ANAİB sədri, dosent Şəmil Sadiq Mədəniyyət Nazirliyinin dəvəti ilə İstanbul TÜYAP kitab sərgisində “Azərbaycan ədəbiyyatında ümumtürk ədəbi dili” mövzusunda çıxışının mətnini sizinlə paylaşırıq:
Hörmətli həmkarlar, dəyərli alimlər və əziz qonaqlar,
Sizi Azərbaycan adından salamlayıram. Türk dünyasının mədəni, ədəbi və elmi əməkdaşlığının getdikcə gücləndiyi bir dövrdə belə bir tədbirdə çıxış etmək mənim üçün xüsusi şərəfdir.
Son illər Türk Dövlətləri Təşkilatının yaranması, Türk Akademiyasının fəaliyyəti, ortaq tarix, ədəbiyyat və coğrafiya dərsliklərinin hazırlanması, Ortaq Türk əlifbası və Turan bayrağı kimi təşəbbüslər ümumtürk dil birliyi məsələsini yenidən gündəmə gətirir. Azərbaycan 1926-cı ildə keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə yaxınlaşarkən, bu ideyanın yenidən canlanması təsadüfi deyil. Türk xalqlarının bir-birini vasitəçi dil olmadan anlaya bilməsi bu gün təkcə romantik arzu deyil, real inteqrasiya tələbatıdır.
Tarixə nəzər salsaq görərik ki, XIX əsrin sonundan etibarən İsmayıl bəy Qaspıralı “Dildə, fikirdə, işdə birlik” şüarı ilə bu yolun əsasını qoydu. Lakin ideyanın kökləri daha qədimdir. XI əsrdə Mahmud Kaşğarlı “Divanü lüğət-it-türk”ü hazırlamaqla müxtəlif dialektlərə bölünən türk dillərinin vahid dil altında birləşməsi fikrinin ilk böyük elmi nümunəsini yaratdı.
Bu gün “Ortaq türk dili” ifadəsi daha çox işlədilsə də, məncə, elm üçün daha dəqiq termin “Ümumtürk ədəbi dili”dir. Çünki burada söhbət yalnız gündəlik ünsiyyətdən deyil, yazılı ənənəyə, ədəbi-estetik zövqə və dilin formalaşmış strukturuna söykənən bir anlayışdan gedir. Türkoloqlar arasında da bu termin getdikcə daha geniş qəbul olunur.
Azərbaycan tarixən Türk dünyasının ortasında yerləşən bir mədəniyyət mərkəzi kimi həmişə bu ideyanın önündə gedib. Bu, millətçilikdən çox, tarixi missiyanın fərqinə varmaqdır. Azərbaycan aydınları – dövlət başçıları, ədiblər, maarifçilər – Turan fikrini daim yaşadıb və sözlə yanaşı, əməli addımlar atıblar.
XIX əsrdə Mirzə Fətəli Axundzadə və Cəlil Məmmədquluzadə ortaq əlifbaya keçid ideyasını gündəmə gətirmiş, Osmanlı sarayına konkret layihələr təqdim etmişdilər. Əli bəy Hüseynzadə ədəbi dilin millətin varlığı üçün şərt olduğunu vurğulayaraq, Qaspıralı kimi Osmanlı türkcəsini ümumi ədəbi dil kimi görürdü.
Məhəmməd Hadi 1906-cı ilin 20 yanvar sayında dərc etdirdiyi məqaləsində bu mövqeyi açıq şəkildə müdafiə etmişdi: Başqalarını bilmirəm, zənnimə qalırsa, özgə işvə arayanlar yorulub peşman olacaqlar. Mübahisəsiz, münaqişəsiz Osmanlı dilini qəbul edəlim.
Əli Bəy Hüsneynzadə “Hali-Vətən” ilk dəfə 1904-cü ildə A.Turani imzası ilə Misirdə çıxan “Türk” qəzetinin 24 noyabr tarixli 56-cı sayında çap edilir:
Hali-Vətən
Ucundadır dilimin
həqiqətin böyüyü;
Nə qoydular deyəyim,
Nə kəsdilər dilimi!
Bilirmisən cühəla
Nə etdilər vətənə?
Nə qoydular uyuya,
Nə qoydular oyana!..
Durur bilahərəkət,
Rəvamı bir diriyə?
Nə getmədə irəli,
Nə dönmədə geriyə!..
Ədu qırar qapıyı,
Biz evdə bixəbəriz,
Nə başqa başqalarız,
Nə ittihad edəriz!..
Ayıltmadı qələmim
Şu türk ilə əcəmi,
Nə qoydular yazayım,
Nə qırdılar qələmi!..
1904, Bakı
XX əsrin əvvəllərində Məhəmməd Hadi və Hüseyn Cavid kimi sənətkarlar isə bu ideyanı təkcə nəzəri olaraq müdafiə etməmiş, əsərlərində faktiki olaraq tətbiq etmişlər. Mustafa Haqqı Türkəqulun Cavid dilini araşdırarkən dediyi kimi, Cavid İstanbul türkcəsi ilə Azərbaycan türkcəsi arasında canlı körpü yaratmış, türklərin müxtəlif bölgələrində oxuna bilən, dadlı, işlək bir ədəbi türkcə meydana çıxarmışdır.
Hüseyn Cavidin anlamında ideal anlayışı Türkün birliyidir. Onun Türk birliyinə səsləyən, 1917-ci ildə yazdığı “Hərb və fəlakət” şeiri bir manifesti xatırladır. Bu şeirində mütəfəkkir millətinə:
Arkadaş, yoldaş! Ey vətəndaş, oyan!
Yatma artıq, yetər… Dəyişdi zaman.
Şaşırıb, durma böylə… Bir aydın
İdeal arxasınca qoş, çırpın!
Səni qurtarsa, qurtarar Birlik,
Çünki birlikdədir, fəqət Dirilik” –
Hörmətli tədqiqatçı alim Aydın Qasımlı qeyd edir ki, Hüseyn Cavidin “Türk Birliyi” ideyasının əsasını Türklərin dil və din birliyi təşkil edirdi. “Türk Birliyi” ideyasını mənsub olduğu millətin şüuraltına yerləşdirməyə çalışan Cavid də digər Türkçülər kimi Türklərin dil birliyini Turanın yaranmasının başlıca amili hesab edirdi. Bu anlamda Hüseyn Cavidi “Turan ədəbi dili”nin banilərindən saymaq olar.
“Bəli, Mütəfəkkirin əsərlərinin əksəriyyətində hadisələr Türk -Turan dünyasında cərəyan edir. Onun qəhrəmanları da tarixdən seçilmiş Türk oğul və qızlarıdır. Əfrasiyab, Səyavuş, Atilla, Alp Arslan, Məlikşah, Çingizxan, Teymur, İldırım Bəyazid, Elxan, Orxan, Ərtoğrul, Yavuz, İlcan, Özdəmir, Xandəmir, Sabutay, Qaratay, Oqtay, Ağbuğa, Dəmirqaya, Qaraquş, Qaplan, Qorxmaz, Alagöz, Altunsaç, Almas və s. birər Türkdürlər.”
Turanın böyük bir hissəsinin coğrafi xəritəsini Azərbaycan və Türkiyə Türklərinə anlatmağa çalışmışdır, bu şeirin həm dilinə, həm də mövzusuna, ideyasına diqqət etsək, bunun bir daha şahidi olarıq:
“Bir millətin tarixidir kökü, yurdu, yuvası,
Tariximiz baş ucundan hərgiz əskik olmasın.
Altay dağı, Makan çölü, həm də Yasın ovası,
Birər aydın səhifədir, hər Türk gərək anlasın.
Südü təmiz, əsil oğlu bilməzmi ki, əcdadı,
Nasıl doğub yaşamışlar, nə ərliklər etmişlər?
Bir millət öz kökü üstə bitər, böyür, yüksəlir,
Köksüz ağac çabuk qurur, çiçək açmaz, bar verməz.
Bakın, görün, tariximiz sizə nələr göstərir,
Həp şərəf, həp böyüklükdür, ancaq şaşılar görməz.
…Əvət arslan yavrularım, Türk Eli həp şanlıdır,
Almas gibi ləkəsizdir, sakın, qafil olmayın”!
Beləliklə, bizim ədəbiyyat tariximizdə Ümumtürk ədəbi dilinin konturları artıq XX əsrin əvvəllərində formalaşmağa başlamışdı. Bu yalnız ideoloji mövqe deyildi – Cavidin, Əli bəyin, Hadinin yaradıcılığı bunu ədəbi təcrübə səviyyəsinə yüksəltmişdi.
Müasir dövrə keçsək görərik ki, bu xətt davam edir. Məncə, Ümumtürk ədəbi dilinin formalaşması prosesi bu gün də davam edir və ən maraqlısı odur ki, artıq bu ideya təkcə ədiblər tərəfindən deyil, dövlət başçıları tərəfindən də daşıyıcı səviyyədə ifadə olunur.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Vətən müharibəsi ərəfəsində və müharibə dövründə müxtəlif ölkələrin media nümayəndələrinə verdiyi müsahibələr bunu aydın göstərir. Türk televiziya kanallarına verdiyi canlı müsahibələrdə Prezidentin Azərbaycan türkcəsi ilə Türkiyə türkcəsini ustalıqla uzlaşdırması, sözlərin seçimi və ifadə tərzi onun nitqində artıq orta ünsiyyət modelinin formalaşdığını nümayiş etdirirdi. Bu, sadəcə fonetik yaxınlaşma deyildi, düşüncə tərzində və ifadənin strukturunda özünü göstərirdi.
3 oktyabr 2020, İlham Əliyevin Türkiyənin “Haber Türk” televiziya kanalına verdiyi müsahibə
- Azərbaycan ordusu uğurlu əməliyyat keçirərək bir kaç şəhər və köyümüzü işğaldan azad etmişdir.
- Ermənistanın bu xain saldırısının səbəbi odur ki, onlar bu münaqişənin coğrafiyasını genişləndirmək istəyirlər.
- 200-dən çox tank imha edildi, 2 S-300 hava hücumuna qarşı qurğu imha edildi.
- Əziz qardaşım R.T.Ərdoğanın açıqlamaları, digər üstdüzey yetkililərinin açıqlamaları bir daha qardaşlıq mövqeyinin təzahürü idi.
- İndi basında kim yazırsa, yazsın. O bizi ilgiləndirməz.
Bir əsr əvvəl Əli bəy Hüseynzadənin, İsmayıl bəy Qaspıralının, Hüseyn Cavidin arzuladığı o dil birliyi bu gün siyasi səviyyədə, kommunikasiya müstəvisində real təzahür edir. Bu həm tarixə bağlılıq, həm də gələcəyə açılan yoldur.
Əminəm ki, Türk dövlətləri arasında artan siyasi, iqtisadi və mədəni yaxınlaşma ilə Ümumtürk ədəbi dili daha da sürətli inkişaf edəcək. Əgər bir zamanlar bu ideya aydınların arzusu idisə, bu gün artıq xalqın və dövlətlərin real ehtiyacına çevrilib.
Sonda demək istəyirəm: bizim ədəbiyyat tariximiz bu birliyə doğru yüz illərdir addımlayır. Bu addımlar indi daha sürətlidir, daha məqsədyönlüdür. Ədəbi dil birliyi – təkcə dilin birliyi demək deyil, mədəniyyətin, yaddaşın və gələcək baxışının birliyidir.
Diqqətinizə görə təşəkkür edirəm. Tədbirdən fotolar:
Qeyd: Tədbirdə Azərbaycan qələm adamları adından Səlim Babullaoğlu, Seyfəddin Hüseynli və digərləri də iştirak ediblər.
Mənbə: Şəmil Sadiq