“Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə”tanınmış tədqiqatçı, yazıçı-jurnalist Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatşünaslığına mühüm töhfə olan fundamental monoqrafiyasının adıdır. Elmi redaktoru və ön söz müəllifi professor Kamal Camalov olan bu geniş araşdırma işində müasir Azərbaycan uşaq poeziyasının tanınmış nümayəndələrindən biri, şair-pedaqoq və publisist Zaur Ustacın (Zaur Mustafayev) balacalar üçün yaratdığı zəngin ədəbi irs elmi-nəzəri müstəvidə təhlil olunur. [1, 2, 3]
Zaur Ustacın uşaq poeziyasındakı sənətkarlıq sistemini və onun gözü ilə formalaşan “uşaq dünyasını” aşağıdakı əsas elmi-bədii istiqamətlər üzrə səciyyələndirmək olar:
1. Uşaq Dünyası və Psixologiyasının İncəliklə Duyulması
Zaur Ustac ixtisasca müəllim olduğu üçün uşaq dünyasına, balacaların daxili psixoloji sferasına və dünyanı qavrama xüsusiyyətlərinə dərindən bələddir. Tədqiqatda vurğulandığı kimi, onun şeirləri sadəcə uşaqlardan bəhs edən əsərlər deyil; bu şeirlərdə uşaq dünyasının özü və o dünyanın içindəki uşaq obrazı bütün reallığı ilə görünür. Müəllif uşaqların yaş dövrlərini, onların maraq və duyğularını poetik mətnlərdə böyük həssaslıqla əks etdirir. [1, 2, 3]
2. Öyrədici və Didaktik Funksiya (İdrakı və Maarifçi Poeziya)
Şairin uşaq poeziyasının əsas sənətkarlıq prinsiplərindən biri “öyrənməyi asanlaşdırmaq” missiyasıdır. Onun xüsusilə kiçikyaşlı məktəblilər və məktəbəhazırlıq qrupları üçün nəzərdə tutulmuş əsərləri bu baxımdan diqqət çəkir: [1, 2]
“Güllünün şeirləri” və “Gülüzənin şeirləri”: Bu kitablar ana dilimiz, hərflər, rəqəmlər, eləcə də ilin fəsilləri və aylar haqqında əyləncəli, öyrədici şeirlərdən və tapmacalardan ibarətdir.
Şeirlər uşaqların dil bacarıqlarını, obrazlı təfəkkürünü və estetik zövqünü inkişaf etdirmək məqsədi daşıyır. [1, 2, 3]
3. Bədii Sənətkarlıq Sistemi: Dil, Ritm və Poetik Dinamika
Monoqrafiyada Zaur Ustacın bədii ifadə vasitələrindən istifadə məharəti elmi cəhətdən əsaslandırılır. Onun poetik sisteminin əsas cəhətləri bunlardır: [1]
Dilin sadəliyi və təbiiliyi: Şeirlərin dili uşaqların nitq aparatına və qavrayışına tam uyğundur. Süni pafosdan və qəliz ifadələrdən uzaq olan bu dil olduqca səmimi və doğmadır. [1]
Ritm, qafiyə və kompozisiya: Şeirlərdəki daxili musiqililik, oynaq ritm və dinamika balacaların yaddaşında asanlıqla həkk olunmasını təmin edir. Təhlilə cəlb olunan “Ağıllı gülər”, “Tuncay” kimi şeirlər bu kompozisiya mükəmməlliyinin bariz nümunələridir. [1, 2]
4. İdeya-Estetik Dəyərlər: Millilik, Vətənpərvərlik və Ənənə
Zaur Ustacın uşaq dünyası həm də güclü mənəvi-tərbiyəvi təməllərə söykənir. Onun yaradıcılığında müasirlik, millilik, vətənpərvərlik (44 günlük Vətən müharibəsinin izləri) və mənəvi dəyərlərin sintezi ön plandadır. Şair uşaqlara doğma yurdu sevdirməyi, elmi, biliyi və faydalı əməyi təbliğ etməyi özünə yaradıcılıq qayəsi seçmişdir. [1, 2, 3, 4]
Xülasə: Ayətxan Ziyadın bu monoqrafiyası sübut edir ki, Zaur Ustacın uşaq poeziyasındakı bədii sənətkarlıq sistemi Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının klassik ənənələri ilə müasir pedaqoji-psixoloji tələblərin harmonik və uğurlu vəhdətindən ibarətdir. [1, 2]
Uşaq Dünyası Zaur Ustacın Gözü İlə
Şair üçün uşaq dünyası sadəcə bir mövzu deyil, ətraf aləmi, təbiəti və insanı dərk etməyin ən saf nöqtəsidir: [1, 2]
Ətraf Aləmin Tanınması (Didaktika): Müəllifin məktəbəqədər və məktəbəhazırlıq səviyyəli şeirləri uşaqlara otağı, əşyaları, hərfləri və rəqəmləri əyləncəli şəkildə öyrədir.
Ailə və Doğmalıq Sevgisi: Şair uşaq poeziyasında ailə dəyərlərinə geniş yer verir. Valideynə hörmət, mərhəmət və doğmalıq hissləri uşaqların mənəvi dünyasını formalaşdıran mühüm mühit kimi təqdim olunur.
Milli Kimlik və Tarixi Yaddaş: Zaur Ustacın uşaq dünyasında milli ruh xüsusi yer tutur. Uşaqlar şeirlər vasitəsilə (“Mən Babəkəm”, “Şah İsmayıl”) öz əcdadlarını, tarixlərini və milli kimliklərini erkən yaşlardan mənimsəyirlər. [1, 2, 3, 4]
Zaur Ustacın uşaq poeziyası estetik zövq aşılamaqla yanaşı, yeni nəslin təlim-tərbiyəsində mühüm pedaqoji və ədəbi vasitə rolunu oynayır. [1, 2]
Kitab haqqında ətraflı məlumatı və satış detallarını Kitabevim.az platformasından və ya AzərTAc xəbərindən oxuya bilərsiniz. [1, 2]
Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə:
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
Uzun illər vətəndən uzaqda yaşayan tanınmış yazıçı, şair Həjar Şamiloğlunun Azərbaycanda ilk şeirlər kitabı çap edilib. Kitab “Mücrü” nəşriyyatında işıq üzü görüb. Müstəqil.Az bu münasibətlə ədəbi tənqidçi Rəqsanə Süleymanın şairlə etdiyi qısa söhbəti təqdim edir:
-Azərbaycanda, vətəndə ilk şeir kitabınız çıxdı. “Gecikmiş kitab” desək?.. Kitabdakı şeirlərin çoxu 80-ci və 90-cı illərdə yazılıb. Niyə bu qədər gecikdiniz?
– Bəli, ilk kitabım, səhv etmirəmsə, 1992-ci ildə “Gənc şairin ilk kitabı” seriyası adı altında dövlət nəşriyatlarının birində çap olunmalıydı. Nəşriyyatın rəsmi planında vardı. Çap etmədilər… Bu haqda bir şeirim də var, həmin şeir əlinizdəki bu kitaba salınıb. Nəysə bu məsələlərə girməsək yaxşıdır, irəliyə baxacağıq. Keçən keçdi, olan oldu. Keçmişlə yaşamaq, bir şey qazandırmaz, gələcəklə və gələcəkdə yaşamaq lazımdır.
-Lakin bu sizin ilk kitabınız deyil, fərqli ölkələrdə və fərqli dillərdə onlarla kitabınız çap olunub; roman, elmi araşdırma, publisistika, lüğət, tərcümə və s. müəllifi olduğunuz kitablar var. Son kitabınızda 25 kitabın müəllifi olduğunuz yazılıb.
-Bəlkə də, 25-dən də çoxdur… Ancaq “Heç bilmədik necə sevdik sevəndə” adlı Azərbaycanda çap edilən bu son kitabın xüsusi bir yeri və mənası var mənim üçün. 40 illik duyğuların toplamıdır. Ordakı hər şeirin xüsusi bir tarixçəsi, ölkəsi, rayonu, kəndi, dağı, dərəsi, ağacı, gülü-çiçəyi var.
-Bir də vətəndə çap olunan ilk kitabdır… Kitabda xüsusi marağımı çəkən detallardan biri budur ki, şeirlər xeyli bir-birindən fərqli şəhərlərdə yazılıb. Sərgərdan bir şeirlər kitabı… Məncə, ədəbiyyatımızda bu qədər çox şəhərlərdə yaşayaraq yaratmış şairin şeirlərindən ibarət belə bir kitab yoxdur.
–Bu fikrimi və inancımı bir neçə dəfə demişəm və yazmışam: Vətən, hər şeydən qabaq insandır, insanlardır. Yəni sevdiyin, səni sevən insanların yaşadığı torpaq parçasıdır vətən. Çoxları doğulub böyüdüyün yerə vətən deyirlər. Heç bir etirazım yoxdur bu yanaşmaya. Əlbəttə ki, doğulduğun kənd, rayon, ölkə Vətəndir! Ancaq insan dünyanı, insanı, insanlığı daha dərindən anladıqca heçbir yerə aid ola bilməməyin və hər yerə aid olmaq istəyinin, ərdəminin lənətli dilemması ilə iç-içə, üz-üzə qalır. Mən 10 il yaşadığım Qırğızıstanı da vətən hesab edirəm. Çünkü tanıdığım, sevdiyim gözəl insanlar var orda. Azərbaycanı mənə vətən edən burdakı yaxşı insanlardır, Kəlbəcərdə bitən əzgil ağacı, qantəpər gülü deyil… Azərbaycanı mənə vətən edən Sizsiniz… bütün sevdiklərimdir. Dünən bir məclisdə belə bir cümlə işlətdim: “Bəlkə də, Azərbaycanda Faiq Balabəyli adında bir insan olmasaydı, bu gün bu kitab əlinizdə olmayacaqdı.” Əlbəttə ki, Faiqdən başqaları da var. Sevdiyim kişi adamlar, nazlı-ismətli xanımlar var… Faiq qardaşım bariz nümunə olduğu üçün adını hallandırdım. Adıma min bir qara yaxıldığı zamanlarda, Faiq Balabəyli qorxmadan, çəkinmədən dostluğumuzun, vətəndaşlığın arxasında durdu, məndən müsahibələr aldı, şeirlərimi çap etdi. Faiq elə vətənin özüdür.
–Kitabınızdakı şeirlərin çoxu 30-40 il əvvəlkilərdir. Amma son bir ildə yazılmış şeirlər də var. Şeirə qayıtdınız?
–Bilmirəm. Bu cümləni deyərli Aybəniz Kəngərli xanımla söhbətimdə də demişdim: Hər zaman şair oldum. Ancaq şeir yazmayan şair. Şeir yazmaq iztirabdır, müsibətdir. Başqalarını bilmirəm, amma mənim hər şeirim bir ton göz yaşı ilə yazılıb. Şeir yazmasam da, “Hər zaman şair oldum” dedim. 30 il aradan sonra son bir ildə on minlərlə şeir oxudum, Azərbaycandakı əksər şairi oxudum demək olar. 30 illik boşluğu doldurmaq hərisliyi bəlkə. Nəticədə 30 ildə çox şey itirmədiyimi gördüm. Amma ciddi qələmlər kəşf etdim! Xüsusi iIə qadın şairələr arasında. Nə qədər sevindiyimi təsəvvür etməzsiniz! 1980-1990-cı illərdən bu qədər güclü qadın şairələr yoxdur mənə görə. İndi var. Üç imzanı xüsusi ilə izləyirəm.
– Adları?
-Yox, deyə bilmərəm, başqalarını incidər… Qadın duyğusunun şeirə gətirilməsi başlı-başına hadisədir. Hamısı yaxşı yazır.
– Son sual. Özünüz imza günündə iştirak edəcəksiniz?
– Siz imza günündə iştirak etməyimə necə baxırsınız?
– Çox yaxşı. Sizi öz imza gününzdə gözləyirik!
-Yaxşı gününüz olsun. Demək ki, hər şey yaxşıdır. Bir də zəhmət olmasa Faiq Balabəyliyə deyin ki, imza gününün sahibi Odur.
P.S XÜSUSİ TANITIM
Həjar Şamiloğlu (Hejarê Şamil) kimdir?
Özündən soruşduq: Sizi necə təqdim edək? Belə cavab verdi: 1966-cı ildə Kəlbəcərdə dünyaya göz açıb. Bakıda filologiya fakültəsində oxuyub. Şeir, məqalə və kitablar yazıb. Azərbaycan və Kürdüstan arasında körpü olmaq misiyasına inanıb və hələ də inanmaqdadır. Ancaq ən böyük inancı Eşqdir. Həyatın mənasını tapıb: Sadəcə Eşq!
Zəruri xatırlatma:
Həjar Şamiloğlunun “Heç bilmədik necə sevdik sevəndə” adlı Azərbaycanda çap olunan ilk kitabının imza günü 25 oktyabr 2026-cı il, bazar günü saat 14:00–15:00 aralığında keçiriləcək. Tədbir 12-ci Bakı Beynəlxalq Kitab Sərgisi çərçivəsində Bakı Ekspo Mərkəzində, “Mücrü” nəşriyyatının stendində baş tutacaq.
Bakı Ekspo Mərkəzi Heydər Əliyev prospekti, 515 ünvanında, Suraxanı rayonunun Yeni Suraxanı qəsəbəsində yerləşir.
Salam olsun, əziz və dəyərli Dostlar! Yazarlar Jurnalı ənənəvi hekayə müsabiqəsi elan edir: Mustafa Müseyiboğlunun anadan olmasının 75 illik yubileyi münasibətilə təşkil olunan müsabiqəyə heç bir şərtlə məhdudlasdirilmayan yaradıcılıq məhsullarınızı göndərə bilərsiniz (müəyyən çərçivədə Sİ redaktələrə icazə verilir). Vaxt: 21 oktyabr – 31 dekabr 2026. Qaliblər mükafatlandırılacaq. Hekayələr toplu şəklində çap olunacaq. Təqdimat 14 fevral 2027-ci ildə nəzərdə tutulmuşdur. Hekayələrinizi zauryazar@mail.ru email ünvanına göndərə bilərsiniz.
Война редко предупреждает о себе. Она не всегда начинается с грохота артиллерии, рёва бронетехники или свиста мин. Иногда она прячется в обычной тишине, среди деревьев, за каменной стеной кишлака, в густых зарослях у арыка. Человек ещё слышит журчание воды, ещё различает голоса товарищей, ещё думает о следующем шаге — и вдруг раздаётся сухой щелчок затвора. На войне такой звук способен разделить жизнь на то, что было до него, и то, что могло больше никогда не наступить.
Руслан Аушев знал цену этому звуку. Он слышал его в Афганистане, когда смерть оказалась совсем рядом, на расстоянии нескольких шагов, и только случай не позволил ей забрать ещё одного человека. Но война не ограничилась одним таким мгновением. Спустя годы она настигнет его снова, уже у перевала Саланг, где погибнет товарищ, а сам он получит тяжёлое ранение. Между этими эпизодами уместилась целая жизнь офицера, который не раз смотрел в лицо опасности и всё-таки возвращался туда, где его ждали солдаты.
Руслан Султанович Аушев родился 29 октября 1954 года в селе Володарском, ныне Саумалколь, на севере Казахстана. Его семья принадлежала к ингушскому народу, пережившему трагедию депортации. В истории этой семьи, как и тысяч других семей Кавказа, были разлука с родной землёй, чужие края и необходимость начинать жизнь заново. Возможно, именно поэтому в его судьбе так отчётливо проступает тема ответственности за своих, за людей, которых нельзя бросить, когда становится трудно.
В 1975 году Аушев окончил Орджоникидзевское высшее общевойсковое командное училище и начал службу в Советской армии. Он шёл обычным для молодого офицера путём, командовал подразделениями, учился понимать людей, отвечать за дисциплину и боевую подготовку. Но в 1980 году его направили в Афганистан, где военная служба переставала быть просто профессией. Там каждый приказ мог привести к настоящему столкновению, а любая ошибка — обернуться похоронкой.
Он стал командиром мотострелкового батальона 180-го мотострелкового полка 108-й Невельской мотострелковой дивизии. Молодые солдаты прибывали в страну, о которой многие знали лишь по карте. Их ждали горы, пыльные дороги, изнуряющая жара, нехватка привычных удобств и опасность, которая могла появиться внезапно, без предупреждения. Одно дело — учиться действовать на полигоне, и совсем другое — идти по незнакомой местности, понимая, что за ближайшим поворотом может оказаться засада.
Аушев предъявлял к солдатам жёсткие требования. Он заставлял их тренироваться, переносить тяжёлые нагрузки, привыкать к длительным переходам и действовать слаженно. В походе требовалось нести воду, боеприпасы и снаряжение, рассчитывая силы не на несколько минут, а на долгие часы. Усталость притупляет внимание, страх мешает думать, а неподготовленный человек в критическую секунду может не успеть сделать то, чему должен был научиться заранее.
Командир понимал простую и суровую истину. На войне неподготовленность оплачивается не выговором. Её цена измеряется человеческой жизнью.
Но за строгостью Аушева стояло не желание подавлять подчинённых. Он хотел, чтобы они вернулись. В этом и заключалась главная мера его командирского характера. Батальон должен был выполнить задачу, но не любой ценой. Солдаты не были для него безликими фигурами на карте. За каждым стояли родительский дом, письма, близкие, надежды, которые в мирной жизни казались естественными и само собой разумеющимися. Здесь же сама возможность однажды вернуться домой становилась надеждой, которую нужно было защищать каждый день.
В Афганистане он быстро понял, что война не похожа на стройную схему из учебника. Противник мог скрываться там, где местность казалась спокойной. Дорога, по которой недавно прошла колонна, через несколько часов могла превратиться в смертельную ловушку. Каменная стена становилась укрытием для стрелка, узкий проход — местом засады, а привычная тишина могла оказаться последней перед огнём.
Однажды Аушеву доложили, что пропала связь с шестой ротой. Нужно было выяснить, что произошло. Он взял с собой одиннадцать солдат и прапорщика и повёл группу на поиски. Шли цепочкой, впереди двигался сам командир. Маршрут проходил через картофельное поле. Впереди журчал арык, за ним стояли тополя и густые кусты. Местность выглядела вполне обычной, но именно такие места могли скрывать опасность.
Аушев подал своим знак быть осторожнее. Он ещё не видел противника, однако внимательно следил за тем, что происходило вокруг. И вдруг в кустах, совсем близко, раздался звук затвора. Кто-то досылал патрон в патронник.
На мгновение можно было предположить, что там находятся свои. Но за ветками мелькнула чалма, и почти сразу послышался удар бойка по капсюлю. Выстрела не последовало. Осечка.
Аушев мгновенно понял, что перед ним засада.
Он крикнул предупреждение, и группа рухнула в картофельные грядки. Высокие гряды дали возможность укрыться от прямого огня. Из кустов ударили автоматы. Пули прошивали растительность, бой разгорелся на короткой дистанции, где не оставалось времени на долгие размышления. Нужно было удержаться, ответить огнём, не дать противнику воспользоваться внезапностью. В ход пошли гранаты.
В такие секунды человек не размышляет о том, как будет выглядеть его поступок в наградном листе. Он действует, потому что рядом товарищи, потому что промедление может стоить жизни и потому что от его решения зависит, смогут ли люди выбраться из огня. Страх не исчезает оттого, что человек опытен. Опыт лишь учит не позволять страху полностью овладеть собой.
Когда стрельба стихла, Аушев подошёл к убитому противнику, который целился в него. Рядом лежала винтовка. В ней находился тот самый патрон, который не выстрелил. Командир внимательно осмотрел его и увидел, что боёк ударил чуть мимо капсюля. Он машинально сунул патрон в карман, после чего группа продолжила выполнять задачу.
Только ночью, когда бойцы вернулись с боевых, случилось то, чего не произошло под огнём. Аушев проснулся и внезапно осознал, насколько близко подошла смерть. Во время столкновения всё решали секунды, и он действовал, не позволяя себе отвлечься. Теперь, в темноте, опасность уже миновала, но понимание случившегося пришло с запозданием. Ещё немного — и выстрел прозвучал бы. Он мог не успеть крикнуть, упасть, укрыться. Всё могло закончиться там, на поле, среди картофельных грядок и кустов.
Патрон, который не сработал, остался с ним. Позднее он оказался в Центральном музее Вооружённых сил. Небольшой кусок металла стал свидетельством эпизода, в котором человеческая жизнь зависела от случайности. Не от силы характера, не от выучки и даже не от быстроты реакции, а от того, что боёк ударил чуть мимо капсюля.
В этом есть одна из самых страшных особенностей войны. Человек может готовиться, тренироваться, принимать правильные решения, но никогда не получает гарантии, что вернётся. Иногда его спасает опыт. Иногда — товарищ. А иногда — осечка, о которой в мирной жизни никто даже не подумал бы.
Другой бой, у кишлака Катайи-Ашу, стал одним из эпизодов, с которыми связано присвоение Аушеву звания Героя Советского Союза. Обстановка требовала от командира решительности и умения вести подразделение в сложных условиях. Противник использовал местность, укрытия и внезапность. В такой обстановке нельзя было позволить себе действовать механически. Нужно было оценивать ситуацию, выбирать направление движения и добиваться выполнения задачи, не забывая о людях, которыми командуешь.
Аушев не стремился превращать этот бой в личную легенду. В опубликованных воспоминаниях он гораздо охотнее говорил о том, как готовил солдат, как переносились нагрузки и почему на войне нельзя относиться к потерям как к сухой строке отчёта. Он знал, что за каждой такой строкой стоят человеческие судьбы. И если командир принимает решение отправить людей в бой, он должен понимать, что отвечает не только за результат операции, но и за тех, кто может не вернуться.
7 мая 1982 года Руслану Султановичу Аушеву было присвоено звание Героя Советского Союза. Он получил орден Ленина и медаль «Золотая Звезда». Награда признала его мужество и умелое командование подразделением. Но за официальной формулировкой оставалось то, что невозможно выразить языком приказов и наградных документов. Страх перед неизвестностью, тяжесть решений, напряжение боя и чувство ответственности за людей, чьи жизни зависят от твоих действий.
После возвращения из первой командировки Аушев поступил в Военную академию имени М. В. Фрунзе. Казалось бы, два года войны позади, впереди учёба и новая ступень военной карьеры. Но в 1985 году он вновь отправился в Афганистан, на этот раз начальником штаба 180-го мотострелкового полка.
Он возвращался уже другим человеком. Опыт первого периода службы научил его многому, но опыт не делал войну безопаснее. Он лишь позволял точнее понимать её опасность. На войне нет окончательной уверенности, что всё предусмотрено. Можно знать местность, изучать обстановку, продумывать действия подразделений, но противник всегда способен изменить ситуацию. Поэтому офицер обязан оставаться внимательным даже тогда, когда кажется, что всё идёт по плану.
Второй афганский период принёс ему новое испытание, которое оказалось гораздо тяжелее того короткого мгновения в засаде. 16 октября 1986 года в районе перевала Саланг проводилась общевойсковая операция, связанная с обеспечением движения колонн. Саланг был важнейшей дорогой через горы. Здесь проходили военные и транспортные колонны, от которых зависело снабжение подразделений. Горная местность осложняла движение и создавала условия, в которых любой обстрел мог привести к тяжёлым последствиям.
Аушев находился среди тех, кто обеспечивал выполнение задачи. Рядом был командир роты Владимир Киселёв, его товарищ по службе. По воспоминаниям Аушева, перед выходом он пытался оставить Киселёва в части, но тот всё же отправился вместе с подразделением.
В тот день Аушеву передали письмо с фотографией маленькой дочери. На обороте были написаны слова любви к отцу. На войне подобные письма приобретают особый смысл. Они возвращают человека к жизни, которая продолжается далеко от гор, бронетехники и выстрелов. Там ребёнок растёт, ждёт возвращения отца и не знает, насколько хрупкой может оказаться эта надежда.
Фотография напоминала, ради чего человек должен выстоять. Но она не могла защитить его от пули.
Когда началось столкновение, колонна оказалась в тяжёлой обстановке. В воспоминаниях Аушева этот эпизод остался как одно из самых страшных испытаний его жизни. Противник атаковал, вокруг шёл бой, и в этой сумятице события развивались стремительно. Первым погиб Владимир Киселёв. Пуля попала ему в шею. Он умер сразу.
Возможно, в мирной жизни человек долго готовится к утрате, пытается представить, как воспримет её, что скажет, как сможет жить дальше. На войне смерть не оставляет времени на подготовку. Ещё недавно товарищ находился рядом, выполнял задачу, разговаривал с сослуживцами. И вдруг его уже нет. Не будет следующего разговора, следующего выхода, следующей встречи после возвращения в часть.
Аушев был тяжело ранен. Его эвакуировали, положив в бронемашину рядом с телом Киселёва. В этом эпизоде нет необходимости что-либо украшать. Самой правды достаточно, чтобы понять, что такое война для человека, который только что потерял товарища и сам едва остался жив.
Броня отделяла раненых от внешнего мира, но не могла отменить случившегося. Один человек лежал мёртвым. Другой, тяжелораненый, ещё не знал, как сложится его дальнейшая судьба. Они вместе шли на боевую задачу, но назад возвращались уже не вдвоём живыми.
Для Аушева это было не просто ранение, которое предстояло пережить и преодолеть. Это была встреча с той стороной войны, где не помогает ни опыт, ни звание, ни мужество. Можно сделать всё, что зависит от человека, и всё равно не суметь спасти того, кто находится рядом. Иногда самое тяжёлое для выжившего — не собственная боль, а знание, что товарищ больше никогда не ответит.
Аушев прошёл лечение в госпиталях и вернулся в строй. Он снова оказался в Афганистане. В этом решении было не желание искать опасность ради красивой легенды, а продолжение службы, которой он посвятил жизнь. Офицер возвращался туда, где его опыт и знания были нужны другим. Он понимал, что война ещё не закончилась, а люди рядом с ним по-прежнему нуждаются в командире, способном принимать решения и отвечать за них.
За годы службы Руслан Аушев прошёл путь от молодого офицера до генерала, занимал ответственные должности, а позднее вошёл в общественную и государственную жизнь. Он стал первым президентом Ингушетии, много занимался вопросами ветеранов и воинов-интернационалистов. Но ни одна должность не может объяснить его судьбу так полно, как эти афганские эпизоды, в которых человек оказался перед лицом смерти и продолжил жить, не забывая тех, кто остался на войне.
В рассказах о боевом пути легко сосредоточиться на наградах. Золотая Звезда, орден, звания и должности дают понятную последовательность событий. Но настоящая память устроена иначе. Она удерживает не только даты. Она сохраняет звук затвора в кустах, осечный патрон, фотографию дочери, имя товарища и ту тяжёлую тишину, которая приходит после боя.
Война не делает человека героем автоматически. Она ставит его перед выбором, который нельзя отложить. Иногда нужно подняться и повести за собой людей. Иногда — мгновенно понять, что перед тобой засада. Иногда — продолжать действовать, когда вокруг гремят выстрелы и нет времени на сомнения. А иногда приходится принять самое страшное: ты выжил, а товарищ погиб, и изменить это уже невозможно.
Руслан Аушев прошёл через такие испытания и не раз возвращался к жизни, которую война пыталась у него отнять. Его мужество проявлялось не только в личной отваге. Оно проявлялось в требовательности к себе и солдатам, в понимании цены приказа, в стремлении сохранить людей и в готовности снова принять на себя ответственность.
Тот осечный патрон напоминает о мгновении, когда смерть промахнулась. Перевал Саланг напоминает о другом мгновении, когда она забрала товарища и тяжело ранила самого Аушева. Между этими двумя воспоминаниями заключена вся противоречивая правда войны. Она может оставить человека в живых там, где шансов почти нет, и может отнять жизнь у того, кто только что шёл рядом. Она не знает справедливости и не выбирает по заслугам.
Но человек способен сохранить то, что война пытается разрушить в нём. Память о товарищах. Верность своему долгу. Ответственность за тех, кто доверил тебе свою жизнь. И понимание, что ни одна победная реляция не должна заслонять человеческую цену боя.
Руслан Аушев вернулся из Афганистана. Он продолжил жить, служить, работать и принимать решения уже в другой обстановке. Но люди, с которыми он прошёл через огонь, навсегда остались частью его судьбы. Одних он смог вывести из опасности, других потерял. И в этом, пожалуй, заключается самое тяжёлое наследие любого командира, прошедшего войну.
О нём можно рассказывать через биографию, награды и высокие должности. Но чтобы понять его по-настоящему, нужно представить то картофельное поле, кусты у арыка, короткий звук осечки и несколько секунд, отделявших жизнь от смерти. Нужно вспомнить Саланг, погибшего Владимира Киселёва и тяжелораненого командира, которого эвакуировали рядом с телом товарища.
Тогда становится ясно, что за званием Героя Советского Союза стоял не бронзовый памятник и не человек, которому была незнакома опасность. Стоял живой офицер, который мог погибнуть, который терял товарищей, который знал цену человеческой жизни и всё равно находил в себе силы возвращаться к службе.
Война закончилась, но память не заканчивается вместе с ней. Она остаётся в именах тех, кто не вернулся, в историях тех, кто выжил, и в обязанности живых не позволить превратить человеческие судьбы в сухую статистику.
И если после прочтения этой истории человек остановится хотя бы на мгновение и задумается не только о подвиге Аушева, но и о цене, которую платят люди на войне, значит, рассказ достиг своей цели. Потому что самое важное в памяти о войне — не восхищение огнём и не романтизация смерти. Самое важное — понять, как дорого стоит человеческая жизнь и какой огромной ответственности требует право вести за собой других.
XARAKTER İNSAN Bir az uzaqdan başlamaq istəyirəm. Daha doğrusu, başlamalıyam. Çünki, haqqında söz demək istədiyim söz adamı o uzaq dövrlərdən qalmadı, köhnə kişilərdəndi. 80-ci illərin əvvəlləri… Jurnalistika fakültəsinin əyani kurs tələbəsiyəm. Radio-televiziya ixtisası üzrə təhsil alıram. Birinci il televiziyanın ədəbi-dram verilişləri baş redaksiyasında təcrübə keçdim, ikinci il isə radionun eyni profilli redaksiyasında. O zaman orada çalışanların hamısı bizə çox əlçatmaz görünürdü. İllərdi radiodan səslərini eşitməyə alışdığımız, televiziyadan üzlərini gördüyümüz insanlarla üz-üzə idik. Söz soruşmağa, sual verməyə çəkinirdik. Yaxşı ki, bu vəziyyətdən bizi özləri çıxarırdılar. Salam verən, hal-əhval tutan, xoş gəldin deyən, kompliment söyləyən… Hərə öz xarakterinə uyğun olaraq müraciət edirdi bizə. Fəridə Aslanbəyova, Zəhra Hüseynova, Şəlalə Əlibəyli, Arif Şəfizadə, Həsən Vəliyev, Ayətxan Ziyad, Şamxal, Oqtay… İlk baxışda ciddi, qaraqabaq görünsələr də hərəsinin içində bir mərhəmət mələyi vardı sanki və bu mələklərlə onların özləri kimi davranmaqdan başqa yolumuz yox idi. Əslində elə bizə də bu lazım idi. Tələbəlik illərindən başlayaraq 1990-cı ilədək – 10 ilə yaxın bir müddət radionun o balaca, yığcam otaqlarına, səsyazma studiyalarına böyük-böyük arzularımızla birlikdə biz də yerləşdik, hamımız bir qazanda qaynayıb qarışdıq…
İndi onlardan biri haqqında- Ayətxan Ziyad haqqında danışacam. Onun min bir zəhmətlə, məsuliyyətlə yola saldığı 75 ilə mənimlə çarpazlaşan müstəvidən işıq salmağa çalışacam. Dedim axı ilk dəfə təcrübə keçən tələbə kimi ayaq açmışdım ora. Əvvəllər müxtəlif həcmli süjetlər hazırlayırdım. Çox vaxt da mətnin səsləndirilməsini mənə həvalə edirdilər. Ləhcəsiz, təmiz ədəbi dildə, həm də sərbəst və oxunaqlı təqdim etməliydik işimizi. Bəzən dilimiz çaşırdı, doğulub yaşadığımız yerlərin danışıq tərzi girirdi araya. O zaman verilişin redaktoru Ayətxanın üzünü görmək lazımdı. Təkrar-təkrar başa qayıdırdıq. Ta ki, nəticə məhz onun istədiyi kimi olana qədər. Yəni qaydalar daxilində. O qədər məsuliyyətli idi, o qədər diqqətlə yanaşırdı ki, işinə onun tələblərinə uymaya bilməzdim. Bəzən daxilən əzəbiləşdiyim, narazı qaldığım vaxtlar da olurdu. Amma az sonra anlayırdım ki, bütün bunlar məhz ən çox bizə lazımdı. Bizi peşəkar jurnalist, radio işçisi kimi yetişdirirdi bu tələblər, bu məsuliyyət hissi. Ayətxan müəllim deyə müraciət edirdik ona. Başı aşağı, daim yazı masasının üstündə ayrı-ayrı müəlliflərin redaktə olunmalı yazıları… Kəsirdi, calayırdı, sözləri dartıb aid olduğu fikrin yanına çəkirdi, bəzən özünün də əlavələri olurdu. Sonra yazını bizə qaytarırdı, biz də makinaçı qızların yanına gedib redaktə edilmiş mətni yenidən təzə variantda yazdırırdıq. Beləcə özüm də hiss etmədən fakültədə keçdiyim “Redaktənin nəzəri əsasları” fənnindən öyrəndiklərimi təcrübədə təkmilləşdirir, mənimsəyirdim. Əsl müəllim yanaşması idi bu. Ayətxan müəllim bizə həm də müəllimlik edirdi, xəbərimiz yox idi bundan. Sonralar qəzetdə çalışarkən bu öyrəndiklərim o qədər karıma gəldi, əlimdən tutdu ki… Az keçməmiş mənə daha böyük etimad bəsləndi. Müəllif verilişi etibar olundu. Sonralar eşitdim ki, bunu Ayətxan müəllim təklif edibmiş redaksiyanın rəhbərliyinə. “Nəğməli-sözlü gənclik” və “Nəğməli-sözlü tələbə”. Tələbə verilişinin redaktoru istedadlı şair, gözəl insan Şamxal Rüstəm idi. (Nurlar içində yatsın). Diğər verilişin redaktoru isə Ayətxan müəllim idi. Belə ki, ayrı-ayrı müəssisələrin bədii özfəaliyyət kollektivlərinin çıxışlarını lentə alır, sonra verilişə ifaçılar barəsində mətn də əlavə edib çox maraqlı və zövqlü bir proqram hazırlayırdıq. Özfəaliyyət kollektivlərinin çıxışlarını yazmaq üçün radionun ayrıca səsyazma studiyasının yerləşdiyi maşınla həmin müəssisənin klubunun, ya da mədəniyyət evinin yerləşdiyi məkana gedirdik. Bu musiqiləri dinləyərkən Ayətxan müəllimin üz cizgilərinə baxmaq lazım idi. Gözəl, qüsursuz ifa dinləyəndə sifətində məmnun bir ifadə olurdu, gözlərini yumub musiqinin sehrinə dalırdı. Elə ki, kiçik bir qüsur sezdi, ya da ki, ifaçı səsi yerinə oturda bilmədi onu təkrar- təkrar oxutdururdu. Ta ki, mükəmməl bir iş ortaya qoyulanadək. O zamanlar Ayətxan müəllimin daha bir bacarığının şahidi oldum. Musiqi duyumu çox yüksək səviyyədə idi. Bir müddətdən sonra bu verilişi təkbaşına mənə həvalə etdi. Özünün vacib işi çıxanda, yaxud da yeni çəkilişi olanda mən səs rejissoru ilə bərabər gedirdim çəkilişə. Amma tez-tez əlaqə saxlayırdı, vəziyyətdən xəbər tuturdu. Demək istədiyim odur ki, o dövrün jurnalistləri, redaktorları hərtərəfli idilər, özlərini daim təkmilləşdirirdilər. Həm də ağıryana idilər, sözlərinin, hərəkətlərinin yerini və çəkisini, sanbalını bilirdilər. Ayətxan Ziyad da belələrindən idi və peşə fəaliyyətimizin düz 10 ili bir məkanda çarpazlaşdı. O zaman Ayətxan müəllim qarışıq digərləri də bizə yaşca çox böyük gəlirdi. Bəlkə də bu onların oturuşmuş xarakterlərindən, sözlərinin, hərəkətlərinin, davranışlarının ağırlığından irəli gəlirdi. İndi baxıb görürəm ki, aramızda vur-tut 10 yaş fərq varmış. Bu nəhəng söz adamının, bu böyük şəxsiyyətin sanbalı da elə çoxlarında rastlaşmadığımız fərqli, həm də kişiyana xarakterində imiş. Heç vaxt bərkdən danışmadı, səsini qaldırmadı, təhqiramiz söz işlətmədi, ədəbsiz hərəkət etmədi. Əsla. Nümunə olacaq xarakteri və mədəni davranışı ilə, istedadı, bacarığı ilə qəlblərdə taxt qurdu, həmişə sevgiylə, məhəbbətlə xatırlandı. Çox sonralar kitab təqdimatlarında, başqa tədbirlərdə bir-iki dəfə qarşılaşdıq. Həmin o təmkin, o ağıryana davranış… Heç dəyişməmişdi. Dərin sular heç bulanmazmış, – doğru deyiblər. Ömrünün kamillik çağında köhnə iş yoldaşım, əziz həmkarım Ayətxan Ziyada sağlıqlı və uzun ömür diləyirəm. Var olun, çox yaşayın əziz insan. Nə yaxşı ki, dünyamızda varsınız və Sizi tanımaq nəsibimiz oldu. Əntiqə QONAQ, Əməkdar jurnalist, müharibə veteranı
“ƏDƏBİ OVQAT” ədəbi-bədii dərgisinin (təsisçi Rəfail Tağızadə, baş redaktor Vaqif Osmanlı, baş redaktorun müavini Şahnaz Kamal, məsul katib İlahə Səfərzadə, korrektor Sima Salamova, rəssam Sehran Allahverdi) 20-ci (2026) sayı ədəbiyyatsevərlərin görüşünə gəlib.
Dərgi təsisçinin “Söz yolçusu” qeydləri ilə açılır.
“Ədəbi təhlil” bölməsində Rüstəm Kamalın “Şuşa od içində, yaxud Mir Mövsün Nəvvabın istixarəsi”, Aygün Bağırlının “Azərbaycan poeziyasının Krılovu Hikmət Ziya”, İlhamə Qəsəbovanın “Hüseyn Saraclı məktəbinin formalaşması, inkişafı və irsi” ədəbi təhlilləri,
“Məşhurların həyatı” bölməsində İlahə Əhmədovanın “Gizlin” (Qabriel Qarsia Markesin gizlində qalan böyük sevgisi Taçia haqqında…) mülahizələri,
“Azərbaycan mühacirləri” bölməsində Mirzə Bala Məmmədzadənin “Vətən qaldı” hekayəsi,
“Sənət dünyası” bölməsində Mustafa Çəmənlinin “Muğam dünyasının bələdçisi” məqaləsi,
“Dünya ədəbiyyatı” bölməsində August Strindberqin ” Yarım vərəq” hekayəsi, Ku Unun şeirləri,
“Yeni kitablar” bölməsində “Xəzərdən Baltikə uzanan ruh körpüsü” (Mahir Həmzəyevin “Azərbaycan-Baltik mədəni əlaqələri (XIX-XXI əsrlər” kitabı haqqında təqdimat nəşr olunub.
Bütün ədəbiyyatsevərləri dərgidəki ədəbi nümunələrlə tanış olmağa dəvət edirik. Bizim ədəbi boğçamıza xoş gəlibsiniz. Rəy və təklifləriniz gələcək fəaliyyətimiz, uğurlarımız üçün önəmlidir. Hər birinizə uğurlar!
1943-cü ildə Kursk döyüşləri başlanmazdan əvvəl Baş Qərargahda əməliyyat planı hazırlanarkən Mərkəzi cəbhədə dislokasiya olunan ordu komandanları da əməliyyat müşavirələrinə dəvət ediliblər. Onlardan biri də 13-cü ordunun komandanı Nikolay Puxov olub. Kurskun şimal istiqamətindən hücum planı məhz onun komandan olduğu orduya həvalə edilib. Bu təklif isə müşavirədə iştirak edən Ali Baş Komandan İosif Stalin tərəfindən irəli sürülüb. Qısa müzakirələrdən sonra general-leytenant Puxov ayağa qalxaraq Stalindən söz istəyib:
Yoldaş Stalin, mən sizin əmrinizi icra etməkdən imtina edirəm. İndi hazırlanan əməliyyata görə Kurskun şimal istiqamətindən hücum planı minlərlə döyüşçünün və çoxsaylı hərbi texnikanın məhvinə səbəb olacaq. Mən peşəkar hərbçi kimi buna yol verə bilmərəm. İmtinaya görə istənilən cəzanı çəkməyə hazıram.
Sözsüz ki, Stalinin əmrini icra etməkdən boyun qaçıran generalı nə gözlədiyini hamı yaxşı anlayıb. Müşavirə zalına sükut çöküb. Zalda gəzişən Stalin də bir neçə dəqiqə bu sükutu pozmayıb. Nəhayət, Ali Baş Komandan üzünü generala tutub:
Siz böyük bir əməliyyatdan əvvəl bu cür fikirlərinizlə şəxsi heyətin mənəvi-psixoloji durumuna zərbə vurursunuz. Məğlubiyyətə əminliyinizin səbəbi isə mücərrəddir. Qırmızı orduda sizin kimi özünə güvənməyən generallara yer olmamalıdır. Zalı tərk edin. Haqqınızda müvafiq qərar veriləcək. Həmin müşavirədən sonra Baş Qərargahın rəisi marşal Aleksandr Vasilevski Stalinlə təkbətək qalaraq məsələyə aydınlıq gətirməyə çalışıb. Qeyd edək ki, Vasilevski Stalinin hərbi məsələlərdə ən çox güvəndiyi şəxslərdən biri sayılıb. Marşal general Puxovun haqlı olduğunu Stalinə anlatmağa cəhd edib:
Yoldaş Stalin, əslində, general Puxovun dediklərində və əməliyyatla bağlı verdiyi təkliflərdə böyük həqiqət var. Kursk əməliyyatı təkcə şimaldan deyil, bir neçə istiqamətdən başlanılmalıdır. Belə olan halda Vermaxt qoşunlarının ərazidəki qüvvələrini bir neçə istiqamətə yönəltməklə parçalamaq mümkün olar. Kəşfiyyat məlumatları da Puxovun əməliyyat təklifinin daha məqsədəuyğun olduğunu göstərir. Təxminən bir həftədən sonra Kurs əməliyyatının birinci mərhələsi başlanıb. Əməliyyat marşal Vasilevskinin göstərişi ilə Puxovun düşündüyü kimi həyata keçirilib. İlkin əməliyyatların uğurlu keçirilməsi sayəsində Kursk döyüşləri sovet qoşunlarının qələbəsi ilə yekunlaşıb.
1944-cü ildə Kremldə hərbçilərin növbəti təltif mərasiminə hazırlıq görüləndə Stalin Vasilevskiyə siyahıya bir nəfərin adının salınmasını da göstəriş verib:
Aleksandr Mixayloviç, o “yaramaz”ın (Puxovu nəzərdə tutub) adını da siyahıya salın. Təltif mərasimində Stalin general-leytenant Puxova general-polkovnik rütbələrini təqdim edib:
İkinci dəfə bağışlamayacağam, ömrünün sonuna qədər Sibirdə ağ ayıların yanında yaşayacaqsan. Qeyd edək ki, 1895-ci ildə Kaluqada, Qrişovo kəndində anadan olan Puxov ilk təhsilini ruhani məktəbində alıb. Yeniyetməlik illərində o, ağlına belə gətirməyib ki, nə vaxtsa hərbçi olacaq, general rütbələrini daşıyacaq, Stalinlə üz-üzə dayanacaq. Puxov valideynləri kimi müəllim olmaq istəyib. O, Moskva İmperator Universitetində iki il təhsil aldıqdan sonra tarix və ədəbiyyat müəllimi kimi pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. Hərbi xidmətə çağrıldıqdan sonra isə Puxov fəaliyyət istiqamətini dəyişib, praporşiklər məktəbini bitirərək gələcəyini hərb sənətinə bağlayıb.
Sovet-alman müharibəsinə qədər Puxov ayrı-ayrı hərbi dairələrdə diviziya qərargahının rəisi, hərbi akademiyalarda kafedra rəisi vəzifələrində xidmət edib. Müharibə başlananda o, Müdafiə Komissarlığına (nazirliyinə) rəsmi müraciət edərək cəbhəyə göndərilməsini xahiş edib.
Müasirləri tərəfindən Puxov son dərəcə peşəkar və təcrübəli hərbçi kimi xarakterizə edilib. Marşal Georgi Jukov öz memuarlarında Puxovu aşağıdakı kimi xatırlayıb:
“General Puxov ilk baxışdan mülayim xarakterli bir insan kimi görünürdü. Hətta ilk tanışlıqda onun hərbçi olması hiss edilmirdi. Amma bu, onun görünən tərəfləri idi. Puxov döyüşlərdə olduqca sərt və tələbkar hərbçi, ən çətin və mürəkkəb situasiyalarda düzgün qərar çıxarmağı bacaran komandir idi. Onun ən üstün cəhətlərindən biri şəxsi heyətlə işləmək bacarığı idi ki, bu müharibə şəraitində ən vacib amillərdən biri sayılırdı. Puxov yeganə hərbçilərdən biri idi ki, yuxarı instansiyaların qarşısında öz fikrini söyləməyi, əməliyyat təkliflərini əsaslandırmağı bacarırdı. Çünki öz hərbi səriştəsinə əmin idi və bu əminlik heç vaxt onu çətin vəziyyətə salmırdı. O cümlədən Stalinin əmrini icra etməkdən imtina edəndə də, Puxov öz hərbi biliyinə güvənmişdi və sonda haqlı çıxmışdı. Stalinlə aralarında insident olsa da, Puxov Ali Baş Komandanın sevimli sərkərdələrindən biri sayılırdı…”
Müharibədən sonra Puxov təhsilini Voroşilov adına Ali Hərbi Akademiyada davam etdirib. Sonra Odessa, Şimali Qafqaz, Sibir Hərbi Dairələrində komandan vəzifəsində xidmət edib.
Ömrünün son illərində general “Sınaq illəri” adlı kitabını yazıb. Kitab onun vəfatından bir il sonra işıq üzü görüb.
General-polkovnik Nikolay Puxov 1958-ci ildə, 63 yaşında vəfat edib. O, Moskvada, Novodeviçye qəbiristanlığında hərbi şərəflə dəfn edilib.
XIZIR AĞA USTACLI — TARİXİN YADDAŞINDA YAŞAYAN FƏDAKARLIQ VƏ VƏTƏN SEVGİSİ (Çaldıran döyüşündə Şah İsmayıl Səfəvinin həyatını xilas etmiş igid haqqında) Azərbaycan tarixi qəhrəmanlıq salnamələri, Vətənə sədaqət nümunələri, igidlik və fədakarlıq hekayələri ilə zəngindir. Bu tarixin səhifələrində elə şəxsiyyətlər var ki, onların adı bəzən geniş tarixi mənbələrdə ətraflı işıqlandırılmasa da, xalq yaddaşında yaşayır, nəsildən-nəslə ötürülən rəvayət və xatirələrdə özünə əbədi yer tutur. Belə şəxsiyyətlərdən biri də Çaldıran döyüşündə mühasirəyə düşmüş yaralı Şah İsmayıl Səfəvini fədakarlıqla xilas etdiyi bildirilən Xızır ağa Ustaclıdır. Bu gün onun Sədərək rayonunda yerləşən məzarı (bu abidə yerli əhali tərəfindən “Ağoğlan” piri – türbəsi – ziyarətgahı kimi tanınır) yalnız bir insanın son mənzilini ziyarət etmək üçün üz tutulan məkan deyil. Bu məzar, eyni zamanda, qəhrəmanlıq, sədaqət, fədakarlıq və tarixi yaddaş haqqında düşünməyə çağıran mənəvi ünvan kimi diqqəti cəlb edir. Dağların əhatəsində, sadə, lakin özünəməxsus memarlıq görkəminə malik məqbərədə uyuyan Xızır ağa Ustaclının adı insanı Azərbaycan tarixinin mürəkkəb və taleyüklü səhifələrinə aparır. Tarixin sınağından keçən sədaqət Tarixdə böyük şəxsiyyətlərin həyat yolu heç də həmişə asan qələbələrdən, təntənəli yürüşlərdən və rahat günlərdən ibarət olmayıb. Bəzən bir dövlətin, bir siyasi hərəkatın və ya böyük bir tarixi missiyanın taleyi döyüş meydanında verilən saniyəlik qərarlardan, sədaqətli insanların cəsarətindən və fədakarlığından asılı olub. Xızır ağa Ustaclı haqqında qorunub saxlanılan məlumatın mahiyyətində də məhz belə bir məqam dayanır: təhlükə qarşısında geri çəkilməmək, yaralı vəziyyətdə və çətin şəraitdə qalan bir insana yardım etmək, öz həyatını riskə ataraq onu xilas etməyə çalışmaq. Bu hadisənin qəhrəmanı kimi təqdim olunan Xızır ağa Ustaclının adı Şah İsmayıl Səfəvinin taleyi ilə əlaqələndirilir. Söhbət Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan, Səfəvilər dövlətinin banisi və qüdrətli hökmdarlarından biri olan Şah İsmayıl Xətainin həyatında baş verdiyi bildirilən ağır döyüş anından gedir. Belə əhvalatların mənəvi dəyəri təkcə onların iştirakçılarının kimliyində deyil, həm də ifadə etdiyi insani keyfiyyətlərdədir. Çətin anlarda sədaqətli qalmaq, təhlükə qarşısında cəsarət göstərmək və başqasının həyatını öz həyatından üstün tutmaq hər dövrdə yüksək qiymətləndirilən mənəvi xüsusiyyətlərdir. Xızır ağa Ustaclı haqqında yayılan məlumat da bu baxımdan xalqımızın qəhrəmanlıq düşüncəsinin ifadəsi kimi diqqətəlayiqdir. Çaldıran döyüşü və tarixin mürəkkəb mənzərəsi 1514-cü il avqustun 23-də baş vermiş Çaldıran döyüşü Azərbaycan və region tarixinin mühüm hadisələrindən biridir. Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl ilə Osmanlı sultanı I Səlimin orduları arasında baş vermiş bu döyüş Yaxın Şərqin siyasi və hərbi münasibətlərinə ciddi təsir göstərmişdir. Döyüşün nəticəsi Səfəvi dövlətinin hərbi-siyasi vəziyyətinə təsir etsə də, Şah İsmayılın tarixi şəxsiyyət kimi nüfuzu və Azərbaycan dövlətçilik ənənələrindəki yeri sonrakı əsrlərdə də qorunub saxlanılmışdır. O, yalnız bir hökmdar deyil, həm də şair, sərkərdə və dövlət qurucusu kimi Azərbaycan tarixində özünəməxsus mövqeyə malikdir. Çaldıran döyüşü haqqında danışarkən həmin dövrün hərbi texnologiyasını, siyasi qarşıdurmalarını və mürəkkəb geosiyasi şəraitini nəzərə almaq lazımdır. Döyüş meydanında odlu silahların tətbiqi, qoşunların təşkilatlanması və hərbi taktika məsələləri tərəflərin taleyinə ciddi təsir göstərirdi. Belə bir şəraitdə sərkərdələrin və hökmdarların həyatı birbaşa təhlükə altında olurdu. Döyüş meydanında yaranan qarışıqlıq, qoşunların hərəkəti, yaralanma və mühasirə kimi hallar ən təcrübəli hərbçiləri belə çıxılmaz vəziyyətə sala bilərdi. Xızır ağa Ustaclı haqqında danışılan hadisə də məhz bu tarixi şərait fonunda mənəvi məna qazanır. Rəvayət edilənə görə, o, Çaldıran döyüşündə mühasirəyə düşmüş yaralı Şah İsmayılın xilas edilməsində fədakarlıq göstərmişdir. Bu məlumatın tarixi mənbələr əsasında ayrıca araşdırılması vacib olsa da, onun xalq yaddaşında qorunması həmin şəxsin adının qəhrəmanlıq ənənəsi ilə bağlandığını göstərir. Tarixi həqiqətə hörmət etmək keçmişdən gələn hər bir məlumatı diqqətlə araşdırmağı tələb edir. Eyni zamanda, xalq yaddaşında yaşayan rəvayətlərin, ailə və nəsil xatirələrinin öyrənilməsi də tariximizin mənəvi qatlarını üzə çıxarmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Bir igidin fədakarlığı — böyük mənəvi dəyər Qəhrəmanlıq anlayışı bəzən böyük orduların qazandığı qələbələrlə, bəzən dövlətlərin taleyini dəyişən qərarlarla əlaqələndirilir. Lakin tarix göstərir ki, böyük hadisələrin arxasında ayrı-ayrı insanların cəsarəti, iradəsi və sədaqəti dayanır. Hərb tarixində yaralı yoldaşını döyüş meydanından çıxaran, təhlükəyə baxmayaraq komandirini qoruyan, mühasirədə qalan insanı xilas etmək üçün həyatını riskə atan döyüşçülərin xidmətləri xüsusi qiymətə malikdir. Çünki bu cür davranış yalnız fiziki güc deyil, həm də yüksək mənəvi məsuliyyət tələb edir. Xızır ağa Ustaclının adı ilə bağlı məlumatı da bu mənəvi ölçülər əsasında dəyərləndirmək mümkündür. Onun haqqında danışılan əhvalatın əsas ideyası sədaqət və fədakarlıqdır. Bu ideya zaman keçdikcə öz aktuallığını itirmir. Əksinə, hər yeni nəsil üçün insanlıq, vətənpərvərlik və mənəvi bağlılıq nümunəsinə çevrilir. İnsanın böyüklüyü təkcə tutduğu vəzifə, daşıdığı titul və ya malik olduğu sərvətlə ölçülmür. Bəzən onun adı bircə fədakar hərəkəti ilə yaddaşlarda yaşayır. Əgər bir insan təhlükəli anda başqasının həyatını xilas etmək üçün özünü riskə atırsa, həmin hərəkət onun mənəvi portretinin əsas cizgisinə çevrilir. Bu mənada Xızır ağa Ustaclının xatirəsinin yaşadılması həm də fədakarlığın unudulmamasına xidmət edir. Onun adı ətrafında formalaşan yaddaş insanlara xatırladır ki, tarix yalnız hökmdarların və böyük sərkərdələrin deyil, onların yanında dayanmış, ağır sınaqlardan keçmiş, sədaqəti ilə seçilmiş insanların da tarixidir. Ustac – Ustaclı adı və nəsil yaddaşı Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında nəsil, soy və kök anlayışları xüsusi yer tutur. İnsan öz keçmişini tanıdıqca yalnız ailəsinin tarixini deyil, yaşadığı bölgənin, mənsub olduğu xalqın və dövlətin tarixini də daha dərindən anlamağa başlayır. Ustac – Ustaclı adı ilə bağlı xatirələrin qorunması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Xızır ağa Ustaclının adı ətrafında yaşadılan məlumatlar nəsil yaddaşının araşdırılması, tarixi şəxsiyyətlərin müəyyənləşdirilməsi və onların fəaliyyətinin öyrənilməsi üçün maraqlı mövzu yaradır. Nəsil tarixi yalnız şəcərə ağacındakı adların ardıcıllığından ibarət deyil. O, eyni zamanda, insanların həyat tərzini, mənəvi dəyərlərini, ictimai münasibətlərini və tarixin müxtəlif mərhələlərində üzərinə götürdükləri məsuliyyəti əks etdirir. Bir nəslin yaddaşında qəhrəmanlıqla bağlı hadisənin qorunması həmin nəslin keçmişə münasibətini göstərən mühüm əlamətlərdən biridir. Bu cür xatirələrin gələcək nəsillərə çatdırılması üçün şifahi məlumatların yazıya alınması, yaşlı nəslin nümayəndələri ilə söhbətlərin aparılması, ailə arxivlərinin araşdırılması və mövcud tarixi mənbələrlə müqayisəli təhlil edilməsi vacibdir. Əgər Xızır ağa Ustaclı haqqında əlavə sənədlər, şəcərə məlumatları, kitabələr və ya qədim əlyazmalar mövcuddursa, onların elmi şəkildə araşdırılması bu tarixi şəxsiyyətin həyatının daha dolğun öyrənilməsinə kömək edə bilər. Beləliklə, nəsil yaddaşı ilə ümumxalq tarixinin qovuşduğu nöqtədə yeni araşdırmalar üçün imkan yaranır. Bu araşdırmalar həm keçmişə işıq salır, həm də milli-mənəvi irsimizin qorunmasına xidmət edir. Sədərəkdəki məzar — ehtiram və yaddaş ünvanı Yuxarıda təqdim etdiyim fotoşəkildə Naxçıvanın Sədərək rayonunda yerləşdiyi bildirilən Xızır ağa Ustaclının məzarı təsvir olunur. Açıq rəngli kərpiclə tikilmiş, günbəzli və tağlı girişə malik məqbərə ətrafdakı dağlıq mənzərə ilə ahəng təşkil edir. Məzarın sadə, lakin diqqətçəkən memarlıq quruluşu bu məkanın ziyarət yeri kimi əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Ətrafdakı ağacların kölgəsi, quru dağ yamacları və məqbərəyə aparan pillələr insanda sakitlik və düşüncə ovqatı yaradır. Burada insan istər-istəməz tarix, zaman və yaddaş haqqında düşünür. Bir vaxtlar həyatın qaynar hadisələrinin içərisində olmuş insanların bu gün torpaq altında uyuması, onların adlarının isə yaşamaqda davam etməsi tarixin ən təsirli həqiqətlərindən biridir. Məzarlar bəzən yalnız bir insanın həyatının sona çatdığı yeri deyil, onun xatirəsinin yaşadığı mənəvi məkanı ifadə edir. Xüsusilə tarixi şəxsiyyətlərlə əlaqələndirilən məzarlar xalqın keçmişə münasibətini, ehtiram hissini və yaddaş ənənəsini özündə birləşdirir. Xızır ağa Ustaclının Sədərəkdəki məzarı da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bu məkanın qorunması, tarixi kimliyinin dəqiqləşdirilməsi və haqqında məlumatların toplanması gələcək nəsillər üçün mühüm əhəmiyyət daşıya bilər. Belə abidələrə münasibət yalnız ziyarətlə məhdudlaşmamalıdır. Onların tarixi pasportunun hazırlanması, mövcud kitabə və yazıların qeydə alınması, memarlıq xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, foto və sənəd materiallarının toplanması da vacibdir. Çünki qorunan hər bir abidə keçmişdən gələcəyə uzanan yaddaş körpüsüdür. Tarixi yaddaşın qorunması milli məsuliyyətdir Tarixə sahib çıxmaq yalnız keçmişlə fəxr etmək demək deyil. Bu, həm də keçmişi düzgün öyrənmək, tarixi şəxsiyyətlər haqqında məlumatları dəqiqləşdirmək və gələcək nəsillərə etibarlı bilik ötürmək məsuliyyətidir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində elə ziyarətgahlar, məqbərələr, qədim qəbiristanlıqlar və tarixi məkanlar var ki, onların ətrafında maraqlı rəvayətlər, ailə xatirələri və yerli ənənələr formalaşıb. Bu məlumatların bir qismi yazılı mənbələrdə əksini tapıb, digər qismi isə şifahi şəkildə qorunub saxlanılır. Belə irsin araşdırılması tarixçilərin, etnoqrafların, folklorşünasların, arxeoloqların və yerli tədqiqatçıların birgə fəaliyyətini tələb edir. Tarixi məlumatlar müxtəlif mənbələrlə tutuşdurulduqda, rəvayətlərin hansı hissələrinin sənədlərlə təsdiqləndiyini müəyyənləşdirmək mümkün olur. Xızır ağa Ustaclı haqqında məlumatın da sistemli araşdırılması məqsədəuyğundur. Çaldıran döyüşü ilə əlaqələndirilən hadisənin ilkin mənbələrdə necə əks olunduğu, Ustac adının tarixi mətnlərdə hansı kontekstdə çəkildiyi, Sədərəkdəki məzarın hansı dövrə aid olduğu və bu məkan haqqında yerli yaddaşda hansı məlumatların qorunduğu ayrıca tədqiqat mövzusu ola bilər. Bu araşdırmaların aparılması tarixi rəvayətin mənəvi dəyərini azaltmır. Əksinə, onun hansı tarixi şəraitdə yarandığını və necə yaşadığını daha dərindən anlamağa imkan verir. Tarixə sevgi ilə yanaşmaqla elmi dəqiqliyə riayət etmək bir-birinə zidd deyil. Əslində, bu iki yanaşma bir-birini tamamlayır. Keçmişdən gələcəyə uzanan mənəvi körpü Xızır ağa Ustaclı haqqında danışılan əhvalatın müasir oxucuya ünvanladığı əsas mesaj sədaqət, cəsarət və fədakarlıqdır. Zaman dəyişir, dövlətlər və cəmiyyətlər yeni mərhələlərə qədəm qoyur, həyatın şərtləri yenilənir. Lakin insanı insan edən mənəvi keyfiyyətlər öz dəyərini qoruyub saxlayır. Bu gün gənc nəslə qəhrəmanlıqdan danışarkən yalnız döyüşlərin tarixini öyrətmək kifayət deyil. Həmin hadisələrin arxasında dayanan insan talelərini, verilən qərarların mənəvi tərəflərini və məsuliyyət anlayışını da izah etmək lazımdır. Xızır ağa Ustaclının xatirəsi bu baxımdan düşünmək üçün bir fürsətdir. Onun adı ilə bağlı məlumat gənclərə göstərir ki, tarixi yaddaşda yer almaq üçün mütləq böyük bir dövlətin hökmdarı olmaq lazım deyil. Bəzən bir insanın çətin anda göstərdiyi cəsarət onun adını əsrlərin o tayına daşıya bilər. Vətən sevgisi də məhz belə fədakar davranışlarda özünü göstərir. Vətən yalnız xəritədə sərhədləri müəyyənləşdirilmiş ərazi deyil. Vətən həm də onun tarixidir, insanlarıdır, şəhidlərinin və qəhrəmanlarının xatirəsidir, ata-babadan miras qalan mənəvi dəyərləridir. Bu dəyərləri qorumaq hər bir nəslin borcudur. Tarixi şəxsiyyətlərin həyatını öyrənmək, onların xatirəsinə ehtiram göstərmək, qədim məzarları və abidələri mühafizə etmək, unudulmaqda olan rəvayətləri toplamaq milli yaddaşın yaşamasına xidmət edir. Nəticə Sədərək rayonunda yerləşən Xızır ağa Ustaclının məzarı haqqında təqdim edilən məlumat bizi Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq və sədaqət ənənələri üzərində düşünməyə çağırır. Çaldıran döyüşündə yaralı Şah İsmayıl Səfəvinin xilas edilməsində onun fədakarlıq göstərdiyi barədə yayılan məlumat isə tarixi mənbələr əsasında daha ətraflı araşdırılmağa layiqdir. Xızır ağa Ustaclının adı ətrafında yaşadılan xatirə bir həqiqəti xatırladır: xalqın tarixi yalnız böyük döyüşlərin və hökmdarların salnaməsindən ibarət deyil. Bu tarix həm də sədaqətli insanların, adsız qəhrəmanların, çətin anda məsuliyyətdən qaçmayan igidlərin həyat hekayələrindən yaranır. Bu gün onun məzarına baxarkən insan yalnız keçmişi xatırlamır. O, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətini dərk edir. Çünki tarixi yaddaşın yaşaması üçün onu qorumaq, öyrənmək və gələcək nəsillərə çatdırmaq lazımdır. Xızır ağa Ustaclının xatirəsinin yaşadılması, onun haqqında məlumatların toplanması və tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılması bu istiqamətdə atıla biləcək dəyərli addımlardandır. Keçmişini tanıyan xalq gələcəyinə daha inamla baxır. Qəhrəmanlarını unutmayan xalq isə öz mənəvi dayaqlarını qoruyub saxlayır. Tarixin yaddaşında yaşayan fədakarlıq nümunələri də məhz bu səbəbdən zamanın sərhədlərini aşaraq nəsillərdən-nəsillərə ötürülür. Xızır ağa Ustaclının Sədərəkdəki məzarı da belə bir yaddaşın ünvanı kimi diqqətimizi cəlb edir. Onun adı ətrafında qorunan xatirənin elmi əsaslarla öyrənilməsi, tarixi irsin qorunması və gənc nəslə çatdırılması həm milli tariximizə ehtiramın, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətimizin ifadəsi olardı. Tarixi yaşadan yaddaşdır, yaddaşı yaşadan isə ona sahib çıxan insanlardır.
Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə
Azərbaycan şairi və publisisti Zaur Ustacın uşaq poeziyası və onun sənətkarlıq xüsusiyyətləri tədqiqatçı-jurnalist Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı fundamental monoqrafiyasında geniş elmi-nəzəri təhlil olunmuşdur. [1, 2]
2026-cı ildə “İmza” nəşrlər evində çap olunan (280 səhifə, elmi redaktoru və ön söz müəllifi professor Kamal Camalov) bu əsər Zaur Ustacın yaradıcılığı vasitəsilə uşaq ədəbiyyatının əsas məqamlarını işıqlandırır. [1, 2, 3]
Zaur Ustacın Uşaq Poeziyasında Bədii Sənətkarlıq Sistemi
Ayətxan Ziyadın monoqrafiyasında şairin poetik sistemi aşağıdakı əsas istiqamətlərdən araşdırılır:
İmmanent və estetik xüsusiyyətlər: Şairin şeirlərində ideya-estetik məzmun uşaqların qavrayış imkanlarına uyğunlaşdırılır. [1]
Yaş və psixoloji uyğunluq: Poetik mətnlərdə uşaqların yaş psixologiyası, onların təmiz dünyagörüşü və hissləri real şəkildə əks olunur. [1]
Dil, üslub və poetik dinamika: Sadə, anlaşıqlı ana dili, ritm, qafiyə, kompozisiya quruluşu və dinamik ifadə vasitələri uşaq psixologiyasına hesablanır. [1]
Obrazlar sistemi: Şeirlərdəki obrazlar uşaq təfəkkürünün tələblərinə cavab verir; məsələn, “Ağıllı gülər”, “Tuncay” və digər nümunələr bu sistemin tərkib hissəsidir. [1]
Sintez prinsipi: Yaradıcılıqda müasirlik, millilik və milli-mənəvi dəyərlərin (vəhdət prinsipi) uşaq tərbiyəsi kontekstində balanslı şəkildə birləşdirilməsi izlənilir. [1]
Uşaq Dünyası Zaur Ustacın Gözü ilə
Uşaq təfəkkürünə bələdlik: Zaur Ustac uşaqlara kənardan yox, məhz uşağın öz gözü ilə baxmağı, onunla eyni müstəvidə düşünməyi bacaran müəllif kimi səciyyələndirilir.
Tərbiyəvi və maarifləndirici yük: Şeirlərdə öyrətmə yöntəmi, dünyəvi biliklər, mənəvi saflıq və ana dilinə sevgi ön plana çəkilir. [1]
Uşaq dünyasının saflığı: Şairin poeziyasında uşaq dünyası böyüklərin mürəkkəb və ziddiyyətli həyatından fərqli olaraq ağ-qara deyil, rəngli, səmimi, xəyalpərəst və kəşflərlə dolu bir məkandır.
Kitab haqqında ətraflı məlumatı Kitabevim.az səhifəsindən və ya Azərtac xəbər portalından izləyə bilərsiniz. [1, 2]
Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə:
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
