq, ruhun rahatlıq tapdığı müqəddəs məkan mənası daşıyır. Şeirin son bəndində müəllif öz poetik imzasını və daxili mövqeyini açıq şəkildə ortaya qoyur: “Səni yaşadacaq bu sevgi inan, Ustacı xatırla hər zaman, hər an, Bu sevda oduna mənim kimi yan, Gur yanan odumuz qoy olsun, gülüm!” Burada “od” obrazı Azərbaycan poeziyasında tez-tez rast gəlinən ilahi eşq və daxili yanğı rəmzidir. Lakin bu od dağıdan deyil, yaşadan, insanı saflaşdıran bir qüvvə kimi təqdim edilir. Müəllif sevgini həyatın mənası, insan ruhunun ən böyük ehtiyacı kimi dəyərləndirir. “Gülüm” şeirinin digər mühüm xüsusiyyəti onun musiqiliyi və axıcılığıdır. Misralardakı ritm, daxili ahəng və müraciət forması şeirə xüsusi lirizm qazandırır. “Gülüm” sözünün təkrar-təkrar işlənməsi isə əsərin emosional tonunu gücləndirərək onu oxucu yaddaşında daha təsirli edir. Bu şeir çağdaş Azərbaycan poeziyasında sevginin işıqlı və mənəvi tərəfini tərənnüm edən nümunələrdən biri kimi diqqət çəkir. Əsərdə nə pafos, nə süni romantizm, nə də emosional şişirtmə var. Burada səmimiyyət, daxili istilik və həyat sevgisi hakimdir. Məhz buna görə də “Gülüm” yalnız bir nəzirə deyil, həm də insan ruhuna ünvanlanmış poetik təsəlli kimi dəyərləndirilə bilər. Tanınmış ədib Zaur Ustac bir daha sübut edir ki, həqiqi poeziya insanın qəlbindən gələndə oxucunun ruhuna yol tapa bilir. “Gülüm” şeiri sevginin ümidsizliyə qalib gəldiyini, insanı yaşadan ən böyük gücün məhz mənəvi bağlılıq və ürək istiliyi olduğunu poetik dillə ifadə edən dəyərli nümunələrdəndir. 18.05.2026. Bakı.
GÜLÜM (Qəndab – Çarəsizəm) Gecənə Ay ollam, gününə Günəş, Bu sevgin tacımız qoy olsun, gülüm! Utanma sevginin al çohrəsindən, Verəcək bacımız qoy olsun, gülüm!
Usanma cəfadan, usanma yoldan, Çəkinmə nə sağdan, nə də ki, soldan, İnsan sevgisini ötürür qoldan, Ağuşun yuvamız qoy olsun, gülüm!
Səni yaşadacaq bu sevgi inan, Ustacı xatırla hər zaman, hər an, Bu sevda oduna mənim kimi yan, Gur yanan odumuz qoy olsun, gülüm! 18.05.2026. Bakı.
Qaymorit nədir? Qaymorit — burunun yanındakı boşluqların (yuxarı çənə sinuslarının) iltihabıdır. Bu, Sinusit-in ən çox rast gəlinən növüdür. Sadə dillə desək, burun içindəki “boşluqlarda” iltihab və irin toplanır. Nə səbəbdən yaranır? Qaymorit adətən aşağıdakı hallardan sonra inkişaf edir:
Soyuqdəymə (qrip, O‘RVI)
Burunun uzun müddət tutulması
Diş xəstəlikləri (yuxarı çənə dişləri)
Allergiya
İmmunitetin zəif olması Əlamətləri necə bilmək olar? Aşağıdakı simptomlar varsa, qaymorit ola bilər:
Yanaq və ya gözaltı nahiyədə ağrı
Baş ağrısı
Burun tutulması
Burundan sarı və ya yaşıl ifrazat gəlməsi
Qızdırma
Qoxu bilmənin zəifləməsi
İrəli əyildikdə ağrının artması Necə diaqnoz qoyulur? Həkim aşağıdakı üsullarla müəyyən edir:
Burunun müayinəsi
Rentgen və ya KT
Bəzən sinusdan maye götürülməsi (punksiya) Necə müalicə olunur?
Dərmanla müalicə:
Antibiotiklər (əgər bakterial infeksiya varsa)
Burun açıcı damcılar
Allergiyaya qarşı dərmanlar
Ağrıkəsicilər
Ağır hallarda:
Sinusun iynə ilə təmizlənməsi (punksiya) Müalicə olunmasa nə olar? Qaymorit diqqətsiz qaldıqda təhlükəli ola bilər:
İnfeksiyanın göz ətrafına yayılması
Meningit (beyin qişalarının iltihabı)
İrinin digər nahiyələrə keçməsi Qarşısını almaq mümkündürmü? Bəli, mümkündür:
Soyuqdəyməni vaxtında müalicə etmək
Burunu təmiz saxlamaq
Dişləri vaxtında müalicə etdirmək
Soyuq havada ehtiyatlı olmaq Nəticə: Qaymorit — sadə soyuqdəymədən sonra yarana bilən, lakin vaxtında müalicə olunmasa ciddi fəsadlara səbəb ola bilən xəstəlikdir. Ən vacibi — erkən diaqnoz və düzgün müalicədir. Uzun müddət davam edən burun tutulması və ya üz nahiyəsində ağrı varsa, bunu adi hal kimi qəbul etməyib mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır.
Azərbaycan dilşünasları sovet vaxtı Azərbaycanın dialektoloji xəritəsini mükəmməl səviyyədə hazırlasalar da təəssüflər olsun ki, Cənubi Azərbaycan dialektlərini tədqiq edə bilməyiblər. Bunun həm siyasi, həm də maddi səbəbləri olduğu üçün o tərəfin dialekt və şivələri hələ də qeyri-tədqiqi formada qalıb. Amma mən maraq üçün araşdırmağa qərar verdim. Bunun üçün də İrana getməyə gərək duymadım. Türkiyədə (Kocaeli şəhərində) yaşayan İran azərbaycanlılarının (tələbələrin) sayəsində onların dialektlərini öyrənməyə başlamışam. Hələ ki, Təbriz-Qaradağ və Xoy-Urmiya dialektlərini araşdırmışam. Qismət olsa bütün Cənubi Azərbaycanı araşdırandan sonra məqalə də yazmaq istəyirəm.
Xoy-Urmiya dialekti
İlk araşdırdığım dialektlərdən olan Xoy-Urmiya dialektidir. Bu dialekt İranın Qərbi Azərbaycan ostanında yaşayan azərbaycanlılar tərəfindən danışılır. Danışarkən sözləri uzatmayan (sual ahəngi istisna) bu dialektin nümayəndələri q və k samitlərlə bitən sözlərin sonunu x’ ilə bəzən də x hərfi ilə tələffüz edirlər. Sözün ortasında gələn k hərfini isə h hərfi ilə əvəz edirlər. Məsələn, çəkmirik- çəhmırıx’. Bu sözdə sözün kökü çək olmasına baxmayaraü çəh kimi, ‘mirik’ hissəsi isə mırıx’ kimi tələffüz edilərək i-ı əvəzlənməsi baş verir. İstəmirik-istəmırıx’, yazmırıq-yazmırıx kimi tələffüz edilir. Bu dialektdə danışan yerlilərimiz ə səsini çox istifadə edirlər. Məsələn, qara sözünü qərə, Qaradağ sözünü Qərədağ kimi, saqqal sözünü səqqəl, xalçaya xəlçə, alça sözünü isə əlçə kimi istifadə edirlər. Qohumluq adları çox maraqlıdır. Məsələn Urmiya-Xoy dialekti ata sözünü baba kimi, baba sözünü ağa kimi, ana sözünü mama kimi, nənə sözünü ana (bəzənsə anna) kimi işlədirlər. Bibi sözünə isə əmmə, bibioğluna isə biboğlu, bibiqızı deyirlər. Sual ahəngini isə ikiqat uzadaraq tələffüz edirlər. Məsələn, təhsilin ikillixdıı?, İstanbuldəsəən?, Umuttəpədəə? və.s Bir başqa sual isə məşhur “nəmənə”dir ki, bu sual ifadəsi hər dialektdə istifadə edilir. Şəxs əvəzlikli suallarda isə belə olur: Mənimdi? Məmdii?? Sənindi? Səəndii?? Burda da sondakı sual ahəngi uzadılır. Bir digər sual şəkili isə nə vaxt sözünə havax deyirlər. Təsdiq ədatı yəni” hə” isə” həyə”dir.
Bizdə ruscadan gələn mayka ifadəsi onlarda tərköynəh, canköynəh kimi işlənilir. Bizdə adı olmayan kal əriyə onlar çakkala, qazançaya isə qablama deyirlər. Çölə çıxmaq ifadəsi eşiyə çıxmaq kimi işlənilir. Yəni çöl onlarda eşik deməkdi, amma onların istifadə etdiyi çöl sözü bağ-bağça mənasını verirmiş.
Təbriz – Qaradağ dialekti Bu dialektdə danışan insanlar daha çox sözləri uzadaraq həlim ahəng yaradırlar. Həm sual ahəngini, həm də nəqli cümlələri uzadaraq tələffüz edirlər. Deyilənə görə yaşlı nəsil Təbrizə Tərbiz deyirmiş. Xoy-Urmiya dialektində olduğu kimi burda da k və q samit səsləri x və x’ kimi tələffüz edilir. Məsələn, uzatmırx,, biçax, getmirix, söymurux, görax və.s Qohumluq bildirən isə Xoy-Urmiya dialektindən fərqlənir. Məsələn, Təbrizlilər Ataya dədə, anaya nənə, nənəyə böyük nənə, babaya böyük baba deyirlər. Burda da bibiyə əmmə deyirlər. Amma bibioğluna bibole, əmioğluna əmole deyirlər. Xoy-Urmiya dialektindən fərqli olaraq çakkala sözünə çağala, bağ-bağça mənasını verən çöl sözü isə Təbriz dialektində səhra mənasını ifadə edir. Bundan əlavə onlar gavalıya əli, çiyələyə çiləh, armuda əmrud, albalıya gilənar deyirlər. Həmçinin baba sözünü da² ədatı kimi də işlənilir. Bax baba, gəl baba yəni bax da, gəl də. Bu arada da² ədatı dana kimi də istifadə edilə bilir. Bizim isitfadə etdiyimiz düzəltmək sözünü onlar qoşmaq (məsələn xarab əşyanı qoşdum yəni düzəltdim), düzüb-qoşmaq yəni yaratmağı baxmaq, bacarmağı başarmaq kimi isitfadə edirlər.
Təsdiq ədatı olan bəli ifadəsi Təbrizlilərdə hənn, yox inkar ədatı yoo kimi istifadə edilir. Ba, boy kimi nidalar isə pee kimi deyilir. Hə də ifadəsi isə həhəm da kimi işlənilir. Hansı sualı isə hankısı kimi deyilməkdədir. Və ən əsası bizdə şpilka sözü ipəzor kimi istifadə edilsə də onlarda giryə kimi istifadə edilir.
Növbəti araşdırmamız Ərdəbil( Xoylular demiş Ərdabıl), Zəncan, Qəzvin və digər səmtlər olacaqdır.
