NƏRİMAN HƏSƏNZADƏ 95 Bu gün Azərbaycanın xalq şairi NƏRİMAN HƏSƏNZADƏNİN yubiley doğum günüdür! Nəriman Həsənzadə 1931-ci il fevralın 18-də Qazax (indiki Ağstafa) rayonunun Poylu qəsəbəsində anadan olub. Bir yaşında atasını (1932), iyirmi üç yaşında isə anasını itirib (1954). İbtidai və orta təhsilini öz doğma rayonlarında alıb. 1949-cu ildə H.Zərdabi adına Kirovabad Dövlət İnstitutunun (indiki Gəncə Dövlət Pedaqoji Universitetinin) filologiya fakültəsinə daxil olmuşdur. 1953-cü ildə həmin Universiteti bitirmişdir. 1954-1956-cı illərdə ordu sıralarında hərbi xidmətdə olmuşdur. Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı onu Moskvadakı İkiillik ədəbiyyat kursuna göndərir. Buranı bitirdikdən sonra Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna daxil olur. Beş il burada təhsil alıb, Bakıya qayıdır. 1962-1965-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin “Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi” kafedrasının aspirantı olmuşdur. 1965-ci ildə “Azərbaycan-Ukrayna ədəbi əlaqələri” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almışdır. 1962-ci ildə Respublika Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində böyük redaktor, sonralar “Uşaq və gənclər ədəbiyyatı nəşriyyatı”nda redaktor, “Azərbaycan gəncləri” qəzetində, “Azərbaycan” jurnalında şöbə müdiri, “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin baş redaktoru (1976-1990) vəzifələrində işləmişdir. 1975-ci ildə Belarusiya SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı və medal ilə təltif olunmuşdur. SSRİ yazıçıları Ədəbiyyat Fondu Azərbaycan bölməsinin direktoru olmuşdur. 1991-2001-ci illərdə Mətbuat və İnformasiya nazirinin birinci müavini vəzifəsində çalışmış, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 221 saylı sərəncamı ilə Mətbuat və İnformasiya nazirini əvəz etmişdir. Azərbaycanın və Belarusun Fəxri fərmanları ilə təltif olunub. HÖRMƏTLİ XALQ ŞAİRİMİZ NƏRİMAN HƏSINZADƏNİ GÖRDÜYÜM ÜÇÜN, ONUN DƏYƏRLİ MƏSLƏHƏTLƏRİNİ EŞİTDİYİM ÜÇÜN ÇOX SEVİNİRƏM.HƏMİŞƏ NƏRİMAN HƏSƏNZADƏNİN AD GÜNÜNÜ ONU ŞƏXSƏN TANIMADAN TƏBRİK EDİRDİM.GÖRÜŞƏNDƏ ÖZÜNƏ BU HAQDA MƏLUMAT VERDİM VƏ DEDİM Kİ, ARTIQ SİZİ ŞƏXSƏN TANIYARAQDAN AD GÜNLƏRİNİZİ TƏBRİK EDƏCƏYƏM. XALQIMIZIN CANLI ƏFSANƏSİ NƏRİMAN HƏSƏNZADƏNİ YUBİLEY DOĞUM GÜNÜ MÜNASİBƏTİ İLƏ ÜRƏKDƏN TƏBRİK EDİR, ONA UZUN ÖMÜR VƏ CAN SAĞLIĞI ARZU EDİRƏM!
SEVİNDİK NƏSİBOĞLU, Milli Aviasiya Akademiyasının İqtisadiyyat və Hüquq fakültəsinin hüquqşünaslıq ixtisasının 1-ci kurs tələbəsi, AJB və AYB üzvü
Müəllim bir şama bənzər,özunü əridərək başqalarına işıq verər. M.K.Atatürk
Müəllimlər ən gözəl və ən bəzəkli sözlərin belə təsvir edə bilmədiyi, lakin dünyanın ən gözəl sözlərindən daha çox təsvir olunmağa layiq insanlardır. Onlar ən xüsusi, ən fəzilətli və ən tərifəlayiq insanlardır. Hamımızın həyatımızda unuda bilməyəcəyimiz və nümunə götürə biləcəyimiz müəllimlər var. Bu müəllimlər həyatımızda pozulmaz izlər qoyublar. Ömrünü həsr etdiyi bu peşənin haqq-ədalətini layiqincə yerinə yetirməyə çalışan bütün müəllimlərin qarşısında baş əyirəm, onlara sayqılarımı bildirirəm. Müəllim bizə məktəbdə təkcə hərfləri, rəqəmləri, yazı və oxumağı deyil, həm də həyatda yıxılmamağı Ayaqda durmağı öyrədən ziyalıdır, şəxsiyyətdir. Nə qədər səhv etsək də,səhvimizi bağışlayan da müəllimdir. Müəllimlər həmişə bizim üçün əllərindən gələni edir. Həyatda yaxşı iş görməyimizi istəyirlər. Hər bir müəllim şagirdlərinə təkcə dərs deyil, həm də həyat dərsi verməsi ilə sevinir və fəxr edir. Qısa arayış: Orucov Allahbaxış Hətəmxan oğlu 15 yanvar 1961- ci ildə Sabirabad rayonunun Kalinovka kəndində anadan olub. 1953- cü ildə Stalin repressiyasına məruz qalan kənd sakinləri, Muğanın isti iqliminə uyğunlaşıb dözməyərək yenidən dədə – baba ocaqlarına- Yardımlı rayonunun Avaş kəndinə köçüblər. 1962- ci ildə Orucovlar ailəsi də geriyə dönüb. 1968- 1978- ci illərdə Avaş kənd orta məktəbini bitirərək orta təhsil alıb. 1980-1982- ci illərdə Sovet Ordusu sıralarında xidmət edib. 1983-1988- ci illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun filologiya fakültəsində təhsil alıb, Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi ixtisasına yiyələnib. 1985- ci ilin noyabr ayından pedaqoji fəaliyyətə başlayan Allahbaxış Orucov 40 ildir ki, doğma kəndlərində Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi kimi fəaliyyət göstərir. O, deyir ki, müəllimlik bir çoxları tərəfindən ən asan peşə kimi görünür. İnsanların ən çox hörmət və fədakarlıq tələb edən peşəni niyə asan hesab etdiyini başa düşə bilmirəm. Halbuki müəllimlik bəşər tarixində ən mənalı və ölməz peşədir. Müəllimlik elə bir peşədir ki, təkcə peşə həyatını deyil, bütün insan həyatını əhatə edir. Bu səbəbdən də digər peşə qruplarından fərqlənmiş və bu fərqi qoruyub saxlamışdır. Orta məktəb və institutda bizə elmin əsaslarını mənimsədən, həyat yolumuzu işıq saçan müəllimlərimi hörmətlə xatırlayır, onların nurlu simaları qarşısında baş əyirəm. Ali məktəb müəllimlərimdən Mürsəl Həkimov, Həsən Mirzəyev, Tərlan Novruzov, İsmayıl Şıxlı, Fərhad Fərhadov bizim üçün həmişə məhək daşı olublar. Dünyasını dəyişənlərə Ulu Tanrıdan rəhmət, yaşayanlara can sağlığı arzulayıram. Tələbə yoldaşlarım da həmişə xatirəmdədir. Onlarla bir yerdə oxuduğumuz illər mənim üçün həyatının ən əziz və unudulmaz xatirələridir. Hüseyn, Nəsir, Məhəmməd, Səftər, Vəli, Vidadi, Sədrəddin, Allahşükür… ən çox əlaqə saxladığım tələbə yoldaşlarımdır. Həyat kitabında onların hər birinə aid qızıl hərflərlə yazılmış səhifələr var. Kərbəlayi Hüseyn (Məmmədov) ən aktiv yoldaşlardandir. Hüseynin təşkilatçılıq bacarığını yüksək qiymətləndirirəm. Tələbə yoldaşlarımız arasında əlaqə yaradan, xeyirdə – şərdə hamını bir yerə toplayan məhz Hüseyndir. Bir sözlə,o bizim qeyri – rəsmi koordinatorumüzdur. Bir neçə dəfə ali məktəbdə görüşümüzü təşkil edib. İllər uzunu sevincimizə,qəmimizə şərik olub. Hamımız onu minnətdarlıqla alqışlayırıq. Özum haqqında bir neçə kəlmə: 1983- cü ildən ailəliyəm, üç övlad, altı nəvəm var. Qızım və oğlumun biri Sumqayıt şəhərində yaşayır. Kiçik oğlum Qoşqar mənim davamçımdır. 14 ildir ki, mənimlə birlikdə Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi kimi fəaliyyət göstərir. Bütün tələbə yoldaşlarıma Ulu Tanrıdan səadət dolu həyat arzulayıram! Bəli, Allahbaxış Orucov yaxşı tərbiyəçidir, yaxşı məsləhətçi, yaxşı müəllimdir. Onun müdrik fikirləri, öyüd-nəsihətləri, yaxşı əməlləri, hamıya nümunə olması, “düzü düz”, “əyrini əyri” deməsi, haqqı söyləməsi, hər kəsi biliyinə, bacarığına, nümunəvi davranışına görə qiymətləndirməsi, Vətən üçün, millət üçün layiqli vətəndaşlar yetişdirməsi onu el gözündə daha da ucaldıb, elin yaddaşında yaşamaq hüququ qazandırıb.
Hüseyn İsaoğlu, yazıçı-publisist, AYB – nin və AJB – nin üzvü.
Nə vaxt doğulubsa, əsl sənətkar – Hər xalqın şöhrəti o vaxta düşüb. Nəriman Həsənzadə
Salam, dərdiş! Salam, salam, dərdiş! Necəsən, Toğrul bala necədir, yoldaşın necədir, sənə qurban?… Sevimli Nəriman müəllim! İllərdi, sizinlə belə salamlaşıram. Bu sözü ilk dəfə iş¬lətməyim yadınızdadırmı? “Söz” jurnalının II sayı çıxa¬caqdı. I sayda təbrikinizi vermişdik. II sayda şeirləriniz gedəcəkdi. “Azərbaycan” nəşriyyatında sex rəisi Palina xanım şəklinizi görcək, “dərdişimə qurban olum, şeirləri¬mi gedir jurnalınızda?” soruşdu. “Dərdiş” sözünü ilk dəfə eşidirdim. Demə, Qazax bölgəsində ən şirin müraciət formasıymış. O zamandan bir-birimizə dərdişik. Nərimanımüəllim! Sevdiyim insanlar haqqında söz demək, fikirlərimi ürəyim istəyən kimi ifadə etmək mənə hər zaman çətin olub. Belə insanlardan biri, bəlkə də, birincisi sizsiniz. İllərdi, sizin haqqınızda yazmaq istəyirəm, bacarmıram. Heç bunlar da yazmaq istədiklərimin hamısı olmayacaq. Deyirlər, əsl məhəbbət şərh olunmur. Məncə, elə bu səbəbdəndir ki, fikirlərimin şərhini verə bilmirəm. Sizi tanıyan hər kəs mənim fikirlərimlə razılaşar. Mayanız bir insan və şair olaraq sadəlik və səmimiyyətdən yoğrulmuşdur. Odur ki, hamı sizinlə dost olmağa can atır. Təbii və təbli şeirləriniz dillər əzbəridir. Şəxsi tanışlığımız Mətbuat və İnformasiya Nazirliyində nazirin I müavi¬ni işlədiyiniz zaman başlayıb. Kabinetiniz sözün həqiqi mənasında xeyirxahlıq missiyasında idi. Qapınızı hər kəs ərklə açıb ürək sözünü deyə bilirdi. Adamlar arasında bir növ ünsiyyət körpüsü idiniz. Könlünüzün qapıları kimi kabinetinizin də qapıları hamının üzünə taybatay açıqdı. Bu qapını mən də ərklə açırdım. 1992-ci ilin yayı idi. İlk dəfə İran İslam Respublikasında olmuşdum. Qoca Şərqin müxtəlif şəhərlərində – Ərdəbildə, Marağada, Kərəcdə, Tehranda, ən başlıcası, görüş həsrətlə getdiyim Təbriz¬də olmuşdum. Həmin ilin mayında İran İslam Respubli¬kasından “Surə” ədəbi məclisinin şairləriylə filarmoniyada üç günlük görüş olmuşdu. Həmin görüşlərə Cənubi Azərbaycandan gələn şairlər Lefortovo zindanından yeni qayıtmış Xəlil Rza Ulutürkü və sizi dəvət etmişdilər. Unu¬dulmaz görüşlərin davamı olaraq bir qədər sonra sizi Cə¬nubi Azərbaycana dəvət etmişdilər. Tehranda xəstəxanada yatıb müalicə almışdınız. Bu məlumatları şairlərdən Atəş və Rza Paşazadəgildə qonaq olarkən öyrənmişdim. Sizi orda nə qədər sevirlər! Şimali Azərbaycandan oldu¬ğumu bilən hər kəs sizə salam yetirməyimi xahiş edirdi. Bakıya qayıdanda sizə bir dünya salam gətirmişdim və sizə çatdırmağı qərara aldım. Nazirliyə üz tutdum. Qapı¬da dedilər ki, burdadır, ancaq məşğuldur, heç kəsi qəbul etməyəcək. Bir az tutuldum. Dedim ki, iranlı dostların¬dan ona çatası xəbər gətirmişəm. Köməkçiniz sifarişimi çatdıran kimi qapını açıb məni qarşıladınız. Söhbətimiz elə səmimi alındı, sanki illərin tanışı, dostuyduq. Evə qa¬yıdanda üzümdə səmimi bir təbəssüm vardı… Nəriman müəllim! Həmin ilin sonunda Prezident Administrasiyasında Şəkər Aslan üçün jurnal açmağı nəzərdə tutmuşdular. Biz sizin və Ədliyyə Nazirliyinin qeydiyyatindan keçdik. Şəkər Aslanın müavini olaraq Bakıda bütün işləri mən yerinə yetirirdim. Məni “Şəkər Aslanın Bakıdakı müşavi¬ri” adlandırırdınız. Respublikada ən çətin dövr idi. Mət¬buat sahəsində xüsusilə. Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı nazirimiz olsa da, ən çox sizi narahat edirdim. Günlərin birində dediniz ki, “Azərbaycan” nəşriyyatinın direktoru Şəddat Cəfərov canlara dəyən oğlandır (“oğlan” sözünü özünüz haqqında danışanda da deyirsiniz. Yəqin ki, uşaq kimi saflığınızdan irəli gəlir), işbacarandır. Çox maraqlı bir devizi var: “İşi görmək istəyən adam vasitə axtarar, görmək istəməyən bəhanə”. Elə bir növ sən də o xarak¬terdəsən. Jurnalı ərsəyə gətirmək üçün döymədiyin qapı qalmayıb. Onun lüğətində “bilmirəm, mümkün deyil” sözləri yoxdur. Nə problemin olsa, onunla məsləhət¬ləş… Adamı xoş sözlərlə elə tərifləyirsiniz, az qala adam öz istedadına, yüksək peşəkarlığına inanır. Dediklərinizi məsuliyyət kimi qarşılayardım. Təriflərinizə layiq olmağa çalışardım. Təəssüf ki, Şəkər Aslanın “Söz” jurnalına re¬daktorluğu heç üç il də çəkmədi. Vəfatından sonra yubi¬leyini keçirdik. Bakıdan gələn qonaqlar arasında – bütün Qafqazın şeyxi Hacı Allahşükür Paşazadə, Milli Siyasət Məsələləri üzrə Dövlət müşaviri Hidayət Orucov, Yazıçı¬lar Birliyinin sədri, xalq yazıçısı Anar, xalq artisti Canəli Əkbərov, professor Gülrux Əlibəyli və siz də var idiniz. O zaman Mətbuat və İnformasiya nazirini əvəz edirdiniz. Şəkər Aslana həsr etdiyiniz “Söz” adlı heykəl” şeirinizlə yubilyarsız məclisə xüsusi ovqat gətirdiniz. Yubileyin ertəsi günü Şəkər Aslanın məzarı üstünə getdik. Şeiri orda da oxudunuz. Nəriman müəllim! Şəkər Aslanın AJB-nin Natəvan klubunda keçirilən 80 illik yubileyinə vaxtından tez gəlmişdiniz. Yubilyar haqqında xoş xatirələriniz öz yerində, məni də xeyli tərif¬lədiniz. İctimai Televiziyaya verdiyiniz müsahibədə söy-lədiniz ki, Şəkər Aslan xoşbəxt şair ömrünü vəfatından sonra yaşayır. Şeirləri dərc olunur, mahnıları səsləndiri¬lir, yubileyləri, xatirə gecələri keçirilir. Bütün bunlar “qız qardaşı” dediyi Sevda Əlibəylinin səyi, ustadına sədaqəti sayəsində ərsəyə gəlir. Çox sağ olun, Nəriman müəllim! Bu sözləri şairin vəfatından sonra Lənkəran Dövlət Dram Teatrında keçirilən 60 illik yubileyində də söylə¬mişdiniz. Tərifli sözlərinizi məsuliyyət kimi qəbul edirəm. Sevimli Nəriman müəllim! “Dünyada ən böyük itki qadındı” deyirsiniz. Bu itkini həyat sizə iki dəfə yaşadıb. Oğul çörəyini yeməyə macal tapmamış dünyasını dəyişən Nabat ananın itkisi sizi hər¬bi xidmətdən qaçmağa məcbur edib. Nabat ana – əlinin zəhməti, qazancı – ətirli buğda çörəyi. “Xanım ikən, bir xanımlıq görmədin sən, xanım anam” deyən şair oğul o çörək ətrini, dadı, ləzzəti “Nabat xalanın çörəyi”ndə bizə sevdirdi. Hərbi xidmətdən qaçdığınıza görə sizi hərbi tri¬bunala vermək istəyirlər. Bunu eşidən sevilən şairlərimiz Rəsul Rzayla Nigar Rəfibəyli generala ağız açıb sizi bu cə¬zadan xilas ediblər. Siz də bu yaxşılığı bu günə kimi unutmursunuz, şeirlərinizdə də əbədiləşdirmisiniz. Həyatda elə məhəbbətlər var ki, nağıllarda, dastan¬larda əbədiləşib. Elə nağıllar, dastanlar var ki, həqiqətdir.
Bir qadın ömrünü girov qoymuşam, Bir şair ömrünü yaşatmaq üçün, –
deyən Nəriman-Sara dastanı. Biz bu qəhrəmanların müasiri olduğumuza görə bunlar bizim üçün həqiqətdir. Amma gələn yüzillərin, gə¬ləcək zamanların oxucuları üçün oxu¬duqları əfsanəvi sevgi-məhəbbət dastanı olacağına şübhəmiz yoxdur. Yarımçıq qalan Saralı ömür əbədi mövzunuzdur.
Mənim nigahımı pozdu təbiət, Köklədi simləri xeyir-şər üstə. Sənə – məzar boyda yeraltı zülmət, Qurulu ev qoydu mənə yer üstə.
Həyatınızın ağrı-acıları nə qədər çox olsa da, qarşınıza çıxan xeyirxahları bu gün də məhəbbətlə anırsınız.
Atam – ata deyənəcən köçdü dünyadan, Mir Cəlala rast gətirdi Tanrım sonradan. Mənə Püstə xanımı da verdi Yaradan, Biri atam, biri anam əvəzi oldu. Taleyimin bu, ən böyük töhfəsi oldu…
Yaradıcılığınızdan söz açmaq mənim hünərim deyil. Kifayət qədər yazılıb, zaman-zaman da yazılacaq. “Kimin sualı var?” poemanızın başına oyunlar açılıb. İllər sonra o dövrə qayıdırsınız:
“…Kimin sualı var?” – yazmışdım o vaxt, Cavabı özümdən istəyirdilər… …Onda Səməd Vurğun daha yox idi, Nizami Cəfərov gənc idi hələ.
Pafoslu, gəlişigözəl sözlərdən uzağam. Amma “Nəri¬man Həsənzadə vətəndaş şairdir” deməyə məcburam. “Zümrüd quşu” poemanıza orta məktəbdə oxuyarkən televiziyada baxmışam. Efirdə kadrda özünüz idiniz, səsiniz isə kadrarxası. Poemada tarixə şair səyahəti edərək Təbrizin tarixi şöhrətini varaqlayırdınız. Unudulmaz şa¬irimiz Məmməd Araz poema haqqında fikirlərini belə şərh edib: “Zümrüd quşu” əslində bu gözəl diyarın bütün əzəmətini rənglərlə əks etdirən bir xəritə idi. Puşkin üçün bundan gözəl hədiyyə ola bilməzdi. Sonralar Puşkin bu xəritədə öz yolunu axtarıb tapacaq, o yolla yanaşı gedən Abbasqulu ağa, Mirzə Fətəli Axundov yoluna baxdıqca kövrələcək, Fazil xanla üz-üzə gəldiyi gədiyi axtaracaq. Ömrü boyu otağından cənub baharı əskik olmayacaqdı. Poemada şair adi bir seyrçi səyyah kimi deyil, Puşkinin Qafqaz dövrünün şahidi kimi danışır”. “Atabəylər”lə haraları gəzmədiniz?! Roma sərkərdə¬si Pompeyi qədim Roma¬dan Qafqaza gətirdiniz. “Bütün Şərq bilsin” pyesiniz Mayakovski adına Moskva Dövlət Akademik Dram Teatrında tamaşaya qoyulanda bütün millətimiz qürur hissi keçirməyə haqlıydı. “Nuru Paşa” poemanız Azərbaycan tarixinin daha bir faciəvi döv¬rünün əksidir. Muşfiqin mənəvi övladı olaraq tarı daha yüksəkliklərə qaldırdınız. Nəriman müəllim! Şeirləriniz öz taleyi olan poeziyadır. Sanki oxucuyla oturub taleyinizdən söhbət açırsınız:
Gəncə mənim ilk məhəbbət beşiyim oldu. Soruşmayın, tələbə qız onda kim oldu? Bəlkə mənim alın yazım, taleyim oldu? O qızlara dediyini mənə demirdi, Can verirdim, canıyanmış can istəmirdi.
Dünyaya göz açdığınız Poylu haqqında poemanı yazdığınız günlər elə bil dünən idi. Poemanın yazılış ta¬rixinə baxanda görürəm, aradan düz on beş il keçib. Siz demişkən: çəkib necə tez apardı illər illəri… Hamımızın sevimlisi, sizin “xüsusi arxiviniz” Aliyə Qabilqızına diqtə edirdiniz. Eyni otaqda xeyli aralı əyləşmişdik. Mən Aliyə xanıma verəcəyim yazılara düzəliş edirdim. Amma fikrim sizin misralarda idi. Axırı dözmədim: – Dərdiş, bu poema “Heydərbabaya salam” ləzzətindəndir ki!… – söylədim. Ürəyinizcə oldu. “Poylu – beşiyim mənim” poemasını kitab şəklində mənə bağışlayanda gözlədiyim kitab idi. Mübaliğə olmasın, poemadan bütün poyluları tanıyıram. Səməd Vurğunun bir növ vəsiyyətini də unutmursu¬nuz:
Səməd Vurğun hər sözünü üzə şax dedi, “Qarayazı… Kürqırağı… od-ocaq…” dedi. “Sizi bir də hansı şair yazacaq?” – dedi. Saçlarına tumar çəkdi öz adətilə, Zəmanət də yazdı mənə ustad əlilə.
Aliyə xanımı da ürəkgenişliyinizlə əzizləyib tarixə salmısınız:
-Yaz, Aliyə, mən dedikcə, kompüterdə yaz, Nə yaxşı ki, zövq əhlisən, üstəlik həssas. “Mənim Poylu beşiyim”dən deyirsən olmaz. Mən nə deyim safürəklə deyilən sözə, Ürəyimdən neçə bəndi çıxardın üzə.
-“Cavid”, “Nəriman”, “Midiya”, “Qaçaq Kərəm”, “Qafqaz”… Ümumiyyətlə, bütün yaradıcılığınızda Azər¬baycanın tarixi həqiqətlərini bədii salnaməyə çevirmisiniz. Tehranda dalğalanan Azərbaycan bayrağını yüksək şövqlə vəsf edirsiniz. Ölkəmızın Prezidenti İlham Əliyevin bağışladığı Təb¬riz küçəsindəki mənzildə yaşayırsınız. Telefon zənglə¬rinə “Hardasınız, Nəriman müəllim?” sualına “Təbriz¬dəyəm!” cavabını verirsiniz. Taleyin nə xoş qismət! Nəriman müəllim! İstiqanlı, mülayim xasiyyətnizə görə hamı sizinlə dostluğa can atır. Siz isə saysız dost-tanışlarınızın arasın¬da Musa Quluzadə (Azərbaycan Respublikasının Prezi¬dent yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının profes-soru) və İbrahim Quliyevlə (Milli Aviasiya Akademiya¬sının professoru) dostluq, yoldaşlıq edirsiniz. Xeyir-şər məclislərində, tədbirlərdə birgə iştrak edirsiniz. Hər gün görüşməsəniz də, zəngləşib hal-əhval tutmasanız, heç biriniz rahatlıq tapmazsınız. Əziz Nəriman müəllim! Şeirlərinizə yüzlərcə mahnı bəstələnib. 1979-cu ildə ADU-nun (BDU) Jurnalistka fakültəsinə imtahan verir¬dim. Fakültənin qaydalarına əsasən iki yaradıcılıq imta¬hanı verməliydik. Yazılı müsabiqədən keçmişdik. Şifahi müsabiqəyə yeni tanış olduğumuz qızlarla ağac kölgə¬sində yığışıb sual-cavab edirdik. Qızlardan biri dedi: Birdən münsiflər mahnı oxumağımızı istədilər, nə oxuyarıq? Mən “Telefon telində səslədim səni…” mahnısını su¬ala cavab verirmiş kimi zümzümə etdim. Başqa birisi “Ay sevgilim, çağır məni”, biri “Dünyanın xoşbəxt mənəm dünyada”, o biri “Gül bir az”, “Fikir eləmə”… mahnıları¬nı oxudu. Şeir və musiqinin vəhdətindən doğan xoş bir aura yarandı aramızda. Müsabiqə, imtahan qorxusu artıq bizi tərk etmişdi. Mahnıların sözlərinə gələndə bütün şeirlərin məhz bir müəllifə – Nəriman Həsənzadəyə aid olduğunu bildik. Bu mahnılar indi də oxunur. O illərdə isə dillər əzbəri idi… O illərdə əmək qəhrəmanlarına da mahnılar qoşulurdu. Respublikanın I katibi Heydər Əliyev kənd əməkçilə¬ri illik planları vaxtindan əvvəl yerinə yetrəndə rayon¬lara gedər, əməkçilərlə iş başında görüşərdı. Görüşlərə ədəbiyyat və incəsənət adamlarını da aparardı. İllərin birində Bərdəyə – respublikada ən çox pambıq toplayan Tərlan Musayevanın görüşünə getmişdi. Həmin görüşdə siz də var idiniz. Ulu Öndər Tərlana şeir həsr edilməsini, mahnı yazılmasın tapşırdı. Mahnını sözlərini siz yazdınız. Mahnı tezliklə dillərə düşdü, məşhurlaşdı. Sözləri indi də yadımdadır: Maral dedi bir qardaşım, sənə Tərlan, Maral kimi boylandın sən cərgələrin arasından… Mahniyla bağlı bir məqam: 1998-ci ildə Tərlan Musa¬yeva ilə müsahibə yazırdım. O zaman Tərlan xanım Milli Məclisin deputat idi. Suallarımdan biri belə oldu:
-“Tərlan” mahnısını sonuncu dəfə nə vaxt eşıtmisiniz? Kövrəldi… gözləri doldu:
-On ildən çoxdur… – dedi. Həmişə Ulu Öndərə minnətdar olduğunu bildirdi, sizi məhəbbətlə xatırladı. Əzizim dərdiş! Nəinki doğma yurdumuzda, dünyanın bir sıra ölkələ¬rində müxtəlif ödüllərə, mükafatlara layiq görülmüsünüz. Əməkdar incəsənət xadimi, “Şöhrət”, “Şərəf” və “İstiqlal” ordenli Xalq şairisiniz, Milli Aviasiya Akademi-yasının professorusunuz. Mir Cəlal ocağının yadigarı aka¬demik Arif Paşayevlə birgə çalışırsınız. Mir Cəlal müəl¬limdən görüb-götürdüyünüz qayğıkeşliyi, humanizmi tələbələrinizlə payla¬şırsınız. Müxtəlif ölkələrin akademi¬yalarının müxbir üzvü, fəxri akademikisiniz. Ötən yubi¬leyiniz dünyanın çox yerində, hətta okeanın o tayında – Nyu-Yorkda qeyd olundu. Yüz yaşınızda da bu sevincləri yaşayasınız. Amin! Nəriman müəllim! Qarabağsız qaldığımız illərdə çox yazılar, şeirlər, poe¬malar… yazmısınız.
Şuşa qədim bir millətin Şuşasıdı, Pənah xanın, Xan əminin Şuşasıdı. Xarı bülbül gül dilində oxuyurmu? – orda gülü gül duyurmu?!
Şuşa, bütövlükdə Qarabağ işğaldan azad olunduqdan sonra qələminizi nikbin notlara kökləyib yeni şeirlər, po¬emalar yazdınız. Tarix boyu çox “Qarabağnamə”lər ya¬zılıb. Sizin isə “Qarabağnamə”m İlhamdır!” deməyiniz hamımızın ürəyincədir:
Bu gün mənim şeirim, sözüm, hecam, qafiyəm İlhamdır!
“Qarabağ Azərbaycandır!” “Qarabağnamə”m İlhamdır! Poemanı Əməkdar İncəsənət xadimi, istedadlı rejis¬sor və qələm adamı Ağalar İdrisoğlu səhnələşdirib, Gənc Tamaşaçılar Teatrında tamaşaya hazırlayır. Nəriman müəllim! Ana televiziyamızın yaddaşında Şuşanın bəxtəvər günlərilə bağlı bir lent yazısı var – Şuşada Molla Pənah Vaqifin məqbərəsi açılır. Əvvəllər də göstərərdilər. Qələ¬bədən sonra daha tez-tez göstərirlər. Şuşaya qar yağır. Siz şeir oxuyursunuz. Yaxşı ki, lent yazılarının ömrü in¬san ömründən etbarlıdır. Azərbaycanın tanınmış ədə¬biyyat, incəsənət, elm adamları, ictmai-siyasi xadimlər Ulu Öndər Heydər Əliyevin ətrafinda tarixi bir gün yaşa¬yırlar. Yaxın aylara kimi o lent yazısına baxanda ürəyimə qar yağırdı. İndi isə fateh sərkərdə İlham Əliyevin de¬diyi “Şuşasız Azərbaycan yoxdur. Biz səni dirçəldəcəyik!” sözləri ürəyimizə rahatlıq gətirir. Ordakı iştrakçıların xatirələrindən öyrənmişəm ki, tədbirdə İlham Əliyev də iştirak edirmiş. O günləri yeni¬dən yaşamaq üçün İlham Əliyev cənabları Vaqif poeziya günləri və muğam, Xarıbülbül festvalları keçirmək üçün tapşırıq verib. Yeni şeirlərinizlə ruhumuzu oxşayacağını¬za əminik. Sevimli Nəriman müəllim! Dünya haqqında nə qədər sözlər deyilib: yalan dün¬ya, yaman dünya, fani dünya… Amma dünyaya nərdivan deyən olmayıb. Dünya haqqında dillər əzbəri olan bu müdrik fikri siz gətirdiniz poeziyamıza.
Bu dünya nərdivandı, Qalxanda mehribandı, Enəndə nə yamandı…
Heç zaman enməyin pillələrdən. Mehribancasına qalxın. Zirvədə yüzə çatın. Bizi də arxanızca aparın. Hər zaman deyirsiniz ki, yaş sənədlərdə bilinir. Ürəkdə, yara¬dıcılıqda bilinmir. Yaşınızdan söz açmağa nə lüzum?! On¬suz da hər kəs sizi öz yaşıdı bilir. Yaradıcılığınızı izlədikcə görürük ki, ürəyiniz elə əvvəlki sevdasındadır.
Yaşadırsan halallığı özündə, Bir işıq var hər kəlməndə, sözündə. Müəllim kimi xalqımızın gözündə – İldən-ilə ucalmısan, ay bacım!
Bütün həyatını, bilik və bacarığını, halal istedadını uşaqların xoşbəxt gələcəyinə həsr edən Gülafət müəllimə hər dəfə sinif otağına daxil olanda onun gözləri önündə ona institutda dərs deyən müəllimlər, tələbə yoldaşları canlanır, bir anlığa o əlçatmaz illərə dönür, vaxt, zaman nə tez gəlib keçdi, – deyə kövrəlir… Müəllimlər həmişə cəmiyyətin tərəqqisində, xalqın, millətin maariflənməsində mühüm rol oynayıb. Kiçik yaşlarından elmə böyük həvəsi, marağı olan Gülafət xanım 1958- ci ildə Puşkin rayonunun indiki Biləsuvar) rayonunun Bəybili kəndində anadan olub. 1965- ci illərdə həmin kənd məktəbində birinci sinifə gedib. 1975- ci ildə Bəybili kənd orta məktəbini bitirərək sənədlərini V.İ.Lenin adına APİ – nin filologiya fakültəsinə verib, ancaq müsabiqədən keçə bilməyib. Kəndə qayıdıb, təsərrüfat işlərində valideynlərinə kömək edib, kolxozda çalışıb və 1976-cı ildə ailə həyatı qurub. Ailə həyatı ilə əlaqədar Cəlilabad rayonunun Alar kəndinə köçüb. Alar kəndində kolxozda çalışıb. 1983- cü ildə Gülafət xanım yenidən sənədlərini toplayıb V.İ.Lenin adına APİ – nin filologiya fakültəsinin qiyabi şöbəsinə verib və tələbə adını qazanıb. 1984-cü ildən təhsilini davam etdirərək orta məktəbdə işləməyə başlayıb. 1988- ci ildə institutu bitirib ali təhsilli filoloq kimi Alar kənd orta məktəbində Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. Gülafət xanım mətanətli insandır. Kiminsə köməyinə, yardımına heç vaxt ehtiyacı olmayıb. Bir gün tənəffüs zamanı Tağı müəllim onu Mürsəl müəllimə göstərib deyir: -Bu qız anadan müəllim doğulub. Nizami Gəncəvi yaradıcılığını,əsərlərini əzbər bilir. Mürsəl müəllim ona təşəkkür edib deyir: -Qızım müəllimlik həmi şərəfli, həm də çətin peşədir. Dərs dediyin şagirdlərin gözündəki sevinci görəndə ömrünün üstünə yeni bir ömür də calanacaq. Müəllimlərindən xeyir – dua alan Gülafət müəllimə əsl müəllim olduğunu sübut etdi. İnstitutda aldığı bilik əlindən tutdu. Cəlilabad rayon Alar kənd orta məktəbində adı həmişə yaxşı müəllimlərin sırasında çəkildi. O, həm də bacarıqlı ictimaiyyətçidir, etdiyi yaxşılıqlar bu gün də onun vətəndaş sevgisi ilə xarakterizə edilir. Alicənab, təvazökar ziyalıdır. Yaxşı haldır ki, onun ictimaiyyət və dövlət quruculuğu işindəki əməksevərliyinin aydın və dəqiq sərhədləri var. Bəli, dəyərli insanları, qayğıkeş və humanist, işıqlı müəllimləri istəsən də unuda bilmirsən. Unutqanlığı xeyirxah əməlləri, örnək həyatı ilə əridib muma döndərmiş şəxsiyyətlərdən biri olan Gülafət müəllimə bilik aşıladığı şagirdlərə də həmişə bu meyara xüsusi diqqət yetirmələrini tövsiyə edir. Bu gün Gülafət müəllimə el arasında gur bir işıq kimi çağlayır; həmi yaşlı, həm də gənc nəsil onun kimi müəllimi ürəkdən alqışlayır, şəninə xoş sözlər deyirlər. Gülafət müəllimənin həyat yoldaşı da V.İ.Lenin adına APİ – nin kimya – biologiya fakültəsində təhsil alıb. Hər ikisi uzun illərdir ki, Alar kənd orta məktəbində çalışıblar. Onlar bu gün təqaüddə olsalar da, Cəlilabad elinin öyünüləsi, fəxr ediləsi, qürur duyulası ziyalılarından biri kimi, yenə də bir müəllim kimi heç kimdən bilik və bacarıqlarını əsirgəmirlər…
Hüseyn İsaoğlu, yazıçı-publisist, AYB – nin və AJB – nin üzvü.
Turan Uğur:“Səməd Yusifcanlı ssenarilərimi, mətnlərimi həmişə əla oxuyur. Böyük həssasiyyətlə mətni duyur, hər sözün, hər kəlmənin haqqını verir. Hiss etdim ki, Səməd bəy bu gün “Türk ellərində Novruz ənənəsi” mövzusunun kadrarxasını daha şövqlə səsləndirdi. Məncə, çocuqluq illərinin Ağdam – Yusifcanlı xatirələri gözündə canlandı, ruhunu Novruz bayramının əzəmətinə aşiyan sandı, mətni oxuduqca təzələndi, sanki qırışığı açıldı. Allah canını sağlam, səsini qüvvətli, sözünü otkün eləsin!”
ZAUR USTAC: “Sözün əsl mənasında Ağdam rayonunun Yusifcanlı kəndində Novruz şənlikləri; Çilə gecəsi, Yelləncək qurma, Qarqara çıxmaq və digər bir-birindən maraqlı elementlərilə bir başqa idi… Bu şənliklər min illərdən bəri 1990-cı ilə qədər davam etdi. Yaxşı ki, o qədər keyfiyyətli olmasa da 1989-cu ildə AzTv bu tədbiri çəkib (bayram şənliyi bizim kəndimizdə – Yusifcanlı da çəkilsə də o vaxtkı icra-idarəetmə strukturu quruluşuna uyğun olaraq sovetliyin adı ilə Ağdam rayonu Novruzlu kəndi kimi təqdim olunub). Yəqin ki, AzTv-nin arxivində olar bu çəkiliş. Son 30 ildə bütün Şimali Azərbaycanı qarış-qarış gəzmiş bir şəxs olaraq qeyd etmək istəyirəm ki, başqa heç yanda bu qədər dəqiq və geniş ssenari üzrə zəngin təbii Novruz şənlikləri görmədim (bir az oxşayan Qazax -Tovuz bölgəsində var). 1979-1989, düz on il ərzində hər il bu şənliklər gözümün önündə keçirib və iştirakçısı olmuşam. Bütün elementlər hələ ki, yaddaşımda yaşayır…”
Первая женщина, удостоенная звания Героя Советского Союза
Во время Великой Отечественной войны, с марта 1942 года по октябрь 1943 года, Гризодубова Валентина Степановна командовала 101 Авиаполком Авиации дальнего действия (АДД). На май 1943 года лично совершила около 200 боевых вылетов (в том числе 132 — ночных) на самолёте Ли-2 на бомбардировку вражеских объектов, для доставки боеприпасов и военных грузов на передовую и для поддержки связи с партизанскими отрядами.
Ötən əsrin 60-cı illərindən etibarən mətbuatda oçerk, felyeton, publisistik yazılarla çıxış edən, bir qədər sonra hekayə, povest və pyesləri ilə ədəbiyyatımızda tanınmağa başlayan Şamil Xurşud “Özüm və özün” adlı felyetonlar kitabı ilə maraqlı imza sahibi kimi yaddaşlarda qalıb. “Azarkeş nənə”, “Xəstələr”, ” Ağaclar kəsilmədi”, “Naxırçı çörəyi”, “Bahar yağışları”, “Bəxtiyar deyil” əsərləri ilə oxucuların rəğbət və sevgisini qazanan Şamil Xurşud (Fərzəliyev) maraqlı yazıçılardan sayılır. Şamil müəllimin vaxtilə oxuduğum “Ona deyin, kəndə gəlsin” hekayəsi mənə də müsbət təsir edib və bu təəssüratlardan çıxış edərək “Mən kəndə gedəcəm” adlı esse qələmə almışam:
Elə indicə, bu saatca, şələ-şüləsini, bütün yükünü yığıb şəhərdən kəndə qayıtsın. Üzünü aylardır görmədiyi Tükəz cijisinin halını sormağa gəlsin.
Şair dostunuza deyin!
“Ona deyin, kəndə gəlsin”.
Yazıçı, dramaturq Şamil Xurşudun hekayələrindən biri belə adlanır. Qafar Qaradağlı yadınızdadır? Əlindən bir iş gəlməyən, bekar-behtin Bakı küçələrində sərgərdan həyat yaşayan, kənddə qalan ağbirçək anasından aylarla xəbər tutmayan Qafarı deyirəm. Ona üz tutmuşdu Şamil Xurşud, ona tənə vurmuşdu ki, çıxdığın qını unutma, ara-sıra doğma yurdun yadına düşsün, kənddə qoyub gəldiyin nə varsa, bir gör yerindəmi? Naxırçı çörəyinin bərəkətinə xor baxmaq olar yeri gəlsə, lakin redaksiyalarda veyillənmək naminə yox.
Qafar dostunuza deyin ki, kəndə gəlsin!
Şamilin hələ tələbəlik illərində, yazdığı xırda pyesləri universitetin dram dərnəyində səhnəyə də qoyularmış. Bir teatr sevdalısının durub kənardan bu mənzərəyə baxacaq durumu yox idi. Şamil qıraqdan baxmağa alışmaz, özü də pyesdəki rolların birini oynayardı. Yəni ki, ofsaydda qalmazdı, ümumiyyətlə, “oyundankənar vəziyyət” ifadəsi ədibin 52 illik ömründə hərdaim ona yad olub. Cəmiyyətin xəstə təfəkkürlü insanları kimi, yəni “Xəstələr” kimi. Lakin birpərdəli, ikişəkilli bu pyes bizə çox doğmadır. Elə ona da məhrəm idi, axı 23 yaşında nəşr olunmuşdu bu kitabı.
Mühasib dostunuza deyin, kəndə gəlsin!
Ona deyin, kəndə gəlsin, amma tələsməsin, hələ fikrimiz, xatirələrimiz şəhərdədi. Şamil gənclik illərində Elmira Şamil dünyasının dövrəsində var-gəl edir. Gənc istəklilər küsüşüblər. Olur təzə sevənlər arasında. Ayrılıqlar, incikliklər, bu sayaq küsüşmələr sonucunda pəjmürdə olub, sevgiyə üsyan edən nə ilk sevənlər onlar olmuşlar, nə də sonuncu. Amma yarın vəslini arzulayan, hicrana “bəsdir!”, “əl çək!”, “itil!”deyib, vüsala “mərhaba” söyləyəcək birisi idi Şamil.
Fəhlə dostunuza deyin, kəndə gəlsin!
Asudə vaxtını mənalı keçirməyin məkanı haradır? Kimisi üçün stadion, kimisi üçün muzey, kimisi üçün teatr. Elə Şamil də teatrı seçərdi.
Bu vədə əlində bilet yerin bələdləyə-bələdləyə keçib, oturacağını arasınmı gənc yazıçı?
Arasın.
Bəs yanında kimi görsün?
İstəklisi Elmiranı.
Özü də tək yox, bacı-qardaşıyla gəlmiş qızcığaz, yanpörtü əyləşibmiş Şamilin sol cinahında. Sonra tamaşadan gözəl ovqatla çıxmaq, umu-küsünü bir kənara qoyub, nişanlanmaq, ailə qurmaq qalırdı gənclərə.
Buna nə adını verəsən?
“Təsadüf” sözündən başqa, nə istəsəniz, deyə bilərsiniz.
Alim dostunuza deyin, kəndə gəlsin!
Ona deyin, kəndə gəlsin.
Hələ Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində təhsil alır Şamil. Zimistan gecikib Bakıya, fəqət, əlin-qolun çırmayıb yaman gəlib paytaxta. Üşüdəcək hər kəsi, sazaq dişinizi kəsəcək, soyuq isti ürəklərə buz qonaqlığı verəcək, bir qarın ac, bir qarın tox tələbələrin halı pərişan olacaq. Avazımış yataqxana otaqlarında hər şey donacaq. İsti əyin-başa həsrət tələbələrin gününü göy əskiyə bükəcək soyuq qış fəsli. Tələbələrdən biri üşüyərsə, kim qızdıracaq onu?
Şamilin səxavətli ürəyinin gücü yetəcəkmi?
İsti geyimi olmayan dostuna əynindən çıxarıb paltosunu verəcəkmi?
Özü 20 gün kostyumla gedəcək universitetə?
Düz tapdınız, eynən bu cür olacaqdı. Sonralar məsul vəzifələrdə işləyərkən də, çox kostyumlar geyəcəkdi gənc yazıçı, ancaq naəlacları unutmadan, fəqir-füqəranı yaddan çıxarmadan.
Nazir dostunuza deyin, kəndə gəlsin!
“Xəstələr” pyesi ilə dramaturgiyaya gələn Şamil müəllimə öz canındakı xəstəlik aman vermədi. Vaxtsız deyildi ölümü, ancaq üzücü idi.
İdbar xəstəliyin əlində girinc olan yazıçının “Montin qəsəbəsi”ndəki kafelərin birində 50 illik yubiley məclisində artıq ürəyinə xal düşmüşdü. Deyilən sağlıqlar 1986-cı ildə, onun 2 il sonrakı ölümü şərəfinə idi, həyatı şərəfinə yox. Ömrünün həyat hissəsi bitmək, ölüm dövrü gəlmək üzrəydi sanki. Arıqlamış, sısqa-mərəz qalmışdı. “Kommunist” nəşriyyatının girəcəyində Tofiq Mütəllibovla qarşılaşır, Tiflisə yola düşəcəyindən bəhs edir. Bir andaca duruxub qalırlar, kövrəlirlər, hər ikisinin gözləri yaşa qərq olur, getmək vardı şəfaxanaya, fəqət, Gürcüstandan dönmək yox.
Şairin gənclik dostları təəssüflənəcəkdilər bu hadisədən: Məmməd Araz, Vahid Əziz, Şahmar Əkbərzadə, Tofiq Mütəllibov, Cəmil Əlibəyov, Yusif Kərimov, Hidayət Orucov, Qulu Xəlilov Şamil müəllimin ölümündən pərişan olacaqdılar.
Ona deyin, kəndə gəlsin!
“Şamil Fərzəliyev yalnız bir ömür yaşadı” deyənlərə – bu saat sadalayacağım adlar cavab verəcəklər. Bunlar ədibin nəvələridir. “Babadan hikmət, nəvədən xidmət”, – deyib atalarımız.
Görün, neçə ömür Şamil Xurşud həyatında davam etməkdə israrlıdır, həm israrlı, həm də iddialı. Övladları – Həqiqət, Sədaqət, Azər və Arazla bu gün nə sayaq danışır Şamil Xurşud?
Bu kiçicik yazımda Şamil müəllim onlarla öz dilində, öz təbiri ilə, özü bildiyi kimi danışır. Hələ bu dialoqumuza 1961-ci ildə nəşr etdirdiyi hekayəsinin adını verir: “Sizi unutmaram” – deyir.
Jurnalist dostunuza deyin, kəndə gəlsin!
Həəə, bir də belə söyləyir: Ona deyin, kəndə gəlsin. Deyəcəksiz ki, Qafar Kərim oğlu Kazımovdan – Qaradağlıdan söhbət gedir? Yox, mürgüyə qalmış Şamil Xurşud personajını dəngəsər etməyək, şirin yuxusundan ayırmayaq. Elə sıradan bir hekayə obrazı kimi ömrünə davam etmiş olsun. Amma sizə bu sözləri ünvanlaya bilərəm. Yəni sizə – hörmətli oxucu, sizə – hörmətli nazir, sizə – hörmətli fəhlə, sizə – hörmətli redaktor, sizə – hörmətli deputat, sizə – hörmətli həkim, sizə – hörmətli hakim – sizin hamınıza səslənirəm:
Etibar Həsənzadədən Hikmet Elitaşa dəyərli hədiyyə
Prezident təqaüdçüsü yazar Etibar Həsənzadə Zəfərlərə Doğru və digər kitablarını Şair-Yazar İLESAM Karaman il temsilcisi Mesam üyesi Yeni VEZİN Edebiyat Kültür Sanat Dergisinin Sahibi Hikmet Elitaşa hədiyyə etmişdir. Bu barədə Etibar Həsənzadə öz rəsmi sosial media hesablarında məlumat vermişdir: “Kitablarım haqqında dəyərli fikirlər söylədiyi, gözəl videoçarx və fotolar üçün yazarımız, dostum Hikmet Elitaş bəyə təşəkkürümü bildirirəm. Allah ömür versin. Allah sizlərdən razı olsun, var olun”. Qeyd edək ki,
“Zəfərlərə Doğru” kitabı Tovuz hadisələrindən başlayaraq Şuşa zəfəri də daxil olmaqla Etibarın yazmış olduğu bütün əsərləri, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanları, Türkiyə Azərbaycan və Pakistanın böyük dostluq və qardaşlığı haqqında geniş məlumatları əhatə edir.
“Vətən Uğrunda” adlı kitabı Daşkəsən rayonunun şəhid və qazilərinin döyüş yollarından bəhs edir.
“Mən Şəhid Olacam Ana” adlı kitab Aprel döyüşləri şəhidi Emin Bağırovun timsalında yazılan Aprel döyüşlərinin tarixi analizindən ibarətdir. “Duyğular Dinsin” adlı kitab müxtəlif mövzularda yazılmış hekayə və şeirlərdən ibarətdir.
MÜQƏDDƏS SEVGİNİN TƏRƏNNÜMÜ (Məhəmməd Əlinin “Toplu”su haqqında) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu Azərbaycan Yazıçılar Birliynin üzvü, bulaq suyutək dumduru, dağ havasıtək tərtəmiz saf sevginin tərənnümçüsü kimi tanınmış şair Məhəmməd Əlinin “Toplu” adlı kitabı haqqında olacaq. Azərbaycan ədəbi mühitində bəzən elə kitablar yaranır ki, onlar təkcə bir müəllifin yaradıcılıq yolunun yekunu deyil, həm də bütöv bir düşüncə və duyğu sisteminin ifadəsinə çevrilir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, şair-publisist Məhəmməd Əlinin “Toplu” adlı sanballı nəşri məhz belə kitablardandır. 2020-ci ildə Bakıda “SkyE” nəşriyyatında 720 səhifə həcmində çap olunmuş bu irihəcmli toplu müəllifin yaradıcılıq irsinin böyük bir qismini oxucuya təqdim edir. Kitabın tərtibçi-redaktoru Əli bəy Azəri, bədii redaktoru isə Şəlalə Nəsirlidir. Bu fakt özü-özlüyündə nəşrin məsuliyyət və peşəkarlıqla hazırlandığını göstərir. Xüsusən Əli bəy Azərinin toplama və tərtib işi müəllifin yaradıcılığını sistemli şəkildə oxucuya çatdırmaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki “Toplu” sadəcə şeirlərin bir araya gətirilməsi deyil, poetik dünyagörüşün mərhələli təqdimatıdır. Məhəmməd Əlinin poeziyasında təbiət motivləri xüsusi yer tutur. O, təbiət hadisələrini yalnız təsvir etmir, onları daxili aləmin, insan ruhunun aynasına çevirir. Yağış, külək, torpaq, dağ, çay – bütün bu obrazlar müəllifin şeirlərində canlı bir metaforaya çevrilir. Təbiət onun üçün həm ilham mənbəyidir, həm də insanın mənəvi saflığını qoruyan müqəddəs məkandır. Bu baxımdan “Toplu” kitabı oxucuya yalnız poetik mətnlər deyil, həm də müəllifin həyat fəlsəfəsini təqdim edir. Onun şeirlərində vətən sevgisi, insanlıq duyğusu, mənəvi dəyərlərə bağlılıq aydın sezilir. Şair-publisist olaraq Məhəmməd Əli sözü həm emosional, həm də ictimai məsuliyyət yükü ilə təqdim etməyi bacarır: Mən sirli bir kitabam; açın, oxuyun məni. Hələ sıranızdayam, yaxından duyun məni!” Məhəmməd Əli yalnız şair deyil, həm də publisistdir. Bu xüsusiyyət onun şeirlərində düşüncə dərinliyi, ictimai mövqe və vətəndaş məsuliyyəti kimi keyfiyyətləri gücləndirir. Onun poetik dili sadə və səmimi olmaqla yanaşı, ideya baxımından dolğundur. “Toplu” kitabında toplanmış əsərlərin geniş auditoriya üçün nəzərdə tutulması da təsadüfi deyil. Bu toplu müxtəlif yaş və zövqə malik oxucular üçün müraciət ünvanıdır. Həm klassik poeziyanın davamçıları, həm də müasir ədəbi nəfəs axtaranlar üçün kitabda kifayət qədər zəngin material var. “Toplu” həm də bir növ yaradıcılıq hesabatıdır. Oxucu burada şairin poetik inkişaf mərhələlərini izləyə, onun mövzu və üslub baxımından keçdiyi yolu aydın görə bilir. Tanınmış qələm adamı Əli Bəy Azəri kitaba yazdığı ön sözdə şairin yaradıcılıq taleyini, sözə münasibətini və ədəbi mühitdə keçdiyi mürəkkəb yolu dərin müşahidə və səmimi duyğularla təqdim edir. Bu ön söz təkcə bir kitabın giriş mətni deyil, həm də bir şair ömrünün poetik portretidir. Əli Bəy Azəri yazır ki, Məhəmməd Əlinin şeirlərində qarşısındakını duymaq üçün onu səbrlə dinləmək mədəniyyətinə malik söz zənginliyi hiss olunur. Onun üçün “sözün böyüyü-kiçiyi yoxdur, söz sözdür”. Bu fikir əslində şairin yaradıcılıq kredosunu açır. Müasir dövrdə söz çox zaman onu deyənin nüfuzuna görə qiymətləndirilsə də, Məhəmməd Əli sözün öz daxili çəkisinə, mənəvi yükünə inanır. Sözlə şəxsiyyətin vəhdətindən doğulan ifadə isə əbədiyyət qazanır. Əli bəy xüsusi olaraq vurğulanır ki, söz adamı yalnız fərd deyil, həm də bir dünyadır. Bu mənada Məhəmməd Əli də bütöv bir dünyadır – poeziyası saf yaylaq havasına bənzər, təmiz və sərbəst bir söz dünyası. Onun şeirlərində səmimiyyət, təbiilik və daxili təlatüm yanaşı addımlayır. Əli Bəy Azəri insan taleyi ilə bağlı fəlsəfi bir məqama toxunaraq qeyd edir ki, hər kəs bu fani dünyada öz taleyini yaşayır. Tale ilahi bir yazı olsa da, insan ağlı, dünyagörüşü və iradəsi ilə həyatına istiqamət verə bilir. Burada əsas məsələ fitri istedadın üzə çıxmasıdır. Əgər istedad cəmiyyət tərəfindən anlayış və dəstək görərsə, pərvazlanar; əks halda ya gizlənər, ya da başqa istiqamətə yönələr. Çünki insan enerjisini həm sevgidən, həm də nifrətdən ala bilir. Məhəmməd Əlinin taleyi də bu baxımdan ibrətamizdir. Ön sözdə qeyd olunduğu kimi, o, gənclik illərində ədəbi mühitdə istedadına birmənalı münasibət görməmiş, bəzi hallarda qısqanclıq və laqeydliklə qarşılaşmışdır. Bu səbəbdən fitri qabiliyyətini bir müddət sanki kölgəyə çəkərək başqa sahədə – mühəndislikdə özünü sınamış, zəhməti və əzmi ilə həmin sahədə ad-san qazanmışdır. Lakin qəlbində vulkan kimi püskürən şairlik istedadını heç zaman unutmayıb. Bu məqamda ön sözdə sitat gətirilən fikir diqqəti cəlb edir: şair ədəbiyyata gec gəlsə də, güclü nəfəs və dolğun sözlə gəlib. Hələ ötən əsrin 60-cı illərində şeirləri mətbuatda çap olunsa da, sonradan uzun bir sükut dövrü yaşayıb. Ancaq görünür, şairlik onun alın yazısı imiş. Çünki sözə bağlılıq taleyin hökmündən də güclü olur. “Toplu” kitabı bu mənada yalnız şeirlərin bir araya gətirilməsi deyil, həm də zamanın sınağından çıxmış bir söz adamının öz imzasını təsdiq etməsidir. Burada toplanan şeirlər həyatın müxtəlif qatlarını – sevgi və nisgili, vətən duyğusunu, insanın daxili çarpışmalarını, təbiətə bağlılığı əks etdirir. Onun poeziyasında pafosdan çox səmimiyyət, süni nəzərdən çox təbii axar üstünlük təşkil edir. Qeyri-ixtiyari nə vaxtsa şeirlərimin birində ifadə etdiyim: “Dərdin, ah-nalənin özü də SEVGİ” fikrini xatırlayıram. 720 səhifəlik bu “Toplu”da “Bu dünya”, “Azərbaycan”, “Qəbələm”, “Bakı”, “Xəzərim”, “Vətən”, “Qarabağ dərdi”, “Şuşa”, “Qobustan” kimi mayası sevgi olan nümunələr çoxdur. Bu mənada Əli bəy Azərinin içdən gələn saf sevginin tərənnümçüsü kimi tanınmış şair Məhəmməd Əlinin şeirlərindən ibarət tərtib etdiyi bu “Toplu”nu əsl sevgi ensiklopediyası adlandırmaq olar. Əli Bəy Azərinin ön sözü oxucunu belə bir qənaətə gətirir ki, Məhəmməd Əli üçün şeir sadəcə ədəbi janr deyil, daxili ehtiyacdır. Onun yazdıqları müqəddəs və sağ bir sevginin tərənnümüdür. O, sözün müqəddəsliyinə inanır və bu inam yaradıcılığının əsas dayağıdır. Şairin həyat yolu göstərir ki, istedad zaman-zaman sınağa çəkilsə də, əgər o, gerçəkdirsə, mütləq öz yolunu tapır. Azərbaycan poeziyasında sevgi mövzusu daim aparıcı xətt olmuşdur. Lakin hər şair sevgini eyni şəkildə təqdim etmir. Bəziləri onu ehtirasın alovu kimi, bəziləri nisgil və ayrılıq ağrısı kimi, bəziləri isə fəlsəfi-ruhi bir ucalıq kimi təqdim edir. Tanınmış şair Məhəmməd Əli isə“Mənim sevgim” şeirində sevgini saf, təmiz və müqəddəs bir duyğu kimi tərənnüm edir. Onun təqdim etdiyi sevgi nə ötəri həvəsdir, nə də keçici hiss. Bu sevgi mənəvi kamilliyin, daxili paklığın və ruhi bütövlüyün ifadəsidir. Bu şeir ümumilikdə Məhəmməd Əlini saf sevginin, məhəbbətin tərənnümçüsü kimi təqdim edən ən gözəl nümunələrindən biridir. Şeir ilk misralardan oxucunu incə bir estetik ovqata kökləyir: “İncə güldür, bir çiçəkdir, Mənim sevgim, mənim sevgim.” Burada sevgi zərifliklə, incəliklə assosiasiya olunur. Gül və çiçək obrazı təsadüfi deyil. Gül həm gözəlliyin, həm də paklığın simvoludur. Şair sevginin zahiri gözəlliklə deyil, daxili saflıqla dəyər qazandığını göstərir. Sevgi bir çiçək kimi qorunmalı, qayğı ilə bəslənməlidir. Bu obraz şairin duyğulara nə qədər həssas yanaşdığını göstərir. Növbəti misralarda sevgi artıq təkcə estetik yox, həm də mənəvi güc kimi təqdim olunur: “Arzu dolu bir ürəkdir, Mənim sevgim, mənim sevgim.” Burada sevgi insanın daxili aləmi ilə birləşir. O, ürəyin özüdür. Arzu dolu ürək ifadəsi sevginin hərəkətverici qüvvə olduğunu bildirir. Bu sevgi passiv hiss deyil; o, insanı yaşamağa, yaratmağa, irəli getməyə sövq edir. Şair daha sonra sevgini dinamika içində təqdim edir: “Dərə keçib, dağlar aşar, Çaylar kimi coşub-daşar.” Bu bənddə sevgi artıq qüvvət və iradə rəmzidir. O, maneələri aşır, sərhədləri tanımır. Dağ aşmaq və dərə keçmək Azərbaycan poeziyasında çətinliklərin simvoludur. Deməli, Məhəmməd Əlinin sevgisi sınaqlardan qorxmur. Çay kimi coşub-daşan sevgi həm təbii, həm də dayandırılmaz bir enerjidir. Bu sevgi insanın daxilində daim yenilənir, “gündən-günə cavanlaşır”. Şair burada sevginin zamanla solmadığını, əksinə, daha da gücləndiyini vurğulayır. Şeirin üçüncü hissəsində isə sevginin mənəvi-ruhi mahiyyəti açılır: “Ürəyimdən qopan səsdir, Sanma ötən bir həvəsdir. Saf, təmizdir, müqəddəsdir…” Burada əsas vurğu “saf”, “təmiz” və “müqəddəs” sözləri üzərindədir. Müəllif açıq şəkildə bildirir ki, onun sevgisi ötəri həvəs deyil. Bu, dərin mənəvi bağlılıqdır.“Ürəyimdən qopan səs” ifadəsi isə sevginin səmimiliyini göstərir. Bu duyğu kənardan gəlmir, daxildən doğur. Saxta deyil, təbii və gerçəkdir. Son bənddə sevgi artıq iki ruhun vəhdəti kimi təqdim olunur: “Mən güləndə o da gülər, Sevinc-dərdi yarı bölər. Məndə yaşar, mənlə ölər…” Bu misralar sevginin paylaşmaq mədəniyyəti olduğunu göstərir. Sevgi yalnız xoş günün deyil, çətinliyin də bölüşülməsidir. Əsl sevgi sevinci də, dərdi də yarı bölməyi bacarır. “Məndə yaşar, mənlə ölər” ifadəsi isə bu bağlılığın əbədilik ölçüsünü göstərir. Bu sevgi insanın varlığı ilə eyniləşir. Məhəmməd Əlinin bu şeirində diqqət çəkən əsas cəhət səmimilikdir. Şair pafosdan uzaqdır, mürəkkəb metaforalara aludə olmur. O, sadə, anlaşılan, lakin dərin məna daşıyan ifadələrlə sevginin fəlsəfəsini qurur. Təkrar olunan“Mənim sevgim” ifadəsi isə şeirin həm ritmik, həm də emosional dayağıdır. Bu təkrar sevginin dəyərini vurğulayır, onu şairin şəxsiyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevirir. Bu şeir müasir dövrdə xüsusilə aktualdır. Çünki zamanımızda sevgi anlayışı çox vaxt səthi münasibətlərlə qarışdırılır. Məhəmməd Əli isə oxucuya xatırladır ki, sevgi safdırsa, müqəddəsdir; müqəddəsdirsə, davamlıdır; davamlıdırsa, insanı kamilləşdirir. Beləliklə, “Mənim sevgim” şeiri yalnız lirik etiraf deyil, həm də mənəvi bir manifestdir. Bu əsərdə şair saf sevgini ucaldır, onu həyatın mənəvi dayağı kimi təqdim edir. Onun sevgisi nə keçicidir, nə də təsadüfi. Bu sevgi insanın ruhunu saflaşdıran, onu ucaldan, yaşadan və mənalandıran bir qüvvədir. Məhəmməd Əli bu şeiri ilə bir daha sübut edir ki, əsl sevgi səs-küysüzdür, lakin güclüdür; sadədir, lakin müqəddəsdir; sakitdir, lakin dağları aşacaq qədər qüdrətlidir. Nəticə etibarilə, Məhəmməd Əlinin “Toplu” kitabı həm bir yaradıcılıq hesabatı, həm də sözə sədaqətin təntənəsidir. Bu kitab oxucuya bir daha xatırladır ki, sözün böyüyü-kiçiyi yoxdur – söz sözdür. Əgər o söz şəxsiyyətin bütövlüyündən doğursa, zamanın sərt küləkləri belə onu susdura bilmir. “Toplu” təkcə bir şairin yaradıcılıq külliyyatı deyil, həm də Azərbaycan poeziyasının müasir mərhələsində özünəməxsus bir töhfədir. Məhəmməd Əlinin təbiətdən, həyatdan və insan ruhundan süzülən misraları bu kitabda bir araya gələrək bütöv bir poetik dünya yaradır. Bu nəşr ədəbiyyatsevərlər üçün dəyərli bir mənbə, gələcək tədqiqatçılar üçün isə ciddi istinad nöqtəsidir. “Toplu” – adından da göründüyü kimi – bir yaradıcılığın bütöv panoramıdır və Azərbaycan poeziyasının zəngin xəzinəsinə əlavə olunmuş qiymətli bir incidir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Sağ olun! 17.02.2026. Bakı.
Özünü Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqatına həsr edən alim
Əziz dostlar, bu dəfə sizə Pərvanə adlı, Məmmədli soyadlı bir alimdən söhbət açmaq istəyirəm. Pərvanə xanım Şəmkirdə dünyaya gəlib. AMEA-nın Ədəbiyyat institutunun dosenti, Güney ədəbiyyatı, mədəniyyəti və mətbuatı ilə bağlı 20 kitabın məllifidir…
Deyir ki:- “Qəribə elmi taleyim var. Universiteti bitirəndə diplom işim İranda azərbaycanlı ziyalıların nəşr etdiyi bir jurnala həsr olunmuşdu. Sovet dövründə xarici ölkələrlə əlaqə saxlamaq mümkün deyildı. Xoşbəxtlikdən diplom rəhbərim və həmişə adını minnətdarlıqla xatırladığım vətənpərvər ziyalı Abbas Zamanov idi. O, mənim xariclə əlaqə saxlamağıma və lazım olan materialları əldə etməyə kömək etdi. Bu həvəs və maraq, uzun illər məni tərk etmədi. KİV-də, tədbirlərdə iştirak etdim, silsilə məqalələr yazdım. Nəhayət, monoqrafiyam çap olundu və mən dissertasiya müdafiə edib elmi ad aldım. Cənubi Azərbaycanda və İranda sayı bizdən 3-4 dəfə cox olan soydaşlarımız yaşayır. Onlar İranda yaşayıb oranın vətəndaşı olsalar da, fərqli kültürə, tarixə, ədəbiyyata, dilə və daha saymaqla bitməyən təzadlı dəyərlərə malikdirlər.”
Ali təhsilini BDU-nun jurnalistika fakultəsində başa vurub. “1979-1999-cu illərdə Tehranda nəşr olunan “Varlıq” jurnalında ədəbiyyat məsələlri” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya üzrə fəlsəfə doktoru alimlik dərəcəsinə yiyələnib. Daha sonra “Cənubi Azərbaycanda milli mətbuat və ədəbi fikrin inkişaf mərhələləri” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək filologiya elmləri doktoru elmi dərəcəsinə yüksəlib…
“O vaxt Cənubi Azərbaycan mətbuatının öyrənilməsi sahəsində bir boşluq vardı. Düzdür, Nazim Axundov, Çeşmazər, Səməd Sərdar Niya və başqa bu kimi ünlü tədqiqatçılar bu mövzunun müəyyən dövrlərini təhlilə cəlb etmişdilər. Amma yenə də bir boşluq var idi. Qərara gəldim ki, ”Cənubi Azərbaycan mətbuatı tarixi” kitabını ərsəyə gətirim. Və mən bu mövzuya konseptual yanaşdım 150 ildən artıq bir dövrün “yaddaşını”, “aynasını” arayıb-araşdırmaq çətin olduğu qədər, həm də məsuliyyətli idi. Kitabda XIX əsrin birinci yarısından müasir dövrümüzədək İranda və ondan qıraqda yaşayan azərbaycanlı ziyalıların ədəbi-ictimai fəaliyyətindən, onların nəşr etdikləri çeşidli mətbu orqanlarını araşdırmaya cəlb etmişəm. XIX əsrin əvvəllərindən başlamış mətbuatın keçdiyi yol, Cənubi Azərbaycanda mətbuatın formalaşması, mətbuatın cəmiyyətdə rolu, çoxsaylı mətbuat vasitələrinin fəaliyyəti, 1978-1979-cu illərdə İran inqilabında mətbuatın rolu, inqilabdan sonrakı və çağdaş dövrü fəaliyyəti əks olunub.”- söyləyir…
Özünə qarşı çox tələbkardır. Başladığı işi sona çatdırmayanadək dayanmaq bilmir. Ünsiyyətdə mehriban və gülərüzdür. Yüksək mədəniyyəti, davranışı ilə könülləri fəth edə bilir. Elmi fəaliyyətinə gəldikdə isə, bütün ömrünü Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqatına həsr edib…
Deyir ki:- “Güneydə vətənə, xalqa bağlılıq çox güclüdür. Vətənpərvərlyin mahiyyəti vətən sevgisinə əsaslanan emosional bağlılıqdır və çox zaman “millət” anlayışı ilə eyniləşdirlir. Vətənpərvərlik milli və milli-azadlıq hərəkatlarının yaranması zamanı və müharibələr ərəfəsində daha da qüvvətlənir. Vətənimizin Güneyində bu hiss çağdaş dövrümüzdə daha aktualdır, özünü bütün emosiya çalarları ilə ədəbiyyatda göstərir…”
Fevralın 17-si Pərvanəxanımın növbəti ad günüdür. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, işlərində uğurlar arzulayıram…
