SEVGİ MÜQƏDDƏSDİR (Zaur Ustacın “Qurban” şeiri) Zaur Ustacın “Qurban” şeiri sevginin ən saf, ən səmimi və ən fədakar ifadələrindən biridir. Bu şeirdə müəllif yalnız aşiqin hisslərini deyil, həm də onun mənəvi dünyasını, bağlılığını və özünü sevgi yolunda fəda etməyə hazır olan ruh halını incə poetik çalarlarla təqdim edir. Şeir “Kölgən düşən yeri türbətlik billəm” misrası ilə başlayır və bu, sevginin müqəddəslik zirvəsinə qaldırıldığını göstərir. Aşiq üçün sevdiyi insanın ayaq basdığı yer belə müqəddəs sayılır. Burada sevgi adi duyğudan çıxaraq ibadət səviyyəsinə yüksəlir. Müəllif “”Qurban”ı yazdığın əlinə qurban” deyərək sevgilinin ən kiçik hərəkətinə belə böyük məna yükləyir. “Ayda da dayanıb, “Gəl!” desən, gəlləm” misrası isə aşiqin sərhədsiz bağlılığını simvolizə edir. Məkan, zaman, məsafə onun üçün heç bir əhəmiyyət daşımır. Bu, sevginin gücünü və insanı necə dəyişdirdiyini açıq şəkildə göstərir. Sevən insan üçün mümkünsüz anlayışı yoxdur. Şeirin ikinci bəndində isə qoruma instinkti ön plana çıxır: “Qıymaram gözlərin qala yollarda, Min bəla fırlanır sağda, sollarda…” Bu misralar aşiqin narahatlığını, qayğısını və sevdiyini hər cür təhlükədən qorumaq istəyini ifadə edir. Burada sevgi təkcə hiss deyil, həm də məsuliyyətdir. “Rəvamı yer gəzə özgə qollarda” misrası isə qısqanclıqla yanaşı, dərin bağlılığı da əks etdirir. Bu, dağıdıcı yox, qoruyucu və sadiq sevginin təzahürüdür. Son bənddə isə sevginin ağrı tərəfi ortaya çıxır: “Sənsiz nəfəs alsam, qoy olsun zəhər” Bu misra sevginin həyatın mənasına çevrildiyini göstərir. Sevgisiz həyat aşiq üçün mənasızdır. “Müşki-ənbər qoxan telinə qurban” ifadəsi isə klassik Şərq poeziyasına xas obrazlılığı xatırladır və şeiri estetik baxımdan daha da zənginləşdirir. Zaur Ustac bu şeirdə sevginin həm ilahi, həm də insani tərəflərini ustalıqla birləşdirir. Onun dili sadə olsa da, mənası dərin və təsirlidir. “Qurban” şeiri oxucunu duyğulandırır, düşündürür və sevginin əsl mahiyyətini xatırladır. Bəli! – “Sevgi elə bir duyğudur ki, o, insanı ya ucaldar, ya da içində yandırar. Amma hər iki halda onu dəyişmədən buraxmaz.” Var olun!
Müəllif: Süleymanova Ümmü İsmayıl qızı Şəki şəhəri 14 nömrəli tam orta məktəbin riyaziyyat müəllimi, AJB-nin üzvü, “Qızıl Qələm” media mükafatçısı.
Milli düşüncənin aynası: Əhməd bəy Ağaoğlu Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında və ictimai fikir tarixində mühüm yer tutan simalardan biri də Əhməd bəy Ağaoğludur. Onun zəngin yaradıcılığı, çoxşaxəli fəaliyyəti və xüsusilə ədəbi-tənqidi baxışları milli ideologiyanın formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Bu mənada Həcər Atakişiyevanın “Əhməd bəy Ağaoğlunun ədəbi-tənqidi görüşləri” adlı tədqiqat əsəri həm elmi, həm də publisistik dəyəri ilə seçilən mühüm bir mənbədir. Kitab təkcə bir mütəfəkkirin yaradıcılığını təhlil etməklə kifayətlənmir, eyni zamanda bütövlükdə bir dövrün ideoloji, mədəni və ədəbi mənzərəsini canlandırır. Müəllifin araşdırmasında Ağaoğlunun şəxsiyyəti yalnız ədəbiyyatşünas kimi deyil, həm də filosof, publisist, siyasətçi və kulturoloq kimi çoxcəhətli şəkildə təqdim olunur. Bu yanaşma əsərin əsas üstünlüklərindən biridir. Həcər Atakişiyeva əsərində göstərir ki, Əhməd bəy Ağaoğlu üçün ədəbi tənqid sadəcə estetik mülahizələr sistemi deyildi. O, ədəbiyyatı cəmiyyətin inkişafına təsir edən mühüm vasitə kimi qəbul edirdi. Onun fikrincə, ədəbiyyat xalqın maariflənməsi, milli şüurun formalaşması və tərəqqinin təmin olunması üçün əsas amillərdən biridir . Ağaoğlu ədəbiyyata yalnız milli çərçivədə deyil, dünya kontekstində yanaşırdı. O, həm Şərq, həm də Qərb ədəbiyyatını müqayisəli şəkildə təhlil edir, klassiklərin yaradıcılığını analiz edərək ümumbəşəri dəyərlərin önəmini vurğulayırdı. Bu baxımdan Atakişiyeva onun ədəbi-tənqidi görüşlərini sistemli şəkildə araşdıraraq oxucuya aydın bir mənzərə təqdim edir. Kitabın diqqətçəkən məqamlarından biri də Ağaoğlunun dini dünyagörüşü və qadın məsələsinə münasibətinin geniş şəkildə işıqlandırılmasıdır. Müəllif göstərir ki, Ağaoğlu İslam dinini tərəqqiyə mane olan amil kimi deyil, əksinə, cəmiyyətin inkişafında mühüm rol oynayan bir sistem kimi dəyərləndirmişdir. Onun “İslama görə və islamda qadın” əsərinə əsaslanan fikirlərində qadın hüquqlarının müdafiəsi, onların cəmiyyətdə aktiv iştirakının vacibliyi xüsusi vurğulanır. Ağaoğlu qadının təhsil alması, sosial həyatda iştirak etməsi və hüquqlarının qorunmasını müasir cəmiyyətin əsas şərtlərindən biri hesab edirdi . Atakişiyeva bu məsələləri təhlil edərkən həm tarixi konteksti, həm də müasir yanaşmanı nəzərə alaraq Ağaoğlunun ideyalarının aktuallığını əsaslandırır. Əsərin mühüm hissələrindən biri də Əhməd bəy Ağaoğlunun kulturoloji baxışlarına həsr olunmuşdur. Müəllif göstərir ki, Ağaoğlu mədəniyyəti “həyat tərzi” kimi dəyərləndirir və müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsirini tərəqqinin əsas şərti hesab edirdi . O, Şərq və Qərb mədəniyyətlərini müqayisə edərək Qərbin elmi-texniki üstünlüyünü qəbul edir, lakin eyni zamanda milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasının vacibliyini də vurğulayırdı. Bu yanaşma onun düşüncəsində balanslı və realist mövqenin göstəricisidir. Atakişiyeva bu ideyaları geniş şəkildə şərh edərək Ağaoğlunun kulturoloji konsepsiyasını elmi əsaslarla təqdim edir və onun müasir Azərbaycan kulturologiyası üçün əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Kitabın ən mühüm cəhətlərindən biri də onun üslubudur. Elmi araşdırma xarakteri daşımasına baxmayaraq, əsərdə publisistik ruh aydın hiss olunur. Müəllif faktlara əsaslanmaqla yanaşı, mövzuya emosional və ideya baxımından da yanaşır. Bu isə əsəri yalnız mütəxəssislər üçün deyil, geniş oxucu auditoriyası üçün də əlçatan edir. Həcər Atakişiyevanın “Əhməd bəy Ağaoğlunun ədəbi-tənqidi görüşləri” əsəri Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında mühüm yer tutan fundamental tədqiqatlardan biridir. Bu kitab vasitəsilə oxucu təkcə Əhməd bəy Ağaoğlunun ədəbi-tənqidi baxışları ilə deyil, həm də onun dünyagörüşü, ideoloji mövqeyi və milli düşüncə sistemindəki rolu ilə yaxından tanış olur. Əsər həm elmi dərinliyi, həm də publisistik təsir gücü ilə seçilərək Azərbaycan ictimai fikir tarixinin öyrənilməsi baxımından əvəzsiz mənbə kimi qiymətləndirilə bilər. Bu kitab, eyni zamanda, milli kimlik, mədəniyyət və ədəbiyyat məsələlərinə maraq göstərən hər bir oxucu üçün düşünməyə vadar edən dəyərli bir əsərdir. Ülviyyə Nəriman qızı Hüseynova, Filologiya üzrə elmlər namizədi
Qəhrəman eloğlumuz Eldəniz Firuddin oğlu Namazov 27 iyun 1978-ci ildə Qazax rayonunun Abbasbəyli kəndində dünyaya göz açmışdır. 1995-ci ildə Şəhid Rəsul Mirzəliyev adına Alpout kənd tam orta məktəbini bitirdikdən sonra (1995–1999-cu illərdə) Bakı Ali Birləşmiş Komandanlıq Məktəbinin “Ümumqoşun” fakültəsində “Motoatıcı taqım komandiri” ixtisası üzrə təhsil alıb. Eldəniz Namazov 1999-cu ildə leytenant rütbəsi alaraq motoatıcı taqım komandiri kimi xidmətə başlayıb. 1999–2013-cü illərdə cəbhə bölgəsində motoatıcı və kəşfiyyat bölmələrində bölük komandiri, dəstə komandiri və bir neçə ön briqadanın kəşfiyyat rəisi vəzifələrində xidmət etmişdir. E.Namazov 2013-cü ildən Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrdə xidmətə başlamış, 2014-cü ilin mayından cəbhəboyu döyüş tapşırıqlarında iştirak etmişdir. 2014-cü ilin avqust döyüşlərində ağır yaralanmışdır. Aprel döyüşlərində və İkinci Qarabağ müharibəsində Murovdağ–Kəlbəcər, Lələtəpə–Cəbrayıl, Füzuli–Hadrut, Xocavənd, Şuşa istiqamətlərində əməliyyatlarda iştirak etmişdir. Kənd Horadiz və Dördçinarın azad olunması əməliyyatlarına rəhbərlik etmişdir. 2021-ci ildə Laçın və Kəlbəcər ətrafında mühüm yüksəkliklərin alınması əməliyyatlarına, 2022-ci ilin may–iyununda və 12-14 sentyabrında Göyçə–Cermux istiqamətlərində döyüşlərə rəhbərlik etmişdir.
//
“Hikmət Mirzəyevdən tapşırıq aldım – o döyüşdə gediş vardı, amma gəliş yox idi” – Polkovnik Eldəniz Namazovun etirafları.
HafizTimes.com-un budəfəki müsahibi ehtiyatda olan polkovnik Eldəniz Namazovdur. O, 44 Günlük Vətən Müharibəsində Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrdə (XTQ) Kəşfiyyat rəisi kimi xidmət edib və döyüşlərdə göstərdiyi şücaətə görə “Qarabağ” ordeni ilə təltif olunub. Jurnalist Hafiz Əhmədovun suallarını cavablandıran polkovnik Namazov müharibənin gedişi, şəxsi təcrübələri və döyüş anları ilə bağlı mühüm məqamlardan danışıb, etiraflarını bölüşüb.
//_
– 44 günlük müharibə zamanı bir çoxları sadəcə döyüşü gördü, amma siz onu yaşadınız. O ilk günlərdə cəbhəyə baxanda sizdə “bu, artıq tarixdir” hissi nə vaxt yarandı?
– Müharibənin özü bir tarixdir. Tarixi günlər və tarixi anlar da çox fərqli olurlar. Tarixi gün olsa da, elə günlər var ki, o günlər kövrəkliklə, üzülərək, hansısa məqamları yada salaraq anılır. Elə tarixi günlər də var ki, illərlə həsrətlə gözlənilir, anıldıqca da insana qürur verir. 44 günlük Vətən müharibəsi bizim üçün çox fərqli çeşidlərlə dolu anlar, günlərlə yadda qalıb. Müharibədə iştirak etmək xoşbəxtlik olsa da, bir o qədər də çətin və dözülməzdir. Müharibə insanın yaddaşında silinməz izlər buraxır.
Sual verirsiniz ki, “o ilk günlərdə cəbhəyə baxanda sizdə ‘bu, artıq tarixdir’ hissi nə vaxt yarandı?” Mən deyərdim ki, bu, elə ilk andan baş verdi. Mənim ən yaxın silahdaşım, dostum – neçə illər çiyin-çiyinə vuruşduğum, tapşırıqlar zamanı kürək-kürəyə dayandığım bir yoldaşım var – Nəsimi. Onun şücaətindən, məğrurluğundan, döyüş əzmindən həmişə güc almışam. Nəsimi ilə elə bir yerdə durmuşduq ki, atəşdən yayınmaq mümkün olan gizli bir yer idi (hazırkı xidməti ilə bağlı ətraflı məlumat verə bilmirəm). Bölmələr hücum çıxış xəttində hazır vəziyyətdə idilər. Anlar, bəlkə də saniyələr qalmışdı. Biz siqnalın verilməsini gözləyirdik. Bilirdik ki, həmin siqnal bizim döyüş aviasiyamızın fəaliyyətindən sonra veriləcək.
Təsəvvür edin, səhər yeni açılır, hava işıqlanırdı. Şahinlərimiz artıq səmada görünürdü. Su-25 təyyarələrimiz cəbhəyə doğru hərəkətdə idi. İçimizdə bir tərəddüd var idi – bəlkə də bu baş verməyə bilər. Əgər müharibə başlamasaydı, bu bizi çox məyus edərdi.
Və budur – təyyarələrimiz yüksəklikdən şığıyır, bombalar düşmənin döyüş mövqelərinə atılırdı. Həmin an təsəvvür edin ki, dünyalar bizim oldu. Bu, müharibənin başlanması demək idi. Sevincimizin həddi-hüdudu yox idi. Dostum Nəsimi Kəlbəcər rayonundandır. Onun həmin torpaqlara necə həsrətlə baxdığını bilirəm. Həmin vaxt onun nələr hiss etdiyini anlayırdım.
Artıq müharibə başladı. Təyyarələrimizin atəşindən 3–5 saniyə sonra artilleriya zərbələri başlandı. Müharibə başlayanda sevincdən gözlərimiz yaşarmışdı. Bir-birimizi qucaqlayıb “Uraaa!” deyə qışqırırdıq. Həmin anı heç vaxt unutmaram.
– Bəzən bir döyüş anı insanın bütün dünyagörüşünü dəyişir. Siz hansı anı “həyatım bu saniyədə başqa istiqamət aldı” deyə xatırlayırsınız?
– İkinci Qarabağ müharibəsi bizim haqq savaşımız idi. 27 sentyabrda əks-hücumun ilk həmləsində rəşadətli Ordumuzun torpaqlarımızı azad edəcəyinə əmin idik. Biz döyüşə də, qələbəyə də inanırdıq və buna hazır idik. Bu vətən torpaqlarının, bu millətin azadlığı uğrunda canımızı fəda etmək üçün həmin yola çıxmışdıq.
Hər hansı bir döyüş anını seçmək çətindir. Tarixi torpaqlarımızı azad etmək üçün atdığımız hər addım bizi dəyişdi. Hələ müharibə başlamazdan əvvəl keçdiyimiz yollar, döyüş hazırlığı, təlimlər, tapşırıqlar bizi formalaşdırmışdı. Bildiyiniz kimi, Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr 2012-ci ildən 2016-cı ilin Aprel döyüşlərinə qədər dəfələrlə döyüş tapşırıqları yerinə yetiriblər. Dəfələrlə düşmənə “Sizin qarşınızda bu cür ordu, bu cür döyüşçülər var. Müharibədə bununla qarşılaşacaqsınız” mesajını vermişdik.
Artıq düşmən Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri müharibədən əvvəl tanıyırdı. Onların gücünü, qüvvəsini bilirdilər və bunun nəticəsinin nə olacağını da anlayırdılar.
Həyatımın başqa istiqamət almağını isə mən hələ uşaq yaşlarımdan bilmişəm. Mənim bir yolum vardı: düşmənə ölüm, Vətən torpaqlarının azadlığı və bunun uğrunda əlimdən gələn hər şeyi etmək.
Amma həyatımı dəyişən an tam fərqli idi. 90-cı illərdən danışmaq istəyirəm. Bağanıs Ayrım faciəsini yəqin ki, hamınız bilirsiniz. Həmin vaxt mənim 12 yaşım vardı. Qazax rayonunun Abbasbəyli kəndindənəm. Balaca uşaq idim, eşitmişdim ki, belə bir faciə baş verib. Hər kəs həyəcan içində idi. Bağanıs Ayrımdan rayon mərkəzinə gedən yol bizim kəndin tam ortasından keçir.
1990-cı il martın 23-dən 24-nə keçən gecə düşmən həmin kənddə qətliam törətmişdi. Yeddi nəfər öldürülmüş, üç nəfər yaralanmışdı. Öldürülənlərin hamısı bir ailənin üzvləri idi. Vəhşi düşmən həmin ailəni diri-diri yandırmışdı. Martın 24-ü indiki kimi yadımdadır: böyük yük avtomobilinin kuzasına saman düzüb üstünə ağ parçalar sərmişdilər. Həmin maşınlar kəndin yanından keçirdi. Dedilər ki, bunlar şəhid olanların nəşləridir. Camaatdan qara parça tapıb maşına bağlamaq istəyirdilər. Hamı yola çıxmışdı, maşınlara baxmaq istəyirdi. Mən də 12 yaşlı bir uşaq idim, maşının kuzasına çıxdım, yuxarıdan içəri baxdım… Həmin anı heç vaxt unutmaram. Tam yanmış, sanki odun parçasına dönmüş bir qadın meyiti və yanında balaca uşaq…
Bu mənim həyatımı dəyişdi. O andan bütün fikrim bu istiqamətə yönəldi. Həmin gündən döyüşçü, əsgər olmaq arzusu ilə yaşadım. Düşmənə nifrətim artdı. Biz müharibə şəraitində yaşayan kənddə idik – evlərin dağılması, hücumlar… nələr gördük.
Bir gün televizorda Allahverdi Bağırovu gördüm. Onun qəhrəmanlığını izlədim və zabit olmağa qərar verdim. Bağanıs Ayrım faciəsi Qarabağ müharibəsində məni silkələyib oyadan, döyüş ruhu verən ilk an idi.
– Müharibə zamanı qərarlar çox vaxt saniyələr içində verilir. O anlarda siz daha çox nəyə güvənirdiniz – illərin təcrübəsinə, intuisiya gücünüzə, yoxsa inamınıza?
– Müharibə zamanı zabitin qərarvermə qabiliyyəti o qədər güclü olmalıdır ki, o, döyüş taktikasını, düşməni və döyüşün gedişatını düzgün qiymətləndirə bilməlidir. Zabitdə bir növ “öngörənlik” olmalıdır. Bu da onun bilik və bacarıqlarına əsaslanır.
Mən kadr zabitiyəm, yəni oxuduğum Ali Hərbi Məktəbi yüksək qiymətlərlə bitirmişəm. Peşəmin vurğunu olmuşam. Özümü yalnız bu sahədə püxtələşdirməyə səy göstərmişəm. Leytenant rütbəsindən polkovnik-leytenant rütbəsinə qədər 15 il ön cəbhə postlarında xidmət etmişəm. Dəfələrlə tapşırıqlarda, lokal döyüşlərdə iştirak etmişik.
Təcrübə, keçdiyin xidmət yolu və peşənə sahib çıxmaq öz sözünü deyir. Mənim üçün ən güvənli olan yer silahdaşlarım, zabit yoldaşlarım olub. Döyüş bölmələrinə olan inamım, güvənim çox böyük idi. Sizi əmin edirəm ki, böyük dövlətlərin yüksək rütbəli zabitlərinin tərəddüd edəcəyi tapşırıqları biz tərəddüdsüz yerinə yetirmişik. Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrə o qədər güvənimiz var idi ki, çoxlarının “olmaz” dediyi tapşırıqlara biz “bəli, olacaq” deyirdik və bunu da bacarırdıq.
Mənə ən çox inam verən, bizim döyüşçülərin hazırlığı, mümkün olmayanı mümkün etmə bacarığı idi. Onların bilik, bacarıq və vərdişləri bizə imkan verirdi ki, tərəddüd etmədən hər hansı bir qərarı qəbul edək və bilək ki, onun öhdəsindən gələcəyik.
– Qələbənin arxasında yüzlərlə görünməyən fədakarlıq var. Sizcə, 44 günlük müharibənin ən az danışılan qəhrəmanlıq hekayəsi hansıdır və niyə bu günə qədər gizli qalıb?
– Qələbənin arxasında o qədər qəhrəmanlıq və fədakarlıq var ki, saysız-hesabsızdır. Bunu hamı danışsa da, bitib-tükənməz. Minlərlə kitablar, dastanlar yazılsa belə, yenə kifayət etməz. Müharibə zamanı hər bir əsgər, döyüşçü, zabit böyük fədakarlıq göstərdi – o pulemyotu susduran, bölmələrin keçməsi üçün özünü atəşin üstünə atan əsgərdən tutmuş, vurulan təyyarəsini düşmən mövqeyinə yönəldən pilota qədər. Hətta döyüşdə əsgərlərin ac-susuz qalmaması üçün öz həyatlarını riskə atan xalqımızın hər bir nümayəndəsi də bu qələbənin təminatçılarıdır.
Bir qəhrəmanlıq hekayəsini xatırlatmaq istəyirəm. Düşmənin “Adil 82” kimi tanıdığı, Xüsusi Təyinatlılarda qrup komandiri – Adil İbrahimli. Onun fəaliyyəti haqqında geniş bəhs edilməlidir ki, gələcək nəsillər belə qəhrəmanlarımızı tanısın. Baş leytenant Adil İbrahimli tutduqları mövqeyə hücum edən, sayca qat-qat çox olan düşmənin qarşısını almağa çalışırdı. O bilirdi ki, mövqeyi tərk etmək qeyri-mümkündür – ya şəhid olmaq, ya da mövqeyi qorumaq.
Yanındakı bütün döyüşçüləri geri çıxarır, özü isə tək qalır. Bir sutkadan artıq təkbaşına döyüşür. Düşmənin yüksək rütbəli zabitləri belə etiraf ediblər ki, “biz elə bilirdik, orada 20 nəfər azərbaycanlı döyüşür”. Adil təkbaşına 40-dan çox düşməni məhv edib və qəhrəmancasına şəhid olub. Bu, gələcək nəsillər üçün bir qəhrəmanlıq nümunəsidir.
– Sizin üçün “Zəfər” nə deməkdir – qazanılmış döyüş, yoxsa bir millətin yenidən özünə qayıdışı?
– Ümumiyyətlə, müharibələr fərqli olur. Tarixdə saysız-hesabsız müharibələr olub: haqlı, haqsız, müdafiə məqsədli və ya işğalçı müharibələr… Amma hər biri ədalətli deyil. Bizim müharibəmiz haqq-ədalətin bərpası idi. Biz haqq yolunda vuruşurduq.
1988-ci ilin fevralından başlayan torpaq iddiaları, faciələr, ilk şəhidlər… o vaxtdan xalqımızın ağrılı tarixi başladı. Analarımız ağlamağa başladı və bu gün də o göz yaşları tam qurumayıb. Bizim üçün “Zəfər” sadəcə bir döyüşün udulması deyildi. Bu, düşməni haqsız duruma salmaq, onu torpağımıza göz dikmək sevdasından əl çəkməyə məcbur etmək idi.
Zəfər – millətin yenidən özünə qayıdışı, özünü tapması, Babəklərin, Koroğluların, Şah İsmayılların nəvələri olduğumuzu xatırlatmaq idi. Biz məğrur xalqıq, torpağımıza göz dikənin burnunu sındırmağı bacarırıq. Bu zəfər tarixi ədalətin bərpası idi və bu, bizim nəslin üzərinə düşdü. Cənab Ali Baş Komandanımızın rəhbərliyi, xalqın birliyi, ordumuzun gücü ilə düşmənə layiqli cavab verdik. Bu zəfər bizim üçün yaşamaqdan da vacib idi. Biz canımızı qoyaraq bu zəfəri qazanmalı idik, çünki bu, bizim haqq yolumuz idi – dövlətimizə, torpağımıza uzanan əlləri kökündən kəsmək. Və biz Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etdik.
– Komandirlik bəzən səssiz qərar vermə sənətidir. Siz necə anlayırsınız ki, hansı an susmaq, hansı an danışmaq vaxtıdır?
– Komandirlik səssiz qərarvermə sənətidir, bu fikirlə razıyam. Amma mənə elə gəlir ki, komandir danışmalı, ruhlandırmalı və nümunə olmalıdır. Mən burada Vətən, millət, döyüş, şəhidlik haqqında danışıb əsgərləri irəli göndərib, özüm arxada dayansam – bu doğru olmaz. Komandir bir an susub düşünməyi bacarmalıdır, amma sonra “Bəli, biz bunun öhdəsindən gələcəyik!” deməlidir. Komandir ruhlandırmalı, bir addım öndə olmalı, əsgərləri ilə birlikdə döyüşməli, döyüş meydanında nümunə göstərməlidir. Susmaq anı isə döyüş bitdikdən, qələbə əldə edildikdən sonra gəlir. O zaman başqaları sənin haqqında danışırlar. Komandir yalnız bir halda danışmalıdır – o da qəhrəmanlıq nümunəsi göstərən döyüşçünün haqqını müdafiə etmək üçün. Sən bu xalq, vətən, torpaq uğrunda canını qurban vermiş şəhidin valideynlərinin əllərini öpərək onlara sizin oğlunuz belə qəhrəmandır deyərək danışmalısan.
– Hər liderin içində bir “ikinci səs” olur – şübhə, qorxu, vicdan. Siz o səslə necə davranırsınız – onu susdurursunuz, yoxsa dinləyirsiniz?
– Mən bunu təkcə liderlərə aid etmək istəməzdim. Hər bir insanın içində ikinci bir səs, bir duyğu var. Şübhə etmək bizim vəzifəmizdir. Yeri gələndə insan özündən də şübhə etməlidir. Hər şeyə şübhə ilə yanaşmalısan ki, dəqiqliyinə, dürüstlüyünə və etibarlılığına tam əmin olasan. Vicdan isə millət olaraq bizə xas bir hissdir. Şükürlər olsun ki, biz vicdanlı xalqıq. Bizim vicdanımız imkan verməz ki, haqsızlığa, ədalətsizliyə yol açaq.
Qorxu hissinə gəldikdə, onu müxtəlif cür izah edirlər. Kimisi deyir, qorxu qeyri-müəyyənlikdən, kimisi isə ümidin itirilməsindən doğur. Mən qorxunu özümə yaxın buraxmamağa çalışmışam. Amma etiraf edim: qorxmayan insan yoxdur. Qorxu bir növ ehtiyatın təminatçısıdır. Cəsurlar isə ona görə fərqlənirlər ki, qorxularını içlərində boğmağı bacarırlar. Mən də hər zaman bu hissi boğmağa səy göstərmişəm. Hər zaman düşünmüşəm: mən kimdən qorxmalıyam? Qarşımda olan döyüşçüdənmi? O mənim düşmənimdir. O, məndən qorxsun! O da silahlıdır, mən də! O da döyüşçüdür, mən də! Niyə mən qorxmalıyam?! Tabeçiliyimdə olanlara da hər zaman bu hissi aşılamağa çalışmışam. Bir sözlə, xüsusi təyinatlılar bu hisslərdən uzaq olan adamlardır. 44 günlük Vətən Müharibəsi bunun bariz nümunəsidir. Onlar qorxmadan qorxutmağı, qorxmadan öldürməyi bacaran oğullardır. Və torpağımıza girmiş yağı düşməni elə torpağımızda da məhv etdik. Qorxmadan, çəkinmədən üzərlərinə getdik və qalib gəldik. Bütün dünyaya sübut etdik ki, Azərbaycanın ərazisi toxunulmazdır, ordusu güclüdür və bu millət bir olduqda ona heç kim qalib gələ bilməz.
– Müharibədə itki qaçılmazdır. Amma bir komandir üçün itkilər yalnız rəqəm deyil, ad və yaddaşdır. O anlarda döyüşçülərin ruhunu bərpa etmək üçün onlara ilk nə deyirdiniz?
– Müharibə, qələbə də qurban tələb edir. Bütün şəhidlərimizə Allahdan rəhmət diləyirəm, qazilərimizə cansağlığı arzulayıram. Biz illərlə çiyin-çiyinə xidmət etdiyimiz, qardaş qədər doğma silahdaşlarımızı itirdik. Bu, bizə çox ağır təsir edirdi. Amma hamımızın dilində bir cümlə vardı: “Vətən sağ olsun!” – “Yeri gələrsə, mən də öləcəm, mən də şəhid olmağa hazıram.” Biz əslində kəfənimizi geyinib döyüşə girmişdik. Bir məqsədimiz vardı: Qarabağ azad olunmalıdır! O 44 gün ərzində itkilərin ağrısını dərindən hiss etmirdik. Amma müharibədən sonra… sıralarımızda o dostlarımızı görməyəndə bizə çox pis təsir edirdi…
Bir məqamı da deyim: döyüşə gedirsən, şəhid olursan, missiyan bitir. Amma sağ qalanlar hər bir şəhidlə bir dəfə də ölür. Mən hər bir şəhid yoldaşımın itkisi ilə bir dəfə ölmüşəm.
– Bəziləri deyir ki, ölümə bu qədər yaxın olan insan həyatın mənasını daha dərindən anlayır. Sizcə, müharibə həyatın mənasını aydınlaşdırır, yoxsa onu daha da sirrli edir?
– Məncə, müharibə həyatın mənasını aydınlaşdırmır. Müharibə sadəcə sənə “sən kimsən, niyə yetişdirilmisən, nə uğrunda ölməyə hazırsan” suallarını xatırladır.
Müharibə səni bir daha sınağa çəkir. O sənə göstərir ki, bu illər ərzində sənə öyrədilənlər, aşılananlar, ruhuna yazılan missiya indi həyata keçirilməlidir. Döyüşçü üçün əsas məqsəd ölmək deyil. Onun missiyası düşməni məhv edib qələbəni qazanmaqdır.
– O 44 gün sizi daha sərt etdi, yoxsa daha duyğusal?
– Mən 1999-cu ilin avqust ayından səngərdə zabit kimi xidmətə başlamışam. Hər gün düşmənin snayper fəaliyyətini görmüşəm, şəhid xəbəri eşitmişəm. 2002-ci ilin Yusifcanlı əməliyyatında, daha sonra 2014–2016-cı illərdə xüsusi təyinatlı əməliyyatlarda, döyüş tapşırıqlarında olmuşam. 2016-cı ilin aprel döyüşləri… O qədər itkilər, döyüşlər, pusqular, basqınlar gördük ki… Bizim duyğusal olmağa haqqımız yox idi. Biz sərtləşməli, bərkiməli, bişməli idik.
44 günlük müharibədə isə o illərin bütün ağrısı, bütün hazırlığı öz bəhrəsini verdi. Biz o müharibənin möhürünü vurduq.
– Əgər müharibə bir insan olsaydı və bu gün qarşınızda dayansaydı, ona nə deyərdiniz?
– Əgər müharibə bir insan olsaydı, mən hamıdan fərqli olaraq onun əllərindən öpərdim və deyərdim: “Nə yaxşı ki, sən gəldin!” 27 sentyabr 2020-ci ildə sən gəldin və biz özümüzü sübut etdik. Millət olaraq varlığımızı dünyaya göstərdik. Sən gəldin və biz Xocalının qisasını aldıq. Biz Babəkin, Şah İsmayılın nəvələriyik! Biz itirdiyimiz qardaşlar – Mühüd Orucov, Raquf Orucov, Allahverdilərin, Şamoların, Natiqlərin və minlərlə qardaş-bacılarımızın qisasını ala bildik, millətimizin alnındakı o ləkəni sildik.
– General-polkovnik Hikmət Mirzəyevin hansı qərarı və ya davranışı sizdə daha dərin və unudulmaz təəssürat yaratdı?
– Cənab general Azərbaycan xalqının əsl sərkərdələrindəndir. Vətəninə, millətinə layiq oğul, hərbçi, döyüşçü, lider – öndə gedən bir komandirdir! Mən 10 il onun tabeliyində olmuşam. Hətta yuxarı vəzifələrdə olsam da, həmişə özümü onun bir əsgəri hesab etmişəm. Çox vaxt özümü ona oxşatmağa və onun kimi bir komandir olmağa çalışmışam. 2014–2016-cı illərdə onun iclaslarında iştirak edəndə belə, özümü sanki müharibənin içində hiss edirdim. Çünki onun davranışı, tapşırıqları, danışıq tərzi elə idi ki, adama elə gəlirdi – “bir saatdan sonra müharibə başlayacaq.”
Onunla xidmət sanki müharibədəki kimidir. Bütün qərarları qələbəyə aparırdı. Xüsusilə noyabr ayının 4-ü günü Şuşa istiqamətində son tapşırıqlarını verəndə dediyi bir söz yaddaşımdadır: “Unutmayın, Şuşa kimindirsə, Qarabağ onundur!”
Bu sözün dəyərini isə iki gün sonra düşmənin etirafı ilə gördük. General Hikmət Mirzəyevin tapşırıq və planlamaları Şuşanın azad olunmasının əsasını qoydu və döyüşün müqəddəratını həll etdi. Ona böyük hörmətimiz var. Allah ona uzun ömür versin.
– 44 günün hər anı bir roman dəyərində idi. Amma o günlərdən birini bu gün də eyni canlılıqla xatırlayırsınızsa, o hansı andır? Həmin xatirədə nəyi heç kimə deməmisiniz, amma indi etiraf etmək istərdiniz?
– 44 günün hər anı mənim üçün unudulmaz bir roman, bir dastandır. Etiraf edim ki, oktyabrın 5-i günü cənab komandan Hikmət Mirzəyevdən bir tapşırıq aldım. Həmin tapşırıq ehtiyatda saxladığımız bir taborla bağlı idi. O tapşırıq həm son dərəcə məsuliyyətli, həm də döyüşün dönüş nöqtəsinə təsir edəcək qədər ağır idi. Həm də o döyüşdə gediş vardı, amma gəliş yox idi. Hamımız bunu belə bilirdik. Bir tabor və mən. Mayor Almuradov da taborun komandiri idi. Bunu dərk edirdik və canla-başla buna hazır idik. Artıq tam hazırlaşmışdıq, getmək üzrə idik.
Mənim qardaşımın oğlu da yaxınlıqdakı bölmələrdən birində döyüşürdü. Üstümüzdə telefon yox idi. Ümumiyyətlə, 44 gün ərzində mobil telefondan istifadə etməmişdim. Elə bir an gəlib çatmışdı ki, bilirdim səhər saat 06:30-da fəaliyyətə başlayıram. Bu isə 95 faiz sondur. Amma ürəyimdə istəklər vardı, bunu etiraf edirəm. İmkan tapıb qardaşım oğlu Coşqun Namazovu tapdım. Onların bölməsinin istiqamətinə getdim, komandirinə xahiş etdim. O da dedi ki, “döyüşdən çıxmışıq, hazırda döyüş qabiliyyətinin bərpası ilə məşğuluq”. Dedim, “Coşqunu bura göndər.” Coşqun gəldi. Mən orada ona vəziyyətin necə olduğunu deyə bilmədim, çünki çox gənc idi – cəmi 19 yaşı var idi. Nə onu ruhdan sala bilərdim, nə də istərdim ki, o düşünsün: “Əmim bilir ki, bu, sondur.” Mən ona bəzi tapşırıqlar verdim, bir növ vəsiyyət etdim. Amma elə etdim ki, nə o hiss etdi, nə də mən büruzə verdim. O anı unutmaq mənim üçün çox çətindir. Artıq bu, xatirəyə çevrilib. İndi də o, xidmətdədir, yaxşı döyüşçüdür. Onu görəndə hər dəfə düşünürəm ki, bu həyatda yeganə vəsiyyət etdiyim insan o olub.
– Bir Xüsusi Təyinatlı kimi, həyatını Vətən üçün riskə atan bir insan olaraq, siz valideynlərə – xüsusilə oğul böyüdən və hərbi xidmətə yola salanlara nə demək istərdiniz? Sizcə, bir övladda “vətənpərvərlik” hissi necə yetişir; tərbiyə ilə, yoxsa nümunə ilə?
– Mən bir Azərbaycan zabiti, əsgəri kimi bütün valideynlərə, xalqımıza üzümü tutub demək istəyirəm ki, övladlarınıza birinci və ikinci Qarabağ müharibələrindən nümunələr gətirin. O oğulların, qəhrəmanların adlarını övladlarınıza qoyun. Nağıllardakı kimi “mənim Məlikməmməd oğlum” deməyin, “Sən mənim Mübarizim, Poladım, Mühüdüm, Raqufum, Allahverdim, Adilimsən” deyin. Övladlarınızı onlara bənzədin.
Bu xalq tarix boyu igidlər, qəhrəmanlar, döyüşçülər yetişdirib. Tarix boyu bu xalqı öz oğulları qoruyub – güclü düşməndən də, zəif düşməndən də. İstəsəniz də, istəməsəniz də, o övladlar bu ruhda böyüyüblər və böyüyəcəklər də. Şükür olsun ki, bizim belə bir Vətənimiz, xalqımız var və biz belə bir müqəddəs coğrafiyada yaşayırıq. Biz həm müqəddəs, həm də əvəzsiz xalqıq. Bizim xalqımız kimi xalq bu dünyada yoxdur və olmayacaq da. Belə Vətən, belə millət uğrunda bir dəfə yox, yüz dəfə ölməyə dəyər.
Mən bir daha bu dünyaya gəlsəm, yenə bu peşəni seçərdim, yenə kəşfiyyatçı olardım, yenə müharibəyə gedərdim. Övladlarımızı Vətən ruhunda böyüdək, onları o qəhrəmanlar kimi yetişdirək. Səfərli Gündüz, Saleh Həsənov kimi oğullar olsunlar. Arzum budur ki, hər bir Azərbaycan oğlu döyüş əzmi, döyüş ruhu və Vətən, millət sevgisi ilə böyüsün.
– Hərbi formanı çıxardıqdan sonra mülki geyimdə güzgüyə baxanda nə hiss edirsiniz? Özünüzü eyni adam kimi görürsünüz, yoxsa döyüşdən sonra insan bir az başqa adam olur?
– Hərbi formanı əynimdən çıxardıqdan sonra mülki geyimdə ümumiyyətlə güzgüyə baxmaq istəmirəm. Mən özümü hərbi formanı geyinəndə daha xoşbəxt hiss edirəm. Ondan gözəl geyim tanımıram. Hərbi formamı, üzərindəki nişanları, o bayrağı sevirəm. Vətənimi, millətimi, bayrağımı sevdiyim qədər hərbi formamı da sevir və ona eyni dərəcədə hörmətlə yanaşıram. Deyirlər, insan yeddisində nədirsə, yetmişində də odur – çox doğru kəlamdır. Əsas odur ki, insan əynindəki formadan asılı olmayaraq, içindəki özünü tanıya bilsin.
Bir məsəli xatırladım: qaynar suya kartofu atırsan yumşalır, yumurtanı atırsan bərkiyir. Deməli, söhbət suda deyil, ora atılandadır. Yəni insan hansı şəraitdə olursa-olsun, öz vicdanına baxa bilməli, alnıaçıq yaşamalıdır. Mən kim olmuşam, kiməm, nə etmişəm və nəyi etməmişəm – əsas sual budur. Əgər insan bu suallara vicdanla cavab verə bilirsə, deməli, doğru yoldadır.
– Sizi tanıyanlar deyir ki, siz düşünən və oxuyan bir zabitsiniz. Bu illər ərzində hansı kitab və ya müəllif sizin düşüncə tərzinizi formalaşdırıb? Bəlkə də müharibədə elə bir cümlə olub ki, illərlə oxuduğunuz bütün kitabları xatırlatdı?
– Mən mütaliəni sevirəm. Klassik və bədii ədəbiyyata üstünlük verirəm. Orta məktəbdən başlayaraq çox kitab oxumuşam. Hər bir yazıçı və müəllifin əsərinə onun gözü ilə baxmağa, onun kimi dəyərləndirməyə çalışmışam.
Kitab müqəddəsdir. Oxumaq gözəl şeydir, amma oxuduğuna da düzgün və ədalətli qiymət verməyi bacarmaq lazımdır. Son illər ən çox Elxan Elatlının əsərlərini oxumuşam. Bəzi fikirləri ilə razılaşmasam da, ümumilikdə çox dəyərli yazardır. Qələminə qüvvət!
Müharibədə isə bir an oldu ki, oxuduğum bütün kitabları mənə bir cümlə xatırlatdı. Komandirim general Zaur Cavanşir bir tapşırıq verəndə dedi: “Eldəniz, diqqətli ol. Bu təlim deyil. İkinci şansımız yoxdur.”
Bu söz üzərində çox düşündüm. Gör nə qədər dərin və əhəmiyyətli fikirdir. Həqiqətən də bizdə ikinci şans yox idi. Bu, təlim deyildi – bu, reallıq idi. Reallıqda isə səhvə yol vermək olmaz. Elə komandirlərim, döyüş yoldaşlarım, silahdaşlarım olduğu üçün qürur duyuram.
– İndi, illər sonra, sükut içində bir vaxtlar döyüşdüyünüz torpaqlara baxanda, ürəyinizdə hansı sual doğulur ki, hələ cavabını tapa bilməmisiniz?
– Torpaqlarımız işğaldan tam azad ediləndən sonra hələ hərbi xidmətdə idim və həmin torpaqlarda, rayonlarda və kəndlərdə olur, onları qarış-qarış gəzirdim. Mən Azərbaycanımızı, Qarabağımızı çox sevirəm; yəni hər qarışı ilə nəfəs alıram. Ordu sıralarından tərxis olunduqdan sonra da o torpaqları qarış-qarış gəzməyə böyük üstünlük vermişəm. Həmin vaxt mənəvi rahatlıq tapıram, bir az sakitləşirəm, şəhid döyüşçülərimizi düşünür və dualar oxuyuram. Hiss edirəm ki, onların ruhları şaddır. Bu qədər əsrarəngiz, gözəl torpaqların düşməndə qalması haqq deyildi. Bunun üçün biz bir millət olaraq hamımız öz canımızdan keçməyə hazır olmalıydıq. Hazır olduq da!
Amma mənim cavabını tapa bilmədiyim suallar da var. Məsələn, Laçınla Kəlbəcərin sərhəddində Dəvəgözü dağı, Sərçəcik və Keyti dağı, Sərasər, Gömür dağı var. Zod aşırımının yanında qızıl mədənləri yerləşir. Oralarda olmuşam. Və oradan baxdıqca yenə də bizim əzəli torpaqlarımız, dədə-baba yurdumuz görünür; baxanda dərindən köks ötürürük. Bizim bədbəxtliyimiz odur ki, hər tərəfdən öz torpağımızla sərhədik. O yüksəkliklərdən baxanda Göyçə mahalı, Göyçə gölü görünür. Şişqaya, Pəmbəkdən tutmuş Şəfəqə, Nəriman kəndə, Zod, Şorcalara qədər görünür. Digər dağlardan baxanda isə Dərələyəz, Cermuk görünür. Düz Naxçıvanla sərhədə qədər olan dağlar, Qafan, Gorus, Sisyan görünür. Elə bil ovcunun içindədir. Baxanda bir sual yaranır: Allah bizə bir daha o şansı verəcəkmi? Bir daha bu 44 Günlük müharibədəki şəraitdən bizə qismət olacaqmı ki, biz bu əzəli torpaqlarımızı da azad edək?
Nizami Gəncəvi yaradıcılığında qadın obrazlarının müasir interpretasiyası
Azərbaycan klassik ədəbiyyatının ən qüdrətli nümayəndələrindən olan Nizami Gəncəvi yaradıcılığı yalnız poetik gözəlliyi ilə deyil, həm də yaratdığı kamil insan obrazları ilə seçilir. Bu obrazlar arasında qadın qəhrəmanlar xüsusi yer tutur. Nizami qadını sadəcə məhəbbət obyekti kimi deyil, düşünən, qərar verən və cəmiyyətə təsir edən güclü şəxsiyyət kimi təqdim edir. Müasir dövrdə bu obrazlara yenidən baxmaq onların nə qədər aktual və qabaqcıl olduğunu göstərir.
Nizami Gəncəvi yaradıcılığının ilk böyük poeması olan “Sirlər xəzinəsi” digər əsərlərindən fərqli olaraq süjet xəttindən çox, didaktik-fəlsəfi məzmunu ilə seçilir. Bu əsərdə konkret və geniş təsvir olunan qadın qəhrəmanlar az olsa da, qadın obrazı müxtəlif hekayələr, rəvayətlər və ümumiləşdirilmiş bədii təsvirlər vasitəsilə təqdim olunur. Nizami burada qadını daha çox mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı, əxlaq və kamillik nümunəsi kimi təqdim edir. Əsərdə qadın obrazı ilk növbədə ana timsalında yüksək dəyərləndirilir.
Ana obrazı mərhəmət, qayğı, sədaqət və saf məhəbbətin simvolu kimi təqdim olunur. Nizami üçün ana yalnız övlad böyüdən bir insan deyil, həm də cəmiyyətin mənəvi əsaslarını formalaşdıran müqəddəs varlıqdır. Müasir interpretasiyada bu yanaşma qadının ailə daxilindəki rolunun yüksək qiymətləndirilməsi ilə yanaşı, onun tərbiyəvi və sosial funksiyasının da ön plana çəkilməsi kimi dəyərləndirilə bilər. “Sirlər xəzinəsi”ndə qadın həm də sədaqət və iffət rəmzi kimi çıxış edir. Şair qadının mənəvi saflığını onun ən böyük gözəlliyi kimi təqdim edir və zahiri gözəllikdən daha çox daxili paklığa üstünlük verir. Bu baxımdan qadın obrazı yalnız estetik deyil, etik kateqoriya kimi də çıxış edir. Nizami qadının daxili aləmini saf və kamil göstərməklə insanın mənəvi yüksəlişində qadının rolunu vurğulayır. Əsərdə diqqət çəkən digər məqam qadının müdriklik və nəsihətverici xüsusiyyətlərə malik olmasıdır. Nizami bəzi hekayələrdə qadını ağıl və uzaqgörənlik sahibi kimi təqdim edir. O, doğru yol göstərən, səhvlərdən çəkindirən və insanı mənəvi kamilliyə yönəldən bir qüvvə kimi çıxış edir. Bu isə qadının yalnız hissiyyatla deyil, eyni zamanda dərin düşüncə ilə də əlaqəli olduğunu göstərir.
Nizami Gəncəvi bəzi nümunələrdə qadın obrazı vasitəsilə mənfi xüsusiyyətləri də tənqid edir. Bu hallarda qadın obrazı simvolik xarakter daşıyır və daha çox insanın nəfsini, zəifliyini və dünyəvi aludəçiliyini ifadə edir. Lakin bu yanaşma konkret qadınlara deyil, ümumilikdə insan təbiətində mövcud olan mənfi cəhətlərə yönəlmişdir. Müasir baxış bu cür obrazları gender məsələsi kimi deyil, etik və fəlsəfi simvolika kimi qəbul etməyi tələb edir.
“Sirlər xəzinəsi”ndə qadın obrazlarının spesifik fərdi portretlərdən çox, ümumiləşdirilmiş şəkildə təqdim olunması əsərin ideya istiqaməti ilə bağlıdır. Bu əsərdə əsas məqsəd konkret hadisələri təsvir etmək deyil, insanı mənəvi cəhətdən tərbiyə etməkdir. Bu səbəbdən qadın obrazı da fərdi xüsusiyyətlərdən çox, ümumbəşəri dəyərlərin ifadəsinə çevrilir. Nizami Gəncəvi “Sirlər xəzinəsi” əsərində qadın obrazları klassik ədəbiyyatda rast gəlinən ənənəvi çərçivəni aşaraq daha geniş mənəvi və fəlsəfi məna kəsb edir. Bu obrazlar vasitəsilə şair insanın daxili aləmini, onun əxlaqi keyfiyyətlərini və kamilləşmə yolunu təsvir edir. Qadın burada həm ana, həm müdrik nəsihətçi, həm də mənəvi saflığın simvolu kimi çıxış edir.
Müasir interpretasiya göstərir ki, bu obrazlar bu gün də aktuallığını itirmir. Qadının tərbiyəedici rolu, onun mənəvi dəyərlərin qoruyucusu kimi təqdim olunması və cəmiyyətin inkişafında oynadığı rol bu gün də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda, qadın obrazının bəzi hallarda simvolik şəkildə mənfi xüsusiyyətlərin daşıyıcısı kimi təqdim olunması insan təbiətinin mürəkkəbliyini açmaq baxımından maraqlı bədii üsul kimi qiymətləndirilə bilər. Nizami Gəncəvi bu əsərində qadını yalnız bir obraz kimi deyil, bütöv bir mənəvi sistemin tərkib hissəsi kimi təqdim edir. Bu isə onun yaradıcılığının dərinliyini və çoxqatlı məzmununu bir daha təsdiqləyir. “Sirlər xəzinəsi”ndəki qadın obrazları oxucunu düşündürən, ona mənəvi istiqamət verən və insanın özünü dərk etməsinə kömək edən mühüm bədii vasitə kimi bu gün də öz dəyərini qoruyub saxlayır.
Şairin “Xosrov və Şirin” əsərində yaratdığı Şirin obrazı Nizami qadınlarının ən parlaq nümunələrindəndir. Şirin yalnız gözəl qadın deyil; o, müstəqil iradəyə malik, öz seçimlərini edən və sevgi uğrunda mübarizə aparan bir şəxsiyyətdir. Müasir interpretasiyada Şirin obrazı qadın azadlığının və öz taleyinə sahib çıxmağın simvolu kimi qiymətləndirilə bilər. O, sevgi münasibətlərində passiv deyil, əksinə, aktiv mövqe tutur və bu xüsusiyyəti ilə bugünkü qadın modelinə uyğun gəlir.
Nizaminin “İsgəndərnamə” əsərində təqdim etdiyi Nüşabə obrazı isə qadın müdrikliyinin və siyasi uzaqgörənliyin təcəssümüdür. Nüşabə yalnız bir hökmdar kimi deyil, həm də diplomatik bacarığı, ağlı və tədbirliliyi ilə seçilən bir qadındır. O, İsgəndər kimi qüdrətli bir hökmdarla qarşılaşmada öz ləyaqətini və zəkasını qoruyur. Müasir baxış bu obrazı qadın liderliyinin, idarəçilik qabiliyyətinin və intellektual gücünün simvolu kimi dəyərləndirməyə imkan verir. Bu isə göstərir ki, Nizami qadını yalnız ailə çərçivəsində deyil, ictimai-siyasi müstəvidə də aktiv bir qüvvə kimi görürdü.
“Leyli və Məcnun” əsərində isə diqqət yalnız Leyli obrazı ilə məhdudlaşmır. Burada Leylinin anası da mühüm psixoloji və sosial funksiyanı yerinə yetirir. O, ənənəvi cəmiyyətin qaydalarını təmsil edən bir obraz kimi çıxış edir. Leylinin anası qızının taleyinə təsir edən qərarlarda iştirak edir və onu cəmiyyətin qəbul etdiyi normalara uyğun yönləndirməyə çalışır. Müasir interpretasiyada bu obrazı bir tərəfdən qoruyucu ana, digər tərəfdən isə sosial stereotiplərin daşıyıcısı kimi qiymətləndirmək mümkündür. Bu isə ana obrazının daxili ziddiyyətlərini üzə çıxarır: o, həm övladını qorumaq istəyir, həm də cəmiyyətin sərt qanunlarına tabe olur.
Nizami yaradıcılığında qadın obrazlarının bu cür çoxşaxəli təqdimatı onların müasir dövrdə də аktual qalmasını təmin edir. Şirin azadlıq və sevgi uğrunda mübarizəni, Nüşabə müdriklik və liderliyi, Leylinin anası isə cəmiyyət və fərd arasında olan ziddiyyətləri təcəssüm etdirir. Bu obrazların hər biri bu gün də müxtəlif sosial və psixoloji kontekstlərdə yenidən dəyərləndirilə bilər.
Nizami Gəncəvi yaradıcılığının ən parlaq nümunələrindən biri olan “Yeddi gözəl” əsəri yalnız süjet zənginliyi ilə deyil, həm də təqdim etdiyi simvolik və dərin məzmunlu obrazlar sistemi ilə diqqət çəkir. Bu əsərdə qadın obrazları xüsusi yer tutur və onlar yalnız estetik gözəlliyin təcəssümü deyil, həm də müxtəlif mədəniyyətlərin, mənəvi dəyərlərin və fəlsəfi ideyaların daşıyıcısı kimi təqdim edilir. Əsərin mərkəzində duran yeddi gözəl – müxtəlif ölkələri təmsil edən şahzadələr – zahiri gözəllikdən daha çox daxili aləmləri, dünyagörüşləri və söylədikləri hekayələrlə seçilirlər. Hər bir gözəl fərqli rəngli günbəzdə yerləşdirilir və bu rənglər onların xarakterini, mənəvi dünyasını və təqdim etdikləri ideyanı simvolizə edir. Bu baxımdan Nizami qadını yalnız fərdi obraz kimi deyil, ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısı kimi təqdim edir. Hind gözəli ehtirası, həyat enerjisini və insanın daxili istəklərini simvolizə edir. Onun danışdığı hekayə daha çox hiss və duyğuların ön planda olduğu bir dünyanı əks etdirir. Bu obraz müasir interpretasiyada insanın instinktiv tərəflərinin və emosional azadlığının ifadəsi kimi qəbul edilə bilər. Rum (Bizans) gözəli isə daha çox ağıl, nizam-intizam və məntiqi düşüncə ilə əlaqələndirilir. Onun hekayəsində həyatın daha ölçülü-biçili tərəfləri, insanın özünü idarə etmə bacarığı ön plana çıxır. Bu obraz qadının intellektual gücünü və rasional düşüncə qabiliyyətini təcəssüm etdirir. Slavyan gözəli sadəlik, təmizlik və səmimiyyətin simvoludur. Onun təqdim etdiyi dünya daha saf və təbii münasibətlər üzərində qurulub. Müasir baxışla bu obraz insanın daxili saflığını və mənəvi təmizliyini qorumağın vacibliyini vurğulayır. Məğrib (Qərb) gözəli isə həyatın cazibədarlığını, gözəllik və zahiri parlaqlığın insan üzərində təsirini əks etdirir. Bu obraz vasitəsilə Nizami zahiri gözəlliklə daxili dəyərlər arasındakı tarazlıq məsələsini gündəmə gətirir. Çin gözəli incəlik, sənətkarlıq və estetik zövqün daşıyıcısıdır. Onun obrazında harmoniya, gözəlliyin dərin mənası və ruhun incəliyi əks olunur. Bu, qadının yaradıcı və estetik tərəfinin ön plana çəkilməsidir. Xarəzm və İran gözəlləri isə sədaqət, müdriklik və mənəvi kamillik kimi xüsusiyyətləri təcəssüm etdirirlər. Onların hekayələrində həyat təcrübəsi, səbir və düzgün seçim etmə kimi dəyərlər ön plana çıxır. “Yeddi gözəl” əsərində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də odur ki, qadınlar burada yalnız gözəllik simvolu deyil, həm də müəllim rolunda çıxış edirlər. Onlar hökmdar Bəhram Gura hekayələr vasitəsilə həyatın mənasını, insanın kamilləşmə yolunu və düzgün davranış prinsiplərini öyrədirlər. Bu isə qadının maarifləndirici və yönləndirici rolunu ön plana çıxarır.
Müasir interpretasiyada bu qadın obrazları müxtəlif psixoloji tiplər, fərqli mədəni kimliklər və insan xarakterinin çoxşaxəli tərəfləri kimi dəyərləndirilə bilər. Nizami bu əsərdə qadını təkcə fərdi varlıq kimi deyil, həm də insanın özünü tanıma yolunda qarşılaşdığı mənəvi mərhələlərin simvolu kimi təqdim edir. Nizami Gəncəvi “Yeddi gözəl” əsərində qadın obrazları bədii təxəyyülün məhsulu olmaqla yanaşı, dərin fəlsəfi məna daşıyır. Bu obrazlar vasitəsilə şair insanın daxili dünyasını, onun zəif və güclü tərəflərini, mənəvi axtarışlarını və kamilləşmə yolunu təsvir edir. Hər bir gözəl fərqli bir həqiqətin, fərqli bir həyat dərsinin daşıyıcısıdır. “Yeddi gözəl” əsərindəki qadınlar yalnız ədəbi qəhrəman deyil, həm də düşüncə və ideya simvollarıdır. Onların müasir interpretasiyası göstərir ki, Nizami yaradıcılığı bu gün də aktualdır və insanın özünü dərk etməsi prosesində mühüm rol oynayır. Qadın obrazlarının bu cür çoxşaxəli təqdimatı isə Nizaminin sənətkarlıq qüdrətini və onun insan psixologiyasını dərindən anlama bacarığını bir daha təsdiqləyir.
Nizami Gəncəvi qadın obrazlarını yalnız dövrünün deyil, bütün zamanların qəhrəmanları kimi yaratmışdır. Onların müasir interpretasiyası isə göstərir ki, klassik ədəbiyyat yalnız keçmişin mirası deyil, həm də bu günün düşüncə və dəyərlər sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayan canlı bir mənbədir. Nizami Gəncəvi yaradıcılığında qadın obrazları yalnız estetik gözəlliyin və romantik duyğuların ifadəsi deyil, eyni zamanda dərin ictimai, fəlsəfi və psixoloji məzmun daşıyıcısıdır. Şairin yaratdığı Şirin, Nüşabə və Leylinin anası kimi obrazlar müxtəlif xarakter və mövqeləri təmsil etsələr də, onları birləşdirən əsas cəhət qadının gücünü, təsir imkanlarını və cəmiyyət daxilindəki mürəkkəb rolunu əks etdirməsidir. Şirin obrazında qadının azad seçim hüququ, sevgi uğrunda mübarizə əzmi və fərdi iradəsi ön plana çıxır. O, öz taleyini başqalarının iradəsinə tabe etməyən, əksinə, həyat yolunu özü müəyyənləşdirən bir şəxsiyyət kimi müasir dövrün qadın idealına yaxınlaşır. Nüşabə isə qadının yalnız emosional deyil, həm də intellektual və siyasi gücünü təcəssüm etdirir. Onun obrazı göstərir ki, qadın idarəçilikdə, qərarvermədə və dövlətçilik məsələlərində də mühüm rol oynaya bilər. Bu baxımdan Nüşabə obrazı bu gün də qadın liderliyinin simvolik ifadəsi kimi aktuallığını qoruyur. Leylinin anası isə daha mürəkkəb və ziddiyyətli bir obrazdır. O, bir tərəfdən ana qayğısını və övlad sevgisini təmsil edir, digər tərəfdən isə cəmiyyətin sərt qanunlarının daşıyıcısına çevrilir. Bu obraz vasitəsilə Nizami fərd və cəmiyyət arasındakı toqquşmanı, ənənə ilə hisslərin mübarizəsini incə şəkildə təqdim edir. Müasir baxış bu obrazı yalnız mənfi və ya müsbət çərçivədə deyil, daha çox sosial-psixoloji reallığın aynası kimi dəyərləndirməyə imkan verir. Bu qadın obrazlarının müasir interpretasiyası onu göstərir ki, klassik ədəbiyyat zamandan kənar bir dəyərə malikdir.
Nizaminin yaratdığı qadınlar bu gün də aktual olan məsələləri — qadın azadlığı, gender bərabərliyi, fərdi seçim hüququ, cəmiyyət təzyiqi və mənəvi dəyərlər kimi mövzuları özündə ehtiva edir. Bu isə klassik irsin yalnız keçmişin yadigarı deyil, həm də bu günün və gələcəyin düşüncə mənbəyi olduğunu təsdiqləyir.
Nizami Gəncəvi yaradıcılığına müasir prizmadan yanaşmaq yalnız ədəbi təhlil deyil, həm də ictimai düşüncənin inkişafına xidmət edən mühüm bir yanaşmadır. Onun qadın obrazları vasitəsilə irəli sürdüyü ideyalar bu gün də insanı düşündürür, müzakirəyə sövq edir və cəmiyyətin daha ədalətli, daha bərabər və daha humanist istiqamətdə inkişafına töhfə verir. Bu baxımdan Nizami irsi daim öyrənilməli, yenidən oxunmalı və hər dövrün baxış bucağından yenidən dəyərləndirilməlidir.
Könül Bünyadzadənin “Sufi fenomenologiya” (II cilddə) kitabının təqdimatı keçirilib
Bu gün Prezident kitabxanasında tanınmış filosov alim, Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun İslam fəlsəfəsi şöbəsinin müdiri, AMEA-nın müxbir üzvü Könül Bünyadzadənin “Sufi fenomenologiya” (II cilddə) kitabının təqdimatı keçirildi.
İlk olaraq qeyd edim ki, kitabın elmi, ədəbi zəhmətindən göründüyü kimi, müəllif əsər üzərində uzun illər işləyərkən xeyli mənbələri araşdırmış, özünün fəlsəfi yanaşmalarını müqayisələr məcmusunda tədqiqat müstəvisinə gətirərək, ortaya mükəmməl, sanballı nəşr qoymuşdur.
Tədbiri giriş sözü ilə açan Prezident kitabxanasının direktoru, prof. Afət Abbasova kitab haqqında özünün maraqlı fikir və mülahizələrini açıqladı. Kitabın müəllifi Könül Bünyadzadə əsər üzərində işlədiyi zaman çoxlu sayda məxəzlərdə rastlaşdığı elmi baxışlara münasibətindən və digər maraqlı məqamlardan söz açdı.
Tədbirdə görkəmli elm xadimlərindən akademik, AMEA-nın vitse prezidenti İradə Hüseynova, Milli Məclisin deputatı, Fəlsəfə doktoru Fazil Mustafa, BDU-nun dosenti Qəmər Mürşüdlü və AMEA Əlyazmalar İnstitutunun dosenti Şəhla Məcidova (kitabın rəyçiləri), AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun “Qərbi Azərbaycan tarixi” şöbəsinin müdiri Cəbi Bəhramov, Əməkdar jurnalist, Tahir Talıblı, eləcə də AMEA-nın digər əməkdaşları kitabın Azərbaycan Fəlsəfə tarixində yeri və rolu, milli dəyərləri ətrafında maraqlı fikirlər səsləndirdilər.
Müzakirələr səmimi söhbətlərin müşayiətilə kitabxananın İncəsənət ədəbiyyatı zalında, çay süfrəsi ətrafında da davam etdirildi.
Belə bir maraqlı tədbirin təşkili və yüksək səviyyədə keçirilməsində böyük zəhməti olan Prezident kitabxanasının direktoru, prof. Afət xanım Abbasovaya və zəhməti keçən əməkdaşlara sayğılarımız sonsuzdur…
“Bir gün biz kâfirleri yine çöllerin öbür tarafına atacağız. Sayıları Taklamakan Çölü’ndeki kum taneleri kadar olsa bile (Böke Batur).” Osman Batur 20. yüzyılda Çin’e karşı en büyük mücadeleyi vermiş halk efsanelerinden ve Asya’nın son büyük özgürlük savaşçılarındandır.
Bütün hayatı boyunca Moğollarla, Ruslarla ve Çinlilerle mücadele etmiştir.
1940’lı yıllarda Çin baskılarla silahların bırakılması ister.
Altay Kartalı namı işte tam da bu günlerde ortaya çıkar.
Halk önce Osman Batur’un silahların bırakılmaması düşüncesine karşı çıkar …fakat zaman geçtikçe ne kadar haklı olduğu anlaşılır .. ve birçok genç onun yanına zulme direnmeye gider.
Osman Batur ve mücahit arkadaşları gittikçe büyüyen bir güç olarak Çin devletini tehdit eder hale gelir.
Güçlenir ve kahramanlaşırlar.
Çünkü ‘dua’yla çıkmışlardır yola. Çin zulmüne isyan bayrağı açtığı günlerde annesi şöyle dua etmiştir arkasından:
“Ben oğlumu bu günler için doğurdum. Çinliler asırlardır koyun boğazlar gibi biz Türk’leri öldürüyorlar. Bizim canımız, bizden önce ölenlerin canından daha kıymetli değildir. Bizden sonrakilerin yaşaması için oğlum, ben ve diğer çocuklarım ölmeye hazırız.”
Kızıl Çin’e kan kusturan Osman Batur ve arkadaşlarının mücadelesi, …1943 yılında Altaylardan bütün Çinlilerin temizlenmesiyle sonuçlanır.
Altay Türkleri artık bağımsız olmuşlardır.
Altay Geçici Halk Cumhuriyeti Başkanlığı’na seçilen Batur, …2 yıl sonra Tanrı Dağları’nın kuzeyindeki Doğu Türkistan Kazak Türkleri’nin yaşadığı yerleri de Çin işgalinden kurtarır.
Çinliler, halkın gözünü korkutmak için uçaklardan broşür atarlar.
“Osman’ı terk edin, …onunla olanlar Osman’ın yanına, …hükümetin yanında olanlarsa hükümetin tarafına geçsin. Osman’ı yakalayacağız ve yanındakilerle birlikte cezalandıracağız”
yazan broşürlerle Osman Batur’u yalnızlaştırmaya çalışan Çin elbette o zaman bunda başarılı olamamıştır.
1951 Şubat ayında yine bir Çin hücumu sonrasında …Batur’un kızı Azapay ve birçok Türk kadını Çinliler tarafından esir edilir.
Bu olayın neticesinde Osman Batur tarihte eşine az rastlanacak bir cesaretle … tek başına Çin’e hücum eder …ve 200 kişilik bir askerî birliğe tek başına kafa tutar.
Askerlerin birçoğunu öldüren Batur, cephanesinin bitmesiyle birlikte … 17 Şubat’ı 18 Şubat’a bağlayan gece yakalanır ve Çin’in eline esir düşer.
Tarihler 29 Nisan 1951’i gösterdiğinde Osman Batur’un idam günü gelmiştir.
Devrim hükumetine karşı olmak suçundan idam cezasına çarptırılan Batur …iki aylık işkence sürecinden sonra … şehit olacağı son gün de işkence edilerek …kurşuna dizilmek üzere meydana çıkarılmıştır.
Kulakları ve kolları kesilen Batur’un …Çinlilere ne denli acı ve kayıp verdirdiği ona karşı yapılan muameleden net olarak anlaşılır.
Silahlar havaya kalkar ve Çin askerleri ateşe başlar. Son asrın en büyük kahramanı Osman Batur önce dizlerinin üstüne düşer, …sonra da secde eder vaziyette alnı yerde öylece kalır.
Tarihin gördüğü son kahramanlardan biri de böylece şehit düşer.
Çin ve Rus işgalcilerine karşı Doğu Türkistan’ın bağımsızlığı için mücadele eden ….ve bu uğurda naaşına bile işkence edilen Osman Batur’u şehadetinin 75. yıl dönümünde saygı ve rahmetle anıyoruz.
O, dağlar oğludur, təbiət oğludur, bəşər oğludur. Gözlərini dünyaya açanda dağ görüb, gözəllik görüb, saflıq görüb. Göz yaşı kimi dumduru, buz kimi soyuq, büllur bulaqlardan su içib. Təbiətə, saflığa, şəffaflığa vurulub. İllər bir-birini əvəz etdikcə onun ilk sevgi payına – ana sevgisinə yurd sevgisi, təbiət sevgisi, Vətən sevgisi, insanlıq sevgisi də əlavə olunub, bəşər sevgisinə çevrilib. Elə həyatın sirlərini dərk etməyə başladığı yeniyetmə çağlarından onun balaca ürəyi bütün bəşəri sevgilərin yurdu, obası, ocağı, daimi məskəni olub. O, gözəllik vurğunudur, insanlıq vurğunudur, bəşər vurğunudur. O, həmişə yaxşıların yaxşısını axtarır, yaxşıların yaxşısına dəyər verir, hər şeyin, hər kəsin daha yaxşı olmasını arzulayır. Əgər Tanrının yaratdığı gözəl bir çiçək görürsə, ona qulluq edir, daha da böyüməsinə, daha da əsrarəngiz, daha da ətirli olmasına çalışır. Qoy bu gözəlliyi başqaları da görsün, ətrindən feyziyab olsun, deyir… Bu yaxınlarda “YouTube” -də bir video-çarxa rast gəldim. Mövzu belə idi: “Gözəgörünməz bir zərrə olan atom bu qədər böyük enerjini necə yarada bilir?” Doğru sualdır, deyilmi? Möcüzədir, deyilmi? Bəs yumruq böyda kiçicik bir ürəyin bəşəri sevgisi möcüzə deyilmi?.. Şişirdilmiş müqayisədir? Niyə ki? Məgər atomun parçalanaraq yüksək enerji yaratmasını insan zəkası kəşf etməyibmi?.. O, şairdir, jurnalistdir, pulisistdir… bununla bitdimi? Əlbəttə, yox! O, həm də yorulmaq bilməyən ictimaiyyətçidir, təşkilatçıdır, natiqdir, yaxşıların yaxşısını etmək üçün bilik və bacarığını bütünlüklə ortaya qoyandır. Öz sözləri ilə desək: aydınımızdır.
Onu tanıdığım ilk gündən belə görmüşəm – o, hər yerdədir və hər yerdə öndədir. Təbii ki, söhbət dəyərli dostumuz, bu yaxınlarda mənalı, bəhrəli ömrünün 65 ilini başa vuracaq Tapdıq Əlibəylidən gedir. Qayıdıram yuxarıda söylədiyim fikirlərə aydınlıq gətirməyə. Yaradıcılığı barədə az sonra… Yeri gəlmişkən, o, öz fəaliyyəti və nailiyyətləri barədə danışmağı sevmir. Bu yaxınlarda, bir təsadüf nəticəsində öyrəndim ki, T.Əlibəyli Türk Ağsaqqalları Arasında Əlaqələrin İnkişafi İctimai Birliyi (#TAİB) İdarə Heyətinin üzvüdür və təşkilatın sayılıb-seçilənlərindəndir. Yenə də yeri gəlmişkən: T.Əlibəyli şair, publisist, tənqidçidir. “Konstitusyia” qəzetinin, “Heyrət” dərgisinin təsisçisi və baş redaktoru, AYB-nin, AJB-nin üzvü, “Qızıl qələm” mükafatı laureatı, Prezident təqaüdçüsüdür. Bu yaxınlarda onun redaktoru olduğu, həkim-şair Hacı Çingiz Ərəblinin dini mövzuda yazdığı, yüksək tərbiyəvi əhəmiyyət yükü daşıyan “Eşqnamə” kitabının təqdimat mərasiminin aparısı kimi yüksək intellekt sahibi olduğunun, güclü yaddaşa, dərin tarixi biliyə və natiqlik qabiliyyətinə malik olduğunun bir daha şahidi oldum. …Ötən əsrin sonları tariximizə qanlı-qadalı günləri ilə, 1987-ci ildən başlayaraq erməni faşizminin xalqımızın başına gətirdiyi vəhşiliklərlə, “20 Yanvar” faciəsi ilə, “Xocalı Soyqırımı” ilə, torpaqlarımızın işğalı ilə, bir milyondan artıq soydaşlarımızın min illərdən bəri sahib olduqları ev-eşiklərindən, yurd-yuvalarından didərgin salınmaları ilə, yüzlərlə günahsız insanların amansızcasına qətlə yetirilməsi ilə yazıldı. Torpaqlarımız şəhid qanları ilə yuyuldu… Eləcə də bu hadislərin fonunda son iki əsrdə həsrətində olduğumuz müstəqilliyimizi əldə edə bildik. Vətənə, xalqa bütün varlığı ilə bağlı olan, ömrünün cavan, qaynar çağlarını yaşayan Tapdıq Əlibəyli də bu proseslərin – Milli Azadlıq Hərəkatının öncüllərindən biri oldu, qələmi süngüsü oldu, damarlarından axan qanı mürəkkəbi… elə bu ağrılı-acılı hadisələrin axarında həm də “vətəndaş-şair” oldu… Tapdıq Əlibəyli yaradıcılığı da məhz yuxarıda sadaladığım və sadalaya bilmədiyim digər milli, bəşəri dəyərlərdən bəhrələnib. O, qələmini rəngarəng mövzularda uğurla sınamaqla olduqca məhsuldar bir yaradıcılıq yolu keçib.
Araz ayırsa da o tay, bu taya- Təbrizli, Bakılı Azərbaycana… Bu ellər bağlıdır bir kökə, soya, Əsil-nəcabətim bəlli cahana!-
deyən şair Vətən, millət, ədalət sevgisinin zirvəsində durduğunu bir daha sübut edir. Əslində Arazın bu ayrılıqda heç bir günah sahibi olmadığını hamı bilir. Amma, şair məhz bu məqamı önə çıxarmaqla tariximizə xəyanət edənlərə qarşı savaş açır, etiraz səsini ucaldır. O, Azərbaycanı o taylı bu taylı- bütöv görür, bu bütövlüyün uzaqda olmadığına öz varlığı kimi inanır. Bu yolda qarşımıza həmişə sədd çəkməkdə olan İranın irticaçı rejimini isə cəsarətlə ifşa etməkdən çəkinməyir:
Qəlbdə şeytan, əldə Quran, “Hay”a həyan olan İran, Başı duman başda duran Fətva verir din adından…
Birinci Qarabağ savaşı bütün digər vətənpərvər ədiblərimiz kimi Tapdıq Əlibəyli yaradıcılığında da xüsusi bir iz buraxıb. Onun incə, həssas qəlbi o hadisələrə biganə qala biməzdi axı… qalmadı da. Bu baxımdan “Qanına qəltan Xocalı” poemasını qəlbinin süzgəcindən keçirərkən şair hansı hissləri yaşayıb görəsən?!
Dünya “zor dilində” danışır yenə, Min il də, yüz il də əvvəl beləymiş… Həqiqət gör necə düşüb düyünə, Ədalət libasın şər geyinərmiş.
Təəssüf! Çox təəssüf! Ancaq, bu belədir, bu həqiqətin şəffaf, masksız üzüdür. Şair də bunu söyləyir, ürək ağrısı ilə hayqırır. Bu hayqırtı həm də bizi tarixin acı həqiqətlərindən ibrət dərsi almağa səsləyir. “Qalxaq ayağa, toparlanaq, ədalətin libasını şərin murdar simasından qoparaq, onu olduğu kimi- çılpaqlığı ilə aləmə göstərək!”- deyir.
Tarix unutqanlıq xoşlamır, qardaş, Hələ ki bitməyib son döyüş, savaş. Xocalı harayı zamanla çağdaş… Əsrın müsibəti – Xocalı səsi!..
Necə düşünürsünüz? Zamanında belə misralar yaranmasaydı unutqanlıq böhranından yaxa qurtara bilərdikmi?! Xalqımızı müqəddəs zəfərə aparan yollara işıq saçan həm də belə əsərlər olmadımı?.. 44 günlük Vətən müharibəsində yenilməz ordumuzun əldə etdiyi möhtəşəm Zəfərə isə şair belə münasibət bildirir:
Salam, 44 Günlük döyüş Bayrağım! Şöləndə şanlı yol, Vətən savaşım. Salam, halal haqqım, Zəfər Bayramım! Səninlə üzüm ağ, ucadır başım!..
Azadlıq meydanı meydan sulayır, Düşüb sümüyümə Şuşa havası. Qələbə diliylə salam söyləyir, Himnimin səsində şövqü, həvəsi…
Metaforaya, poetik tərənnümün gücünə diqqət edin: “Salam, 44 Günlük döyüş Bayrağım!”. Bəli, 44 günlük xilas savaşında, qeyrət savaşında qəhrəman döyüşçülərimizin Üçrəngli Bayrağımızı necə sevdiklərinin, onun müqəddəsliyinə necə inandıqlarının, bu müqəddəsliyi necə zirvələrə qaldırdıqlarının dəfələrlə şahidi olduq. Budur inam, budur Vətən sevgisi, budur bu sevginin layiqli tərzdə tərənnümü! “Azadlıq meydanda meydan sulayır,”- diqqət etdinizmi? “Meydan”- türk toponimidir, bir çox türk olmayan xalqların da leksikonuna daxil olub. Bizdən, bizim babalarımızın vaxtı ilə hərb meydanında “meydan sulamağından” götürüblər bu sözü. 44 günlük Vətən müharibəsində bu, bir daha təsdiqini tapdı. “Düşüb sümüyümə Şuşa havası.”- nəyə işarədir? “Nooldu Paşinyan, nooldu”?.. “Şuşada rəqs edirdin, “Yallı” gedirdin?!”. Hə?.. Paşinyan, nooldu?
Kimlərə də güvənsən, Haya hay yox, alış, yan!.. Sən ki oyun sevənsən, Qol götür-süz, Paşinyan!..
“Cücəni payızda sayarlar!”- bunu bizim atalarımız deyib, sizinkilər yox. Siz elə bütün varlığınız boyu “ata” axtarışındasınız… tapmayacaqsınız… Saydıqmı “cücəni”? Kimin əskiyi çıxdı, Paşinyan? Cavabını möhtərəm Ali Baş Komandanımızın “Dəmir yumruq” ilə qoyduğu “!” işarəsi verdi. Bircə ifadə ilə şair görün hansı dərinliklərə baş vurur- poeziyanın əfsanəvi gücü budur. Təəssüflər olsun ki, müharibə itkisiz olmur, ədaləti qurbansız, şəhidsiz bərpa eləmək olmur. İstər birinci, istər ikinci Qarabağ savaşlarında, istərsə də “atəşkəs” dövründə şəhidlərimiz oldu – analarımız övlad itkisinin ağrısını yaşadılar, bacılarımız dul, övladlarımız atasız böyümək məcburiyyətində qaldılar. Bütün bunlar vətəndaş-şair Tapdıq Əlibəylinin yaradıcılığından yan keçmədi. O, neçə-neçə şəhid qəhrəmanlarımızın həyatlarını, döyüş bölgəsində göstərdikləri şücaətləri öyrənərək gözəl, yaddaqalan, təsirli əsərlər yaratmaqla bir daha öz vətəndaşlığını sübut elədi. Elə bu gün də bu istiqamətdə öz fəaliyyətini davam etdirir, şəhidlərimizin valideynləri, əzizləri ilə tez-tez görüşür, onların dərdlərinə şərik çıxır.. Bu baxımdan Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları – general-mayor Polad Həşimova, polkovnik Şükür Həmidova, Mübariz İbrahimova, şəhid Əsəd Əsədliyə, baş leytnant İlqar Zeynalova, şəhid Xaliq Hüseynova, şəhid Asif Abdulova, şəhid Rəfael Nuriyevə, şəhid Mahir Səfərova və başqalarına ithaf etdiyi şeirlər diqqətəlayiqdir. Şair “Şəhidlərə salam olsun” şeirində şəhidlərimizə olan düşüncə tərzini olduqca səmimi, hamının anlaya biləcəyi və poetik şəkildə ümumiləşdirərək aşağıdakı kimi ifadə edir:
Şəhid- yurdun şah damarı, Əbədiyyət, cənnət barı… Haqq sevdalı Tanrı yarı Şəhidlərə salam olsun!
Tapdıq Əlibəyli lirikası da özəlliyi ilə seçilən, çeşmə kimi şəffaf, həzin bulaq nəğməsi kimi könül oxşayandır:
Mən sahiləm sənsə dəniz, Ləpələnək əziz-əziz. Sevgimizlə xoşbəxtik biz, Sanki şirin bir yuxuyam.
Bəli, bu misralar oxucunu xəyallar aləminə aparır, şipşirin bir yuxunun tərkib hiisəsinə çevirir, “ayılsam, nəyimi isə- əvəzolunmaz bir nəyimi isə itirəcəm” təəssüratı yaradır… ya da ki… təəssüratı yox- qorxusu. Çünki, ayılandan sonra əhvalında yaranan süstlük səni yenidən geriyə- Tapdıq Əlibəyli lirikasının yaratdığı füsunkar aləmə çəkir…
Tapdıq Əlibəyli yaradıcılığı rəngarəngdir, müxtəlif baxış bucağına malikdir, mövzu kasadlığından əziyyət çəkmir. O, dostluğa olan sədaqətini də, təbiət lövhələrinin cazibəsini də qələminin dili ilə söyləyə bilir, sözlərin yaratdığı çalarlarla şəklini çəkə bilir o rəng möcüzələrinin… Şairin “Facebook” səhifəsində “Özümdən-özümə yol…” başlığı altında yazdığı kiçik bir “hesabat-məqaləsi” diqqətimi çəkdi:
Arıya bax, xumar olub gül üstə, Fikir sözlə çiçəkləyir dil üstə. Fəsil-fəsil il gəlirsə il üstə, Xatirələr – yol yorğunu bir qərib…
Birinci misranı oxuyanda düşünürsən ki, şair gözəl bir təbiət hadisəsinin tablosunu yaradıb. Əslində bu elə belədir, lakin… ikinci misra birincinin daha dərin fəlsəfəsini açıqlayır: “arı gül üstə nə üçün xumar olub?”- sualı yaranır. Əlbəttə, şirə çəkir. Bunun “xumar” olmağa nə dəxli var? “fikir sözlə çiçəkləyir gül üstə”. Sözün fəlsəfəsi güclüdürsə, o, dildən çiçək kimi çıxır. Arının güldən çəkdiyi şirə isə bala çevrilir, ləzzət, qida, məlhəm mənbəyi olur- bir növ, o da çiçəkləyir… Amma bu daimi olmur, il üstünə il gəldikcə həyatın geridə qalan anları xatirəyə çevrilir- yorulur, qəribləşir…
Bu beytin hər misrası bir fəslin bədii portetidir – desək, yanılmarıq.Təkcə təbiətin yox, həm də insan ömrünün…
Sonda yenə şairin öz deyim tərzinə, öz üslubuna, özünün tövsiyəsinə arxalanaraq öz sözləri ilə deyirəm: “şairlərin yaşı olmur”, dəyərli şair qardaşım! Həmişəki kimi yenə dəyərlilərin dəyərlisi olaraq yaşa, yarat. Uğurlar! Uğurlar! Yenə də uğurlar!
AZƏRBAYCANLI RƏHMAN ATA (Sədulla Şirinovun “Şəhid atası”) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu hal-hazırda çap mərhələsində olan köhnə mövzulu yeni kitab haqqında olacaq. Azərbaycan ədəbiyyatında son illərin ən ağrılı, eyni zamanda ən vacib mövzularından biri şəhidlik, Vətən uğrunda qurban verilmiş həyatların mənəvi dəyəri və bu itkilərin ailələrdə, xüsusilə də ata ürəyində yaratdığı dərin sarsıntıdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, tanınmış yazıçı Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” romanı məhz bu mövzunun bədii-publisistik müstəvidə parlaq və təsirli ifadəsidir. Onu da qeyd etmək istəyirəm ki, “Şəhid atası” müəllifin sayca çap olunmuş yeddinci kitabdır (bir neçə hazır roman-kitab hazırda redaktə mərhələsindədir). “Şəhid atası” əsəri təkcə bir ailənin faciəsini deyil, bütöv bir xalqın taleyini, onun tarixi yaddaşını və milli kimliyini əks etdirən geniş panoramlı romandır. Müəllif əsərin proloqundan başlayaraq oxucunu fəlsəfi düşüncələrə aparır, insanın yaranışı, cəmiyyətin inkişaf mərhələləri və tarix boyu şər ilə xeyirin mübarizəsi kimi ümumbəşəri məsələləri qabardır. Bu yanaşma əsərin ideya yükünü daha da dərinləşdirir və onu sırf hadisə təsvirindən çıxarıb geniş ictimai-fəlsəfi müstəviyə yüksəldir. Romanın əsas xətti isə Azərbaycan xalqının yaxın tarixində baş vermiş faciəli hadisələr – xüsusilə 20 Yanvar qırğını fonunda inkişaf edir. Müəllif bu hadisələri təkcə tarixi fakt kimi yox, həm də insan taleləri prizmasından təqdim edir. Bu baxımdan əsər həm sənədli, həm də emosional təsir gücünə malikdir. Əsərin mərkəzində dayanan Rəhman obrazı sadəcə bir ata deyil, o, bütövlükdə Azərbaycan xalqının ümumiləşdirilmiş obrazıdır. Onun düşüncələri, tərəddüdləri, inamı və sarsıntıları xalqın keçdiyi tarixi yolun bədii inikasıdır. Rəhmanın Sovet ideologiyasına inamı, sonradan isə bu inamın dağılması müəllif tərəfindən son dərəcə inandırıcı şəkildə təsvir edilir. Onun partiya biletini yandırması sadəcə bir insanın şəxsi etirazı deyil, bütöv bir dövrün, bir ideologiyanın iflasının simvoludur. Bu epizod əsərin ən təsirli və yadda qalan məqamlarından biridir. Romanda ata-övlad münasibətləri xüsusi yer tutur. Azərin “qəhrəman olacam” arzusu əvvəlcə sadə bir uşaq istəyi kimi təqdim olunsa da, sonradan bu arzu faciəvi məna kəsb edir. Müəllif bu detal vasitəsilə müharibənin insan talelərinə necə müdaxilə etdiyini, arzuların necə qanla yazıldığını göstərir. Şəhid atası olmaq – bu, təkcə bir fəxarət deyil, həm də ömür boyu daşınan ağır bir dərddir. Sədulla Şirinov bu ağrını pafossuz, səmimi və təsirli dillə oxucuya çatdırır. Ata qəlbindəki qürur və kədər paralel şəkildə təqdim olunur və bu ziddiyyət əsərin emosional gücünü artırır. “Şəhid atası” romanı həm də milli oyanışın bədii salnaməsidir. Əsərdə Sovet rejiminin mahiyyəti, onun xalqımıza qarşı törətdiyi ədalətsizliklər açıq şəkildə ifşa olunur. 1937-ci il repressiyalarından başlayaraq 20 Yanvar faciəsinə qədər uzanan xətt xalqın yaddaşında silinməz iz buraxmış hadisələri bir-biri ilə əlaqələndirir. Müəllif göstərir ki, tarix təkrarlanır, lakin xalqın yaddaşı və müqavimət ruhu da eyni şəkildə davam edir. Bu baxımdan əsər təkcə keçmişin təsviri deyil, həm də gələcək üçün bir xəbərdarlıqdır. Sədulla Şirinovun dili sadə, axıcı və eyni zamanda obrazlıdır. O, xalq danışıq üslubundan ustalıqla istifadə edir, dialoqları canlı və inandırıcı qurur. Publisistik çalarlarla zəngin olan bu üslub əsərin təsir gücünü artırır və oxucunu hadisələrin içərisinə çəkir. Müəllif bədii təsvirlə publisistik düşüncəni uğurla birləşdirərək həm emosional, həm də düşündürücü mətn yarada bilmişdir. Bu xüsusiyyət “Şəhid atası”nı müasir Azərbaycan ədəbiyyatında fərqləndirən əsas cəhətlərdəndir. “Şəhid atası” romanı təkcə bir ədəbi əsər deyil, həm də milli yaddaşın, vətənpərvərlik ruhunun və insan faciəsinin bədii salnaməsidir. Sədulla Şirinov bu əsərlə oxucuya bir daha xatırladır ki, müstəqillik asan qazanılmayıb və onun arxasında minlərlə şəhidin qanı, yüzlərlə ata-ananın göz yaşı dayanır. Bu roman hər bir oxucu üçün həm mənəvi dərs, həm də tarixi həqiqətlərlə üz-üzə qalmaq imkanı yaradır. “Şəhid atası” – keçmişin ağrısını bu günə daşıyan, gələcəyə isə yaddaş və məsuliyyət mesajı verən dəyərli bir ədəbi nümunədir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Bütün gördüyümüz və görəcəyimiz işlərdə xalqımızın adına layiq olmağa çalışaq! Hələlik!
