Azərbaycan Respublikasının Gənclər Fondu tərəfindən elan olunmuş “Konstitusiya və Suverenlik İli” qrant müsabiqəsi çərçivəsində həyata keçirilən “Yarımçıq qalmış” tamaşa layihəsi uğurla başa çatmışdır. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda mübarizə aparmış qəhrəmanların həyat hekayələrinə əsaslanan, müəllifləri Leyla Bəyim və Efim Abramov olan tamaşa layihə müddəti ərzində hazırlanaraq tamaşaçılara təqdim olunmuşdur. Layihə çərçivəsində tamaşanın premyerası Bakı şəhərində keçirilmiş, daha sonra Şəki və Lənkəran şəhərlərində nümayişləri təşkil edilmişdir. Tamaşa ölkəmizin müstəqilliyi naminə canından keçmiş qəhrəmanların xatirəsini ehtiramla anaraq, onların yarımçıq qalmış arzularını, taleyin yarıda saxladığı hekayələri və xalqımızın yaddaşına həkk olunmuş igidlik nümunələrini poetik və simvolik bədii üslubda tamaşaçıya çatdırmışdır. Səhnə həlli və dramaturji yanaşma vasitəsilə şəhidlərin mənəvi dünyası, duyğuları və xalqla mənəvi bağlılığı təsirli formada təqdim olunmuşdur. Layihə müddətində tamaşa geniş auditoriya tərəfindən böyük maraqla qarşılanmış, mədəniyyətin təbliği və vətəndaşların asudə vaxtlarının səmərəli təşkili baxımından əhəmiyyətli nəticələr əldə edilmişdir. Eyni zamanda, layihə milli-mənəvi dəyərlərin, müstəqillik ruhunun və qəhrəmanlıq ənənələrinin gənc nəsillərə aşılanmasına töhfə vermişdir.
“Yarımçıq qalmış” tamaşa layihəsinin uğurla yekunlaşması, Azərbaycan tarixində qəhrəmanlıq salnaməsinin incəsənət vasitəsilə yaşadılması istiqamətində mühüm və yadda qalan bir addım kimi dəyərləndirilir.
Hamının xoş günü, xoş anı oldu, İmanı, gümanı, vicdanı oldu. Müəllim tək elminin bağbanı oldu, Üz tubub yol gedir ucalığa o.
…”Mənə bir hərf öyrədənin köləsi olaram”.- Bu sözlər Islam dünyasının parlaq simalarından olan Həzrəti Əliyə məxsusdur. Din, əqidə, məslək uğrunda uca şəhidlik zirvəsinə yüksələn Həzrəti Əlinin öyrədənin – müəllimin əməyini belə yüksək dəyərləndirməsinin səbəbini anlamaq üçün ilk növbədə müəllimlik peşəsinin mahiyyətinə nəzər salmaq gərəkdir. Müəllimlər dünyanın ən gözəl sözlərindən daha çox təsvir olunmağa layiq insanlardır. Onlar xüsusi olaraq, ən fəzilətli və ən tərifəlayiq ziyalılardır. Həyatımızda unuda bilməyəcəyimiz və nümunə götürə biləcəyimiz müəllimlər az deyil. Haşiyə: Quliyeva Kubra İsaq qızı 18 aprel 1955- ci ildə Hacıqabul rayonunda anadan olub. 1972-ci ildə Hacıqabul rayon 9 saylı orta məktəbin məzunu olan Kubra xanım 1973- cü “Pionerlər evində” əmək fəaliyyətinə başlayıb, 1977-ci ildə Əli Bayramlı (indiki Şirvan) şəhər texnikumunda ibtidai sinif müəllimi fakültəsinə daxil olub. Oxuduğu müddətdə müəllimlərin etimadını doğruldub və qrup tərəfindən “Komsomol” təşkilatı katibi seçilib. 1980-ci ildə texnikumu bitirib, təynatla Saatlı rayon təhsil şöbəsinə göndərilib və həmin ilin avqust ayından Saatlı rayonunun Nəsimikənd kənd sovetliyində ibtidai sinif müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. Kubra xanımın dediklərindən: -Mənim idealım olan mərhum bacım Almas müəllimdən çox şey öyrəndim. Həmin il təhsil şöbəsi mənə etimad göstərib rayon mərkəzinə- Saatlı rayon Qıraqlı kənd səkkizillik məktəbinə direktor vəzifəsini təklif etdilər. Ançaq valideynlərim istəyinə görə razılıq vermədim. Hətta bundan öncə kənd sovetində işləməyi də təklif etmişdilər. Çünki sovetlər dönəmində Sov.İKP- nin sıralarında olmuşdum. 1983-cü ildə sənədlərimi V.İ.Lenin adına APİ-nin filologiya fakültəsinin qiyabi şöbəsinə verdım və oranın tələbəsi oldum. 1986-cı ilin oktyabr ayından atamın təkidi ilə Saatlı rayon təhsil şöbəsindən işdən çıxdım.Çünki kənd həyatına uyğunlaşa bilmirdim, valideynlərim məndən nigaran qalırdılar. 1986-cı ildən Hacıqabul şəhər 2-i saylı tam orta məktəbində sinif müəllimi kimi fəaliyyətimi davam etdirmişəm. 1988- ci ildə APİ- ni bitirdim və ali təhsilli Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi diplomu aldım. 2002-ci ildən isə Azərbaycan dili və ədəbiyyat fənnini tədris etməyə başladım. Ədəbiyyat fənninin tədrisinə başlayan gündən şagirdlərim tərəfindən sevildim. Müəllim üçün bundan gözəl nə ola biər? Bir neçə dəfə təhsil şöbəsinin işçiləri tərəfindən dərslərim dinlənilib və haqqımda rayon qəzetində məqalələr dərc olunub. Dövlər tərəfindən verilən sərəncamlar əsasında həmin məktəbdən 2019-cu il aprelin 18-də 65 yaşımın tamam olması ilə əlaqədar məktəbin müəllim kollektivinin iştirakı ilə təntənəli surətdə təqaüdə çıxmışam. …Azərbaycan təhsilində, gənclərin təlim- tərbiyəsində xüsusi xidmətləri olan müəllimlərdən söz düşəndə Kubra Quliyevanın da adı hörmətlə çəkilir. Kubra müəllimə mənalı və şərəfli bir ömür yaşayır. Yaşadığı mənalı və şərəfli ömrə imza atan Kubra müəllimə söyləyir ki, ibtidai sinif müəllimim mənə həmişə deyərdi ki, yaxşı oxumaq, çalışmaq lazımdır. Əgər yaxşl oxusan, sənin üçün əlimdən gələni edərəm. Həm də deyirdi ki, heç vaxt yalan danışma, dürüst olmağa çalış. Bəzi insanların fikrincə, müəllimlər sadəcə olaraq dərsini keçib gedən insanlardır. Əslində, bu belə deyil, müəllimlər təkcə dərs deyən yox, həyatın çətinliklərini izah edən insanlardır. Məktəb illərində həyatımıza çoxlu müəllimlər olub, onlar həyatımızda silinməz izlər buraxıb. Xüsusilə ibtidai sinif müəllimimiz məktəbdə, dərslərdə, hətta həyatla qarşılaşdığımız ilk anda əlimizdən tutub, bizimlə gəzib. Bu gəzinti biz sərbəst gəzə bilənə qədər davam edib. Büdrədiyimiz zaman bizi qaldırıb, bilmədiklərimizi söyləyib, qorxduqda bizi ruhlandırıb, səhvlərimizi düzəldib. Bir sözlə, onun əlində xəmir kimi formalaşdırılıb işlənirik. Bu mənada ibtidai siniflərdə ilk müəllimlərimizin zəhməti unudulmazdır. Ona görə ki, uzun müddət mən özüm də ibtidai sinif müəllimi işləyib görmüşəm. Bu il, Kubra müəllimənin 70 illik yubileyi olub. Birinci kurs tələbə olduğunuz günlər çox geridə qaldı, siz artıq təqaüddə olan ağbirçək müəlliməsiniz! Əminik ki, 10 ildən, 20 ildən sonra da sizinlə fəxr edəcəyik, tələbə yoldaşı kimi sixdən həmişə ürəkdolusu söhbət açacaq, haqqınızda könülaçan sözlər deyəcəyik!
Hüseyn İsaoğlu, yazıçı-publisist, AYB – nin və AJB – nin üzvü.
Uzadar əlini yıxılan olsa, Kədərdən, qüssədən sıxılan olsa. Qəmlənər baxçada bir gül saralsa, Yaxşı adamları Tanrı qorusun.
Müəllimlər cəmiyyətin memarlarıdır, desək, yəqin ki, səhv etmərik. Bu danılmaz bir həqiqətdir ki, hər kəsin layiqli vətəndaş kimi formalaşmasında müəllimlərin həm orta məktəbdə, həm də ali məktəbdə əvəzsiz xidmətləri vardır. Deyirlər ki, hər kəsin taleyində müəllimin yeri var. Bu, həqiqətən belədir. Əlimizdən tutub əlifbanın ilk hərfini öyrədən,eləcə də “ana” kəlməsini yazmağı, saymağı öyrədən ilk müəllimini kim xatırlamırki? Məktəb partası arxasında oturduğumuz ilk günlərdən müəllimlər bizə qətrə-qətrə Vətənə, torpağa sevgi hissi aşılayırlar. Biz Azərbaycanın şanlı tarixini, ana yurdumuzun gözəlliklərini, Vətən sevgisin, vətənin qəhrəman oğullarının göstərdikləri qəhrəmanlıqları…və s. daha çox müəllimlərimizdən öyrənmədikmi? Sevimli müəllimlərimiz bizə şifahi xalq yaradıcılığının, dastanlarımızın ruhunu aşılayıblar, eləcə də yazılı ədəbiyyatımızın görkəmli nümayəndələrinin – Nizaminin, Füzulinin, M.Ə.Sabirin, S.Vurğunun, C.Məmmədquluzadənin, H.Cavidin əsərlərinin incəliklərini öyrədiblər. Biz onların sayəsində bütün varlığımızla xalqımızın əsrlərin sınağından çıxan adət-ənənələrinə, milli-mənəvi dəyərlərinə bağlanmışıq, dünyagörüşümüz, həyata sağlam baxışımız formalaşıb. Tanışlıq: Abidov Abid Şamil oğlu 8 dekabr 1954-cü ildə Quba rayonunun Afurca kəndində anadan olub. 1961-ci il 1 sentyabrda Quba rayonu Afurca kənd orta məktəbinin birinci sinfinə qəbul edilib, 1971- ci ildə orta məktəbi bitirib. Abid müəllimin dediklərindən: 1972- ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq məktəbinin rəngkarlıq (rəsm və rəsmxət müəllimi) fakültəsinə qəbul olunmuşam. Birinci kursu bitirdikdən sonra ordu sıralarına çağrılmışam. İki il hərbi xidmətdə olandan sonra təhsilimi davam etdirmişəm. 1978-ci ildə Əzim Əzimzadə adına rəssamlıq məktəbini bitirmişəm. 1979 -cu ildə Kabardin -Balkar Respublikasının paytaxtı Nalçik şəhərində Dövlət Musiqili Teatrında rəssam işləmişəm. 1982-ci ilin 1 sentyabrından Quba rayonu, Afurca kənd tam orta məktəbində rəsmxət və rəsm müəllimi kimi işləməyə başlamışam. 1983-cü ildə V.İ.Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan dili və ədəbiyyat fakültəsinə qəbul olunmuşam. 1988-ci ildə ali məktəbi bitirmişəm. Hər iki fəndən məktəbdə dərs demişəm. 2018-ci ilin iyun ayından təqaüdə çıxmışam.
YADA DÜŞƏR XATİRƏLƏR…
Abid müəllim bir anlıq xəyala dalıb yenidən danışmağa başladı: -1983 -cü ildə sənədlərimi V.İ.Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun ,Azərbaycan dili və ədəbiyyatı fakültəsinə vermişdim. Hər bazar günü bir imtahan verirdik. Birinci imtahan yazılı idi. Ədəbiyyatdan inşa yazdıq. İmtahanı böyük bir zalda təşkil eləmişdilər. Mən Cəfər Cabbarlının “1905-ci ildə ” əsərini seçdim və bu mövzuda inşa yazdım. Məndən yan tərəfdə bir oğlan oturmuşdu. Sakitcə oturub inşanı yazırdı. Hərdən -biz yorulduqda bir-birimizə nəzər yetirirdik. Mən Məmmədov Hüseyni həmin yazı imtahanında birinci dəfə gördüm. İkinci dəfə institutun birinci mərtəbəsində divara vurulmuş siyahıya baxarkən Hüseynin necə sevindiyinin şahidi oldum. Düz beş il bir qrupda, bir yerdə təhsil aldıq. Birinci kursda qrupumuzun nömrəsi 501 idi. Oxuduğumuz müddətdə mən onu bir savadlı, tərbiyəli, mədəniyyətli bir adam kimi tanıdım. Bu cəhətdən xasiyyətimiz tutmuşdu. Aramızda dostluq münasibətləri yarandı. Biz ali məktəbi bitirdikdən sonra da tez-tez görüşürdük. İllər keçdi. Mən Quba rayonunun Afurca kəndində yaşayırdım. O, isə Bakı şəhərində yaşayıb işləyirdi. Hər dəfə Bakıya gələndə onunla görüşürdüm. Axır ki, talenin hökmü ilə biz qohum olduq. Yaxşı deyiblər ki, taledən, qismətdən qaçmaq olmaz.
Yanvar ayında 10 günlük sessiyanı keçirmək üçün bir mehmanxanada üç günlük yer aldıq.Düşündük ki, lazım olsa, vaxtı yenə də artırarıq. Mehmanxanada üç gün qaldıqdan sonra qaldığımız otağa qayıtdıq. Nə görsək yaxşıdır? Kitablarımızı, paltarlarımızı otaqdan çıxarıb dəhlizə, qapının ağzına tökmüşdülər. Qapını isə bağlamışdılar. Biz nə qədər çalışdıqsa da yenidən orada yer ala bilmədik. Məcburiyyət qarşısında qalıb buradan uzaqlaşdıq. Hərə öz qohumunun yanına getməli oldu.
Günəşə çatsa da nurlu taleyim, Səninlə bağlıdır arzum, diləyim. Nə bir dərdim olar, nə də bir qəmim, Sən yüz il yaşasan, ilk müəllimim!
Müəllim əməyini çox vaxt bağban əməyi ilə müqayisə edirlər. Bağban min bir əziyyətlə yetişdirdiyi ağacın bəhrəsini görəndə sevindiyi kimi, öz yetirmələrinin xoş sorağını alanda müəllimin də qəlbi sevincdən dağa dönür. Müəllimlərimiz ad-san sahibi olan yetirmələri barədə həmişə iftixar hissi ilə söhbət açırlar. Bu vaxt, adətən, xoş xatirələr göz önündə canlanır. Yetirmələrinin uğurları müəllimlərimizə sanki yeni güc verir,onları daha şövqlə işləməyə ruhlandırır. Və ən nəhayət, Vaqif İsaqoğlunun yaxşı və xeyirxah adamlara, ləyaqət və mərifət sahiblərinə, hər əməli, hər işi ürəyə xoş gələn dost adamlara yazmış olduğu şeirdən bir parçanı yada salmaqla, bu misraların məhz Abid müəllim kimi mərd kişilərə həsr edildiyi düşünürəm və bu düşüncəmdə yanılmadığımı bilirəm:
El üçün çalışdı, eldə ucaldı, Yaxşılıq elədi, yaxşı ad aldı. Qaranlıq yollara bir işıq saldı, Mərd kişiyə bir sənətdi kişilik.
Hüseyn İsaoğlu, yazıçı-publisist, AYB – nin və AJB – nin üzvü.
26 Fevral – Xocalı soyqırımı mövzusu Azərbaycan və dünya ədəbiyyatında
XX əsrin sonlarında Azərbaycan xalqının üzləşdiyi ən böyük faciələrdən biri 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş vermiş Xocalı soyqırımıdır. Qarabağ müharibəsi dövründə Ermənistan silahlı birləşmələrinin Xocalı şəhərinə hücumu nəticəsində yüzlərlə dinc sakin – qadınlar, uşaqlar və qocalar qətlə yetirilmiş, minlərlə insan yaralanmış və əsir götürülmüşdür. Bu hadisə yalnız hərbi əməliyyat deyil, beynəlxalq hüquq baxımından soyqırımı və insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirilir. Tarixdə baş verən faciələrin xalqın yaddaşında yaşamasında ən mühüm vasitələrdən biri ədəbiyyatdır. Ədəbiyyat hadisələri yalnız fakt kimi deyil, həm də mənəvi-psixoloji təcrübə kimi qoruyur. Xocalı faciəsi Azərbaycan ədəbiyyatında çox qısa müddətdə əksini tapmış, poeziya, nəsr, publisistika və dram sahəsində onlarla əsərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu mövzu milli ədəbiyyatda Qarabağ müharibəsi ədəbiyyatı adlanan yeni istiqamətin əsas nüvəsini təşkil etmişdir.
Xocalı mövzusunun Azərbaycan ədəbiyyatına daxil olması 1990-cı illərin əvvəllərində yazıçılar hadisənin canlı şahidi olduqları üçün əsərlər emosional və sənədli xarakter daşıyırdı. Yazıçılar üçün məqsəd yalnız bədii təsvir deyil, həm də: faciənin unudulmaması, dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, milli yaddaşın qorunması idi. Bu səbəbdən Xocalı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında ağı və mərsiyə xarakterli poeziya, müharibə nəsri və psixoloji hekayələr, sənədli publisistika, dram əsərləri şəklində işlənmişdir.
Poeziya Xocalı faciəsinə ilk reaksiya verən ədəbi sahə olmuşdur. Şairlər hadisəni fakt kimi deyil, mənəvi sarsıntı kimi təqdim etmişlər. Bəxtiyar Vahabzadə Xocalı mövzusuna həsr etdiyi şeirlərində bu hadisəni bütöv millətin faciəsi kimi təqdim edir. Onun “Şəhidlər”, “Ana fəryadı”, “Qarabağ harayı” tipli şeirlərində Xocalı insanlığın faciəsi səviyyəsinə qaldırılır. Şairin poeziyasında əsas motivlər: ana obrazı, körpə ölümü, susan dünya, haqq və ədalət. Vahabzadə Xocalını yalnız azərbaycanlıların deyil, bəşəriyyətin sınağı kimi təqdim edir. Məmməd Arazın Qarabağ mövzulu şeirlərində Xocalı torpağın ağrısı kimi verilir. Onun “Ayağa dur Azərbaycan”, “Qarabağ şikəstəsi”, “Vətən mənə oğul desə” ruhunda yazdığı şeirlərdə Xocalı milli oyanışın simvoludur. Şair üçün Xocalı: torpağın qanayan yarasıdır. Burada torpaq – ana, xalq isə onun övladı kimi təqdim edilir.
Zəlimxan Yaqub Xocalını türk dünyasının ortaq dərdi kimi təqdim edir. Onun “Xocalı harayı”, “Şəhid şəhər”, “Türkün qan yaddaşı” mövzulu şeirlərində faciə yalnız bir xalqın yox, bütün türklüyün faciəsi kimi verilir. Onun şeirlərində əsas ideya intiqam deyil, ədalətin bərpasıdır.
Sabir Rüstəmxanlının “Ölüm zirvəsi”, “Qarabağ”, “Şəhidlər yolu” kimi şeirlərində Xocalı milli müqavimətin başlanğıcı kimi göstərilir. Şair Xocalını xalqın yaddaşını oyadan hadisə kimi təqdim edir.
Ramiz Rövşənin müharibə mövzusunda yazdığı şeirlərdə Xocalı birbaşa təsvir edilməsə də, faciənin psixoloji tərəfi verilir. Onun poetikasında: sükut, qorxu, itirilmiş uşaqlıq motivləri Xocalı ilə əlaqələndirilir.
Nəsr əsərləri faciəni daha realist və sənədli şəkildə təqdim etmişdir. Burada şahid xatirələri, psixoloji travma və qaçqın həyatı əsas mövzudur.
Aqil Abbas Qarabağ müharibəsi nəsrinin əsas nümayəndələrindəndir. Onun: “Dolu” romanı – müharibənin reallığını, insan talelərini, Qarabağ ağrısını və Xocalıdan sonra dəyişən psixologiyanı göstərir. Əsərdə Xocalı birbaşa hadisə kimi deyil, müharibənin dönüş nöqtəsi kimi təqdim olunur.
Elçin Hüseynbəylinin hekayələrində müharibənin insan psixologiyasına təsiri verilir. Onun “Qaçqın”, “Qarabağ hekayələri” silsiləsində Xocalıdan sonra doğma yurdunu itirən insanların taleyi göstərilir. Burada əsas mövzu: yurd itkisi, kimlik böhranı, travmadır.
Dramaturq Əli Əmirlinin Qarabağ mövzusunda yazdığı səhnə əsərlərində Xocalı faciəsi müharibənin mənəvi nəticəsi kimi təqdim edilir. Bu əsərlərdə əsas diqqət insan psixologiyasına yönəlir.
Xocalı haqqında yazılmış publisistik əsərlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu əsərlər tarixlə ədəbiyyat arasında körpüdür. Ən mühüm nümunələr: “Xocalı şahidləri danışır” – şahid ifadələri toplusu, “Xocalı – XX əsrin faciəsi” sənədli yazıları, jurnal və qəzet publisistikası, müharibə gündəlikləri. Bu mətnlər bədii əsərlərin yaranmasına da material vermişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Xocalı artıq coğrafi məkan deyil, bədii simvoldur. Xocalı aşağıdakı mənaları ifadə edir: məsumiyyətin qətli, susan dünya, milli oyanış, şəhidlik zirvəsi, yaddaş. Xocalı soyqırımına aid olan əsərlərdə tez-tez istifadə olunan obrazlar vardır. Bunlara qarı, qanı, ananı, uşağı, gecəni misal göstərmək olar. Xüsusilə “qar üstündə qan” motivi Azərbaycan poeziyasında Xocalının əsas poetik simvoluna çevrilmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Xocalı mövzusu bir neçə mühüm funksiyanı yerinə yetirir: tarixi yaddaşın qorunması, milli özünüdərk, beynəlxalq ictimaiyyətə müraciət, mənəvi təsəlli və şəhidlərin yaşadılması. Ədəbiyyat burada sadəcə sənət deyil, milli müqavimət formasıdır. Yazıçı və şairlər hadisəni unutmağa qoymamaq üçün bədii sözün gücündən istifadə etmişlər. Xocalı soyqırımı Azərbaycan ədəbiyyatında geniş və çoxşaxəli şəkildə əks olunmuşdur. Poeziya hadisənin emosional-mənəvi tərəfini, nəsr isə psixoloji və real tərəfini açmışdır. Publisistika faktları qorumuş, dram isə faciənin insan talelərində yaratdığı sarsıntını göstərmişdir. Xocalı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız tarixi hadisə kimi deyil, milli yaddaşın əsas simvollarından biri kimi formalaşmışdır. Fiziki olaraq məhv edilən şəhər ədəbiyyatda yaşayır və bədii söz vasitəsilə gələcək nəsillərə ötürülür. Ədəbiyyat sübut edir ki, tarix təkcə arxivlərdə deyil, insanların yaddaşında və bədii mətnlərdə yaşayır.
26 Fevral – Xocalı soyqırımı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatı ilə yanaşı dünya ədəbiyyatında da geniş işlənmişdir. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı şəhəri Ermənistan silahlı qüvvələrinin hücumuna məruz qalmışdır. Bu faciə nəticəsində 613 dinc sakin öldürülmüş, 487 nəfər yaralanmış, 1275 nəfər isə əsir götürülmüşdür. Hadisə yalnız milli tarix üçün deyil, beynəlxalq hüquq baxımından soyqırımı və insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirilmişdir (Human Rights Watch, 1992).
Xocalı faciəsi dünya ədəbiyyatında müxtəlif janr və janristik istiqamətlərdə əks olunmuşdur: sənədli nəsr, jurnalistika, bədii roman, hekayə, dram və poeziya. Bu mövzu beynəlxalq oxucu üçün həm tarixi hadisə, həm də ümumbəşəri insanlıq dramı kimi işlənmişdir. Xocalı hadisəsi dünya ictimaiyyətinə ilk növbədə sənədli yazılar və jurnalistika vasitəsilə çatdırılmışdır. Beynəlxalq media və hüquq təşkilatlarının hesabatları faciəni faktlar və şahid ifadələri ilə təqdim etmişdir.
Əsas nümunələr:
Thomas de Waal, “Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War” (2003)
De Waal faciəni Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin tarixi kontekstində təqdim edir və hadisənin beynəlxalq hüquq baxımından qiymətləndirilməsinə diqqət çəkir.
Human Rights Watch, “Bloodshed in the Caucasus” (1992–1993)
Xocalı hadisəsini etnik təmizləmə nümunəsi kimi təqdim edən sənədli hesabatlar.
Jennifer Bleyer, “Voices from Xocalı” (2005)
Qərb oxucusu üçün Xocalı faciəsini şəxsiyyətlər və qaçqınların xatirələri üzərindən təqdim edən əsər. Faciə yalnız fakt kimi deyil, insanlıq dramı olaraq göstərilir.
Bədii roman və hekayələr vasitəsilə Xocalı faciəsi psixoloji və humanitar kontekstdə işlənmişdir. Hadisə insan taleləri üzərindən dünya oxucusuna çatdırılır.
Sophie Pinkham, “The Ghost of Xocalı” (2010)
Hadisəni bir neçə ailənin hekayəsi üzərindən təsvir edir, oxucuya emosional və tarixi perspektiv təqdim edir.
Ara Papyan, “Blood of the Innocents” (2012)
Münaqişəni qlobal miqyasda təqdim edən hekayələr toplusunda Xocalı hadisəsi etnik təmizləmə və müharibənin insanlıq dramı kimi işlənir.
Xocalı mövzusu dünya poeziyasına da daxil olmuşdur, xüsusilə müharibə, soyqırım və insan hüquqları mövzusunda yazan şairlər tərəfindən.
Carolyn Forché – müasir insan hüquqları və soyqırım mövzularında şeirlərində Xocalıya toxunur.
John Berger – müharibə və faciə mövzusunda şeirlərində Xocalı və oxşar hadisələri nümunə kimi göstərir.
Poeziya vasitəsilə hadisə həm emosional təsir, həm də universal humanitar mesaj kimi oxucuya çatdırılır.
Dünya ədəbiyyatında Xocalı mövzusu bir neçə əsas funksiyanı yerinə yetirir:
Tarixi yaddaşın qorunması – hadisənin gələcək nəsillərə ötürülməsi
İnsan hüquqları və soyqırımın ifşası – beynəlxalq oxucuya etnik təmizləmə məsələsinin çatdırılması
Milli faciədən ümumbəşəri dərs çıxarmaq – Xocalı tək bir xalqın faciəsi deyil, bütün bəşəriyyətin dərsi kimi təqdim olunur
Humanitar empatiyanın formalaşdırılması – oxucu faciəni emosional səviyyədə yaşayır
Xocalı mövzusu dünya ədəbiyyatında digər soyqırımları ilə müqayisə edilərək işlənmişdir:
Holokost və Ruanda soyqırımı ilə oxşar yanaşmalar: insanlıq dramı, qadın və uşaq itkisi, psixoloji təsir
Müxtəlif müəlliflərin yanaşmaları: jurnalistika faktlar üzərində, bədii roman insan taleyi üzərində, poeziya emosional təsir üzərində fokuslanır
Bu yanaşma dünya oxucusuna Xocalını ümumbəşəri problem kimi təqdim etməyə imkan verir. Xocalı soyqırımı dünya ədəbiyyatında tədricən, lakin əhəmiyyətli şəkildə işlənmişdir. Sənədli nəsr hadisəni fakt və şahid ifadələri ilə təqdim edir, bədii roman və hekayələr hadisəni psixoloji və humanitar baxımdan işıqlandırır, poeziya isə faciənin emosional təsirini dünya oxucusuna çatdırır. Xocalı mövzusu dünya ədəbiyyatında üniversal faciə və soyqırım nümunəsi kimi formalaşmış, milli faciə universal insanlıq problemi olaraq təqdim edilmişdir. Dünya ədəbiyyatı vasitəsilə Xocalı həm unudulmaz hadisə kimi qorunur, həm də gələcək nəsillərə tarixi və humanitar dərs verir.
Ədəbiyyat siyahısı
de Waal, Thomas. Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War. New York: New York University Press, 2003.
Human Rights Watch. Bloodshed in the Caucasus. New York: HRW, 1992–1993.
Bleyer, Jennifer. Voices from Xocalı. New York: Global Press, 2005.
Pinkham, Sophie. The Ghost of Xocalı. London: Crescent Books, 2010.
Papyan, Ara. Blood of the Innocents. Boston: Eastern Press, 2012.
Forché, Carolyn. The Poetry of Witness: Writing About Human Rights. New York: W.W. Norton, 2014.
Berger, John. And Our Faces, My Heart, Brief as Photos. London: Bloomsbury, 1984.
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. Xocalı Soyqırımı: Tarixi Faktlar və Sənədlər. Bakı: XİN, 2002.
Məmmədov Oqtay Şükür oğlu, Xocalı batalyonunu döyüşçüsü. Təvəllüdü: 19 iyun 1957-ci il. Oqtayın qardaşı Vaqif ailəsi ilə- həyat yoldaşı Afilə, oğlanları Azər, Ceyhun və Niyaməddinlə birlikdə o gecənin qurbanı olmuşlar.
-Oqtay bir hərbçi idi
Xankəndi şəhərində.
Gözəl təlimçi idi,
Pərgardı işlərində.
Xoşbəxt bir ailəydik,
Uzaq qəmdən, kədərdən.
Axı, hardan biləydik,
Dövran dönəcək birdən?!
Orda baş verir nələr?-
Xəbərsizdik xəbərdən…
Xəyanətlər, fitnələr
Başlananda Oqtayı
Çıxartdılar işindən.
“Bu sənətdən savayı
Sevmirəm bir peşə mən”-
Oqtay belə deyirdi.
O, heç düşünməyirdi,
Öyrətdiyi əsgərlər
Ona düşmən kəsilər,
Zamanın bir anında
Onun öz silahından
Atəş açarlar ona,
Susayarlar qanına…
…Xocalı batalyonu yaradıldı nəhayət-
Oqtay üçün açıldı yeni, özəl bir həyat.
İndi o, Xocalının durmuşdu keşiyində,
Heç nədən çəkinmirdi, möhkəm idi işində.
Düşmən həmlələrini məhv edirdi dəstəsi,
Yorulmurdu, qorxmurdu, tükənmirdi qüvvəsi…
…Həmin o qanlı gecə
Öz kiçik dəstəsiylə
Çəkildi meşələrə.
O, bütün qüvvəsiylə
Güc gəlib həmlələrə,
Üç gün meşədə qaldı.
Çiynindən yara aldı,
Güllə, sursat qurtardı,
Mühasirə daraldı.
Əsir alıb onları
Erməni dığaları
Pircamalda saldılar
Bir donuz pəyəsinə.
Ələ salıb güldülər,
Çörək, su əvəzinə
Işgəncələr verdilər,
Söz deyib dillənənə
Şallaq, təpik vurdular.
Oqtayı tanıdılar:
Yanıqlıydılar ondan,
Odlanıb yanırdılar
Zəhmli baxışından.
Coşur, xoşlanırdılar
Ona əzab verərkən.
Səhəri gün, lap erkən,
Oqtayın qollarını
Bağlayıb möhkəm-möhkəm
Həyətə çıxartdılar,
Qar üstə uzatdılar.
Sallaqdodaq bir dığa
Yeriyrək qabağa,
Hırıldayıb ürəkdən,
Soruşdu ötkəm-ötkəm:
-De, kimindi Qarabağ?
-Torpaq bizimdir, ancaq,
Ötən əsrin önündə,
Dünya sizdən dönəndə
Qonaq saxladıq sizi.
Yeyib çörəyimizi,
Zəbt edib evimizi,
Dönük çıxdınız bizə,
Susadız qanımıza.
Sizlər vətənsizlərsiz,
Kişiliyə düşmənsiz!..
-Kəsin bunun dilini!
Qırın bunun belini!-
Çığırdı həmən dığa,
Tutdu onu şallağa.
Qıvrılıb qalxdı Oqtay,
Dığaya baxdı Oqtay:
-İndi ixtiyarsınız,
Ancaq nə qayırsanız,
Mənim iradəmi siz
Heç vaxt qıra bilməzsiz!
Bizimkidir Qarabağ,
Bizim olub qalacaq!..
…Üçüncü gün ermənilər əsirləri həyətə çıxaranda,
Oqtay fürsət əldə edib, göz qırpımı bir anda
Yaxaladı bir dığanı, silahını aldı ondan.
Çəkilib dalda yerə
Od yağdırdı düşmənlərə-
Üç dığanı sərdi yerə.
Döyüşdü son nəfəsədək,
Şəhid oldu bir əsgərtək…
…İndi ömür Oqtaysız
Bir əzabdır-mənasız.
Böyüklər başa düşür,
Ancaq 5 yaşlı Şükür…
Görməyib ata üzünü,
Bəs necə deyim düzünü?!..
Söhbətin bu yerində Oqtayın can yoldaşı
Ağladı hönkür-hönkür, yaddaşı qan yoldaşı.
Onu sakit etməyə çatmadı cəsarətim,
Axırdı gözlərindən yanağına həsrəti.
Nə qədər çətin idi yaşamaq bu anları,
Zaman unudacaqmı haqsız axan qanları?..
Məmmədov Arif İbad oğlu, Xocalı batalyonun döyüşçüsü. Təvəllüdü: 26 fevral 1956-cı il. Arifin anası Səltənət və 5 nəfər ailə üzvləri: Şövkət, Lətifə, Samir, Səbuhi və Səlim itkin düşmüşlər.
…Şelliyə az qalırdı,
Geri dönmək olardı.
Vidalaşıb Məlahətlə
Öpdü bərk-bərk Fidanını, Fuadını.
O, yanıqlı bir həsrətlə
Süzdü ömür yoldaşını,
Sanki içdi son andını:
-Qayıdıram, təmin edim
Camaatın xilasını,
Qayıdıram, almaq üçün
Xocalının qisasını.
Uşaqlardan muğayat ol,
Gedin, Allah amanında!
Arif getdi əks tərəfə,
Itdi meşə dumanında.
O, bir daha görünmədi-
Qaldı ömrün o anında…
Həkk olundu yaddaşına
Fuadın da, Fidanın da.
Gözləyirlər, duman səkə,
Ataları dönüb gələ…
Məlahətin göz yaşları
Yanağından gilə-gilə
Axır hər gün, yaddaşından
O dumanı silmək üçün,
Ağlayır o, için-için,
Balaları gülmək üçün:
-Qayıdacaqdır atanız,
Düşmənlərlə döyüşdədir,
Siz ona layiq böyüyün,
O, ən şərəfli işdədir…
Arif tərk etdi dünyanı
Bu dünyaya gələn günü,
Həmin günü doğulmuşdu-
Yaddaşlara
Xəyal olub dönən günü…
Xocalı sakini, 1931-ci il təvəllüdlü Zeynalov Aslan Bəhrəm oğlunun qan ağlayan yaddaşından:
-Böyük bir ailə idik,
Nə dərd vardı, nə nisgillik.
Övladlarım, ev-eşiyim, qayğı bilməz balalarım,
Xocalıya birdən gəldi yüz illərin bəlaları…
Həmin o qanlı gecədə əsir düşdü Tofiq oğlum,
Yeddi yaşlı Aynur nəvəm, mənim şəkərim, noğulum
Öldü yağı gülləsindən anasının kürəyində,
Anası, Tovuz gəlinim, yaralandı biləyindən.
Eldar balam döyüşərək şəhid oldu Xocalıda,
Səkkiz yaşlı qızı Leyla güllələndi gecə yolda.
Nadir oğlum subay idi, yetməmişdi kama hələ,
Meşədə son nəfəsədək döyüşdü o, düşmən ilə,
Nadir xilas etdi bizi, meyiti meşədə qaldı…
Aslan kişi qəhərləndi, udqundu, xəyala daldı.
Maddım-maddım baxdım ona, heyrətləndim dözümünə,
Aslan kişi bir ah çəkdi, döndü yenə üzü mənə:
-Kürəkənim Ramiz isə, şəhid olub Goranboyda,
Həyat yoldaşı Validə, o, başı bəlalı qızım,
Naxçıvannik meşəsində qaçha-qaçda, qalma-qıyda,
Yaralandı, qucağında körpə nəvəm, dan ulduzum.
Validəni oğlum Elxanla axtarıb tapa bildik,
Qan içində, huşsuz halda Şelli kəndinə gətirdik.
Ancaq, itirdik nəvəmi, qundaq körpə qaldı orda.
Onu mərhum Çingiz* tapıb, xilas edib bizi dardan-
qurtarıbdır intizardan.
(*-mərhum tele-jurnalist, AR Milli Qəhrəmanı Çingiz Mustafayev.)
Ailəmizin aynası,
Uşaqlarımın anası
Cabbar qızı Sayalıdır,
Düz, o vaxtdan yaralıdır.
Ombasını dələn güllə
Şikəst edibdir yazığı…
Bu ağrıyla, bu nisgillə,
Qəlbdə neçə övlad dağı,
Qalxdı, getdi Aslan kişi.
Qan ağlayan yaddaşında
Qanlı-qadalı keçmişi,
Qalxdı, getdi Aslan kişi.
Ölüm-dirim savaşında
Onları xilas eləmiş,
Şəhid olmuş gənc yaşında
Əlifi də yad elədi,
Şellidən imdada gəlmiş
Xosrovu da yad elədi.
Qalxdı, getdi Aslan kişi,
Şəhidlərin ruhlarını duasıyla şad elədi.
Ağı dedi ölənlərə, yağılardan dad elədi,
Qarğıyaraq dönükləri, dövrandan fəryad elədi.
Qalxdı, getdi Aslan kişi,
Xatirələr qaldı mənlə,
Bir də yazıq dəftərimlə,
qələmimlə…
9…
…Yaşayıb bu mövzu ilə
Mən ayları verdim yelə.
Araşdırdım yaddaşımı-
Şahidlərin göz yaşını
Ürəyimə yığa-yığa,
Başlıq tapmadım yazmağa.
Qovluğumda qan qoxulu rəvayətlər,
O günlərdən yadda qalan hekayətlər,
Şahidlərin gördükləri iztirablar, işgəncələr-
Nə ad qoyum mən onlara?.. zaman bilər.
Cavabını zaman verər.
Inanıram, gün gələcək,
Zaman qoyacaq adını
Bu dəhşətli əməllərin.
Xocalının fəryadını
Zaman qandıracaq! Yəqin!
Xar dünyaya qandıracaq,
Dünya olacaq müttəhim-
Zaman onu yandıracaq.
Erməni adlı bəlanın
Öz oduyla odlanacaq
Onda astarı dünyanın.
Qulaqları açılacaq,
Gedəcək koru dünyanın.
Heyhat! Ancaq gec olacaq!
Solacaq barı dünyanın…
Fəqət, hələ əlindədir
Öz ixtiyarı dünyanın,
Hələ ki, imkan dəmidir,
Tam yoluxmayıb hələ ki,
Dünya vəhşi xəstəliyə-
Ad qoysun bu əmələ ki,
Dərs olsun hər millətçiyə.
Erməni millətçiləri
Vaxtında çəkilsin dara!
Görərsə bu tədbirləri,
Dünya canını qurtarar
Birdəfəlik məhv olmaqdan-
Hələ ki var buna məqam…
…Bu arzuyla, bu amalla
Boş saxlayıb sərlövhəni,
Başlayıram bu minvalla,
Olduğu tək hər lövhəni
Həkk etməyə dəftərimə,
Qayıdıram dərdlərimə…
Ağdam rayonunun Şelli kənd sakini Xosrov Bilal oğlu Məmmədov xocalıları mühasirədən qurtaraq qəhrəmancasın şəhid olmuşdur.
Qanlı gecə səhərisi,
Qaçqınların bir dəstəsi
Yol gedərək bütün gecə,
Təhlükələr keçə-keçə,
Yaxınlaşarkən Şelliyə
Məruz qaldılar həmləyə.
Şellinin mərd oğulları
Darda qoymadı onları.
Ağır itki verib düşmən
Bu yoldan çəikldi həmən.
Yenə neçə ölən oldu,
Neçə yaralanan oldu.
Şellidən gələn cavanı,
Xosrov adlı pəhləvanı
Belə xatırlayır hamı:
“O, mərdliklə qurban verib canını,
El yolunda axıtdı öz qanını…”
Xocalı sakini Səttar Ağayevin başına gətirilən müsibətlər.
