Salam olsun əziz yazarlar və oxucular! Buyurun oxuyun: Yazarlar 70
Məlumatı hazırladı: Tuncay ŞƏHRİLİ
Oxuyun >> Gözündə tük var
Ayətxan Ziyad – “Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” PDF
Bakı, “İmza” nəşrlər evi, 2026, 280 səh. İSBN: 978-9952-37-843-6
Salam olsun əziz yazarlar və oxucular! Buyurun oxuyun: Yazarlar 70
Məlumatı hazırladı: Tuncay ŞƏHRİLİ
Oxuyun >> Gözündə tük var
TƏBRİZ YENİDƏN TÜRK DÜNYASININ MƏNƏVİ CƏHƏTDƏN “TARİXİ VƏ MƏDƏNİ PAYTAXTI” KİMİ QƏBUL EDİLMƏLİDİR
Türk Dövlətləri Təşkilatı Nəzdində Təbrizin Türk Dünyasının “Tarixi və Mədəni Paytaxtı” kimi Tanınmasını Tələb edirəm, çünki mövcud qlobal və onu mütəaqibən regional baxımdan tətbiqə alınan GEOSİYASİ CƏHƏTTƏN YENİDƏN DÜZƏNLƏMƏ/YENİDƏN QURULMA bunu tələb edir… Geosiyasi baxımdan əks-həmlələr edilməsinə icazə verilməməlidir… Regionun sabitliyi, təhlükəsizliyi və onun nəticəsi olacaq Böyük, Güclü və Rürəffəh Türk Birliyi bunu tələb edir…
Azərbaycan, Türkiyə və digər qardaş Türk Dövlətləri, Türk Dünyasının mənəvi cəhətdən Tarixi və Mədəni Paytaxtı sayılan Təbrizin yanında və arxasında durmalıdır.
Türk dünyasının ümumi tarixi, maddi və qeyri-maddi mədəni və sivilizasiya irsinin qorunması, gələcək nəsillərə ötürülməsi və Türk dövlətləri arasındakı tarixi və mədəni əlaqələrin daha güclü institusional əsaslara qovuşdurulması məqsədilə, aşağıdakı təklifin Türk Dövlətləri Təşkilatının müvafiq orqanlarının və Hörmətli Dövlət Başçılarının diqqət və qiymətləndirməsinə təqdim edilməsini mühüm tarixi məsuliyyət hesab edirəm.
Bu təklifin əsas məqsədi, türklərin əsas qurucu ünsürü olduğu, tarixən Avrasiyanı əhatə edən Xorasan/Azərbaycan Sivilizasiya Yaradan Mədəniyyət Hövzəsinin və ümumilikdə İslam sivilizasiyasının ən mühüm və başlıca fikri, siyasi, elmi, mədəni, iqtisadi və sənət mərkəzlərindən olmuş Təbrizin, Türk Dünyasının “Tarixi və Mədəni Paytaxtı” kimi tanınması və bu məsələnin Türk Dövlətləri Təşkilatı tərəfindən müvafiq qərar və birgə bəyanatla rəsmi şəkildə ifadə edilməsidir.
Təbriz yalnız müəyyən bir ölkənin və ya müəyyən bir tarixi dövrün şəhəri kimi qiymətləndirilə bilməyəcək qədər geniş və çoxqatlı tarixi irsə malikdir. Şəhər əsrlər boyu müxtəlif Türk dövlətlərinin fikri, siyasi və inzibati mərkəzi olmuş; eyni zamanda elm, sənət, ticarət, ədəbiyyat, memarlıq və mədəni istehsalın mühüm mərkəzlərindən biri kimi Türk və İslam dünyasının tarixi inkişafında olduqca müəyyənedici və həyati rol oynamışdır.
Təbrizin tarixi əhəmiyyətinin qiymətləndirilməsi yalnız keçmişdəki siyasi hakimiyyətlərlə məhdudlaşdırılmamalıdır. Şəhərin əsl əhəmiyyəti müxtəlif dövrlərdə meydana çıxan siyasi və mədəni cərəyanların bir-birini izləyərək güclü bir sivilizasiya hövzəsi formalaşdırmasında yatır. Təbriz tarixən Avrasiyanı əhatə edən Xorasan/Azərbaycan Mədəniyyət Hövzəsinin siyasi, elmi və fikri cəhətdən ən əsas mərkəzi olmuşdur. Bu baxımdan Təbriz Azərbaycan, Anadolu, İran, Qafqaz, Orta Asiya (Türküstan), Hələb-Şam (Suriya), İraq-i Ərəb (İraq), Misir və s. arasında tarix boyunca həyata keçirilmiş siyasi, iqtisadi və mədəni qarşılıqlı əlaqələrin ən mühüm başlıca qovşaqlarından biri olmuşdur.
Xüsusilə Türk dövlətləri tarixinin müxtəlif dövrlərində Təbrizin siyasi və mədəni mərkəz xüsusiyyəti daşıdığı açıq və aydın şəkildə görünür. Səlcuqlu, Elxanilər, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi dövrləri başda olmaqla müxtəlif tarixi proseslərdə Təbriz yalnız bir şəhər deyil, Dəşti-Qıpçaq, Şərqi Türküstan, Hindistan yarımadası, Şimali Afrika daxil olmaqla geniş bir coğrafiyanın siyasi və mədəni həyatına təsir edən mühüm bir mərkəz olmuşdur. Bu tarixi davamlılıq Təbrizin Türk dünyasının ümumi sivilizasiya yaddaşı baxımından daşıdığı dəyərin daha əhatəli şəkildə nəzərdən keçirilməsini zəruri edir.
Təbrizin tarixi rolu eyni zamanda elm, sənət və mədəniyyət sahəsindəki inkişaflarla da sıx bağlıdır. Şəhər müxtəlif dövrlərdə elm adamlarının, sənətkarların, ədəbiyyatçıların, memarların və dövlət xadimlərinin məskunlaşdığı və fəaliyyət göstərdiyi mühüm mərkəz olmuşdur. Təbriz məktəbi kimi qiymətləndirilən sənət və memarlıq irsinin müxtəlif coğrafiyalara daşınması şəhərin yalnız regional deyil, daha geniş bir sivilizasiya məkanı üzərindəki təsirini göstərir.
Bu səbəbdən Təbrizin Türk Dünyasının “Tarixi və Mədəni Paytaxtı” kimi tanınması hər hansı bir ölkənin mövcud siyasi və ya hüquqi statusunu dəyişdirməyə yönəlmiş bir təşəbbüs kimi deyil; ümumi Türk tarixinin və sivilizasiya irsinin simvolik və mədəni səviyyədə tanınması kimi qiymətləndirilməlidir.
Günümüzdə Türk Dövlətləri Təşkilatı müstəqil Türk dövlətləri arasındakı siyasi, iqtisadi, mədəni və humanitar əlaqələrin inkişaf etdirilməsi baxımından mühüm institusional platforma təşkil edir. Təşkilatın mədəniyyət, təhsil, elm, tarix və ümumi irs sahələrində həyata keçirdiyi fəaliyyətlər Türk dünyasının ümumi dəyərlərinin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Bu çərçivədə Təbriz məsələsinin də ümumi Türk sivilizasiya irsi perspektivindən nəzərdən keçirilməsinin Təşkilatın mədəni əməkdaşlıq məqsədləri ilə uyğun olacağı düşünülür.
Təbrizin “Tarixi və Mədəni Paytaxt” kimi tanınması, mədəni və tarixi xarakterli simvolik bir status anlamına gəlməkdədir. Belə bir qərarın hər hansı dövlətin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və ya mövcud beynəlxalq hüquqi statusu haqqında özlüyündə bir hökm təşkil etmədiyi açıq şəkildə qeyd edilməlidir. Beləliklə, təklif tarixi və mədəni irsin tanınması əsasında beynəlxalq hüquq prinsiplərinə uyğun şəkildə qiymətləndirilməlidir.
Bu yanaşma eyni zamanda UNESCO-nun mədəni irsin qorunması, tanınması və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətindəki ümumi prinsipləri ilə də əlaqələndirilə bilər. Təbrizin tarixi quruluşunun, memarlıq irsinin, yazılı mənbələrinin, sənət və sənətkarlıq ənənəsinin, elmi irsinin və Türk-İslam sivilizasiyası daxilindəki tarixi rolunun beynəlxalq səviyyədə daha görünən hala gətirilməsi ümumi mədəni irsin qorunmasına töhfə verəcəkdir. Xüsusilə 1925-ci ildən etibarən Babı-Bəhayi-Daşnaq-Hınçak-Asuri-Güney Pers Ordusu və onu mütəaqibən Babı-Əzəli-Hüccətiyyə Cəmiyyəti- Qum Elm Hövzəsi ikiləmində ortadan qaldırılması istənilən Türk və Türklüyün və Türklüyə aid ortadan qaldırılmış tarixi abidələrin/tikililərin yenidən bərpa edilməsi üzərinə ciddi layihələr üzərində dayanılması zəruridir.
Bu baxımdan Türk Dövlətləri Təşkilatı tərəfindən qəbul edilə biləcək bir qərarın yalnız simvolik bir deklarasiya ilə məhdudlaşmaması; Təbrizin tarixi və mədəni irsinin araşdırılması, sənədləşdirilməsi, nəşr edilməsi və beynəlxalq aləmdə tanıdılması istiqamətində konkret mədəni proqramlarla dəstəklənməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Məsələn, Türk dövlətlərinin Böyük Şəhər Bələdiyyələri, universitetləri, akademik qurumları, tarix və mədəniyyət təşkilatları arasında Təbriz mərkəzli müştərək tədqiqat proqramları yaradıla bilər; Təbrizin Türk dünyası tarixindəki rolunu araşdıran beynəlxalq elmi toplantılar təşkil edilə bilər; müştərək akademik nəşrlər hazırlana bilər; arxiv və əlyazma əsərləri üzrə tədqiqatlar dəstəklənə bilər. Bununla yanaşı, Təbrizin memarlıq, sənət və ədəbiyyat irsinin tanıdılmasına yönəlmiş sərgilər, sənədli filmlər, mədəniyyət günləri və təhsil proqramları həyata keçirilə bilər.
Belə bir yanaşma Türk dünyasının ümumi tarixinin yalnız keçmişə aid bir xatirə kimi deyil, müasir mədəni əməkdaşlığın və gələcəyə yönəlmiş ümumi sivilizasiya perspektivinin ən mühüm bir elementi kimi qiymətləndirilməsinə imkan yaradacaqdır.
Təbrizin “Tarixi və Mədəni Paytaxt” kimi tanınması eyni zamanda Türk dünyasının müxtəlif coğrafiyaları arasındakı tarixi əlaqələrin yenidən araşdırılması baxımından da mühüm imkan yaradacaqdır. Çünki Təbrizin tarixini anlamaq Azərbaycan, Anadolu, İran, Qafqaz, Xorasan, Orta Asiya, İraq, Suriya, Misir, Hindistan yarımadası və s. arasındakı tarixi münasibətlərin birlikdə araşdırılmasını tələb edir. Bu baxımdan Təbriz Türk dünyasının müxtəlif bölgələrini bir-birinə bağlayan ümumi tarixi yaddaşın ən mühüm simvollarından biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu təklifin həyata keçirilməsi Türk Dövlətləri Təşkilatının ümumi tarix və mədəniyyət siyasətinə yeni bir istiqamət qazandıra bilər. Eyni zamanda Türk dünyasının tarixi şəhərlərinin və ümumi sivilizasiya mərkəzlərinin daha sistemli şəkildə nəzərdən keçirilməsinə şərait yarada bilər.
Bu səbəbdən Türk Dövlətləri Təşkilatının müvafiq orqanlarının, üzv və müşahidəçi dövlətlərin tarix, mədəniyyət və elm qurumlarının töhfələri ilə Təbrizin tarixi və mədəni irsinə dair hərtərəfli elmi araşdırmanın başlanması və bu araşdırmanın nəticələrinin Dövlət Başçılarının nəzərdən keçirməsinə təqdim edilməsi təklif olunur.
Nəticə etibarilə Təbrizin Türk dünyasının tarixi yaddaşındakı yeri yalnız bir şəhərin keçmişdəki siyasi əhəmiyyətindən ibarət deyildir. Təbriz; dövlətçilik ənənəsi, elm, sənət, ədəbiyyat, miniatür sənəti, ticarət, memarlıq, maddi və qeyri-maddi mədəni qarşılıqlı əlaqələr baxımından geniş bir sivilizasiya coğrafiyasına təsir edən tarixi mərkəz olmuşdur. Bu səbəbdən şəhərin Türk dünyasının ümumi tarixi və mədəni irsi daxilindəki mövqeyinin rəsmi və institusional səviyyədə tanınması ümumi mədəni irsin qorunmasına yönəlmiş mühüm bir addım təşkil edə bilər.
Bu çərçivədə, Türk Dövlətləri Təşkilatının Hörmətli Dövlət Başçılarını və müvafiq orqanlarını, Təbrizin Türk Dünyasının “Tarixi və Mədəni Paytaxtı” kimi tanınması və bu statusun mədəni, elmi və tarixi əməkdaşlıq proqramları ilə dəstəklənməsi məsələsini gündəmə almağa dəvət edirəm.
Təklif olunan qərarın tarixi irsin qorunmasına, Türk dünyasının ümumi yaddaşının gücləndirilməsinə, elmi araşdırmaların təşviq edilməsinə və Türk dövlətləri arasındakı mədəni əlaqələrin daha yüksək səviyyəyə çatdırılmasına xidmət edəcəyinə inanıram.
Bu təklifin əsasında hər hansı bir cəmiyyətə, dövlətə və ya ölkəyə qarşı siyasi yanaşma deyil; ümumi tarixi və mədəni irsin tanınması, qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi düşüncəsi dayanır.
Təbrizin tarixi və mədəni kimliyinin Türk dünyasının ümumi yaddaşında layiq olduğu şəkildə yer alması keçmişlə gələcək arasında güclü bir mədəni körpünün qurulmasına vəsilə olacaqdır.
Rum Sivilizasiya hövzəsi üçün Vatikan nədirsə, Təbriz, Xorasan/Azərbaycan Mədəniyyət Hövzəsi, başqa bir ifadə ilə Türk Mədəniyyət Hövzəsi üçün daha yüksək tarixi qabiliyyətə malikdir.
Türk Dövlətləri Təşkilatı və hörmətli Türk Dövlət Başçılarının mövcud GEOSİYASİ CƏHƏTTƏN YENİDƏN DÜZƏNLƏMƏ/YENİDƏN QURULMA mərhələsində bölgəmizdə böyük, güclü və mürəffəh Türk Birliyi uğrunda atacaqları tarixi addımların başlıcası, mənəvi cəhətdən “Təbrizin Tarixi və Mədəni Paytaxt” sifəti ilə ona sahib çıxması olacaqdır.
Dr. CAVADBƏYLİNİN DİGƏR YAZILARI
Oxuyun iş >>> VAR
ZAUR USTAC YARADICILIĞINDA AİLƏ VƏ AİLƏ DƏYƏRLƏRİNİN BƏDİİ TƏSVİRİ
Azərbaycan ədəbiyyatında ailə anlayışı insanın mənəvi dünyasının, milli-mədəni kimliyinin və sosial münasibətlər sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayan əsas anlayışlardan biri kimi çıxış edir. Ailə yalnız qohumluq münasibətlərinin məcmusu deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürüldüyü, insanın xarakterinin və dünyagörüşünün formalaşdığı mənəvi mühitdir. Müasir Azərbaycan poeziyasında ailə və ailə dəyərləri müxtəlif poetik istiqamətlərdə öz bədii ifadəsini tapır. Zaur Ustac yaradıcılığında da ailə, doğmalıq, valideyn-övlad münasibətləri, ana sevgisi, mənəvi borc, sədaqət, qayğı və tərbiyə kimi anlayışlar bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təqdim olunur. Şairin poetik dünyasında ailə fərdin mənəvi dayağı olmaqla yanaşı, milli-mənəvi dəyərlərin qorunub gələcək nəsillərə çatdırıldığı əsas məkan kimi səciyyələnir. Məqalədə Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının poetik semantikası, ailə üzvləri arasındakı münasibətlərin bədii ifadəsi, ailə dəyərlərinin tərbiyəvi funksiyası və bu anlayışların milli-mənəvi kontekstlə əlaqəsi araşdırılır.
Açar sözlər: Zaur Ustac, Azərbaycan poeziyası, ailə, ailə dəyərləri, valideyn-övlad münasibətləri, mənəviyyat, milli dəyərlər, poetika.
Ailə insanın cəmiyyətlə ilk münasibət qurduğu sosial və mənəvi mühitdir. İnsan dünyanı ilkin olaraq ailə daxilində tanıyır, doğmalıq, qayğı, mərhəmət, məsuliyyət, hörmət və sədaqət kimi anlayışların mahiyyətini burada dərk edir. Bu baxımdan ailə yalnız şəxsi münasibətlər məkanı deyil, həm də mənəvi dəyərlərin formalaşdığı və nəsildən-nəslə ötürüldüyü mühüm institutdur. Ailə anlayışı insan və cəmiyyət münasibətlərinin ən qədim və fundamental kateqoriyalarından biri olmaqla, bəşər tarixinin bütün mərhələlərində öz aktuallığını qoruyub saxlamışdır. İnsan həyatının ilk mərhələsindən etibarən formalaşmağa başlayan ailə münasibətləri fərdin sosiallaşması, mənəvi-əxlaqi dəyərlərə yiyələnməsi, dünyagörüşünün və şəxsiyyətinin təşəkkülü baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnsan cəmiyyətin bir üzvü kimi müxtəlif sosial münasibətlər sisteminə sonradan daxil olsa da, onun mənəvi dünyasının ilkin əsasları ailə mühitində yaranır. Sevgi, qayğı, mərhəmət, hörmət, sədaqət, etibar, məsuliyyət, qarşılıqlı yardım və mənəvi bağlılıq kimi anlayışların ilkin mahiyyəti insan tərəfindən məhz ailə daxilində dərk edilir. Bu baxımdan ailə yalnız bioloji və sosial birlik deyil, həm də insanın mənəvi varlığının formalaşdığı fundamental mühitdir. Ailə anlayışının məzmunu zaman və məkan baxımından dəyişən sosial münasibətlərlə müəyyən qədər yenilənsə də, onun əsas mənəvi mahiyyəti öz sabitliyini qoruyur. Müxtəlif xalqların mədəniyyətində ailəyə münasibət həmin xalqın dünyagörüşü, adət-ənənələri, mənəvi prinsipləri və tarixi təcrübəsi ilə sıx bağlıdır. Azərbaycan xalqının milli-mənəvi düşüncə sistemində də ailə xüsusi dəyərə malik anlayışlardan biridir. Azərbaycan ailə modelində valideynə hörmət, övlad sevgisi, böyüyə ehtiram, kiçiyə qayğı, qohumluq əlaqələrinin qorunması, ailə birliyinə sədaqət, ailə şərəfinin və mənəvi dəyərlərin mühafizəsi mühüm yer tutur. Bu xüsusiyyətlər yalnız gündəlik məişət münasibətlərində deyil, xalq yaradıcılığında, folklorda, klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatında da öz geniş bədii ifadəsini tapmışdır. Ədəbiyyat insan və cəmiyyət haqqında təsəvvürlərin formalaşmasında mühüm mənəvi-estetik vasitələrdən biri olduğundan, ailə mövzusu da bədii düşüncənin daim müraciət etdiyi mövzulardan olmuşdur. Ədəbi əsərlərdə ailə müxtəlif formalarda təqdim edilə bilər: bəzən hadisələrin cərəyan etdiyi sosial-məişət mühiti, bəzən obrazların xarakterinin formalaşdığı məkan, bəzən isə insanın mənəvi kimliyini müəyyən edən dəyər sistemi kimi çıxış edir. Bu baxımdan ailə mövzusunun bədii ifadəsi yalnız ailə üzvləri arasındakı münasibətlərin təsviri ilə məhdudlaşmır. Ailə obrazı və ailə münasibətləri vasitəsilə yazıçı və şair insanın həyata, cəmiyyətə, keçmişə, gələcəyə, milli dəyərlərə və mənəvi prinsiplərə münasibətini də ifadə edə bilir. Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf tarixində ailə və ailə münasibətləri müxtəlif dövrlərin ictimai-mənəvi xüsusiyyətləri ilə əlaqəli şəkildə bədii təcəssümünü tapmışdır. Folklor nümunələrindən başlayaraq klassik və müasir ədəbiyyata qədər ailə, valideyn-övlad münasibətləri, ata və ana obrazları, ailə sədaqəti, övlad məsuliyyəti, doğmalıq, ayrılıq və həsrət kimi motivlər geniş yayılmışdır. Azərbaycan xalqının şifahi yaradıcılığında ailə ilə bağlı təsəvvürlər xalqın əxlaq normalarını və mənəvi prinsiplərini əks etdirir. Atalar sözləri və məsəllərdə valideynə hörmət, ailə birliyi, övlad tərbiyəsi, ailə məsuliyyəti və qohumluq münasibətlərinə dair zəngin düşüncə sistemi mövcuddur. Bu baxımdan ailə mövzusu Azərbaycan ədəbi-mədəni yaddaşının mühüm komponentlərindən biri hesab edilə bilər. Ailə həm də nəsillər arasında mənəvi əlaqəni təmin edən əsas vasitələrdən biridir. Əvvəlki nəsillərin həyat təcrübəsi, dünyagörüşü, adət və ənənələri, mənəvi prinsipləri və milli dəyərləri ailə daxilində yeni nəslə ötürülür. Bu səbəbdən ailəni yalnız fərdin şəxsi həyatına aid məfhum kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Ailə eyni zamanda milli-mənəvi yaddaşın qorunduğu və davam etdirildiyi sosial-mədəni mühitdir. İnsan öz ailəsinin tarixini, valideynlərinin və babalarının xatirələrini, ailə ənənələrini mənimsəməklə daha geniş mənada milli və mədəni yaddaşın da daşıyıcısına çevrilir. Beləliklə, ailə fərdi yaddaşla kollektiv yaddaş arasında əlaqə yaradan mühüm həlqə kimi çıxış edir. Ailə dəyərlərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların təkcə nəzəri anlayışlar kimi deyil, gündəlik davranış və münasibətlər vasitəsilə mənimsənilməsidir. Uşaq valideynlərinin davranışlarını müşahidə etməklə hörmət, sədaqət, qayğı, mərhəmət və məsuliyyət kimi mənəvi keyfiyyətləri öyrənir. Bu baxımdan ailə insanın ilk tərbiyə məktəbidir. Ədəbi əsərlərdə ailənin bu funksiyasının təsviri xüsusilə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki bədii mətn vasitəsilə ailə münasibətlərinin təqdimatı oxucuda yalnız estetik təsir yaratmır, eyni zamanda müəyyən mənəvi dəyərlər haqqında düşüncə formalaşdırır. Ailə anlayışının mühüm tərəflərindən biri də valideyn-övlad münasibətləridir. Bu münasibətlərdə sevgi ilə yanaşı, qarşılıqlı məsuliyyət, mənəvi borc və etibar anlayışları da mühüm rol oynayır. Valideyn övladın fiziki və mənəvi inkişafında əsas istiqamətləndirici qüvvə olduğu kimi, övlad da ailə daxilində formalaşan mənəvi bağların davam etdirilməsində mühüm rol oynayır. Xüsusilə Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsində valideynə ehtiram və övladın valideyn qarşısındakı mənəvi borcu ailə münasibətlərinin əsas prinsiplərindən biri kimi çıxış edir. Bu baxımdan ana obrazı Azərbaycan ədəbiyyatında ailə anlayışının ən mühüm bədii təzahürlərindən biri hesab edilə bilər. Ana yalnız övlad dünyaya gətirən və böyüdən ailə üzvü kimi deyil, sevginin, mərhəmətin, fədakarlığın, qayğının və mənəvi dayağın simvolu kimi də təqdim olunur. Ana obrazı vasitəsilə uşaqlıq, doğma ev, ailə ocağı, keçmiş, xatirə və mənəvi bağlılıq kimi anlayışlar bir-biri ilə əlaqələndirilir. Lakin ailə anlayışını yalnız ana obrazı ilə məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. Ata, övlad, bacı-qardaş, nənə-baba və digər ailə üzvləri də ailənin bütöv mənəvi sisteminin formalaşmasında mühüm yer tutur. Buna görə ailənin bədii təsviri ayrı-ayrı obrazların təhlili ilə yanaşı, onların qarşılıqlı münasibətlərinin bütöv sistem kimi araşdırılmasını tələb edir. Müasir Azərbaycan poeziyasında ailə mövzusu ənənəvi mənəvi dəyərlərlə yanaşı, müasir insanın düşüncə və hissləri kontekstində də təqdim olunur. Müasir şair ailə münasibətlərindən bəhs edərkən yalnız konkret ailə hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, insanın mənəvi dünyasını, doğmalıq ehtiyacını, keçmişlə bağlılığını, valideyn sevgisini, övlad məsuliyyətini və mənəvi dəyərlərin qorunması məsələsini də poetik müstəviyə gətirir. Belə əsərlərdə ailə həm şəxsi, həm də ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısı kimi çıxış edə bilir. Bu istiqamətdə Zaur Ustac yaradıcılığı da diqqəti cəlb edən nümunələrdən biridir. Şairin poetik yaradıcılığında insan, onun mənəvi dünyası, doğmalıq və sevgi duyğuları, milli-mənəvi dəyərlər, valideyn və övlad münasibətləri kimi məsələlər müxtəlif formalarda öz bədii ifadəsini tapır. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə mövzusu ayrı-ayrı şeirlərdə müxtəlif emosional və semantik çalarlarla meydana çıxır. Bu əsərlərdə ailə bəzən doğma məkan, bəzən mənəvi dayaq, bəzən uşaqlıq xatirələrinin məkanı, bəzən isə insanın mənəvi kimliyinin formalaşdığı mühit kimi təqdim olunur. Şairin yaradıcılığında ailə dəyərlərinin bədii ifadəsi xüsusilə valideyn-övlad münasibətlərində özünü göstərir. Valideynə bağlılıq, ana sevgisi, övladın mənəvi borcu, ailə daxilində qayğı və qarşılıqlı ehtiram kimi anlayışlar poetik mətnlərdə emosional məzmunla yanaşı, mənəvi-əxlaqi məna da daşıyır. Bu münasibətlərin təsviri şairin insan konsepsiyasının müəyyənləşdirilməsində də əhəmiyyətlidir. Çünki insanın xarakteri və mənəvi keyfiyyətləri yalnız fərdi davranışlarında deyil, onun doğmalarına münasibətində də üzə çıxır. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə mövzusunun başqa bir mühüm cəhəti onun milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəsidir. Ailə, doğma ev və valideyn obrazları şairin poetik düşüncəsində milli yaddaş və mənəvi irslə əlaqələnir. Ailə vasitəsilə bir nəsildən digərinə ötürülən dəyərlər yalnız şəxsi münasibətlərin deyil, milli-mədəni davamlılığın da mühüm şərti kimi meydana çıxır. Bu mənada ailə şairin poetik sistemində fərdi həyatla milli-mənəvi düşüncə arasında əlaqə yaradan vasitələrdən biridir. Ailə mövzusunun Zaur Ustac yaradıcılığında araşdırılması həm də şairin uşaq poeziyası ilə bağlı yaradıcılıq istiqaməti baxımından əhəmiyyətlidir. Uşaq üçün yazılmış poetik mətnlərdə ailə münasibətlərinin təqdimatı xüsusi tərbiyəvi məzmun daşıyır. Uşaq poeziyasında ailə yalnız süjetin bir hissəsi deyil, həm də uşağın mənəvi dünyasının formalaşmasına təsir göstərən mühüm dəyər mühitidir. Valideynə hörmət, ailə üzvlərinə qayğı, doğmalıq, mərhəmət və məsuliyyət kimi anlayışların sadə, aydın və emosional şəkildə təqdim edilməsi uşaqlar üçün nəzərdə tutulan poetik mətnlərin mühüm xüsusiyyətlərindən biri ola bilər. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının poetik təcəssümü yalnız məzmun baxımından deyil, bədii ifadə vasitələri baxımından da diqqətəlayiqdir. Şair ailə münasibətlərini ifadə edərkən emosional söz və ifadələrdən, müraciət formalarından, təkrar və paralel konstruksiyalardan, metaforik ifadələrdən, poetik suallardan və digər bədii vasitələrdən istifadə edir. Bu vasitələr ailə mövzusunun emosional təsir gücünü artırmaqla yanaşı, obrazların mənəvi xüsusiyyətlərinin daha aydın şəkildə açılmasına xidmət edir. Mövzunun aktuallığı da məhz bu məqamla bağlıdır. Müasir dövrdə sosial münasibətlərin sürətlə dəyişməsi, texnologiyanın insan həyatına geniş şəkildə daxil olması və fərdlərarası münasibətlərin yeni formalar qazanması fonunda ailənin mənəvi funksiyası məsələsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ədəbiyyat isə bu dəyişikliklər şəraitində insanın mənəvi dəyərlərlə münasibətini öyrənmək üçün mühüm mənbələrdən biri olaraq qalır. Bu baxımdan müasir Azərbaycan poeziyasında ailə və ailə dəyərlərinin necə təqdim edildiyini araşdırmaq həm ədəbi, həm də mənəvi-estetik baxımdan aktual məsələlərdəndir. Zaur Ustac yaradıcılığının bu aspektdən tədqiqi şairin poetik dünyasının daha geniş şəkildə öyrənilməsinə imkan verir. Ailə mövzusunun təhlili vasitəsilə onun yaradıcılığında insan və mənəviyyat, fərd və ailə, ailə və cəmiyyət, keçmiş və gələcək, ənənə və müasirlik kimi münasibətlərin hansı formada qurulduğunu müəyyənləşdirmək mümkündür. Eyni zamanda ailə dəyərlərinin bədii ifadəsi şairin milli-mənəvi düşüncəsinin əsas istiqamətlərindən birinin müəyyənləşdirilməsinə şərait yaradır. Bu məqalənin əsas məqsədi Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının bədii-semantik xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək, ailə dəyərlərinin poetik ifadə formalarını araşdırmaq və ailə üzvləri arasındakı münasibətlərin şairin yaradıcılığında hansı mənəvi və estetik funksiyanı daşıdığını üzə çıxarmaqdır. Tədqiqat zamanı valideyn-övlad münasibətləri, doğmalıq və ailə bağlılığı, ailənin tərbiyəvi funksiyası, ailə və milli-mənəvi dəyərlər, ailə və yaddaş münasibətləri, həmçinin bu anlayışların ifadəsində istifadə olunan poetik vasitələr diqqət mərkəzində saxlanılır. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusunun araşdırılması yalnız konkret şeirlərin məzmununun müəyyənləşdirilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu mövzu şairin insan, mənəviyyat, milli dəyərlər və cəmiyyət haqqında poetik düşüncələrinin öyrənilməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ailə obrazının və ailə dəyərlərinin müxtəlif poetik formalarda təqdimatı Zaur Ustacın yaradıcılıq dünyasında insanın mənəvi mahiyyətinin necə dərk edildiyini müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bu səbəbdən şairin yaradıcılığında ailə və ailə dəyərlərinin bədii təsviri müasir Azərbaycan poeziyasının mühüm mövzularından biri kimi ayrıca tədqiqata ehtiyac duyur. Azərbaycan xalqının milli-mənəvi düşüncəsində ailə anlayışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, valideynə ehtiram, övladın tərbiyəsi, ailəyə sədaqət, qohumluq münasibətlərinin qorunması kimi dəyərlər xalqın məişət və mənəvi mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Ədəbiyyat da bu dəyərlərin qorunması və bədii şəkildə ifadə olunmasında mühüm vasitələrdən biridir. Zaur Ustacın yaradıcılığında insan və onun mənəvi dünyası əsas istiqamətlərdən biri kimi diqqəti cəlb edir. Şairin əsərləri arasında müxtəlif mövzu və janr xüsusiyyətləri ilə seçilən nümunələr mövcuddur. Müəllifin yaradıcılıq irsinə şeir kitabları ilə yanaşı, poema, hekayə və digər əsərlər də daxildir. Bu zəngin yaradıcılıq materialı ailə və mənəvi dəyərlərin müxtəlif rakurslardan araşdırılmasına imkan verir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışını yalnız məişət münasibətləri çərçivəsində məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Ailə şairin poetik düşüncəsində doğmalıq, mənəvi bağlılıq, yaddaş, sevgi və məsuliyyət kimi anlayışlarla qarşılıqlı əlaqədə meydana çıxır. Ailə insanın mənəvi kimliyinin ilkin formalaşdığı mühitdir. Uşağın həyata, insanlara, vətənə və milli dəyərlərə münasibətinin əsasları ailə daxilində yaranır. Buna görə də ailə haqqında poetik düşüncə bir çox hallarda fərdi münasibətlərdən daha geniş məna qazanaraq mənəvi və ictimai məzmun kəsb edir. Şairin ana mövzusuna müraciət etdiyi əsərlərdə ailənin mənəvi mahiyyəti xüsusilə aydın görünür. “ANA”, “ANAM”, “AY ANA” kimi şeirlərdə ana obrazı sevgi, qayğı, fədakarlıq, mənəvi dayaq və doğmalıq anlayışları ilə əlaqələndirilir. Lakin bu əsərlərin məzmunundan çıxış edərək ailə anlayışını yalnız ana obrazı ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Ana burada ailə mühitinin mənəvi mahiyyətini ifadə edən əsas obrazlardan biri kimi çıxış edir. Ailə anlayışı poetik mətndə konkret məkan və münasibətlər sistemindən daha geniş semantik tutuma malik olur. O, insanın özünü təhlükəsiz, doğma və mənəvi baxımdan bağlı hiss etdiyi məkanı ifadə edir. Ailə dəyərlərinin əsas göstəricilərindən biri valideyn və övlad arasındakı münasibətlərdir. Bu münasibətlər sevgi və qayğı ilə yanaşı, mənəvi məsuliyyət və tərbiyə məsələlərini də özündə birləşdirir. Zaur Ustacın ana mövzusundakı şeirlərində övladın valideyn qarşısında mənəvi borcu xüsusi poetik məna daşıyır. “ANA” şeirində ana ilə bağlı xatirələr, uşaqlıq, layla, dua və övladın minnətdarlıq hissi bir araya gətirilir. Beləliklə, ana və övlad münasibəti sadəcə emosional bağlılıq kimi deyil, mənəvi borc və sədaqət müstəvisində də təqdim olunur. “AY ANA” şeirində isə ana obrazının mənəvi ucalığı daha da gücləndirilir. Əsərdə ana “cənnət” anlayışı ilə əlaqələndirilərək onun övladın dünyasındakı müstəsna yeri poetik şəkildə ifadə edilir. Bu nümunələr göstərir ki, müəllif üçün valideyn-övlad münasibətləri qarşılıqlı mənəvi bağlılıq üzərində qurulur. Valideyn övlad üçün qayğı və mənəvi dayaq olduğu kimi, övlad da valideynə hörmət və sədaqətlə münasibət göstərməlidir. Ailənin əsas funksiyalarından biri insanın mənəvi və əxlaqi tərbiyəsidir. Uşaq ilk davranış normalarını, yaxşı və pis anlayışlarını, böyüyə hörmət və kiçiyə qayğı prinsiplərini məhz ailə mühitində mənimsəyir. Zaur Ustacın yaradıcılığında bu məqam xüsusilə uşaq poeziyası ilə əlaqəli şəkildə diqqət çəkir. Şairin yaradıcılığında uşaqlar üçün yazılmış ayrıca əsərlərin və “Güllünün şeirləri” kimi topluların mövcudluğu müəllifin uşaq dünyasına xüsusi poetik maraq göstərdiyini nümayiş etdirir. Uşaq poeziyasında ailə dəyərlərinin təqdimatı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki uşağa ünvanlanan poetik mətn yalnız estetik zövq formalaşdırmır, həm də onun dünyagörüşünə təsir göstərir. Ailə sevgisi, valideynə hörmət, qayğı, dostluq, mərhəmət və məsuliyyət kimi dəyərlər uşağın mənəvi inkişafında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusu həm emosional, həm də tərbiyəvi funksiyaya malikdir. Ailə uşağın mənəvi dünyasının formalaşdığı ilk məktəb kimi poetik məna qazanır. Ailə dəyərlərinin Zaur Ustac yaradıcılığındakı əhəmiyyətini milli-mənəvi kontekstdən kənarda təsəvvür etmək çətindir. Şairin poeziyasında milli yaddaş, Vətən, tarix, dil və mənəvi irs kimi anlayışların geniş yer tutması ailə anlayışının da daha geniş məna qazanmasına şərait yaradır. Milli dəyərlərin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi ilk növbədə ailədən başlayır. Uşaq milli dil, adət-ənənə, böyüyə hörmət, doğma yurda bağlılıq və mənəvi məsuliyyət kimi anlayışlarla ilk dəfə ailə daxilində tanış olur. Zaur Ustacın yaradıcılığında ana obrazının folklor, yaddaş və milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqələndirilməsi də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. “ANAM” şeirinə dair ədəbi təhlillərdə ana obrazının xalq yaddaşı, mədəni dəyərlər və ənənə ilə əlaqəsi xüsusi vurğulanır. Buradan belə nəticəyə gəlmək mümkündür ki, ailə şairin poetik düşüncəsində yalnız fərdi həyatın bir hissəsi deyil, həm də milli-mənəvi davamlılığın təmin olunduğu mühüm mühitdir. Ailə anlayışının mühüm semantik qatlarından biri yaddaşdır. İnsan ailə vasitəsilə öz keçmişi ilə əlaqə yaradır. Valideynlərin xatirələri, ailə ənənələri, uşaqlıq duyğuları və doğma məkanla bağlı təsəvvürlər insanın şəxsi yaddaşının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Zaur Ustac yaradıcılığında ana və ailə mövzularının uşaqlıq, xatirə və həsrət motivləri ilə əlaqələndirilməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Ana obrazı yalnız bu günün real insanı kimi deyil, həm də keçmişi və uşaqlığı xatırladan mənəvi yaddaş simvolu kimi çıxış edə bilir. Bu xüsusiyyət ailə mövzusunun poetik imkanlarını genişləndirir. Ailə haqqında düşüncə keçmişə qayıdış, uşaqlığın xatırlanması və itirilmiş və ya uzaqda qalan doğmalara münasibət kimi müxtəlif emosional çalarlar yaradır. Ailə dəyərlərinin mühüm göstəricilərindən biri də məsuliyyət anlayışıdır. Ailə daxilində hər bir fərdin digərinə qarşı müəyyən mənəvi öhdəliyi vardır. Valideyn övladının tərbiyəsinə, övlad isə valideynə hörmət və qayğıya görə məsuliyyət daşıyır. Zaur Ustacın ana mövzusundakı əsərlərində övladın anaya münasibətində minnətdarlıq və mənəvi borc anlayışları xüsusi yer tutur. Bu münasibət ailə bağlarının yalnız hissi deyil, həm də əxlaqi əsaslara söykəndiyini göstərir. Mənəvi məsuliyyət ailənin möhkəmliyini təmin edən əsas amillərdən biridir. Buna görə ailə dəyərlərinin poetik ifadəsi sevgi və doğmalıqla yanaşı, məsuliyyət və sədaqət anlayışlarını da özündə birləşdirir. Ailənin ədəbi-bədii təsvirində diqqət çəkən digər məsələ nəsillərarası əlaqədir. Ailə keçmişlə gələcək arasında mənəvi körpü rolunu oynayır. Əvvəlki nəsillərdən gələn dəyərlər, həyat təcrübəsi, adət və ənənələr yeni nəslə ailə vasitəsilə ötürülür. Zaur Ustacın yaradıcılığında milli yaddaş və mənəvi irs məsələlərinin ön plana çıxması ailənin bu funksiyasını da aktual edir. Şairin müxtəlif əsərlərində tarix, milli yaddaş, mənəvi dəyərlər və insan anlayışlarının bir-biri ilə əlaqələndirilməsi onun poetik dünyasında fərdi və milli yaddaşın qarşılıqlı əlaqəsini göstərir. Bu baxımdan ailə yalnız keçmişin qorunduğu deyil, gələcəyin də formalaşdırıldığı məkandır. Ailə dəyərlərinin davamlılığı milli-mənəvi dəyərlərin də davamlılığına təsir göstərir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və ailə dəyərlərinin bədii təsvirinin araşdırılması göstərir ki, ailə anlayışı şairin poetik dünyasında yalnız məişət münasibətlərini ifadə edən sosial anlayış kimi deyil, insanın mənəvi varlığının formalaşmasına təsir göstərən mühüm dəyər sistemi kimi təqdim olunur. Ailə şairin poetik düşüncəsində doğmalıq, sevgi, qayğı, sədaqət, məsuliyyət, mənəvi borc, yaddaş, tərbiyə və milli-mənəvi bağlılıq kimi bir-biri ilə əlaqəli anlayışları özündə birləşdirən bütöv semantik məkan təsiri yaradır. Bu baxımdan ailə mövzusunun Zaur Ustac yaradıcılığındakı bədii təcəssümü onun insan və mənəviyyat haqqında düşüncələrinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Şairin yaradıcılığında ailə anlayışının əsasını doğmalıq və mənəvi bağlılıq təşkil edir. İnsan üçün ailə ilk növbədə özünü mənəvi baxımdan təhlükəsiz və rahat hiss etdiyi, sevgi və qayğı gördüyü mühitdir. Bu mühitdə formalaşan münasibətlər insanın sonrakı həyatında onun davranışlarına, dünyagörüşünə və insanlara münasibətinə təsir göstərir. Zaur Ustacın ailə mövzusuna həsr olunmuş poetik nümunələrində də ailənin məhz belə mənəvi məkan kimi təqdim edilməsi diqqəti cəlb edir. Şairin poetik sistemində ailə ilə bağlı anlayışların bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə deyil, qarşılıqlı əlaqə daxilində təqdim edilməsi mühüm xüsusiyyətdir. Sevgi qayğı ilə, qayğı məsuliyyətlə, məsuliyyət mənəvi borcla, mənəvi borc isə sədaqət və hörmətlə tamamlanır. Ailə münasibətləri yalnız hissi bağlılıq əsasında deyil, qarşılıqlı mənəvi məsuliyyət əsasında qurulan münasibətlər sistemi kimi meydana çıxır. Bu xüsusiyyət ailə mövzusunun şairin yaradıcılığında sadə məişət mövzusundan daha geniş məna qazanmasına səbəb olur. Zaur Ustac yaradıcılığında valideyn-övlad münasibətləri ailə dəyərlərinin əsas ifadə formalarından biri kimi diqqəti cəlb edir. Bu münasibətlərdə valideyn sevgisi və qayğısı ilə yanaşı, övladın valideynə ehtiramı və mənəvi borcu da mühüm yer tutur. Xüsusilə ana obrazı vasitəsilə ailənin emosional və mənəvi mahiyyəti daha aydın şəkildə üzə çıxır. Ana övlad üçün yalnız doğma insan deyil, həm də uşaqlığın, doğma evin, ailə ocağının, qayğının və mənəvi dayağın simvoluna çevrilir. Buna görə də ana obrazı ilə bağlı poetik düşüncə ailə anlayışının daha geniş semantik çalarlarını özündə cəmləşdirir. Ailə anlayışının yalnız ana obrazı ilə məhdudlaşdırılmaması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ailə bütöv münasibətlər sistemidir və onun mənəvi mahiyyəti ailə üzvlərinin bir-birinə münasibəti əsasında formalaşır. Ata, ana, övlad, bacı-qardaş və digər ailə üzvləri arasında mövcud olan münasibətlər ailənin mənəvi bütövlüyünü müəyyənləşdirir. Bu münasibətlərdə qarşılıqlı hörmət, sevgi, etibar və qayğı kimi dəyərlər ailə birliyinin əsasını təşkil edir. Zaur Ustacın poetik dünyasında da ailənin bütöv məna daşıyan mənəvi mühit kimi təqdim olunması bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Tədqiqat nəticəsində ailənin tərbiyəvi funksiyasının da şairin yaradıcılığında mühüm yer tutduğu müəyyənləşdirilir. İnsan şəxsiyyətinin formalaşmasının ilk mərhələsi ailə ilə bağlıdır. Uşaq böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, mərhəmət, sədaqət, məsuliyyət və digər mənəvi keyfiyyətləri ilk növbədə ailə daxilində mənimsəyir. Bu baxımdan ailə insanın ilk mənəvi məktəbi kimi çıxış edir. Zaur Ustacın xüsusilə uşaqlara ünvanlanan poetik nümunələrində tərbiyəvi məzmunun bədii-estetik ifadə ilə əlaqələndirilməsi ailə dəyərlərinin gələcək nəslin dünyagörüşünün formalaşmasındakı rolunu ön plana çıxarır. Uşaq poeziyası baxımından ailə mövzusunun digər mühüm xüsusiyyəti onun sadə və anlaşıqlı poetik dillə təqdim edilməsidir. Uşağın yaş və qavrayış xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə ailə, valideyn sevgisi, qayğı, hörmət və doğmalıq kimi anlayışların ifadə edilməsi həmin dəyərlərin emosional şəkildə mənimsənilməsinə şərait yaradır. Bu məqam Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə mövzusunun yalnız poetik-estetik deyil, həm də tərbiyəvi funksiyaya malik olduğunu göstərir. Ailə dəyərlərinin başqa mühüm tərəfi onların milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəsidir. Azərbaycan cəmiyyətinin mənəvi düşüncəsində ailə və milli dəyərlər bir-biri ilə sıx bağlıdır. Böyüyə hörmət, valideynə ehtiram, övlada qayğı, ailə birliyinin qorunması, qohumluq əlaqələrinin saxlanılması və mənəvi irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi kimi prinsiplər ailə münasibətlərinin əsasını təşkil edir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusunun bu milli-mənəvi kontekstdə təqdim olunması onun poetik məzmununu daha da genişləndirir. Ailə bu baxımdan milli-mənəvi dəyərlərin qorunduğu və nəsildən-nəslə ötürüldüyü əsas mühit kimi çıxış edir. Uşaq ailə daxilində yalnız valideynlərini tanımır, eyni zamanda öz xalqının dilini, adət-ənənələrini, mənəvi prinsiplərini və həyat haqqında təsəvvürlərini də mənimsəyir. Bu səbəbdən ailənin qorunması və ailə dəyərlərinin davam etdirilməsi milli-mənəvi yaddaşın qorunması ilə də bağlıdır. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə anlayışının milli dəyərlərlə əlaqələndirilməsi də məhz bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Ailə və yaddaş anlayışları arasında da sıx semantik əlaqə mövcuddur. Ailə insanın şəxsi yaddaşının formalaşdığı əsas mühitlərdən biridir. Uşaqlıq illəri, valideynlərin xatirələri, doğma ev, ailə ocağı, ailə ənənələri və yaxın insanlarla bağlı duyğular insanın yaddaşında uzun müddət yaşayır. Bu səbəbdən ailə haqqında poetik düşüncə çox zaman keçmişə, uşaqlığa və doğma insanlara qayıdış xarakteri daşıyır. Zaur Ustacın ailə və xüsusilə ana mövzusunda yazdığı nümunələrdə də xatirə və doğmalıq duyğusunun mühüm emosional çalar yaratması ailə mövzusunun yaddaş aspektini ön plana çıxarır. Ailə ilə yaddaş arasındakı münasibət həm də nəsillərarası əlaqə baxımından əhəmiyyətlidir. İnsan özündən əvvəlki nəslin həyat təcrübəsini və mənəvi irsini ailə vasitəsilə tanıyır. Bu irs yalnız maddi əşyalar və xatirələrdən ibarət deyil; ailənin mənəvi prinsipləri, dünyagörüşü, davranış normaları və dəyərləri də nəsildən-nəslə ötürülür. Beləliklə, ailə keçmişlə gələcək arasında mənəvi körpü funksiyasını yerinə yetirir. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailənin bu xüsusiyyətinin milli yaddaş və mənəvi davamlılıq anlayışları ilə əlaqələndirilməsi onun ailə mövzusuna verdiyi poetik məzmunu genişləndirir. Məqalədə nəzərdən keçirilən məsələlərdən biri də ailə və mənəvi məsuliyyət münasibətidir. Ailə birliyinin davamlılığı yalnız emosional bağlılıqla təmin olunmur. Burada hər bir ailə üzvünün digərinə qarşı məsuliyyəti, qayğısı və sədaqəti mühüm rol oynayır. Valideynin övlad qarşısındakı məsuliyyəti ilə övladın valideynə münasibəti arasında qarşılıqlı mənəvi əlaqə mövcuddur. Zaur Ustacın poetik nümunələrində valideynə münasibətdə minnətdarlıq, hörmət və mənəvi borc anlayışlarının ifadəsi ailə münasibətlərinin bu tərəfini aydın şəkildə göstərir. Ailə dəyərlərinin bədii ifadəsində emosional komponent də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şairin ailə mövzusuna müraciəti zamanı istifadə etdiyi müraciət formaları, emosional ifadələr, təkrarlar, poetik suallar və müxtəlif bədii təsvir vasitələri ailə münasibətlərinin hissi tərəfinin daha güclü şəkildə ifadə edilməsinə xidmət edir. Belə poetik vasitələr vasitəsilə ailə üzvləri arasındakı münasibətlər yalnız məzmun səviyyəsində deyil, həm də forma və üslub baxımından oxucuya çatdırılır. Bu isə ailə mövzusunun bədii təsir gücünü artırır. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının diqqət çəkən cəhətlərindən biri də fərdi və ümumi dəyərlərin bir-biri ilə əlaqələndirilməsidir. Şair konkret ailə münasibətlərindən danışarkən eyni zamanda daha geniş mənəvi məsələlərə toxunur. Valideynə hörmət fərdi münasibət olmaqla yanaşı, cəmiyyətin əxlaq prinsiplərindən birini ifadə edir. Övlad sevgisi ailə daxilində konkret hiss olmaqla yanaşı, insanın ümumi mərhəmət və qayğı anlayışını da tamamlayır. Ailə sədaqəti isə yalnız bir ailəyə bağlılıq deyil, ümumilikdə mənəvi sabitlik və etibar anlayışlarının göstəricisinə çevrilir. Bu baxımdan Zaur Ustacın ailə mövzusunda yazdığı əsərlərdə fərdi duyğu ilə sosial-mənəvi məzmun arasında qarşılıqlı əlaqə müşahidə olunur. Şairin poetik qəhrəmanının ailəyə münasibəti onun mənəvi portretinin müəyyənləşdirilməsinə də xidmət edir. İnsan öz doğmalarına necə münasibət göstərirsə, onun xarakterinin mühüm cəhətləri də həmin münasibətlərdə üzə çıxır. Beləliklə, ailə münasibətlərinin təsviri həm də insan xarakterinin bədii açılmasının vasitələrindən birinə çevrilir. Ailə mövzusunun Zaur Ustac yaradıcılığında araşdırılması şairin poetik üslubunun xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Ailə və doğmalıq kimi emosional mövzular şairə sadə və səmimi poetik ifadədən istifadə etməyə imkan verir. Eyni zamanda, bu mövzuların milli-mənəvi məzmunla əlaqələndirilməsi poetik ifadənin semantik imkanlarını genişləndirir. Sadə görünən ailə münasibətləri daha geniş fəlsəfi və mənəvi məna qazana bilir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailənin bir neçə əsas semantik funksiyasını müəyyənləşdirmək mümkündür. Birincisi, ailə insanın mənəvi dayaq nöqtəsidir. İkincisi, ailə şəxsiyyətin tərbiyə və sosiallaşma mühitidir. Üçüncüsü, ailə milli-mənəvi dəyərlərin qorunduğu və nəsildən-nəslə ötürüldüyü məkandır. Dördüncüsü, ailə şəxsi və milli yaddaşın formalaşmasında mühüm rol oynayır. Beşincisi, ailə sevgi, qayğı, sədaqət, məsuliyyət və mənəvi borc kimi dəyərlərin qarşılıqlı şəkildə ifadə olunduğu münasibətlər sistemidir. Şairin yaradıcılığında ailə mövzusunun müxtəlif obraz və motivlər vasitəsilə təqdim edilməsi bu anlayışın poetik struktur baxımından da çoxqatlı olduğunu göstərir. Ana obrazı ailənin emosional-mənəvi mahiyyətini, valideyn-övlad münasibətləri qarşılıqlı sevgini və məsuliyyəti, uşaqlıq xatirələri ailənin yaddaş funksiyasını, milli-mənəvi motivlər isə ailənin dəyərlərin ötürüldüyü mühit kimi rolunu ifadə edir. Bu komponentlərin qarşılıqlı əlaqəsi ailə anlayışının Zaur Ustac poetikasında bütöv və çoxşaxəli məna daşımasına səbəb olur. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusu insanın mənəvi dünyasının, milli-mədəni yaddaşının və sosial münasibətlərinin poetik ifadəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şair ailəni insanın həyatında təsadüfi və keçici münasibətlər məkanı kimi deyil, şəxsiyyətin formalaşmasına təsir göstərən, mənəvi dəyərləri qoruyan və gələcək nəslə ötürən əsas mühit kimi təqdim edir. Ailə daxilində formalaşan sevgi, hörmət, qayğı, sədaqət, məsuliyyət və mənəvi borc kimi anlayışlar şairin poetik düşüncəsində bir-birini tamamlayır və ailə dəyərlərinin bütöv sistemini yaradır. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və ailə dəyərlərinin bədii təsviri yalnız ayrı-ayrı ailə münasibətlərinin poetik ifadəsi kimi deyil, şairin insan konsepsiyasının mühüm tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Ailə obrazı vasitəsilə fərdi duyğularla ümumbəşəri və milli-mənəvi dəyərlər arasında əlaqə yaradılır. Doğma insanlara bağlılıq, valideynə ehtiram, övlad sevgisi, ailə birliyinə sədaqət və mənəvi məsuliyyət kimi anlayışlar poetik mətnlərdə həm şəxsi hisslərin, həm də cəmiyyətin mənəvi prinsiplərinin ifadəsinə çevrilir. Zaur Ustacın ailə mövzusundakı poetik nümunələri göstərir ki, ailə insanın mənəvi dünyasının başlanğıc nöqtəsi olmaqla yanaşı, onun milli və sosial kimliyinin formalaşmasında da mühüm rol oynayır. Ailə vasitəsilə insan keçmişlə əlaqəsini qoruyur, mənəvi irsi mənimsəyir, gələcək nəsillə münasibət qurur və cəmiyyətin dəyərlər sisteminə daxil olur. Şairin yaradıcılığında bu proseslərin bədii ifadəsi ailə mövzusunun məzmun və semantik imkanlarını genişləndirir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və ailə dəyərləri poetik düşüncənin mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Ailə sevgisi, valideyn-övlad bağlılığı, doğmalıq, qayğı, hörmət, sədaqət, mənəvi borc, yaddaş və milli-mənəvi irs kimi anlayışların qarşılıqlı əlaqəsi şairin ailə konsepsiyasının əsasını təşkil edir. Bu konsepsiya ailəni həm fərdin mənəvi inkişafının, həm də milli-mənəvi dəyərlərin davamlılığının mühüm şərti kimi təqdim edir. Bu səbəbdən Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusunun öyrənilməsi şairin poetik irsinin yalnız tematik xüsusiyyətlərinin deyil, həm də onun insan, mənəviyyat, yaddaş və milli dəyərlər haqqında düşüncələrinin daha dərindən dərk edilməsinə imkan verir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və ailə dəyərləri insanın mənəvi dünyasının mühüm tərkib hissəsi kimi təqdim olunur. Ailə anlayışı şairin poetik sistemində doğmalıq, sevgi, qayğı, sədaqət, məsuliyyət, yaddaş və mənəvi bağlılıq kimi anlayışlarla qarşılıqlı əlaqədə meydana çıxır. Şairin ana mövzusunda yazdığı əsərlər ailənin mənəvi mahiyyətinin üzə çıxarılmasında mühüm rol oynayır. Ana burada yalnız ailə üzvü deyil, həm də sevgi, mərhəmət, fədakarlıq, tərbiyə və mənəvi dayaq anlayışlarının daşıyıcısıdır. Zaur Ustac yaradıcılığında ailənin digər mühüm funksiyası milli-mənəvi dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi ilə bağlıdır. Ailə mühitində formalaşan hörmət, mərhəmət, sədaqət, məsuliyyət və doğmalıq kimi keyfiyyətlər fərdin mənəvi dünyasının əsasını təşkil edir. Zaur Ustacın poetik dünyasında ailə həm fərdi duyğuların, həm də milli-mənəvi dəyərlərin ifadə olunduğu mühüm bədii məkandır. Ailə mövzusunun müxtəlif obraz və motivlər vasitəsilə təqdim edilməsi şairin insan konsepsiyasını, mənəvi-əxlaqi baxışlarını və milli dəyərlərə münasibətini daha aydın şəkildə ortaya qoyur.
Müəllif: Həcər Atakişiyeva
“Yazarlar” jurnalının redaktoru, Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı və analıq məfhumunun bədii ifadəsi
Xülasə. Azərbaycan ədəbiyyatında ana obrazı milli-mənəvi dəyərlərin, məhəbbətin, mərhəmətin, fədakarlığın və mənəvi saflığın ifadə olunduğu mühüm poetik obrazlardan biridir. Ana yalnız ailə daxilində müəyyən bir sosial-mənəvi statusu ifadə etmir, həm də xalqın yaddaşını, milli dəyərlərini və mənəvi dünyasını gələcək nəsillərə ötürən simvolik obraz kimi çıxış edir. Müasir Azərbaycan poeziyasında bu ənənə müxtəlif fərdi poetik üslublarda davam etdirilir. Zaur Ustac yaradıcılığında da ana obrazı və analıq anlayışı insanın mənəvi dünyası, ailə münasibətləri, doğmalıq, vətən, uşaqlıq və milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəli şəkildə təqdim olunur. Şairin poetik dünyasında ana həm real həyatın doğma və əziz insanı, həm də mərhəmət, sədaqət, fədakarlıq və mənəvi dayaq anlayışlarının daşıyıcısıdır. Məqalədə Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının funksional xüsusiyyətləri, analıq məfhumunun mənəvi-fəlsəfi məzmunu, ana və övlad münasibətlərinin poetik ifadəsi, ana obrazının vətən və milli yaddaş anlayışları ilə əlaqəsi araşdırılır.
Ana obrazı Azərbaycan xalqının şifahi və yazılı ədəbiyyatında ən qədim və ən davamlı obrazlardan biridir. Ana anlayışı Azərbaycan milli düşüncəsində yalnız doğum və ailə münasibəti ilə məhdudlaşmır. Bu anlayışın daxilində məhəbbət, mərhəmət, sədaqət, fədakarlıq, mənəvi saflıq, qoruyuculuq və müqəddəslik kimi çoxsaylı mənəvi keyfiyyətlər birləşir. Bu səbəbdən ana obrazı əsrlər boyu Azərbaycan ədəbiyyatının müxtəlif mərhələlərində fərqli bədii çalarlarla işlənmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatının çoxəsrlik inkişaf tarixinə nəzər saldıqda insanın mənəvi dünyasını, ailə münasibətlərini, milli-mənəvi dəyərləri və əxlaqi prinsipləri ifadə edən obrazlar sırasında ana obrazının xüsusi mövqeyə malik olduğu aydın görünür. Ana anlayışı Azərbaycan xalqının milli düşüncəsində yalnız bioloji və ailəvi məna daşımır. Bu anlayışın ətrafında sevgi, mərhəmət, fədakarlıq, sədaqət, qayğı, mənəvi saflıq, həyat və davamlılıq kimi çoxsaylı anlayışlar cəmləşir. Bu səbəbdən ana obrazı Azərbaycan folklorunda və yazılı ədəbiyyatında sadəcə bir obraz kimi deyil, xalqın mənəvi yaddaşını və dünyagörüşünü özündə yaşadan mühüm poetik simvol kimi formalaşmışdır. Ana haqqında yaradılmış bədii nümunələrdə fərdi hisslərlə ümumxalq duyğuları, şəxsi xatirələrlə milli-mənəvi dəyərlər, ailə münasibətləri ilə insan və cəmiyyət arasındakı əlaqələr çox zaman bir-birini tamamlayır. Ana insan həyatında ilk sevgi, ilk mərhəmət, ilk qayğı və ilk mənəvi dayaq mənbəyidir. İnsan dünyanı ilk dəfə ailə mühitində tanıyır və bu mühitin formalaşmasında ananın rolu əvəzsizdir. Uşağın həyata, insanlara, ailəyə, doğma dilə, adət-ənənələrə və mənəvi dəyərlərə münasibətinin ilkin əsasları məhz ailədə qoyulur. Bu baxımdan ana obrazı həm fərdin mənəvi inkişafı, həm də cəmiyyətin dəyərlər sisteminin davamlılığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ana yalnız övladını dünyaya gətirən varlıq deyil, həm də onu həyata hazırlayan, mənəvi cəhətdən formalaşdıran, qoruyan və onun şəxsiyyət kimi yetişməsində mühüm rol oynayan mənəvi qüvvədir. Ədəbiyyatın ana obrazına davamlı müraciət etməsinin əsas səbəblərindən biri də məhz bu çoxşaxəli məna yüküdür. Azərbaycan folklorunda ana obrazının kökləri olduqca qədim və zəngindir. Laylalarda ananın övladına münasibəti, onun arzuları və gələcəyə dair ümidləri ifadə olunur. Bayatılarda ana, övlad, ayrılıq, həsrət və ailə münasibətləri ilə bağlı dərin emosional məqamlar öz əksini tapır. Dastanlarda ana övladının taleyi üçün narahat olan, onu qoruyan, onun uğur və təhlükələrini öz taleyi kimi yaşayan obrazdır. Nağıl və əfsanələrdə isə ana obrazı bəzən ailənin qoruyucusu, bəzən mənəvi yol göstərən, bəzən də həyatın çətinlikləri qarşısında mübarizə aparan güclü şəxsiyyət kimi təqdim edilir. Beləliklə, ana obrazının milli ədəbi düşüncədəki əsas semantik xüsusiyyətləri – mərhəmət, fədakarlıq, sədaqət, qoruyuculuq və müqəddəslik – folklor yaradıcılığında formalaşaraq sonrakı ədəbi mərhələlərə ötürülmüşdür. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında da ana, qadın və ailə mövzuları müxtəlif formalarda bədii təcəssümünü tapmışdır. Klassik poeziyanın insanın mənəvi kamilliyinə, sevgi və mərhəmət anlayışlarına verdiyi böyük əhəmiyyət ana obrazının poetik mahiyyətinin dərinləşməsinə zəmin yaratmışdır. Sonrakı dövrlərdə Azərbaycan poeziyasında ana obrazı müxtəlif ictimai və estetik kontekstlərdə təqdim edilmiş, onun məzmun dairəsi genişlənmişdir. Ana bəzən ailənin mənəvi dayağı, bəzən övladının taleyini düşünən fədakar qadın, bəzən müqəddəs varlıq, bəzən isə Vətən və torpaq anlayışlarını özündə birləşdirən simvolik obraz kimi meydana çıxmışdır. Ana obrazının Azərbaycan ədəbiyyatında geniş yayılmasının mühüm səbəblərindən biri də “ana” sözünün milli düşüncədə yaratdığı çoxqatlı assosiasiyalardır. Azərbaycan dilində “ana” anlayışı yalnız ailə münasibəti ilə məhdudlaşmır. “Ana dil”, “ana Vətən”, “ana torpaq” kimi ifadələr bu anlayışın milli və mənəvi semantikasının nə qədər geniş olduğunu göstərir. Burada “ana” sözü doğmalıq, başlanğıc, mənsubiyyət və müqəddəslik anlayışları ilə birləşir. Buna görə də ədəbiyyatda ana obrazının təhlili yalnız ailə münasibətlərinin araşdırılması demək deyil; bu obraz vasitəsilə müəllifin insan, xalq, Vətən, milli yaddaş və mənəvi dəyərlər haqqında düşüncələrini də izləmək mümkündür. Müasir Azərbaycan poeziyasında ana obrazı ənənəvi poetik mahiyyətini qorumaqla yanaşı, yeni məzmun və estetik çalarlar da qazanır. Müasir şair üçün ana yalnız keçmişlə bağlı xatirələrin daşıyıcısı deyil. O, müasir insanın mənəvi dünyasını müəyyənləşdirən, ailə və cəmiyyət arasındakı əlaqələri ifadə edən, milli dəyərlərin qorunmasına xidmət edən mühüm poetik obrazdır. Müasir dövrdə ailə münasibətlərinin, sosial həyatın, mənəvi dəyərlərin və insanın daxili dünyasının dəyişməsi ana obrazının bədii təqdimatına da təsir göstərir. Bununla belə, ana sevgisinin təmənnasızlığı, ananın fədakarlığı və övladına bağlılığı kimi fundamental xüsusiyyətlər öz aktuallığını qoruyur. Bu baxımdan Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının və analıq məfhumunun araşdırılması xüsusi maraq doğurur. Şairin poeziyasında insan və onun mənəvi dünyası, ailə və doğmalıq, milli-mənəvi dəyərlər, Vətən, uşaqlıq və tərbiyə kimi anlayışların bir-biri ilə əlaqəli şəkildə meydana çıxması ana obrazının da bu poetik sistem daxilində araşdırılmasını zəruri edir. Zaur Ustacın yaradıcılığında ana obrazına münasibət bir tərəfdən Azərbaycan ədəbiyyatının ənənəvi poetik düşüncəsi ilə səsləşir, digər tərəfdən isə müəllifin fərdi poetik dünyagörüşünün xüsusiyyətlərini üzə çıxarır. Şairin yaradıcılığında ana obrazını yalnız konkret bir insanın bədii portreti kimi nəzərdən keçirmək kifayət deyil. Bu obrazın arxasında daha geniş mənəvi məna dayanır. Ana anlayışı insanın uşaqlıq yaddaşını, ailə mühitini, doğmalıq hissini və mənəvi köklərini özündə birləşdirir. İnsan həyatının müxtəlif mərhələlərində ana obrazına münasibət dəyişə bilər: uşaqlıqda ana qoruyucu və qayğı göstərən şəxs kimi qəbul olunur, yetkinlik dövründə onun fədakarlığı və zəhməti daha dərindən dərk edilir, zaman keçdikcə isə ana obrazı xatirə, həsrət, minnətdarlıq və mənəvi bağlılıq anlayışları ilə daha sıx əlaqələnir. Bu psixoloji dəyişikliklər ana obrazının poetik imkanlarını genişləndirir. Analıq məfhumu isə ana obrazının mahiyyətini daha geniş müstəviyə çıxarır. Ana konkret şəxsdirsə, analıq bir mənəvi keyfiyyətlər sistemidir. Analıqda sevgi ilə məsuliyyət, mərhəmətlə fədakarlıq, qayğı ilə səbir, qoruyuculuqla mənəvi güc birləşir. Ana öz övladının həyatında yalnız fiziki mövcudluğu ilə deyil, onun dünyagörüşünün və xarakterinin formalaşmasına təsiri ilə də iştirak edir. Bu baxımdan analıq anlayışı fərdi münasibətdən çıxaraq mənəvi-fəlsəfi məzmun qazanır.
Ədəbiyyatda ana obrazının gücü onun təbii və səmimi hisslərə əsaslanması ilə bağlıdır. Ana sevgisi insanın ən ilkin və ən dərin emosional təcrübələrindən biridir. Buna görə ana haqqında poetik söz oxucuda yalnız estetik təsir yaratmır, eyni zamanda şəxsi xatirələri və mənəvi duyğuları da hərəkətə gətirir. Oxucu üçün poetik ana obrazı çox zaman öz anası ilə, uşaqlıq xatirələri ilə, ailəsi ilə və keçmişi ilə assosiasiya olunur. Bu cəhət ana obrazının ümumbəşəri xarakterini müəyyənləşdirir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının əhəmiyyətini müəyyənləşdirən digər mühüm məqam onun ailə və tərbiyə anlayışları ilə əlaqəsidir. Ailə Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsinin əsas dayaqlarından biridir. Ailədə uşağa yalnız gündəlik davranış qaydaları deyil, həm də mənəvi dəyərlər aşılanır. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, zəhmətə münasibət, dürüstlük, mərhəmət, vətən sevgisi və doğma dilə bağlılıq kimi dəyərlərin ilkin təməli ailədə qoyulur. Bu prosesdə ana obrazı mühüm tərbiyəvi funksiya daşıyır. Beləliklə, ana obrazı həm ailə daxilindəki sevginin, həm də milli-mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürülməsinin simvoluna çevrilir. Ana obrazının Vətən anlayışı ilə əlaqəsi də Azərbaycan poeziyasının mühüm poetik xüsusiyyətlərindən biridir. “Ana Vətən” anlayışı milli şüurda ana ilə torpaq arasında mənəvi paralel yaradır. Ana insana həyat verdiyi kimi, Vətən də insana milli kimlik və mənsubiyyət hissi verir. Ana övladını qoruduğu kimi, Vətən də insanın doğma məkanı və mənəvi sığınacağıdır. Bu semantik yaxınlıq ədəbiyyatda ana və Vətən obrazlarının bir-birinə yaxınlaşdırılmasına səbəb olmuşdur. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusunun mühüm yer tutması ana obrazının da milli-mənəvi müstəvidə araşdırılmasına imkan yaradır. Ana obrazının milli kimliklə əlaqəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Milli kimlik yalnız tarixi və ictimai proseslər nəticəsində deyil, həm də gündəlik ailə və məişət mühitində formalaşır. Uşaq doğma dilini, ailə ənənələrini, milli davranış normalarını və mənəvi dəyərləri ilk növbədə ailədən öyrənir. Bu baxımdan ana obrazı milli yaddaşın daşıyıcısı funksiyasını yerinə yetirə bilər. Ana öz övladına yalnız həyat vermir, həm də ona mənsub olduğu mədəniyyətin və mənəvi dünyanın elementlərini ötürür. Bu məqam Zaur Ustac yaradıcılığının folklor və milli-mənəvi ənənələrlə əlaqəsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Şairin yaradıcılığında xalq düşüncəsinə, milli dəyərlərə və ənənəyə münasibət ana obrazının poetik mahiyyətini anlamaq üçün mühüm kontekst yaradır. Çünki ana obrazı özü Azərbaycan folklor düşüncəsinin ən sabit və davamlı obrazlarından biridir. Folklordan müasir poeziyaya qədər uzanan bu obrazın müxtəlif dövrlərdə fərqli formalarda təqdim edilməsi ədəbi ənənənin davamlılığını göstərir. Ana obrazının digər mühüm xüsusiyyəti onun müqəddəslik anlayışı ilə əlaqəsidir. Azərbaycan cəmiyyətində ana adına münasibətdə xüsusi hörmət və ehtiram mövcuddur. Bu münasibət ədəbiyyatda da öz ifadəsini tapmışdır. Ana obrazı çox zaman mənəvi saflığın və paklığın simvoluna çevrilir. Onun sevgisinin qarşılıqsız olması, övladı üçün fədakarlıq göstərməsi və ailənin rifahı naminə öz rahatlığından keçməsi ana obrazının müqəddəsliyini şərtləndirən əsas cəhətlərdir. Ana haqqında poetik düşüncədə zaman anlayışı da mühüm yer tutur. Ana obrazı keçmişlə bu gün arasında mənəvi körpü yaradır. Uşaqlıq xatirələri, ailə həyatı, ana nəsihətləri və keçmişdən qalan mənəvi dəyərlər insanın yaddaşında uzun müddət yaşayır. Bu səbəbdən ana haqqında şeirlərdə xatirə və zaman motivləri xüsusi emosional yük qazana bilər. Ana obrazı bir tərəfdən keçmişin, uşaqlığın və ailə yaddaşının rəmzi, digər tərəfdən isə gələcək nəslin mənəvi formalaşmasının başlanğıcı kimi çıxış edir. Ana və övlad münasibətlərinin poetik ifadəsi həm də həsrət və ayrılıq motivləri ilə əlaqələnir. Həyatın müxtəlif səbəblərindən doğan ayrılıqlar ana obrazının emosional təsir gücünü daha da artırır. Övladın anadan uzaq düşməsi, ananın övlad üçün keçirdiyi narahatlıq, ana xatirəsinin insanın yaddaşında yaşaması və itki hissi ana obrazının psixoloji dərinliyini meydana gətirən mühüm elementlərdir. Belə hallarda ana yalnız real obraz kimi deyil, insanın daxilində yaşayan mənəvi varlıq kimi təqdim olunur. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının müxtəlif semantik çalarlarını “ANA”, “ANAM”, “AY ANA” və “CAN AY ANA…” kimi əsərlərin timsalında izləmək mümkündür. Zaur Uctacın “ANA” şeiri bu nümunələrdən biridir. Şeirdə ana obrazı övladın həyatındakı ən yüksək mənəvi dəyər kimi təqdim edilir. “Beşiyim üstündə layla çalanım” ifadəsi ana obrazını uşaqlıq, layla və qayğı anlayışları ilə əlaqələndirir. Şeirdə həmçinin ana duası, ana məhəbbəti və övladın anaya mənəvi borcu ön plana çıxır. Yazarın “ANAM” şeirində ana yalnız ailə daxilindəki konkret şəxs kimi deyil, xalqın yaddaşını, mədəni dəyərlərini və mənəvi irsini qoruyan böyük Ana obrazı səviyyəsinə yüksəldilir. Əsərdə ana obrazının keçmiş, gələcək, yaddaş və milli dəyərlərlə əlaqəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. “AY ANA” şeirində ana obrazının müqəddəslik aspekti xüsusilə qabarıqdır. Əsərdə ana “cənnət” anlayışı ilə əlaqələndirilir. Bu, ana obrazının şairin poetik düşüncəsində nə qədər yüksək mənəvi mərtəbəyə qaldırıldığını göstərir. Şeirin həsr olunduğu konkret ana obrazından çıxış etməklə müəllif analıq anlayışını ümumiləşdirir. Ədibin “CAN AY ANA…” şeirində ana obrazı və Vətən, şəhidlik, milli yaddaş bölməsinə toxunulur. Şeirdə şəhid general Polad Həşimovun anası timsalında ana obrazı həm kədər, həm qürur, həm də milli yaddaşın daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Beləliklə, burada “ana” anlayışı şəxsi ailə münasibətindən çıxaraq şəhidlik və Vətən məfhumları ilə birləşir. “A” hərfinin şeirində “A” hərfi “Ana”, “Ata” və “Azərbaycan” sözləri ilə əlaqələndirilir. Bu yanaşma uşağın ilk öyrəndiyi sözlər vasitəsilə ailə və milli kimlik anlayışlarının bir-birinə bağlanmasını göstərir. Zaur Ustac “45”, “Qəlbimin açıqcası”, “Ustadnamə”, “Qədimliyə bürünmüş yenilik”, “Gülünün şeirləri” və başqa poeziya kitabların da ana obrazına xüsusi yer vermişdir. Şairin uşaq poeziyasına müraciəti ana obrazının tərbiyəvi və mənəvi funksiyasını daha aydın görməyə imkan verir. Uşaq üçün ana dünyanın ən yaxın və ən etibarlı obrazıdır. Uşağın ailə, sevgi, mərhəmət, yaxşılıq və pislik haqqında ilk təsəvvürləri məhz bu münasibət çərçivəsində formalaşır. Buna görə ana obrazının uşaq ədəbiyyatında təqdimatı yalnız estetik deyil, həm də pedaqoji əhəmiyyət daşıyır. Ana mövzusunun poetik ifadəsində dil və üslub məsələsi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ana haqqında yazılan poetik nümunələrdə səmimiyyət, sadəlik və emosional ifadəlilik ön plana çıxır. Ana kimi ümumbəşəri və doğma bir mövzunun təsvirində mürəkkəb və süni ifadələrdən daha çox, təbii və ürəkdən gələn poetik söz təsirli olur. Ana obrazının bədii təqdimatında epitet, metafora, təşbeh, təkrar, müraciət, simvol və emosional ifadələr kimi vasitələr obrazın semantik yükünü artırır. Bu vasitələr yalnız bədii gözəllik yaratmır, həm də ana obrazının oxucunun emosional dünyasında daha güclü iz buraxmasına xidmət edir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının araşdırılması, beləliklə, yalnız bir mövzunun deyil, bütöv bir poetik sistemin tədqiqi deməkdir. Ana obrazının arxasında ailə, uşaqlıq, tərbiyə, sevgi, mənəviyyat, milli yaddaş, dil, Vətən və insanlıq kimi geniş anlayışlar dayanır. Bu anlayışların bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsi şairin yaradıcılığında ana obrazının çoxqatlı mahiyyətini meydana çıxarır. Mövzunun aktuallığı həm də onun müasir dövr üçün əhəmiyyəti ilə bağlıdır. Müasir dünyada sosial münasibətlərin, ailə modelinin və insan həyatının müxtəlif istiqamətlərinin dəyişməsinə baxmayaraq, ana və ailə anlayışları öz mənəvi əhəmiyyətini qoruyur. İnsan həyatında texnoloji və sosial dəyişikliklər nə qədər böyük olsa da, ana sevgisinin, ailə bağlılığının və mənəvi dəyərlərin insan şəxsiyyətinin formalaşmasındakı rolu dəyişməz olaraq qalır. Buna görə müasir poeziyada ana obrazının necə təqdim edildiyini araşdırmaq həm ədəbi-estetik, həm də mənəvi-ictimai baxımdan əhəmiyyətlidir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının öyrənilməsi şairin yaradıcılığının mühüm poetik və mənəvi istiqamətlərindən birinin üzə çıxarılmasına xidmət edir. Ana obrazı vasitəsilə şair insanın öz mənəvi köklərinə bağlılığını, ailə və doğmalıq hissini, keçmişə münasibətini, milli dəyərlərə sədaqətini və gələcəyə dair ümidlərini ifadə etmək imkanları qazanır. Bu baxımdan ana obrazı Zaur Ustac poetikasında həm fərdi hisslərin, həm də ümumbəşəri və milli-mənəvi dəyərlərin qovuşduğu çoxqatlı bədii obraz kimi qiymətləndirilə bilər. Folklor nümunələrində ana ailənin mənəvi dayağı, övladın qoruyucusu və həyat təcrübəsinin daşıyıcısı kimi təqdim edilir. Bayatılarda, laylalarda, nağıllarda, dastanlarda və atalar sözlərində ana ilə bağlı ifadələr xalqın kollektiv düşüncəsini əks etdirir. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında isə ana obrazı məhəbbət, mənəvi paklıq, ailə və insanlıq anlayışları ilə əlaqələndirilir. Müasir poeziyada bu obraz yeni ictimai və psixoloji məzmunlar qazanaraq fərdin daxili aləminin, yaddaşının və mənəvi dünyasının ifadə vasitəsinə çevrilir. Zaur Ustacın poeziyasında da insan və onun mənəvi dünyası mühüm yer tutur. Şairin yaradıcılığında ailə, uşaqlıq, doğmalıq, vətən, insan sevgisi, milli-mənəvi dəyərlər kimi mövzular bir-biri ilə əlaqəli şəkildə meydana çıxır. Bu kontekstdə ana obrazı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki ana həm insanın ilk mənəvi dünyasının formalaşdığı məkanın simvoludur, həm də doğmalıq və mənəvi bağlılıq anlayışlarının ən güclü ifadələrindən biridir. Ana obrazının poetik təhlili Zaur Ustac yaradıcılığının insan konsepsiyasını daha aydın görməyə imkan verir. Şairin ana haqqında poetik düşüncəsində fərdi hisslərlə ümumbəşəri dəyərlər arasında əlaqə yaradılır. Ana konkret bir insan olmaqla yanaşı, sevgi və mərhəmətin, həyatın və mənəvi davamlılığın rəmzinə çevrilir. Azərbaycan ədəbi düşüncəsində ana obrazının dərin tarixi və folklor kökləri vardır. Xalq yaradıcılığında ana müqəddəs varlıq kimi qəbul edilir. Laylaların əsas poetik ünvanı ana ilə övlad arasındakı emosional bağdır. Ana laylası bir tərəfdən uşağın yuxuya getməsini təmin edən nəğmədirsə, digər tərəfdən ananın övladına arzularını, ümidlərini və sevgisini ifadə edən poetik formadır. Dastan və nağıl ənənəsində də ana obrazı müxtəlif funksiyalar daşıyır. Ana övladını qoruyan, onun taleyinə görə narahat olan, çətinlik qarşısında dayanan və ailənin bütövlüyünü qoruyan obraz kimi çıxış edir. Bu xüsusiyyətlər sonrakı yazılı ədəbiyyatda da davam etdirilmişdir. Ana obrazının bu qədər geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biri onun həm fərdi, həm də kollektiv məna daşımasıdır. İnsan üçün ana ilk doğmalıq mənbəyidir. Xalq üçün isə ana obrazı ailənin və nəslin davamlılığını, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını simvollaşdırır. Bu baxımdan müasir şairin ana haqqında düşüncəsi ənənədən tamamilə ayrılmır. Əksinə, ənənəvi obraz yeni poetik məna və çalarlarla zənginləşdirilir. Zaur Ustacın yaradıcılığında ana obrazına yanaşmanı da bu ədəbi-mədəni ənənənin davamı kimi qiymətləndirmək mümkündür. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı ilk növbədə doğmalığın və məhəbbətin ifadə vasitəsi kimi diqqəti cəlb edir. Ana anlayışı şairin poetik düşüncəsində insanın həyatının başlanğıcı ilə bağlıdır. İnsan üçün ana yalnız onu dünyaya gətirən varlıq deyil, həm də onun ilk tərbiyəçisi, ilk müəllimi və mənəvi dayağıdır. Ana ilə övlad arasındakı münasibətin əsasında qeyd-şərtsiz sevgi dayanır. Bu sevginin qarşılığında ana fədakarlıq göstərir, övladın uğuruna sevinir, onun kədərini öz kədəri kimi yaşayır. Buna görə də ana obrazının poetik təsviri çox zaman duyğusal xarakter daşıyır. Şairin ana haqqında poetik düşüncəsində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də ananın mənəvi güc mənbəyi kimi təqdim olunmasıdır. Həyatın müxtəlif çətinlikləri qarşısında insanın sığındığı mənəvi ünvanlardan biri ana obrazıdır. Bu baxımdan ana obrazı poetik mətndə yalnız təsvir edilən şəxs deyil, lirik qəhrəmanın daxili dünyasını müəyyənləşdirən mənəvi başlanğıcdır. Ana obrazının belə təqdimatı şairin insan konsepsiyası ilə də əlaqəlidir. İnsan yalnız ictimai münasibətlər sisteminin üzvü kimi deyil, ailə, sevgi və yaddaşla bağlı mənəvi varlıq kimi dərk olunur. Ana isə bu mənəvi bağların mərkəzində dayanır. Ana obrazı ilə analıq məfhumu bir-birinə yaxın olsa da, poetik baxımdan eyni anlayış deyil. Ana konkret obrazdırsa, analıq daha geniş mənəvi məna daşıyır. Analıq sevgi, fədakarlıq, məsuliyyət, qoruyuculuq və mənəvi bağlılıq kimi keyfiyyətlərin bütövlüyüdür. Zaur Ustacın poetik dünyasında analıq anlayışını bu geniş mənəvi çərçivədə nəzərdən keçirmək mümkündür. Analıq insanın başqa bir insan üçün öz rahatlığından keçməsi, onun taleyini öz taleyi ilə bağlaması və həyatını övladının gələcəyinə həsr etməsi kimi dərk olunur. Bu baxımdan ana obrazı həm də fədakarlığın simvoludur. Ana öz övladının uğurunu şəxsi xoşbəxtliyinin bir hissəsi kimi qəbul edir. Övladın kədəri ananın kədərinə, sevinci isə ananın sevincinə çevrilir. Beləliklə, analıq fərdi hissdən daha yüksək mənəvi dəyər statusu qazanır. Ana haqqında poetik düşüncənin digər mühüm tərəfi onun mənəvi saflıqla bağlılığıdır. Ana obrazının müqəddəsliyi onun qarşılıq gözləmədən sevməsi ilə əlaqədardır. Bu sevgi insan həyatının ən təmənnasız və ən davamlı duyğularından biri kimi təqdim olunur. Ana-övlad münasibəti Azərbaycan ədəbiyyatının ən emosional mövzularından biridir. Bu münasibətin əsasını məhəbbət təşkil etsə də, onun daxilində həsrət, narahatlıq, sevinc, ayrılıq, ümid və xatirə kimi müxtəlif hisslər də birləşir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazına müraciət edən poetik düşüncənin əsas istiqamətlərindən biri də məhz bu emosional bağlılıqdır. Ana və övlad arasındakı münasibət insanın həyatının müxtəlif mərhələlərində dəyişsə də, onun mənəvi mahiyyəti dəyişmir. İnsan böyüdükcə fiziki baxımdan anadan uzaqlaşa bilər, lakin ana obrazı onun yaddaşında və mənəvi dünyasında öz əhəmiyyətini qoruyur. Bu xüsusiyyət ana obrazını həm real, həm də xatirəvi obraz kimi təqdim etməyə imkan verir. Ana yalnız poetik mətnin təsvir obyektinə çevrilmir; o, lirik qəhrəmanın keçmişinə, uşaqlığına və mənəvi yaddaşına açılan qapı funksiyasını da yerinə yetirir. Ana ilə bağlı xatirələr insanın uşaqlıq dünyası ilə sıx bağlıdır. Uşaqlıq isə insanın həyatında ən saf və qayğısız dövr kimi qəbul edilir. Buna görə ana obrazı çox vaxt uşaqlığın da simvoluna çevrilir. Ana haqqında düşünmək insanı öz keçmişinə, ailəsinə və mənəvi köklərinə qaytarır. Ailə Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsində mühüm dəyərdir. Ailənin mənəvi bütövlüyünün qorunmasında ana xüsusi rol oynayır. Ana ailə üzvlərini birləşdirən, ailədaxili münasibətləri tənzimləyən və övladların mənəvi tərbiyəsində əsas iştirak edən şəxs kimi qəbul edilir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və mənəviyyat anlayışlarının bir-birindən ayrılmaz şəkildə təqdim olunması ana obrazının funksiyasını daha da genişləndirir. Ana ailənin yalnız fiziki deyil, mənəvi mərkəzidir. O, övladına həyatla bağlı ilkin təsəvvürləri, yaxşı ilə pis arasındakı fərqi, böyüyə hörməti, kiçiyə qayğını, zəhmətə münasibəti və insanlara qarşı mərhəmətli olmağı öyrədir.Bu mənada ana obrazı tərbiyəçi obrazıdır. Onun vasitəsilə müəllif yalnız fərdi ailə münasibətlərindən danışmır, bütövlükdə cəmiyyət üçün əhəmiyyətli olan mənəvi dəyərləri ön plana çıxarır. Ana və ailə anlayışlarının birgə təqdimatı şairin yaradıcılığında milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ideyasına da xidmət edir. Çünki milli dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi ilk növbədə ailədən başlayır. Azərbaycan poeziyasında ana və vətən anlayışları arasında tarixən semantik yaxınlıq mövcuddur. “Ana Vətən” ifadəsinin özü bu iki anlayışın milli düşüncədə nə qədər möhkəm birləşdiyini göstərir. Ana insana həyat verdiyi kimi, Vətən də insana mənsubiyyət və kimlik hissi verir. Zaur Ustacın yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu mühüm istiqamətlərdən biri olduğuna görə ana obrazının vətən anlayışı ilə əlaqələndirilməsi də poetik baxımdan təbii görünür. Ana sevgisi ilə Vətən sevgisi arasında mənəvi paralellər qurmaq mümkündür. Hər iki anlayış doğmalıq, sədaqət, qoruma və bağlılıq hisslərini özündə birləşdirir. Bu baxımdan ana obrazı milli kimliyin formalaşmasında da müəyyən rol oynayır. İnsan ilk dəfə Vətən, dil, ailə, adət-ənənə və milli dəyərlərlə ailə mühitində tanış olur. Ana bu dəyərlərin ilkin daşıyıcısı kimi çıxış edir. Ana obrazı fərdi hisslər çərçivəsindən çıxaraq milli-mənəvi məna qazanır. Ana sevgisi ilə Vətən sevgisi arasında yaranan poetik assosiasiya şairin insan və milli kimlik haqqında düşüncələrini genişləndirir. Ana obrazının ən mühüm poetik xüsusiyyətlərindən biri onun müqəddəsliyidir. Azərbaycan milli düşüncəsində ana adı hörmət və ehtiramla çəkilir. Anaya münasibətdə mərhəmət, minnətdarlıq və ehtiram əsas mənəvi prinsiplər kimi çıxış edir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının bu xüsusiyyəti onun mənəvi saflıqla əlaqələndirilməsində özünü göstərir. Ana insanın ən təmiz hisslərinin ünvanıdır. Onun sevgisi qarşılıqsız və təmənnasızdır. Bu xüsusiyyət ana obrazını digər insani münasibətlərdən fərqləndirən başlıca cəhətlərdəndir. Ana obrazının müqəddəsliyi həm də onun həyatverici funksiyası ilə bağlıdır. Ana həyatın başlanğıcını təmsil edir. Buna görə analıq anlayışı yalnız bioloji hadisə deyil, həm də həyatın, ümidin və gələcəyin simvolu kimi dərk edilir. Ana mövzusunun emosional xarakteri onun bədii ifadəsində xüsusi dil vasitələrindən istifadəni zəruri edir. Bu mövzuda müraciət formaları, epitetlər, metaforalar, təkrarlar, emosional ifadələr və simvolik sözlər mühüm poetik funksiya daşıya bilər. Ana haqqında danışarkən işlədilən sözlərdə doğmalıq və səmimiyyət üstünlük təşkil edir. “Ana”, “ana qucağı”, “ana nəfəsi”, “ana duası”, “ana sevgisi” kimi ifadələr yalnız birbaşa məna daşımır, eyni zamanda geniş emosional-assosiativ məna yaradır. Ana obrazının poetik təqdimatında sadə və anlaşıqlı dil xüsusilə təsirlidir. Çünki ana mövzusu geniş oxucu auditoriyasına xitab edən ümumbəşəri mövzudur. Sadə ifadə tərzi hissin təbiiliyini qoruyur və oxucunun obrazla emosional əlaqə yaratmasına imkan verir. Zaur Ustacın poetik üslubunun mühüm cəhətlərindən biri də milli dilin imkanlarından istifadə etməklə səmimi və təsirli poetik ünsiyyət yaratmaqdır. Ana mövzusunda bu xüsusiyyət daha aydın nəzərə çarpır. Burada poetik sözün məqsədi yalnız gözəl ifadə yaratmaq deyil, oxucuda duyğu və düşüncə oyatmaqdır. Ana obrazının Zaur Ustac poeziyasında mühüm semantik istiqamətlərindən biri onun uşaqlıq dünyası ilə bağlılığıdır. Uşaqlıq insanın xarakterinin, dünyagörüşünün və mənəvi dəyərlərinin ilkin formalaşdığı dövrdür. Bu dünyanın əsas iştirakçılarından biri isə anadır. Ana uşağın dünyaya münasibətini formalaşdıran ilk şəxsdir. Uşaq ana vasitəsilə sevgini, qayğını, mərhəməti və təhlükəsizliyi dərk edir. Buna görə də ana obrazı uşaqlıq yaddaşının ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Bu aspekt Zaur Ustacın uşaq poeziyası ilə də müəyyən mənada səsləşir. Uşaq dünyasına müraciət edən şair üçün ailə və ana obrazı uşağın mənəvi tərbiyəsinin mühüm komponentlərindəndir. Ana obrazı uşağa ailənin əhəmiyyətini, doğmalıq hissini və mənəvi dəyərləri aşılamaq baxımından mühüm poetik vasitədir. Zaur Ustacın ana obrazına münasibətini Azərbaycan poeziyasının ənənələri kontekstində qiymətləndirmək mümkündür. Ənənəvi ədəbiyyatda olduğu kimi, burada da ana sevgi, mərhəmət, fədakarlıq və mənəvi saflıqla əlaqələndirilir. Lakin müasir poetik düşüncə ana obrazını yalnız ənənəvi çərçivədə saxlamır. Müasir dövrdə ana həm də ailənin, milli dəyərlərin və mənəvi yaddaşın qoruyucusudur. Bu baxımdan ana obrazının funksiyası genişlənir. O, fərdi və ailəvi səviyyədən çıxaraq sosial və milli məna qazanır. Ənənənin müasir poetik düşüncə ilə birləşdirilməsi Zaur Ustac yaradıcılığının mühüm xüsusiyyətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Şair ana obrazını xalqın mənəvi yaddaşında mövcud olan dəyərlərlə əlaqələndirərək onu müasir oxucunun dünyasına gətirir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı və analıq məfhumu şairin insan, ailə, mənəviyyat və milli dəyərlər haqqında poetik düşüncəsinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Ana obrazı burada yalnız ailə daxilindəki münasibətləri ifadə edən konkret obraz kimi deyil, geniş mənəvi və fəlsəfi məna daşıyan poetik simvol kimi çıxış edir. Şairin poetik dünyasında ana ilk növbədə məhəbbətin, mərhəmətin, fədakarlığın və mənəvi saflığın təcəssümüdür. Ana ilə övlad arasındakı münasibət insanın mənəvi dünyasının formalaşmasında mühüm rol oynayan doğmalıq və bağlılıq hisslərini ifadə edir. Ana obrazının uşaqlıq, ailə, yaddaş və tərbiyə anlayışları ilə əlaqəsi onun poetik məzmununu daha da zənginləşdirir. Analıq məfhumu isə ana obrazından daha geniş məna daşıyaraq fədakarlıq, məsuliyyət, qoruyuculuq və həyatvericilik kimi keyfiyyətləri özündə birləşdirir. Bu məfhum insan həyatının davamlılığı və mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürülməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının Vətən anlayışı ilə semantik yaxınlığı da diqqətəlayiqdir. Ana sevgisi və Vətən sevgisi doğmalıq, sədaqət, qoruma və bağlılıq kimi ümumi mənəvi keyfiyyətlər əsasında bir-birinə yaxınlaşır. Beləliklə, ana obrazı fərdi məhəbbət anlayışından çıxaraq milli-mənəvi məna qazanır. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı Azərbaycan ədəbiyyatının çoxəsrlik ənənələri ilə səsləşən, lakin müasir poetik düşüncə ilə yeni çalarlar qazanan obrazlardan biridir. Bu obraz vasitəsilə ailə, sevgi, mənəviyyat, uşaqlıq, milli yaddaş və Vətən kimi mühüm anlayışlar vahid poetik sistem daxilində birləşir. Ana obrazının poetik əhəmiyyəti də məhz bu çoxqatlı semantik yükdən irəli gəlir. Ana yalnız keçmişin və ailənin simvolu deyil, həm də gələcəyin, mənəvi davamlılığın və insanlıq dəyərlərinin qoruyucusudur. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının və analıq məfhumunun bədii ifadəsinin araşdırılması göstərir ki, bu mövzu şairin poetik dünyasında yalnız ailə-məişət münasibətlərini əks etdirən dar çərçivəli mövzu deyil, insanın mənəvi aləmini, milli-mədəni yaddaşını, ailə dəyərlərini, tərbiyə prinsiplərini və həyata münasibətini ifadə edən geniş poetik-estetik məna daşıyır. Ana obrazı şairin yaradıcılığında insanın mənəvi başlanğıcını, doğmalıq və bağlılıq hissini, mərhəmət və fədakarlıq anlayışlarını özündə birləşdirən mühüm bədii obrazlardan biri kimi çıxış edir. Bu obrazın poetik məzmununda fərdi hisslərlə ümumbəşəri dəyərlər, şəxsi xatirələrlə milli yaddaş və ailə münasibətləri ilə ictimai-mənəvi düşüncə arasında sıx əlaqə yaranır. Azərbaycan ədəbiyyatında ana obrazının formalaşması və inkişafı zəngin folklor ənənəsinə əsaslanır. Layla, bayatı, nağıl, dastan və digər folklor janrlarında ana obrazı həyatın, ailənin, məhəbbətin, qoruyuculuğun və mənəvi bağlılığın əsas daşıyıcılarından biri olmuşdur. Bu ənənə yazılı ədəbiyyatda da davam etdirilmiş, müxtəlif tarixi mərhələlərdə yeni ictimai, fəlsəfi və estetik məzmunlarla zənginləşdirilmişdir. Zaur Ustacın poeziyasında ana obrazına münasibət də həmin çoxəsrlik ədəbi-mədəni ənənənin müasir poetik təfəkkür müstəvisində davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Ana obrazının Zaur Ustac yaradıcılığında mühüm semantik xüsusiyyətlərindən biri onun məhəbbət və mərhəmətin təcəssümü kimi təqdim edilməsidir. Ana sevgisi şərtsiz və təmənnasız sevgi nümunəsi kimi dərk edilir. Bu sevginin əsas xüsusiyyəti qarşılıq gözləməməsi və övladın həyatına bağlı olmasıdır. Ana övladının sevincini öz sevinci, kədərini isə öz kədəri kimi qəbul edir. Beləliklə, ana obrazı insan həyatında ən saf və ən dərin emosional münasibətlərdən birinin poetik ifadəsinə çevrilir. Ana obrazının digər mühüm xüsusiyyəti fədakarlıq anlayışı ilə bağlıdır. Analıq yalnız sevgi və qayğı deyil, eyni zamanda məsuliyyət və özündən keçmək deməkdir. Ana övladının gələcəyi naminə öz rahatlığından, zamanından və imkanlarından keçə bilir. Bu fədakarlıq ana obrazının mənəvi ucalığını müəyyənləşdirən əsas keyfiyyətlərdən biridir. Zaur Ustacın poetik düşüncəsində analıq anlayışının geniş mənada dəyərləndirilməsi də məhz bu mənəvi xüsusiyyətlərin ön plana çəkilməsi ilə bağlıdır. Ana və övlad münasibətlərinin poetik ifadəsi Zaur Ustac yaradıcılığında doğmalıq və bağlılıq anlayışlarının əsas göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Övladın ana ilə münasibəti yalnız uşaqlıq dövrü ilə məhdudlaşmır. İnsan böyüdükcə bu münasibətin xarakteri dəyişsə də, onun emosional və mənəvi əsası qorunur. Uşaqlıqda ana qoruyucu və qayğı göstərən şəxs kimi qəbul edilirsə, yetkinlik dövründə onun zəhməti, fədakarlığı və mənəvi rolu daha dərindən dərk edilir. Bu baxımdan ana obrazı insan həyatının müxtəlif mərhələlərini birləşdirən mənəvi körpü funksiyasını yerinə yetirir. Uşaqlıq insanın həyatında xatirələrlə, ailə istiliyi ilə, qayğı və sevgi ilə bağlı ən mühüm mərhələlərdən biridir. Ana bu dünyanın mərkəzi obrazlarından biridir. Ana haqqında düşüncə çox zaman insanı öz uşaqlığına, ailəsinə və keçmişinə qaytarır. Bu səbəbdən ana obrazı poetik mətndə yalnız konkret insanı deyil, həm də uşaqlığın, saflığın və keçmişin simvolunu ifadə edə bilir. Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının ailə dəyərləri ilə əlaqəsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsində ailə cəmiyyətin əsas mənəvi dayaqlarından biri hesab olunur. Ailədə formalaşan dəyərlər insanın xarakterinə, dünyagörüşünə və cəmiyyətə münasibətinə təsir edir. Ana bu dəyərlərin formalaşdırılması və gələcək nəsillərə ötürülməsində mühüm rol oynayır. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, mərhəmət, dürüstlük, sədaqət, əməksevərlik və ailəyə bağlılıq kimi keyfiyyətlərin mənimsənilməsində ana obrazının tərbiyəvi funksiyası xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan analıq anlayışının yalnız bioloji və ailəvi çərçivədə deyil, mənəvi-tərbiyəvi məfhum kimi dəyərləndirilməsi vacibdir. Ana övladının yalnız fiziki inkişafında deyil, onun mənəvi şəxsiyyət kimi formalaşmasında da iştirak edir. Uşaq ilk dəfə yaxşılıq, pislik, mərhəmət, sevgi və məsuliyyət kimi anlayışlarla ailə mühitində qarşılaşır. Ana bu prosesdə həm nümunə, həm tərbiyəçi, həm də mənəvi yol göstərən şəxsdir. Ana obrazının digər mühüm semantik istiqaməti onun milli-mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı olmasıdır. Milli kimliyin formalaşması yalnız tarixi və ictimai proseslərlə məhdudlaşmır. Bu proses ailə mühitində, gündəlik davranışlarda, dil və adət-ənənələrdə özünü göstərir. Ana öz övladına doğma dil, milli adət-ənənə, ailə münasibətləri və mənəvi prinsiplər vasitəsilə xalqın mədəni yaddaşının bir hissəsini ötürür. Bu mənada ana obrazı həm keçmişin qoruyucusu, həm də gələcəyin formalaşdırıcısıdır. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının milli yaddaş anlayışı ilə əlaqəsi də bu kontekstdə diqqəti cəlb edir. Yaddaş insanın keçmişini bu günü ilə birləşdirən əsas mənəvi mexanizmlərdən biridir. Ana obrazı isə bu yaddaşın ən emosional və ən davamlı elementlərindən birinə çevrilə bilər. Uşaqlıq xatirələri, ana nəsihətləri, ailə ənənələri və doğma mühitlə bağlı duyğular insanın yaddaşında uzun illər yaşayır. Beləliklə, ana obrazı fərdi yaddaşla kollektiv yaddaş arasında əlaqə yaradır. Ana obrazının Vətən anlayışı ilə semantik yaxınlığı da Azərbaycan poeziyasının ənənəvi xüsusiyyətlərindən biridir. “Ana Vətən” ifadəsinin özündə bu yaxınlığın dil səviyyəsindəki təsdiqi görünür. Ana insana həyat və doğmalıq verdiyi kimi, Vətən də insana mənsubiyyət, kimlik və mənəvi bağlılıq hissi verir. Ana və Vətən anlayışlarının hər ikisinin qorunma, sədaqət, bağlılıq və fədakarlıq hissləri ilə əlaqələnməsi onların poetik müstəvidə yaxınlaşdırılmasına imkan yaradır. Zaur Ustacın vətənpərvərlik mövzusundakı poetik düşüncəsi ilə ana obrazı arasında müəyyən daxili əlaqə yaratmaq mümkündür. Ana sevgisi insanın doğma ailəsinə bağlılığını ifadə etdiyi kimi, Vətən sevgisi də onun doğma torpağına və milli kimliyinə bağlılığını ifadə edir. Hər iki halda insanın mənəvi köklərinə sadiqliyi ön plana çıxır. Beləliklə, ana obrazı fərdi məhəbbət çərçivəsindən çıxaraq milli-mənəvi məna qazanır. Ana obrazının müqəddəslik və mənəvi saflıq anlayışları ilə əlaqəsi də mühüm nəticələrdən biridir. Azərbaycan xalqının milli düşüncəsində ana adına xüsusi hörmət vardır. Ədəbiyyatda da ana çox zaman insanın ən saf hisslərinin ünvanı kimi təqdim edilir. Onun məhəbbətində təmənnasızlıq, münasibətində səmimiyyət, davranışında fədakarlıq və məqsədində övladının xoşbəxtliyi əsas yer tutur. Bu keyfiyyətlər ana obrazını mənəvi cəhətdən ucaldan əsas xüsusiyyətlərdir. Ana obrazının müqəddəsliyi həm də onun həyatverici mahiyyəti ilə bağlıdır. Ana həyatın başlanğıcını təmsil edir. Bu səbəbdən analıq yalnız konkret bir insanın sosial rolu deyil, həyatın davamlılığını və gələcəyin mövcudluğunu ifadə edən universal anlayışdır. Ana obrazının bu xüsusiyyəti onu zaman və məkan sərhədlərindən kənara çıxarır və ümumbəşəri məna qazandırır. Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının dil və üslub baxımından səmimiyyətə əsaslanması da onun poetik təsir gücünü artıran amillərdəndir. Ana mövzusunun təbiəti poetik ifadədə emosional və doğma dil tələb edir. Sadə, aydın və səmimi ifadələr ana ilə bağlı hisslərin oxucuya daha birbaşa çatdırılmasına imkan verir. Ana obrazı ilə bağlı poetik sözün əsas məqsədi yalnız estetik gözəllik yaratmaq deyil, həm də oxucunun yaddaşında və emosional dünyasında müəyyən duyğular oyatmaqdır. Ana obrazının bədii ifadəsində müxtəlif poetik təsvir və ifadə vasitələri də mühüm rol oynayır. Epitet, təşbeh, metafora, təkrar, müraciət, simvol və digər bədii vasitələr ana obrazının emosional və semantik yükünü artırır. Bu vasitələrdən istifadə etməklə ana konkret bir şəxs olmaqdan çıxaraq sevginin, mərhəmətin, fədakarlığın və mənəvi saflığın ümumiləşdirilmiş obrazına çevrilir. Ana obrazı vasitəsilə şairin insan və zaman münasibəti də poetik şəkildə ifadə olunur. Zaman keçdikcə insan dəyişir, böyüyür, yeni həyat mərhələlərinə daxil olur, lakin ana ilə bağlı xatirələr onun mənəvi dünyasında qorunub saxlanılır. Ana obrazının yaddaşda yaşaması insanın öz keçmişi ilə əlaqəsini qorumasına imkan verir. Bu baxımdan ana obrazı zamanın dağıdıcı təsirinə qarşı dayanan mənəvi yaddaş simvolu kimi də qiymətləndirilə bilər. Mövzunun digər mühüm nəticəsi ana obrazının gələcək nəsillə əlaqəsidir. Ana keçmişdən gələn dəyərləri gələcək nəslə ötürür. Bu xüsusiyyət onu yalnız keçmişin qoruyucusu deyil, gələcəyin qurucusu kimi də təqdim edir. Ailə daxilində formalaşan mənəvi dəyərlər sonrakı nəsillərin dünyagörüşünə təsir edir. Buna görə ana obrazının tərbiyəvi funksiyası yalnız bir ailənin daxilində deyil, daha geniş ictimai və milli müstəvidə əhəmiyyət daşıyır. Zaur Ustacın uşaq poeziyası ilə ana obrazı arasında əlaqə də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Uşaq ədəbiyyatının əsas məqsədlərindən biri uşağın dünyagörüşünün, estetik zövqünün və mənəvi keyfiyyətlərinin formalaşmasına təsir göstərməkdir. Ana obrazı bu prosesdə uşağın tanıdığı və emosional olaraq bağlandığı ən doğma obrazlardan biri kimi çıxış edir. Ana vasitəsilə ailə sevgisi, mərhəmət, hörmət, qayğı və məsuliyyət kimi dəyərlərin uşağa çatdırılması mümkün olur. Bu baxımdan Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının estetik və tərbiyəvi funksiyaları bir-birini tamamlayır. Şair ana obrazını yalnız hisslərin poetik ifadəsi kimi təqdim etmir, eyni zamanda oxucunu mənəvi dəyərlər haqqında düşünməyə yönəldir. Ana haqqında poetik söz oxucuda minnətdarlıq, hörmət, sevgi və ailə bağlılığı kimi hissləri gücləndirir. Ana obrazının folklor ənənəsi ilə bağlılığı da nəticə etibarilə xüsusi vurğulanmalıdır. Azərbaycan folklorunda ana ilə bağlı yaranmış zəngin poetik ənənə müasir ədəbiyyatda öz bədii davamını tapır. Lakin müasir şair bu ənənəni olduğu kimi təkrarlamır; onu öz fərdi poetik dünyagörüşünə uyğun şəkildə yenidən mənalandırır. Zaur Ustacın yaradıcılığında da ana obrazının ənənəvi semantik xüsusiyyətləri müasir insanın mənəvi ehtiyacları və müasir poetik düşüncə ilə birləşir. Ənənəvi səviyyədə ana yenə sevginin, mərhəmətin və fədakarlığın simvoludur. Müasir poetik səviyyədə isə bu obrazın məna dairəsi genişlənərək milli yaddaş, tərbiyə, mənəvi məsuliyyət, milli kimlik və gələcək nəsillərin formalaşdırılması kimi məsələləri də əhatə edir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı çoxqatlı və çoxfunksiyalı poetik obraz kimi xarakterizə edilə bilər. Bu obrazın semantik strukturunda ana və övlad münasibətləri, ailə, uşaqlıq, məhəbbət, mərhəmət, fədakarlıq, mənəvi saflıq, milli yaddaş, milli-mənəvi dəyərlər və Vətən anlayışları qarşılıqlı şəkildə əlaqələnir. Ana obrazının poetik gücü də məhz bu çoxqatlılıqdan irəli gəlir. Ana obrazı bir tərəfdən fərdi və intim hisslərin ifadəsidirsə, digər tərəfdən ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısıdır. Oxucu ana obrazında öz şəxsi həyatından tanıdığı doğmalığı, ailə münasibətlərini və uşaqlıq xatirələrini görə bilir. Eyni zamanda həmin obraz vasitəsilə daha geniş mənada insanlıq, mərhəmət, sədaqət və mənəvi məsuliyyət kimi dəyərlər haqqında düşünür. Bu xüsusiyyət ana obrazının poetik universallığını təmin edir. Zaur Ustac yaradıcılığında analıq məfhumu isə ana obrazının daxilində cəmləşən mənəvi keyfiyyətlərin ümumiləşdirilmiş ifadəsi kimi meydana çıxır. Analıq sevgi ilə fədakarlığın, qayğı ilə məsuliyyətin, mərhəmətlə gücün və həyatla gələcəyin vəhdətidir. Bu baxımdan analıq yalnız ailə daxilindəki münasibəti deyil, insanın digərinə qarşı məsuliyyət daşıması və onu qorumaq istəyini ifadə edən geniş mənəvi kateqoriyadır. Ana obrazı Zaur Ustac poeziyasında həm fərdi hisslərin, həm də milli-mənəvi idealların qovuşduğu poetik məkan yaradır. Bu obraz vasitəsilə insanın öz köklərinə bağlılığı, ailəsinə münasibəti, keçmişə və yaddaşa münasibəti, mənəvi dəyərləri qoruma istəyi və gələcəyə olan ümidi ifadə olunur. Məhz buna görə Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının tədqiqi yalnız müəyyən şeirlərin mövzu baxımından araşdırılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu obraz şairin bütöv yaradıcılıq konsepsiyası, folklor və ədəbi ənənə, milli-mənəvi dəyərlər, insan konsepsiyası, uşaq dünyası və vətənpərvərlik düşüncəsi ilə əlaqəli şəkildə öyrənilməlidir. Belə kompleks yanaşma ana obrazının şairin poetik sistemindəki həqiqi mövqeyini və funksional imkanlarını daha dolğun şəkildə ortaya çıxara bilər. Son olaraq qeyd etmək olar ki, ana obrazı insanlığın ən qədim, ən təmiz və ən davamlı mənəvi dəyərlərindən birini təmsil edir. Zaur Ustacın poetik yaradıcılığında bu obraz Azərbaycan xalqının milli-mənəvi düşüncəsi, ailə ənənələri və ümumbəşəri insani duyğularla əlaqələndirilərək yeni poetik məna qazanır. Ana burada yalnız keçmişin xatirəsi deyil, həm də bu günün mənəvi dayağı və gələcəyin mənəvi təminatçısıdır. Onun obrazında həyat, sevgi, ailə, Vətən, yaddaş və mənəviyyat anlayışları birləşir. Bu səbəbdən Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı şairin insan və cəmiyyət, fərd və ailə, keçmiş və gələcək, milli kimlik və ümumbəşəri dəyərlər haqqında poetik düşüncələrinin mühüm ifadə vasitələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Müəllif: Həcər Atakişiyeva
“Yazarlar” jurnalının redaktoru, Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
SİRR
(hekayə)
Sirlərlə doludur dünyamız. Tanrımızın yaratdığı hər şeyin öz sirri var. Bəşər yaranandan üzü bəri insan oğlu üçün gizli qalan o qədər sirlər var ki,axirətə qədər üstü örtülü qalacaq. Bəlkə də elə bir sir var ki, üstü açılarsa, insan oğlunun kabusuna çevrilən xəstəliklərin bir əlaşla çarəsi tapılar. Ola bilər ki, indiki dövrümüzdə mövcud olan qidalanmamızın elə üsulu var ki, dilimizdə dolaşan “çox yaşa!” alxışı “yüz yox, qədimlərdə olduğu kimi “iki yüz”, “üç yüz” il nəzərdə tutular.
Keşməkeşli ömrünün yetmiş ilini arxada qoyub, səksana doğru addımlayan Heydər kişi cavanlığında olduğu kimi, indi özünə uzun ömür arzulamırdı. Hər namaz üstə Allahdan: ağrı – acısız, yatağa düşmədən, qəfil ölüm arzulayırdı. Təbiətcə sakit adam idi o. Kiminsə xətrinə dəyəcək, ona nifrət ediləcək hərəkət eləməmişdi o. Vızıldaya-vızıldaya üstünə qonan ağcaqanadı şilləsiylə öldürəndə də, – bu da Allahın yaratdığı bir həşaratdır yaşamağa haqqı var – deyə heyifsilənərdi. Ömründə bir dəfə də olsun heyvan başı kəsməmişdi. Məcburiyyət qarşısında kəsdiyi toyuğun boğazından axan qan, başını üzüb buraxdıqdan sonra ora-bura çırpınması uzun müddət gözlərinin önnündən çəkilmirdi. Bir canlının həyatına son qoyduğuna üzülürdü. Sadəlöv olduğuna görə çox aldadılmışdı, həriflənmişdi. Heç vaxt onu aldadanlara, hərifləyənlərə nifrət eləməmişdi. Çünki onlar yadlar idi. Tədbirsiz olduğuna görə qınanılası özü idi. Özünü də qınayardı.
Xətrinə dəyən biri var idi. O da kənarda deyildi. Özünün qurub – yaratdığı yurdunda idi. Baxmayaraq ki, qonu-qonşu, el-oba arasında xeyirə-şərə yarayan, yaxşı adam kimi nifuzu vardı, əlindın hər iş gəldiyinə, heç kəsdən köməkliyini əsirgəmədiyinə görə başına and işirdilər, ailə daxilində isə öz evində onu adam yerinə qoymayan vardı. O da kim olsa yaxşıdır? Onun özünün təkidi ilə ailəsinə caladığı – kinli, öpkəli, hegemon gəlini.
Ömrünün qırx bir ilini birlikdə yaşamışdı, rəhmətlik altı il qabaq dünyasını dəyişən Xədicə ilə. Bu müddətdə bir dəfə də olsun qəlbini qıracaq acı söz eşitməmişdi ondan. Atası onu, bir gözdən ibarət çəpərlə hörülmüş, hər iki tərəfi sarı torpaqla suvanmış daxmaya köçürəndə, böyük oğlunun bir yaşı olardı. Əlavə üç övlad dünyaya gətirmişdi Xədicə xanım bu daxmada. Atasının iki mərtəbəli evində böyüməsinə baxmayaraq bir dəfə də olsun o, – bu nə yaşayışdır? – sualını verməmişdi ona. Qış vaxtlarında hamıdan gec yatağına girərdi o. Yatmazdan qabaq dəmir sobaya qapağından zornan sığan yoğun odunlar doldurardı ki, uşaqları üşüməsin. Tez-tez oyanıb, sobaya nəzarət edərdi. Səhərə kimi tam sönməsinə imkan verməzdi. Arabir oyanmadığı vaxtlar da olurdu. Bir dəfə səhərə yaxın oyananda gördü ki, soba sönüb, daxma soyuyub. Qalxıb uşaqların üstünü yoxlayıb, sodanı alışdırdı. Qapıya yaxın yatan böyük oğluna gözü sataşdı. Uşağın burnunun ucundakı buz dənəsini görəndə sanına od ələndi. Ehtiyyatla buzu qopardıb sobaya atdı. Təzədən yerinə girmədi. Dəftər qələm götürüb arzuladığı evin modelini cızdı.
İndi yaşadıqları evi yoldaşı ilə əl-ələ verib halal zəhmətləri ilə inşa eləmişdi o. Atasıyla qaynatası bir-birləri ilə yarışırmış kimi göstərdiyi cüzi yardımı evinə xərcləməzdi. Uşaqlarını bol paltarla, ərzaqla təmin edərdi. O vaxtlar kənddə ev tikiləndə, indiki kimi pul müqabilində köməyə gəlməzdilər. Özü hamıya əl tutduğuna görə, çağırmadıqları da ona köməyə gələrdi.
İndi bu evdə o vaxtlar yuxusunda da görmədiyi hər bir şəraitin olmasına baxmayaraq, gəlininin həyatından giley-güzar etməsi ona qəribə gəlirdi. Tez-tez təkrarlanan havalandığı zaman dilinə elə iradlar gətirirdi ki, gəlininin dəlilik dərəcəsinin hansı səviyyədə olduğu barədə düşünürdü. Bir dəfə günün günorta çağı idi. Həmişəki kimi donquldana-donquldana həyətdəki armud ağacının altından keçərkən, quruyub yerə düşmüş budağa ilişib az qala yıxılacaqdı. Bir-neçə mertlik məsafədə olmasını görsə də, onu vecinə almadan demişdi: – andıra belə yurdu qalsın! Çör-çöpünün də məni görən gözü yoxdur.
Minbir əziyyətlə, öz alın təriylə tikdiyi evə rəhmətlik həyat yoldaşının dünyasını dəyişdiyi vaxtdan ayağı dəyməmişdi. Bir otaqlı həyət evində tənha qalırdı. Biş-düşünü də özü hazırlayırdı. Çox vaxt özünün yemək bişirməsinə gərək qalmırdı. Ev-eşiyi ayrı olan oğlanları, yaxınlıqda yaşayan böyük qızı hər gün ona baş çəkərdilər. Soyuducusu övladlarının gətirdiyi müxtəlif çeşidli xörəkləri ilə dolu olardı. İstədiyi vaxt isidib yeyərdi.
Gəlininin ürəyincə olmasa da oğlu işə gedəndə də, qayıdanda da ona baş çəkərdi. Hal-əhvalını xəbər alardı. Nəvələri də analarının qadağasına məhəl qoymazdılar. Səhərlər yuxudan oyanan kimi ona baş çəkərdilər.
Keçən həftə həkimə getmışdi. Təcrübəli həkim – terapevt ondan dərdini soruşanda demişdi:
– Doxtur, ağacların kökü torpaqdadır. Torpaqdan qidalanır, inkişaf edir. Kök belində saxladığı gövdənin yaşaması üçün vacib olan maddələrdən məhrum olsa nə baş verər? Əlbəttə, ağac quruyar. Gövdə də yarpaqları vasitəsi ilə günəşdən aldığı enerjini köklərə ötürməsə, eynisı baş verər. Biz də kökümüzü qarnımızda daşıyırıq. Necə qidalanırıqsa, elə də inkişaf edirik. Belə çıxır ki, sağlamlığımız özümüzdən azılıdır. Qəbul etdiyimiz həyatı vacib proteynin natamamlığı da, aşırılığı da zərərimizədir. Səhətimizin qeydinə qalmalıyıqsa, ilk növbədə qidalanmağımızı norma daxilində yaşımıza uyğun tənsimləməliyik. Mən televizorda nümayiş olunan sağlamlıq verilişləri izləyirəm. Sağlamlığa aid xeyli kitablar oxumuşam. Yutubda da paylaşılınan həkim məsləhətlərini təkrar-təkrar izləyirəm. Muayinə edən həkimlər bəzi orqanımda olan qüsurları yaşıma uyğun xarakterik hal kimi qəbul edirlər. Bu qədər öz qeydimə qaldığım halda nəyə görə ağrı-acı məndən əl çəkmir? Təziqim, ürəyimin döyüntüsü artır, başımın ağrısı kəsmir?
Onu maraqla dinləyən həkim üzünü tib bacısına tutub dedi:
– Eşitdinmi? Dayı tib elmi barədə o qədər məlumatlıdır ki, mənim məsləhətimə gərək qalmadı. Belə pasiyenti müalicə etməyə nə var ki?
Həkim onun təziqini ölçdükdən sonra, gözünün alt qapağını dartıb diqqətlə baxdı. Dilini çıxartdırıb boğazını da yoxladı. Sağ əlinin barmaqlarını dikəldib , yan tərəfi ilə hər iki tərəf böyrünün qabərğa altı hissəsinə vurduqdan sonra, yaşını soruşdu:
– Dayı, neçə yaşınız var?
– Yetmiş.
Həkim yenə üzünü tib bacısına tərəf çevirib dedi:
– Bu dayı geridən yetmiş il yaşamasa, günah onun özündə olmayacaq.
– A doxtur, bu, qoca kaftarın bu dünyadan rəd olub gedəcəyi günü səbirsizliklə gözləyən var axı.
Həkim diqqətlə onun üzünə baxdı.
– Dayı, Allah eşitsə, bunu sizə arzulayanın dilini qurudar. Qəbizliyiniz varmı? İçtəhanız necədir?
– İştəhamın həyacan siqnalı çalacağı anı gözləmirəm. Mədəmi də yükləmirəm. Qəbizliyin qarşısını dərmansız alıram. Gündəlik menyumdan kəpəkli çörək, meyvə qurusu əskik olmur. Qurutduğum xurma, alma, əncir qurusu növbəti mövsümə qədər tükənmir.
Həkim çalışdığı müddətdə ilk dəfəydi ki, bu yaşlarda qəbul edib, resept yazmadığı belə tədbirli pasiyentlə qarşılaşırdı.
– Dayı, siz özünüz özünüzün terapevtisiniz. Sizi kardioloqa yönəldirəm, təziqinizə qarşı dərman yazsın. Onun yazacağı dərmanı yeri-yerində işlədin. Zəhlətökən adamlardan uzaq durun. Özünüzə qapanmayın. Vaxtınınızı ürəyinizə yatan dost-tanışlarınızla keçirin. Normal yeyib-içməklə yanaşı sizin üçün deyib – gülmək də həyatı vacib şərtdir.
Həkim kardioloq onun kardioqrafiyadan çıxan kağız lentin üzərində cızılmış qalxıb – enən cizgini diqqətlə nəzərdən keçirdikdən sonra soruşdu:
– Dayı, neşə yaşınız var?
– Yetmiş.
– Həyat yoldaşınızla necə yola gedirsiniz?
Gözləmədiyi sual Heydər kişini diksindirdi. Dərindən köks ötürdü.
Səhvə yol verdiyini dərk edən həkim xəcalət hissini söndürmək üçün üzür istədi:
– Dayı, bağışlayın. Sizə şad xəbər verməzdən qabaq zarafat eləmək istədim, belə alındı.
– Doxtur, narahat olmayın. Altı ildir ki, bu sualı məni tanımayanlardan eşidirəm. Susuram. Aramızda yoxdur – deməyə dilim gəlmir. Cavanlığımda ata-anamı itirəndə şükür etmişdim: nə yaxşı ki, bu bəla uşaqlığımda baş verməyib. Belə olsaydı həyatımı “ yetim Heydər” kimi davam edərdim. Qocalıqda üzləşdiyim- həyat yoldaşımın itgisi, uşaqlığın yetimliyindən ağır imiş. Anamın qırxı şıxmamış atam dünyasını dəyişmişdi. Atam anamın yoxluğuna qırx gün də dözməmişdi. Mən isə altı ildir yaşayıram. Axı mən də yoldaşımı ondan az istəməmişdim. Nə edə bilərəm? Əcəlin hökmü Allahın ixtiyarındadır. Qırx bir il birlikdə yaşadığımız müddətdə onun dilindən bir kəlmə də olsun, acı söz eşitməmişdim. Belə bir ömür-gün yaldaşının itgisindən ağır dərd olarmı bu dünyada. Altı ildir bu, ağır yükə tab gətirən ürək sağlam olmasaydı çoxdan partlayardı. Tanıdıqlarım arasında eiə ifritə, dığ-dığlı xanımlar görürəm ki, onların itgisi ərləri üçün yasa yox, toy-bayrama çevrilər. Bağışlayın. Çox danışıb, vaxtınınızı aldım.
Heydər kişinin söhbətindən kədərlənən həkim kövrəlib gözləri yaşaran tib başısına baxdı.
– Mətanət, görürəm ki, dayının söhbəti səni də göynətdi. – deyəndə, tib bacısı cib dəsmalı ilə gözyaşını silib dedi:
– Bu, adi söhbət deyildi. Müdrik bir ağsaqqalımızın bizə keşdiyi faydalı ibrət dərsi idi.
– Fikrinə şərikəm. Doğrudan da dayı bizə elə bir həyatı vacib ibrət dərsi keçdi ki, həyatım boyu ona minnətdar olacam. Mətanət, yəqin ki, sosial şəbəkərdə izləmisən. Həyatda da rastıma gəlib. Gileylənirlər ki, niyə hər yetənə müəllim deyirlər. Dayının hansı peşənin sahibi olduğunu bilmirəm. Müdrik bir ağsaqqal olduğuna şübhəm qalmadı. O, bu söhbəti dərdini açıqlamaq üçün yox, bizi marifləndirmək üçün eləmişdi. Özü də elə məntiqlə izah elədi ki, pedoqoq olmasa belə, ona müəllim deyirəmsə, niyə bu bəzi kəmdüşüncəliləri qıcıqlandırmalıdır? Dayı, sizə iki dərman yazıram. Birini səhər, birini də axşam yeməkdən sonra qəbul edin. Həyacan doğuracaq yerlərdən uzaq durun. Nə vaxt ki, mənim sahəmdə səhətinizdə problem yarandı, buyurun, gəlin. Sizi növbədən kənar qəbul etməyə hazıram.
Heydər kişişi gülümsündü. Bu, gülüşün altında nəyinsə gizləndiyini dərk edən həkim soruşdu:
– Dayı, yoxsa mənə güvənmirsinizmi?
– Ürəyinizə başqa şey düşməsin. Axı qapınızdakı bildirişdə: qocaların növbədən kənar qəbulu nəzərdə tutulmayıb.
Heydər kişinin məntiqli iradını anlaşılıqla qarşılayan həkim bildirişi tərtib edənləri qınadı. Axı milli metalitetimizdə, nəvəsi yaşda olanlara qocaların yol verməsi qəbul edilməzdi.
– Dayı, bildirişi mən tərtib eləsəydim, növbədən kənar qəbul edilənlərin siyahısında başda qocaları qeyd edərdim. Gündəlik qəbul etdiyim xəstələr arasında qöcalar bir-neçə nəfərdən artıq olmur.
***
Həkim məsləhətilə vaxtını xoş kecirmək üçün qonşu rayona gələn Heydər kişi öncə şəhərin kolxoz bazarına baş çəkdi. Əslındə indi buranı kolxoz bazarı adlandırmaq düzgün deyil. Çünki bazarın bəlkə də doxsan faizini ticarət obyektləri təşkil edir. Otuz – qırx il bundan qabaqlar da, bu bazara tez-tez gələrdi o. Onda bu şəhərdə dost- tanışları çox idi. Bazarın girəcəyindəcə onlardan bir-neçəsi ilə rastlaşardı. Ya çayxanada, ya da kafedə xoş ovqatlı gün keçirərdilər.
Bu gün isə bazarı dolaşdı. Köhnə tanışlırından birinə də rast gəlmədi. Bilirdi ki,onların çoxu artıq bu həyatda yoxdular. Qalanlar da bazar gəzəcək halda deyillər. Bazarda bolluq idi. Hər çeşiddə mal tapmaq mümkündü. Satıcılar da bol idi. Gözlərini onlara yaxınlaşan sakinlərdən çəkmirdilər. Baxışları ilə : “ gəl, məndə yaxşı mal var” mesaşı ötürürdülər. Satılan mallara gözucu baxaraq ötənlənlərin arxasınca baxıb, təəssüflənirdilər.
Heydər kişiyə də müraciətlər olurdu: “ dayı, yaxşı mallarım var. Buyurun, baxın.” Ona heç nə lazım deyildi. O, bura nəsə almaq məqsədilə gəlməmişdi. Köhnə dost-tanışlarından sağ qalanları ilə görüşüb, keçmişinin arxivinə baş vurub həyatının xoş keçən anlarını xatırlamaq keşirdi ürəyindən. O, Bazarı dövrə vurdu. Bu şəhədə yaşayan tanıdığı həmyaşıdlarından heç biri ilə rastlaşmadı. Kor-peşman buranı tərk elədi. O, kəndlərinə tərəf gedən mikroavtobusa bir-neşə dəqiqə gecikmişdi. Növbəti reysin vaxtına bir saat qalmışdı. Yaxınlıqdakı şirniyyat köşkünün yanındakı alçaq, uzun oturacağın bir təfində əyləşdi ki, dincini alsın. Oturacağın kölgə düşən tərəfində oturan, təxminən onunla həmyaşıd olan ağsaqqal söhbət etdiyi cavana yavaşcadan dedi:
– Gəl biz ağaca tərəf çəkilək, ağsaqqal günün altında oturmasın.
Kişi elə zən edirdi ki, tanımadığı bu adam da özünün kimi ağır eşidir. Amma yanılmışdı. Onun eşitmə sistemi fəaliyyətini norma daxilində davam elətdirirdi.
– Kişi, günün atında oturma! Gölgəyə gəl.
Heydər kişinin oturdu sahə alakölgəli idi. Tərlədiyi üçün özü bu sahəni seçmiıdi. Tanımadığı ağsaqqalın xoş niyyətli təklifinə münasibətini biidirdi:
– Qeydimə qaldığınıza görə sağ olun. Tərlədiyimə görə özüm bu yerdə əyləşmişəm ki, tərim qurusun.
Kişi maraqla ona baxıb soruşdu:
– Neçə yaşın var?
– Yetmiş.
– Özünü qoruduğuna görə belə yaxşı qalmısan.
– Özüm özümü görmədiyimə görə, necə qaldığımdan xəbərsizəm. Amma hiss edirəm ki, qocalmışam. Çünki əvvəlki işlərimi o vaxtkı kimi görə bilmirəm. Tez haldan düşürəm.
– Mənə neçə yaş verərsən? – deyib kişi ayağa qalxıb, özünü nümayiş elədi. Hətta yumruqlarını düyünləyib çiyinlərini dartdı ki, necə gümrah olduğunu göstərsin.
Heydər kişi ona diqqətlə baxdı. Doğrudan da gümrah göstərilən adamın yaşını müəyyən etməkdə çətilik çəkdi.
– Məncə, altmış – yetmiş arası olar – dedi.
Kişi yanındakı cavana göz basıb, gülümsündü. Sonra üzünü çevirib ona tərəf diqqğtlə baxıb dedi:
– Doğrusu, sənə yetmiş yaş verməzdim.Yaxşı bax! Bəs özün mənə altmış yaş verərsənmi?
– Baxışla insanın yaşını ancaq təxmin etmək olar. Mənim təxminimə görə altmışdan aşağı olmaz.
Kişi yenə gülümsəyib yanındakı oğlana tərəf üzünü çevirdi.
– Murad! Mən desəm inanmayacaq. Özün de.
Cavan oğlan da gülümsəyib dedi:
– Dayı, desəm ki, bunun səksan yaşı var, inanarsınızmı?
Heydər kişi də onlar kimi gülümsəyərək dedi:
– Niyə inanmıram ki? Mən də onun dediyini özünə qaytarıram: yaxşı qalıb.
– Mənim belə qalmağımın səbəbini təxminsiz – filansız dəqiq deyə bilərsənmi? İstəsən, variantları səsləndirim.
– Variantsız birbaşa deyə bilərəm ki, özünüzü qoruyubsunuz.
Hər ikisinin ürəkdən gülməsindən pərt olan Həsən kişi sözünə davam elədi:
– Mən öz həyat təcrübəmə əsaslanıb, insanın bu yaşlarda belə gümrah qalmasının əsas şərtini səsləndirdim.
Kişi ayağa qalxdı. Ətraflna boylandı. Çırtma çalıb, oynadı.
– Bax, məni belə saxlayan budur. – deyib Heydər kişiyə baxdı.
Murad da onun dediyini təsdiqlədi:
– Dayı, bunu belə saxlayan bu xasiyyətidir. Dünya dağılsa vecinə olmaz. Hələ bu harasıdır? Bu gün yeyib-içən dostlarına rast gəlmədi. Yüzsə qram işsəydi elə konsert verərdi, uzun müddət xatırlayıb gülərdiniz. Qapıbir qonşumuzdur. Onu birdəfə də olsun qaşqabaqlı görməmişəm.
Bəlkə də ötüb-keşənlər bu, ağsaqqalın hərəkətini – yaşına yaraşmayan anormallıq kimi qəbul edirdilər. Heydər kişi isə əks fikirdəydi. Ürəyində: xöşbəxt adamdır – deyib, terapevt həkimin ona səsləndirdiyi məsləhəti xatırladı. Doğrudan da insanın gümrah halda çox yaşaması üçün dietlə bərabər, heç nəyi vecinə almayıb əylənməyin, deyib-gülməyin də vacib şərt olduğunu anladı. Amma o, istəsə də bu kişi kimi ola bilməzdi. Cəhd eləsə də, süni-şit alınardı. Çünki, təbiətcə onlar baçqa-başqa adamlardı.
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var
Əvvəli burada: Müqəddəs Zəfər – 9-cu hekayə
Beş dəlikli kaftar yuvası
(Müqəddəs Zəfər: 10-cu hekayə)
Çavuş Pünhan Şükürlü gizləndiyi sal qayanın arxasından çıxıb ehtiyatla ətrafa göz gəzdirdi. Dəsmalını çıxarıb sifətinin tərini sildi. Sonra üstünün tozunu çırpıb təmizlədi və yaxınlıqdakı daşın üstündə oturub gözlərini Qafqaza zillədi.
-Sözlü adama oxşayırsan qardaş,- Qafqaz onun bu maraqlı baxışlarına biganə qala bilməyib özü söhbətə rəvac verdi,- nə sözün var döşə gəlsin.
-Hə, düz tapmısan. Çoxdan soruşmaq istəyirdim, sənin soyadın barədə.- Pünhan bir qədər tərəddüdlə cavab verdi.
-Soyaddı da. Özbək soyadı.
-Yəni, sən özbəksən?
-Özü də xalisindən.
-Maraqlıdır. Birinci dəfədir ki, heyətimizdə özbək görürəm. Həm də bizimlə bir cərgədə, ölümün hər an gələ biləcəyi bir yerdə.
-Ölümün yox, şəhidlik zirvəsinin,- Qafqaz düzəliş etdi,- mən vətənimçün döyüşürəm, sənin kimi, digərləri kimi.
-Sən axı özbəksən.
-Nə olsun? Odu ey Komrat- udidir. O biri tağımda Abram var, təlimlərdə dostlaşmışıq, o da yəhudidir.
-Başa düşürəm ey, Azərbaycan onların vətənidir. Burada doğulub, böyüyüblər…
-Qardaş, bəs mən harada doğulmuşam ki, bilirsən? Şirvanda.
-Yox əşşi? Maraqlıdır. Sən canın, danış görüm bu necə olub?
-Pünhan, nə vermisən ona ala bilmirsən? İmkan ver uşaqlar dincəlsin. Özün də qayıt bayaqkı yerinə, ora daha təhlükəsizdir,- bu dəfə tağım komandiri Elçin Nəsibli söhbətə qarışdı.
-Cənab baş leytnant, komutanım… elə belə söhbət edirik də,- Pünhan günahkar bir görkəm aldı, yanaqlarında qızartı yarandı. Qafqaz onu düşdüyü vəziyyətdən çıxarmaq üçün mülayim səslə söhbətə başladı:
-Atam Kazımbay Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda təhsil alıb. Təyinatla Tümenə gedib. Bir il sonra anam Səfura da oraya təyinat alıb. Sevişib evləniblər. Anam atamın soyadını qəbul edib, olub Urumbayeva. Sonra da gəliblər Şirvana. Vəssalam, bu da rəvayətin sonu.
-Hə, anladım. Demək, atan Özbəkistandan gəlib Bakıda oxuyub, eləmi?
-Ay sağ ol. Gəlib oxuyub və vurulub bu yerlərə, bu millətə.
-Ay qadan alım, pulun bol olduğu gül kimi yerdən dönüb gəlib bura?
-Tümeni deyirsən? Oranın nəyidi gül kimi? 35-40 dərcə şaxta, tufan… ayağının birini don vurub, barmaqlarını kəsiblər. Barakda yaşamaq asandı bəyəm?
-Barak nədir?
-Taxtadan tikilimiş ev. Ev də yox ey, evcik- müvəqqəti yaşayış üçün bir tikili. Başa düşdün?
-Hə vallah, anladım…
Pünhan səhra köynəyinin döş cibindən kiçik bir bloknot çıxarıb qeydlər etməyə başladı. Bayaqdan əllərini başının arxasında çarpazlayıb qayaya söykənən və sakitcə onara baxan Komrat gülümsəyərək Pünhana söz atdı:
-Mənim yazıçı qardaşım yeni hekayəsi üçün material hazırlayır? Yaxşı mövzudur, yaz qardaşım.
-Sən lağ elə. Qoy müharibə qurtarsın, gör qardaşın necə hekayələr yazacaq,- Pünhan ciddi görkəm aldı.
-Vallah, lağ eləmirəm. Maşallah olsun, taborumuzda yazıçı da var, rəssam da (Qafqazı nəzərdə tuturdu), müğənni də, yəni- Abram…
-Dəllək də, yəni- sən.- Qafqaz onun sözünü kəsdi. Hamı güldü.
Vətən Müharibəsinin ilk günündə vacib döyüş tapşırığını icra etmək üçün iki tağım eyni anda Murovdağ istiqamətində hərəkətə keçmişdi. Baş leytnant Elçin Nəsiblinin başçılıq etdiyi tağım şimal tərəfdən, ikinci tağım isə cənub tərəfdən düşmən qüvvələrinin arxasına keçərək onlara sarsıdıcı zərbələr endirməli, strateji əhəmiyyətli mövqeləri ələ keçirməli idilər. On iki saatadək yol gəlmişdilər. Səhər saat beş radələrində düşmənin ən yüksəkdə yerləşən postunu asanlıqla ələ keçirmiş, xeyli silah-sursatı qənimət olaraq götürmüşdülər. Heç bir itki verməsələr də arxayınlaşmamış, ərtafda kəşfiyyat axtarışları etmişdilər. Çünki bu ərazidə düşmənin hərbi hissəsinin yerləşdiyini və 200-ə qədər canlı qüvvəsinin olduğunu yaxşı bilirdilər. Qəribə də olsa, 23 nəfər döyüşçü itirmiş düşmən qüvvələri əks-hücuma keçmədən yoxa çıxmışdı. Lakin, aradan heç bir saat keçmədən, döyüşçülərimizin mövqeləndiyi ərazi minomyotlarla atəşə tutuldu. İki saat davam edən aramsız mərmi yağışından sonra düşmənin əks-hücumu başladı. Buna əvvəlcədən hazırlıq görülmüşdü. Döyüşçülərimiz əlverişli yerlərdə mövqelənərək ciddi müqavimət göstərirdilər. Günün ikinci yarısında vəziyyət daha da ciddiləşdi. Silah-sursat tükəmək üzrə idi, düşmən əsgərləri sanki yerin deşiyindən peyda olurdular. Ara məsafəsi get-gedə azalırdı. Cənub istiqamətindən köməyə gəlməli olan tağım nədənsə ləngiyirdi. Nəsibli qərargahla rabitə əlaqəsinə girdi. Məlum oldu ki, cənub istiqamətində də ağır döyüşlər gedir. Düşmənin yerləşdiyi koordinatlar qərargaha ötürüldü və uzaqvuran toplar işə düşdü. Yalnız bundan sonra düşmən xeyli itki verərək geri çəkilməyə məcbur oldu. Yenə müvəqqəti sakitlik yarandı. Gizir Urumbayev ayağından yüngül yara alsa da sona qədər qoruduğu mövqedən geri çəkilmədi. Onunla çiyin-çiyinə döyüşən əsgər Mansurov, snayperçi Nəcəfov və istehkamçı çavuş Səlimli şəhid oldular. İki nəfər ağır, səkkiz nəfər isə yüngül dərəcəli bədən yarası aldı. Nisbi sakitlikdən istifadə edərək komandir şəhid və ağır yaralıların döyüş bölgəsindən çıxarılaraq geri göndərilməsini təşkil etdi. Təxliyyə maşınlarının sıx meşə massivi və dağlıq ərazilərdə hərəkəti mümkün olmadığı üçün onlar yüngül yaralanmış döyüşçü yoldaşlarının çiyinlərində və xərəklərdə 3460 metr yüksəklikdən endirilərək yola salındılar. Bu işə rəhbərlik edən Urumbayev dəstəni təhlükəsiz məsafəyədək müşayət edib səhərüzü geri qayıtdı.
Səhəri gün saat 7 radələrində düşmənin yeni həmləsi başladı. Bu dəfə yalnız yarım saatlıq atışma oldu. Qəflətən hardansa peyda olan düşmən əsgərləri gəldikləri qaydada qəflətən də yoxa çıxdılar. Ancaq qayalardan qopub düşən daş parçalarından biri komandirin sol çiynini, digəri isə Pünhanın sağ ayağını yüngül zədələdi. Əsgərlərdən birinin əynindəki zirehə dəyən güllə onu arxaya tullayaraq qayaya çırpsa da, ciddi xəsarət törətməmişdi.
Günəş başlarının üstündə asılı qalmışdı, sanki hərəkət etmirdi. Artıq payızın gəldiyini duyduğundanmı, təbiətin bu əsrarəngiz gözəlliyinin atəş səsləri ilə, mərmi partlayışları ilə pozulmasına qəzəbindənmi, ya nədənmi bütün hikkəsini hərarətə çevirib yerə yönəldirdi. Cəmisi 1500-1550 metr aşağıda yamyaşıl ucaboylu meşə ağacları biri-birilərinə sığınıb kölgə saldıqları yerlərə qipdəedici sərinlik bəxş etsələr də, buralar- bu yüksəkliklər xarabalığa çevrilmişdi, əsl cəhənnəmi xatırladırdı. Onları silah-sursatın tükənməsi qorxutmurdu. Onlar təpədən dırnağacan silahlanmış düşməni yalın əlləri ilə məhv etməyə qadir olan, amalları uğrunda şəhid olmağı özlərinə şərəf bilən Azərbaycan əsgərləri idilər. Onlar aylarla ağır təlimlərdən üzüağ çıxmış XTQ mənsubları idilər. Sinələrindən güllə yarası alıb, yıxılıb, qalxıb düşmən üzərinə şığımağı bacarırdılar. Bircə dəfə “Allahu Əkbər!” deyib hayqıraraq yenidən güc toplamağa, odla, alovla çarpışmağa alışmışdılar. Onları aclıq, yuxusuzluq, yorğunluq qorxutmurdu. Onlar üçün sutkalarla ac, yuxusuz qalmaq adi hala çevrilmişdi. Su! Yalnız su! Onları sarsıda biləcək yeganə hal yalnız susuzluq ola bilərdi…
Günortaya yaxın Elçin Nəsibli qərargahla əlaqə yaradıb vəziyyət barədə məlumat verdi və yeni tapşırıqlar aldı. Heyətlə kiçik bir müşavirə aparmaq qərarına gəldi. Elə belə, qeyri rəsmi, dostcasına, qardaşcasına, səmimi söhbət etmək istədi. Gizir Urumbayev mühafizəni təşkil edib heyəti təhlükəsiz yerdə topladı.
-Qardaşlarım, əzizlərim! Biz artıq dördüncü gündür ki, bu yüksəkliyi işğaldan azad edib mühafizə edirik,- komandir ağır-ağır danışmağa başladı. Çalışırdı ki, səmimyyətini hamı anlasın, heç bir təzyiq hiss etmədən sərbəst olaraq öz fikrini söyləsin.- İtkilərimiz çoxdur, düşündüyümüzdən də çox. Hamımıza dogma olan əziz qardaşlarımızı itirmişik, ağır yaralılarımız var, sıralarımız xeyli seyrəlib…- ani olaraq kövrəldi, onsuz da yorğunluqdan qızarmış gözləri bir qədər də qızardı, nəmləndi. Sözlərin boğazında qaynayacağından, qırılacağından ehtiyat elədi. Heyət qarşısında acizlik nümayiş etdirməyə haqqı yox idi. Hərçənd, bu acizlik deyildi, səbəbi daha dərin idi. İzah etməyə qərar verdi,- Qardaşlarım, üzrlü sayın. Xəyal dünyası məni ani olaraq 1993-cü ilin aprel hadisələrinə apardı. Bilirsiniz ki, aprelin 1-dən başlayaraq Kəlbəcərimiz erməni qəsbkarlarının hücumuna məruz qalıb. Əhali ac-susuz, ayaqyalın, başıaçıq isti ocaqlarını tərk etmək məcburiyyətində qalıblar. Bax onda əhalinin bir qismi məhz bu dağ yolları ilə, əzab-əziyyətlərlə qarşılaşaraq Göygölə, Gəncəyə, Goranboya pənah aparıblar. Məhz bu dağ cığırları ilə… erməni dığalarının təzyiqinə və təqibinə məruz qalaraq. Bu cığırlarda, bu daşlarda bizim doğmalarımızın qanı var, inilti səsləri var. Ona görə kövrəldim…- bir qədər susub davam elədi,- Mənim onda cəmisi dörd yaşım vardı. Aprelin 2-də səhər açılar-açılmaz qaçhaqaç düşdü. Anam məni yüngül bir yorğana büküb bayıra qaçdı. Atam, 8 yaşlı bacım artıq həyətdə idilər. Atam irəliyə yeriyib məni anamdan aldı. Uşaq olsam da, çox şeylər yadımda qalıb. Kənd camaatının pərən-pərən düşməsi, sürünərək dərələrdən, təpələrdən keçməyimiz, kolluqlarda gecələyimiz, güllə vıyıltıları, yaralananlar, şəhid olanlar… Bir gecə də bu qayalıqda gizlənməli olduq. Baxın, orada, mərmi yağışları zamanı gizləndiyimiz həmən o kahada. O balaca kaha o vaxt da bizim xilaskarımız oldu. Yadımda deyil, 20 nəfər olardıq, ya bir az artıq. Bir-birimizə sığınıb səhərə qədər o kahada gizləndik. Səhərə qədər… açılmaq bilməyən səhərə qədər. Elə bil zaman dayanmışdı. Ağlamaq istəyirdim, anam yalvarıb deyirdi ki, qurban olum bala, camaatı bada vermə, döz. Bir gecənin içində sanki böyüdüm, bərkidim… İndi bu yerlər bizim nəzarətimiz altındadır və biz bu nəzarəti əldən verə bilmərik, buna haqqımız yoxdur…
-Komutanım, inşallah əldən vermərik nəzarəti. Əgər qismətimizdə burada ölmək varsa, demək öləcəyik,- Komrat söhbətə müdaxilə elədi. Səsində o qədər qətiyyət var idi ki, komandir yaxınlaşıb onu bağrına basdı.
-Var olasan, qardaşım! Ancaq… ancaq iş burasındadır ki, ölmək də olmaz. Biz strateji əhəmiyyətli bu mövqeyi, nəyin bahasına olursa olsun, müdafiə etməliyik. Bizim bu yüksəkliyi azad etməyimiz ermənilərin tüklərinə əməlli-başlı birə salıb. Çünki, biz Ermənistandan gələn gizli yollara da buradan rahatca nəzarət edə bilirik. İndi gərirsinlər silah-sursatı Ermənistandan, görək necə gətirirlər… Hazırda bütün cəbhə boyu ağır döyüşlər gedir, ordumuz sürətlə irəliləyir. Ancaq bu yerlərə gəlib çatmaları tezliklə baş verməyəcək, yəni vaxt amili var. Düşmən hələ ki, müqavimət göstərməkdə israrlıdır. Başa düşürəm, heç kim şikayət etməsə də, su problemimiz anbaan ciddiləşir. Aşağıda, düşmən ordusuna məxsus kazarmada suyun mövcudluğu ehtimal olunandır. Ermənilər hansı yollarlasa ya oraya su xətti çəkiblər, ya da qablardamı, çəlləklərdəmi su ehtiyatları var. Bu məsələnin bir tərəfi. Digər tərəfdən, onlar hələ də kazarmada, ya da haradasa yaxınlıqda gizlənib kömək gözləyə bilərlər. Çünki, əvvəlcədən əldə olunan kəşfiyyat məlumatına görə sayları 200 nəfərə yaxın olmalı idi. Döyüşlər zamanı neçə nəfərin dərələrə yumbalanıb gorbagor olduğunu deyə bilmirəm, ancaq yaxın ətrafda gəbərənləri topalayıb səngərə yığanda saymışam- 42 leş. Deməli, əksəriyyəti hələ də sağdır. Əgər qaçıblarsa, demək gizli yolları var. Həmin yolları aşkarlayıb zərərsizləşdirməsək, tezliklə güclü hücuma məruz qala bilərik. İgidlərim, hələ ki sakitlikdir, fürsətdən səmərəli istifadə etməli, elə indi kəşfiyyat axtarışlarına başlamalıyıq. Nə deyirsiz?
Döyüşçülər əvvəlcədən razılaşmış kimi bir ağızdan səsləndilər: “Əmr edin, komutanım!”
-Deməli belə. Kazarma istiqaməində özüm gedirəm. Mənimlə gedir…
Pünhan irəli çıxdı:
-İzn verin, sizinlə mən gedim, komutanım.
-Mən istərdim ki, bu işləri könüllülük prinsipi ilə icra edək. Amma… özfəaliyyətə yol verməmək şərti ilə,- ani olaraq fikrə getdi. Ciddi qərar qəbul etməzdən öncə adətən sağ əlinin şəhadət və orta barmaqlarını qoşalayıb alnına dirəyər, gözlərini yumub fikirləşərdi. Bu dəfə həmin barmaqlarını çənəsinə dirəyib gözlərini məchul bir səmtə istiqamətləndirdi.- Mənimlə gedir… Komrat. Pünhan, sən də gedirsən. Snayper tüfəngini götür, kazarmaya 100-120 metr qalmış elə mövqe seç ki, o əraziyə tam nəzarət edə biləsən. Lazım gəlsə, mənim işarımlə atəş açacaqsan. Hətta… əgər bizi mühasirəyə alıb əsir götürmək istəsələr, birinci məni vurarsan. Mən öndə olacam, Komrat 40-50 metr arxada. Onun gizlənmək imkanı olacaq. Komrat, mən işarə etməmiş özünü göstərməzsən. Lazım gəlsə, sən də atəş-dəstək mövqeyində qalacasan. Qafqaz qalır burada, mühafizəni təşkil edir. Bu qədər. Hər şey aydındır?
-Komandir…- Pünhan tərəddüd içərisində idi,- mən… mən bunu bacarmaram. Siz nə danışırsınız, necə yəni sizi vurum? Elə şey olar? Yooo…
-Dedim axı, əgər lazım gəlsə. Yəni, bu son variantdır. Ay Pünhan, mən axı o it uşağının dilini bilirəm. Onlarla öz dillərində dialoqa girməyə çalışacam. Əgər, hələ də oralarda sülənirlərsə.
-Komandir, onda icazə verin mən öndə gedim,- bu dəfə Komrat dilləndi.
-Olmaz. Qərar müzakirə olunmur.
-Daha bunun nəyi könülülük prinsipi oldu?- Qafqaz da söhbətə qarışdı.
-Hə, bu dəfə alınmadı. Sağlıq olsun, gələn dəfə alınar. İşə başlayırıq.- Elçin yarızarafat, yarıgerçək cavab verməklə toplantının bitdiyinə işarə verdi. Sonra çantasını açıb oradan erməni zabitlərinə məxsus səhra paltarı çıxardı. Kənara çəkilib üst paltarını dəyişdi. Avtomatını çiyninə keçirib kitelin yan cibinə 2 ədəd də qumbara qoydu. Çantasından dəftər və qələm çıxardı, vərəqləyib təmiz səhifə tapdı və cizgilər çəkməyə başladı. Heyət onun ətrafına toplaşdı.
-Deməli belə. Baxın, bu kazarmadır. Mənim təxminimə görə, əgər onlar tüneldən istifadə edirlərsə, bir çıxışı bax burada, kazarmaqdan 30-40 metr yuxarıda olmalıdır. Digər çıxışına kazarmadan bir az aşağıda rast gəlmişdik, elədir?
-Bəli, elədir. Biz o çıxışdan yan keçdik,- Qafqaz komandirin sözlərini təsdiqlədi.
-Ay sağ ol. Amma onlar elə də ağılsız deyillər ki, gedib aşağı çıxışdan çıxsınlar. Buna cəsarətləri çatmaz. Yəqin düşünürlər ki, biz o çıxışı nəzarətə götürmüşük. Fərz edək ki, bir çıxış da kazarmanın içinədir. Orada da gizlənməzlər, çünki, biz hər an kazarmanı partlada bilərik. Deməli, başqa çıxış və ya çıxışlar da mövcuddur. Ehtimal edirəm ki, bir çıxış da cənub istiqamətindədir. Həm təhlükə vaxtı özlərininkilərin yanına qaçmaq üçün, həm də əks həmlə etmək üçün gizli vasitə kimi. Təbii ki, bu çıxışlar hamısı maskalanmış şəkildədir, daha çox kolluq olan yerlərdə. Baxın, kazarmaya maşın yolu da cənubdandır. Üzü cənuba təxminən 70-80 metr sonra kolluqlar başlayır.
-Komutanım, kazarmanın həyətində də kolluq müşahidə olunur,- Pünhan barmağını cizgidəki güman etdiyi həmin yerə tuşladı.
-Sağ ol, yazıçı. Biz elə həmin yerlərə baxış keçirəcəyik. Ya Allah! Getdik.-dəftərlə qələmi çantaya qoyub ağzını bağladı və onu Qafqaza uzatdı.
-Allah amanında, komutanım!-Qafqaz özündən asılı olmayaraq kövrəldi, səsi titrədi. Qucaqlaşdılar.
-işdir qaitmasam… uşaqları qoru, qardaşım!
Ermənilərin qazdığı səngərlə üzü aşağı hərəkətə başladılar. Səngər bəzi yerlərdə dayazlaşır, ayaq izlərinin yaratdığı cığırla əvəzlənir, bəzi yerlərdə dərinləşirdi. Təxminləri düz çıxdı, kazarmanı əhatə edən daş hasara 35-40 metr qalmış səngər qurtarır və tünel başlayırdı. Cəmisi 3 metrdən sonra kip bağlanmış dəmir qapı vardı. Elçin qapını açmağa səy göstərmədi, geriyə dönüb 50-60 metrlik intervalla arxasınca gələn Komrata işarə elədi. Komrat onun şəhadət barmağının yuxarı qalxdığını görən kimi dayandı və o da geriyə dönüb eyni hərəkəti təkrarldı. Pünhan başı ilə işarəni anladığını təsdiqlədi və ətrafa boylanıb müşahidə üçün əlverişli mövqe axtarmağa başladı.
Kazarmanın həyəti elə də böyük deyildi- eni 10 metr, uzunluğu isə 30 metr olardı. Səliqəsizlik hökm sürüdü, həyətin bir hissəsini kol basmışdı. Araq, çaxır butulkaları, konserv qabları, selofan torbalar ətrafa səpələnmişdi. Hasarboyu səliqəsiz yığılmış odun komaları dağılmış, aralarında seyrək ot bitmişdi. Kazarmanın öz təmirsiz görkəmi bu cansıxıcı mənzərəni daha da əcaib göstərirdi- taxta pəncərələrin çərçivələri qismən çürümüş, toz basmış şüşələri çat-çat olmuşdu. Dəmir barmaqlıqların boyası bilinməz hala düşmüşdü. Təkcə qoşalay dəmir giriş qapısı öz bozumtul rəngi ilə nisbətən o birilərindən seçilirdi. Giriş qapısının bir tərəfindən Ermənistanın solub-saralmış bayrağı asılmış, digər tərfində rabitə qurğusunun antennası bərkidilmişdi. Kazarmaya bitişik, kustar üsulla tikilmiş çardağın altında 7-8 kva-lıq elektrik generatoru və onun ətrafı mazuta bulaşmış vəziyyətdə idi. Köhnə, çirkab içində olan 4 ədəd 10 lirtlik plastmas qabın yanı üstə səliqəsiz şəkildə səpələnməsi onların boş olduğundan xəbər verirdi. Bir qədər aralıda təxminən 2 tonluq plastmas su çəni vardı. Onun üst qapağını əvəz edən köhnə faner parçasının üzərinə yararsız avtomobil şini qoyulmuşdu.
Elçin diqqətlə ətrafa göz gəzdirb tünelin girişini tapdı və ehtiyatla oraya yaxınlaşdı. Qapı kip bağlanmışdı. Geriyə dönüb Komratın gizləndiyi yerə baxdı. Onu görə bilməsə də əli ilə “iki” işarəsini göstərdi. Otların arasından Komratın başı göründü. Elçin ona “sus” işarəsi verdi və erməni dilində guya kimi isə çağırmağa başladı:
-Vladik. Ara, hardasan? Vladik, ara cavab ver da. Ara, tualet vaxtıdı? Get Arama de, uşaqlar burdadır. Ara, mən hardan bilim ey? Yəqin salamat olarlar da,- pauza verdi, çox yox, 5-6 saniyə. Sonra əyilib yerdən bir neçə daş götürdü, onları bir-bir tünelin qapısına çırpmağa başladı,- Ara, burdasız? Mən ştabdan gəlmişəm. Ara, kim var orda? Cavab verin. Mən çiynimdən yaralanmışam (bunu yalan demirdi, çiyni ağrayırdı), kömək lazımdır. Ara, sizə köməyə gəlirdik, türklər üstümüzə hücum elədilər, maşınlarımızı vurdular. Ara, üç dənə BMP gətiridik, birini partlatdılar. O birilərini təpənin dalında gizlətmişik. Ara…
Tüneldən boğuq səs gəldi:
-Yalan deyirsən, sən türksən.
-Ara, nə gic-gic danışırsan, türk nədi?
-Sənin danışığında qüsur var, sən türksən.
-Ara, mən Anapa ermənisiyəm. Anapa… eşitmisən bu adı?
-Onu kim eşitməyib ki?! Rusca danış, onda biləcəm düz deyirsən, ya bizi tələyə salmaq istəyirsən.
Elçin rus dilində çox səliqəli danışa bilirdi. Ancaq düşündü ki, erməni ləhcəsilə danışsa, daha inandırıcı olar. Rus dilində danışmağa başladı:
-Ara, biz orda çox vaxt öz dilimzdə danışırıq. Hər yerdə bizik- kafelərdə, restoranlarda. Ara, taksilər, marketlər- hamısı bizimdir… Ara, tez ol qapını aç. Ciyərim yanır, su istəyirəm.
-Su istəyirsən, iç də, çəndə var.
-Hansı çəndə, onda? Ara, onu zəhərləməmisiz?
-Niyə zəhərləyək ki, özümüz içirik də.
-Ara, instruksiyanı oxumamısan? Sizə tapşırılmayıb ki, türklərdən təhlükə gəlsə suyu zəhərləyin?
-Özümüz susuz qalaq, nə tapşırıq bazlıqdır? Biz sizdən kömək gözləyirik, siz də başlamısız ki, su verin.
Dialoq 10 dəqiqəyə qədər uzandı. Nəhayət dəmir qapının cırıltısı eşidildi. Elçin dönüb yenə arxaya baxdı. Sağ əlini yuxarı qaldırıb Pünhanın mövqeləndiyi səmtə tərəf fırlandı və “hazır ol” işarəsi verdi. Əynində nimdaş hərbi paltar olan orta yaşlı, orta boylu, daz, qonur saqqallı birisi pillələrlə bir neçə addım qalxıb dayandı, ətrafa boylandı, Elçini görüb diqqətlə onu süzməyə başladı. Əlində qumbara vardı. Yəni bu, şübhə yaransa, ataram- demək idi. Elçin də əlindəki qumbaranı nümayişkarcasına saxlamışdı. Göz-gözə dayandılar. Elçin bir neçə addım irəlilədi, qarşısındakı isə əksinə- geri çəkilməyə başladı.
-Ara, cənub istiqamətdəki girişi tapa bilmədim. Demişdilər ki, yekə bir qayanın arxasındadır.
-Düz deməyiblər, orda qaya-maya yoxdur, kolluqdur.
-Necə yəni düz deməyiblər, buralar elə qayalıqlardı da.
Tüneldən daha bir nəfər çıxıb birincinin yanında dayandı. Avtomatın lüləsini Elçin istiqamətində tuşlayıb küt baxışlarını ona dikdi.
-Sən kimsən?
-Mayor Abramyan Valeri. Bəs sən?
-Mən rota komandiriyəm, Maqbet Əmiryan. Hardan gəlmisən?
-Ara, ştabdan da. Bizi vurdular da…
-Yalan deyirsən, sizi vursaydılar, səsi eşidərdik. Səni tanımıram, sən türksən.
-Anapadan gəlmişəm də, eşitdim türklər müharibəni başlayıb, gəldim. 250 nəfər adam gətirmişəm, hə…
-Hanı bəs o adamlar? Məni aldada bilməzsən,- deyən ikinci erməni barmağını avtomatın tətiyinə tərəf aparmaq istəyəndə güllə səsi qayalara əks-səda verdi, o, yeri sərildi. Elçin ani olaraq Pünhanın mövqeləndiyi tərəfə boylandı və baş barmağı ilə “əla” işarəsi göstərdi. Birinci erməni tez aşağı əyildi və qaçaraq tünelə girdi. Qapını örtməyə macal tapmamış Elçinin atdığı qumbara onun yanında partladı. İçərini tüstü bürüdü, kəskin barıt qoxusu ətrafa yayıldı, çığırtı səsləri eşidildi. Artıq hadisə yerinə çatmaqda olan Komratın həyacanlı səsi eşidildi:
-Komutan, ehtiyatlı olun!- o, içəridən kiminsə bağlamağa cəhd etdiyi deformasiya olunmuş qapının arasından içəriyə güllə yağdırmağa başladı. Elçin ona “dur” işarəsi verdi. Sonra yenidən Pünhan istiqamətinə döndü və “başlayın” deyə ucadan əmr etdi. Partlayış nəticəsində qayalardan qopan iri daş parçaları sürətlə aşağıya, birinci tünelə töküldü və girişi tam olaraq bağladı. Pünhan eniş aşağı qaçaraq yoldaşlarının yanına çatdı. Ehtiyatla tünelə girdilər. Tam sakitlik idi, yerdə yalnız iki nəfərin leşi vardı. Hələ laxtalanmamış qan izlərindən yaralı və ya yaralıların cənub istiqamətindəki tünelin dərinliklərinə doğru getdiyi aydın görünürdü. Elçin yenə erməni dilində ucadan səsləndi:
-Təslim olun! Müqavimət göstərməyin mənası yoxdur, siz hər tərəfdən mühasirəyə alınmısız. Təslim olsanız, hamınızın sağ qalacağınıza Azərbaycan Ordusunun zabiti olaraq zəmanət verirəm.
Əks tərəfdən səs gəlmədi. Elçin müraciəti bir neçə dəfə təkrar etdi və onlara təslim olmaq üçün 10 dəqiqə vaxt verdi. Vaxt tamam oldu, ancaq ermənilər tərəfdən yenə cavab gəlmədi.
Tünelin bu hissəsi ciddi-cəhdlə inşa edilmiş əsl istehkam idi. Döşəmə, divarlar, tavan- hamısı betonlanmışdı. Taxçalarda müxtəlif növ silah-sursat, ucuz dəyərli ərzaq məhsulları, fanarlar, hətta kerosin lampaları da vardı. Tavandan bir-birindən 5-6 metr məsafədə 2 ədəd elektrik lampası da asılmışdı. Kobud taxtalardan düzəldilmiş uzun masanın üzərində yemək tullantıları, çirkli qablar, stəkanlar, boş araq şüşələri atılıb qalmışdı. Masanın ətrafındakı oturacaqlar mişar daşlarının üzərinə qoyulmuş uzun taxtalardan ibarət idi. Kerosin, çürümüş kartof, nimdaş döşək iyləri, mənşəyi bəlli olmayan digər kəskin qoxular bir-birinə qarışıb burunda, boğazda, ciyərlərdə qıcıq yaradır, adamda ikrah hissi oyadırdı. Pünhan taxçadakı fanarları bir-bir yoxladı, ikisi işlək idi. Birini Komrata verdi, ətrafı yoxladılar.
-Komandir, bu dəyyuslar buraları dəlik-deşik eləyiblər ki. Beş istiqamətdə tünel qazıblar ey. Kaftardılar ey, vallah,- sonra yan-yana düzülmüş köhnə dəmir çarpayıları göstərdi,- iyirmi dənə krovat… kazarmanı bura köçürüblər nədir?!
-Hə, qardaş,- Komrat onun sözünü təsdiqlədi,- burda yeyib, burda kakaş eləyib, burda da yatıblar.- Hər üçü güldü.
-Yaxşı, uşaqlar, vaxtımız azdır,- Elçin komanda verməyə başladı,- əvvəlcə gəlin su axtaraq. Sonra da o çarpayılardan hər tünelə iki-iki dürtün, partladıb yollarını bağlayaq.
– Komandir, burda cəmi bir kanistr var, o da yarımçıq. Heç beş litr su olmaz içində,- Komrat yarımçıq su qabını qaldırıb silkələdi.
-Deməli, çəni zəhərləməyiblər. Yoxsa, burda ehtiyat su çox olardı. Amma, hər ehtimala qarşı, yoxlasaq yaxşıdır. Bəs necə?..
-Həyətdə bir yoluq it gördüm, yazıq quyruğunu qısıb divara sığınmışdı. Verək ona, içsə, deməli su təmizdir,- Pünhan təklif etdi.
-Olar, bu da bir variantdır. Cəld olun uşaqlar, işə başlayaq.
Çarpayıları tünellərin daralan hissələrinə təxminən 10-12 metr məsafədə pərçim etdilər. Sonra silah-sursatı, lazım ola biləcək nə varsa hamısını, bayıra daşıyıb tünel yollarını partlatdılar və dərhal oranı tərk etdilər. Elçin kazarmaya qapıdan daxil olmağı məsləshət bilmədi, girişə sürpriz qumbara, və ya mina quraşdırıla bilərdi. Pəncərələrdən birinin barmaqlığını qoparıb içəriyə boylandılar, demək olar ki, boş idi. Giriş qapısının içəri tərəfində doğrudan da bir-birinə bağlanmış sürpriz qumbara və mina aşkarladılar. Döşəmənin sonunda, sağ küncdə zirzəmiyə düşmək üçün pilləkən var idi. Orada da sürpriz qaydada piyada əleyhinə mina gızlədilmişdi. Zirzəmidə də ərzaq ehtiyatı, tibbi ləvazimat, gecəgörmə cihazları və sursat vardı. Tünellərin biri gəlib zirzəmiyə çıxırdı.
-Qaldı bir işimiz, bu dığaların bayrağını ayaqlarımız altına salıb tapdalamaq,- Kazarmadan çıxan kimi Elçinin söylədiyi ilk cümlə bu oldu.
-O iş mənlikdir,- deyə Komrat bayrağı sapından qoparıb yerə tulladı,- tfu, tfu, tfu. Komutanım, üç dəfə tüpürdüm dığaların şərəfinə, indi bayrağı tapdalamaqla bu işi tamamlamaq olar.
İşlərini yekunlaşdırıb döyüşçü yoldaşlarının yanına qayıdanda artıq hava qaralmaq üzrə idi. Heyət üzvləri onları qarşılayıb yüklərini daşımağa kömək etdilər.
-Komutanım, bəlkə bir çay qaynadım hə, nə deyirsiz?- Borçalı balası Lətif komandirə müraciət elədi,- suyu yoxlamısızmı?
-Necə yoxlayaydıq, lakmus kağızı ilə, ya laboratoriyada?- Pünhan suala sualla cavab verdi,- sonra gülümsəyib əlavə elədi,- həyətdə ölü-vay bir it veyillənirdi, bir-iki litr su tökdüm qaba, itələdim qabağına. Dərhal içdi, yazıq susuzluqdan yanırdı. İt həssas heyvandır, zəhərli suyu ömründə içməz.
-Səni qınamıram, yarım saat əvvəl bircə qurtum su üçün Allaha yalvarırdın, indi çay eşqinə düşmüsən. Bir azdan deyəcəksən, çaça (cöcə arağı) istəyirəm,- Qafqaz yaxınlaşıb əlini onun kürəyinə vurdu,- oğulsan ey, oğul. Amma və lakin… olmaz qardaşım. Ocaq qalamaq olmaz, nişangaha çevrilə bilərik. İnşallah, sabah düşərik kazarmanın həyətinə, oralarda münasib bir yer tapıb sənin arzunu reallaşdırıarıq. Hə, komandir, olar?
-Olar, əlbəttə olar. Yeri gəlmişkən, kazarmanın zirzəmisində 2 litrlik şüşədə araq vardı, məncə tut arağıydı. Ancaq o işlərlə sonra məşğul olarıq, istəyən olsa, 100 qramacan içməyə icazə verərəm. İndi isə diqqətlə mənə qulaq asın. Deməli belə… Bu kaftarların qazdığı yuvanın beş dəliyi, yəni giriş-çıxışı var. Biri bura gələn idi ki, onu Pünhan bəy ustalıqla məvh elədi. Biri kazarmanın həyətinə, biri də içinə çıxır ki, onları da nəzarətdə saxlaya bilərik. Qaldi ikisi. Onlardan biri şərq istiqamətinə- yəni meşəyə doğru, o biri isə üzü cənuba doğru qazılıb. Şərq istiqamətindəki tünelin çıxış yerini bilirik, bura gələndə aşkarlamışıq. Yəqin ki, indi orda dığa qalmayıb, qaçıb gediblər. Ancaq, hər ehtimala qarşı, yoxlamalıyıq ki, arxayınlaşa bilək. Çünki, orada gizlənirlərsə, bizə dəstəyə gələn döyüşçü qardaşlarımıza problem yarada bilərlər. Ən nəhayət, sonuncu və ən təhlükəlisi cənub istiqamətində qazılmış tüneldir ki, nə çıxışının yerini bilmirik, nə də orada neçə nəfər düşmənin cəmləşdiyini. Qərar belədir: yarım saatdan sonra qumbara, qumbaraatan, snayper tüfəngi, avtomat və gecəgörmə cihazları ilə təchiz olunmuş kəşfiyyat qrupu cənub istiqamətində hərəkətə başlayacaq. Qrupa özüm rəhbərlik edəcəm. Qafqaz, bu dəfə sən də bizimlə gedəcəksən. Snayper tüfəngi yenə Pünhanda olacaq. Komratla Borçalı balası minaatanları bizdən 100-120 metr arxada, əlverişli yerdə quraşdırıb məndən işarə gözləyəcəklər.
-Komandir, biz girişi tapıb hücuma keçəcəyik?- Qafqaz sual verdi.
-Yox, buna ehtiyac qalmayacaq. Biz girişi aşkarlayıb gözləyəcəyik. Onlar bizim sayca üstün olduğumuzu düşünürlər, daha kazarmaya qayıtmağa cəhd eləməzlər, artıq qorxuya düşüblər. Qayıtsalar da yolun bağlı olduğunu görüb geri dönəcəklər. Əksinə, gecə çıxıb qaçmağa cəhd edəcəklər. Və yaxud, onlara köməyə gələnlərlə birləşib açıq hücuma dəstək olacaqlar. Biz hər hansı bir hərəkət aşkarlayan kimi koordinatları Komratgilə ötürəcəyik. Kütləvi mərmi yağışından sonra hücuma keçəcəyik. Bu qədər. Urumbayev, tapşırdığım istiqamətlərdə mühafizə normal təşkil olunubmu?
-Elədir ki var, komutanım.
-Elə isə, hazırlaşın.
Səhər saat beş radələrində hərəkət müşahidə olundu. Erməni əsgərləri bir-bir kolluqdan çıxaraq Elçingildən təxminən 80 metrlikdəki iri bir qayanın altında toplaşmağa başladılar.
-Urumbayev, sən də görürsən onları?
-Görürəm, komandir. Sayları çoxdur amma.
-Görürəm. Əgər getmirlərsə, deməli planları hücum etməkdir. Komrata xəbər elə, hazır olsunlar.
-Oldu.
Qafqaz Komratla əlaqə yaradıb koordinatları ona ötürdü. Düşmən özünü çox gözlətmədi. Cəmləşmə başa çatan kimi üzü yoxuşa, Elçingil istiqamətində hərəkətə başladılar.
-Qumbaraatanı mənə ver. Mənim atəşimlə minaatanlar da başlasınlar.
-Baş üstə.
Elçin düşmənlərin cəmləşdiyi yerə atəş açan kimi mərmilər vıyıltı ilə başlarının üstündən şütüyüb ard-arda vahiməli partalayışlar yaratmağa başladı. Düşmən qüvvələri pərən-pərən oldu. Onlar təsəvvürlərinə gətirmədikləri tələyə düşdülər.
Tələm-təlsik geriyə çəkilb qayalıqda gizləndilər. Mövqelənib qurtaran kimi minaatan və tank əleyhinə raketlərdən istifadə etməklə əks həmləyə başladılar. Ancaq əlverişsiz mövqedə olduqları üçün hədəfi dəqiq müəyyənləşdirə bilmirdilər.
Döyüş iki saatadək davam elədi. Xeyli itki vermis ermənilər qaçmağa üz tutdular. Elçingil onları təqib etmədilər. Açıq döyüş düşmənin xeyrinə olardı. Cəmi üç nəfərlə 45-50 nəfəri təqib etmək ağılsızlıq idi.
Artıq yeri bəlli olan cənub çıxışı da partladıldı.
Elçin Nəsibli qərargahla əlaqəyə girərək son döyüşləri barədə ətraflı məlumat verdi. Bəlli oldu ki, onların qaçmağa məcbur etdikləri düşmən hərbçiləri “Dəniz Pişikləri”nin pusqusuna düşüb, tamamilə məhv ediliblər. Ordumuz isə cəbhənin bütün istiqamətlərində inamla irəliləməkdə davam edir. Bu məlumatlar heyətin ruh yüksəkliyini daha da artırdı.
Səhəri gün onları Milli Ordunun döyüşçüləri əvəz etdi. Heyət tapşırıq üzrə şərq istiamətində hərəkətə başladı. Tezliklə tünelin həmin istiqamətdəki çıxışını tapdılar. Pünhan indi həm istehkamçı, həm də kəşfiyyatçı funksiyalarını yerinə yetiridi. Çıxışa 50-55 metr qalmış dayandı. Yerə uzanıb ehtiyatla sürünməyə başladı. Bir qədər sonra yenə dayandı. Yeni və sıx basdırılmış minalar aşkarlamışdı. Komandir bu işdə səriştəsi olan Lətifi də köməyə göndərdi. Minaları zərərsizləşdirməyə bir saatadək vaxt itirdilər. Yorğunluq özünü biruzə verirdi.
Tünelə yaxınlaşıb ehtiyatla girişə boylandılar, kimsə gözə dəymirdi. Elçin hər ehtimala qarşı tünelə ard-arda iki qumbara tulladı. Boğuq partlayışlardan sonra tünelin yolu bağlandı. Elə həmin an Lətif “Uzanın!” deyə qışqırdı və özünü düz qabaqlarına düşən qumbaranın üstünə atdı. Partlayışın dalğası onu havaya qaldırıb bir neçə metr arxaya atdı. Döyüşçülərdə ani olaraq çaşqınlıq yarandı. Komrat qumbaranın atıldığı səmti güllə yağışına tutdurdu. Bütün heyət aramsız atəşlərlə ona dəstək verdi. Zarıltı və çığırtı səsləri eşidildi.
-Yalvarıram, atmayın, təslim oluram!,- yaxınlıqdakı daşın arxasından rus dilində başqa bir səs- yalvarış səsi gəldi.
Elçin sağ əlini havaya qaldırdı və atəşi dayandırdı. Erməni əsgəri əvvəlcə əllərini göstərdi və gizləndiyi yerdən çıxdı, yalvarmağa davam etdi:
-Öldürməyin, təslim oluram. Yalvarıram…
Pünhan cəld irəli atılıb onu yerı yıxdı, silahını götürdü və üstündə oturub komandirə tərəf boylandı. Elçingil də cəld həmin səmtə qaçdılar. Yerdə iki erməni leşi vardı, biri qan içində yerdə çabalayır, digəri isə əlləri ilə dizlərini qucaqlayıb tir-tir əsirdi, rəngi avazımışdı, dili söz tutmutdu. Bir neçə metr aralıda Qafqaz Lətifi qucaqlayıb hönkür-hönkür ağlayırdı.
26.09.2026.
Müəllif: Xəlil Mirzə,
Şair-publisist, AYB-nin üzvü
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
Sözün yaddaş arxeologiyası:
“Ayətxan Ziyad” imzasının fəlsəfi qatları
Ədəbi tənqid və sənətşünaslıq çox zaman müəllifin yaradıcılıq irsinə sadəcə bioqrafik faktların, rəqəmlərin və xronoloji tarixlərin açıqlanması ilə yanaşır. Ancaq ömrünün yarım əsrdən çoxunu ağ vərəqlərlə baş-başa keçirmiş söz sahibinin dünyası quru təqvimlərin sərhədinə sığışmaz. Təqdim olunan yazı yaşanan ömür yolunun sadəcə hesabatı deyil. Məqalənin məqsədi yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın 57 illik masaarxası fəaliyyətinin zahiri xronologiyasını deyil, onun yaradıcı təfəkkürünün daxili nüvəsini, sətiraltı fəlsəfi qatlarını oxucuya çatdırmaqdır. Məqalə “Ayətxan Ziyad” imzasınınədəbiyyatda, mətbuatda və elmdə qərar tutduğu mənəvi sahillərin fəlsəfi koordinatlarını üzə çıxarır.
Oxucu yazını mütaliə etməklə məqam-məqam A.Ziyad yaradıcılığının üç əsas sütununu – onun publisist-jurnalist peşəkarlğını, bədii nəsrində və poeziyasında artıq özünü təsdiq etmiş lirik MƏN-ini və tədqiqatçı zəkasının metodologiyasını dünya təfəkkür tarixinin tanınan nümayəndələri ilə paralel şəkildə özü üçün aydınlaşdımaq imkanı əldə edir. Məqalə, A.Ziyadın həm mətbuatdakı kəskin, ifşaedici, qarşısıalınmaz çıxışlarını, həm də arxivlərin zəngin dərinliyindən aşkarlanan elmi tutumunu Martin Haydegger, Mişel Fuko, Anri Berqson, Qaston Başlar, Valter Benyamin və digər mütəfəkkirlərin varlıq və yaddaş nəzəriyyələri ilə müqayisəli müstəvidə təhlil edir.
Adları çəkilən filosofların dil saflığı, unudulmayan yaddaş və insan ömrünün zaman dəyəri haqqındakı düşüncələri, əslində eyni bir mənəvi təməldə birləşir. Onların ortaq bir fikri var idi: əsl sənət və dürüst söz zamanın sınağından uğurla keçir. Onlar heç vaxt unudulmur və gələcək nəsillərin yaddaşına həmışəlik həkk olunur.
Bu fəlsəfi baxış oxucuya “Ayətxan Ziyad” imzasının sadəcə keçici gündəlik mətbuat yazıları ilə məhdudlaşmadığını, yazıçının 57 illik bədii və elmi irsinin dərin fəlsəfi qatlara malik bir yaddaş arxeologiyası nümunəsi olduğunu aydınlıqla nümayis etdirir.
Araşdırmalarımız bu qənaətimizi bir daha təsdiq edir ki, fəlsəfi qatlardan yetərincə bəhrələnmək imkanında olan qələm sahiblərinin əsərləri daha yüksək bədii qalıcılıq qazanır. Sözügedən keyfiyyətləri dərindən analiz etmək üçün oxucunu A.Ziyadın əsərləri nümunəsində sözün yaddaş arxeologiyasının fəlsəfi qatlarıdan biri ilə tanış edirik.
IX QAT: Təxəyyülün mənəvi bünövrə məkanı: uşaqlıqdan yaddaşa
((Gaston Başlyarın (Gaston Bachelard) uşaqlıq təəssüratları və poetika fəlsəfəsi işığında)
VIII qatda insanın öz iç dünyasına çəkilən təfəkkürünün, yaşantının müşahidədən heyrətə, heyrətdən düşüncəyə, düşüncədən sözə çevrilməsi üzərində dayanmışdıq. IX qat həmin prosesin daha ilkin mərhələsinə – insanın dünyanı ilk dəfə necə gördüyünə, ilk sözləri necə mənimsədiyinə, ətrafındakı əşyaları, səsləri, hadisələri necə mənalandırdığına yönəlir. Burada məsələ yalnız uşaqlıqdan danışmaq deyil. Daha dərin sual budur: sonralar insanın təxəyyülünə, yaddaşına və sözünə çevriləcək ilk material harada yaranır?
Gaston Başlyarın fəlsəfi-estetik düşüncəsi bu sual üçün mühüm nəzəri açar verir. “Məkanın poetikası”nda məkan yalnız insanın yaşadığı fiziki yer kimi deyil, onun daxili dünyasının formalaşdığı intim sahə kimi götürülür. Ev, otaq, künc, yuva kimi yaxın məkanlar insanın uşaqlıq təəssüratlarını qoruyan, xəyalın və xatirənin formalaşmasına şərait yaradan daxili məkanlara çevrilir. G.Başlyarın üçün uşaqlıq yaddaşı sadəcə keçmişdə qalmış hadisələrin siyahısı deyil; həmin yaşantıların sonrakı həyat və təxəyyül içində yenidən canlanmasıdır.
Bu baxış IX qat üçün əsas nəzəri istiqaməti müəyyənləşdirir: yaddaşın ən dərin qatına keçmək üçün yalnız xatırlanan hadisələrə deyil, həmin hadisələrin insanın daxilində ilk dəfə hansı obraz, duyğu və söz şəklində yarandığına baxmaq lazımdır.
IX fəlsəfi qat üçün daha mühüm olan məqam tədqiqatla yaradıcılığın bir nöqtədə qovuşmasıdır. A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına yönələn tədqiqatları bu baxımdan onun yaradıcılıq yolunda təsadüfi bir mövzu dəyişikliyi kimi görünmür. 2017-ci ildən başlayaraq bu sahədə apardığı araşdırmalar, xüsusən Zahid Xəlil və Zaur Ustac yaradıcılığına həsr etdiyi monoqrafiyalar, onlarla məqalə uşağın poetik dünyasının necə qurulduğu məsələsinə elmi marağının göstəricisidir.
“Zahid Xəlil yaradıcılığının nəzəri-poetik sistemi: konseptual-çərçivə və metodoloji yanaşma” və “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyalarda diqqət konkret müəlliflərin yaradıcılığı üzərində cəmlənsə də, bu tədqiqatların arxasında daha geniş məsələ dayanır: uşaq dünyasının poeziyada hansı bədii və düşüncə mexanizmləri ilə yaradılması.
Z.Ustacın yaradıcılığının Zahid Xəlil, Qəşəm İsabəyli və Rafiq Yusifoğlu ilə müqayisəli müstəvidə nəzərdən keçirilməsi də bu baxışın çərçivəsini genişləndirir. Burada uşaq poeziyasına yalnız mövzu kimi deyil, ayrıca poetik düşüncə sahəsi kimi yanaşılır.A.Ziyad uşaqlıq dünyasının necə qurulduğunu, hansı sözlərdən, obrazlardan, münasibətlərdən və yaddaş elementlərindən ibarət olduğunu araşdırır.
A.Ziyad uşaq ədəbiyyatına kənardan baxan tədqiqatçı mövqeyi nümayiş etdirmir.Onun özünün də uşaqlar üçün yazdığı “Sevda, Babək və dostları” adlı kitabı nəşr edilib. “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” və “Qara, məxmər gecələrim” kitablarında bu silsilə ayrıca bölmə kimi verilmişdir.A.Ziyadın özünün uşaq şeirlərin olması tədqiqatçı baxışına başqa bir istiqamət əlavə edir.
Beləliklə, IX qatın əsas məsələsi yalnız “A.Ziyad uşaq ədəbiyyatını araşdırıb” demək deyil. Məsələ ondadır ki, uşaq dünyasına tədqiqatçı kimi baxan insanın öz yaradıcılığında həmin dünyanın poetik mexanizmləri necə üzə çıxır və bu mexanizmlər yaddaşın formalaşması ilə necə əlaqələnir?
Uşaqlıq: yaddaşın deyil,
yaddaşın yaranmasının məkanı
G.Başlyarın məkan fəlsəfəsinin bu qatda ən mühüm tərəfi uşaqlığın yalnız zaman mərhələsi kimi deyil, insanın daxili dünyasının ilkin məkanı kimi anlaşılmasıdır. Uşaqlıqda yaşanan hər hadisə gələcəkdə eyni şəkildə xatırlanmır. Bəzən böyük hadisələr unudulur, çox kiçik bir detal isə yaddaşda qalır. Çünki yaddaş hadisənin böyüklüyünə görə deyil, onun insanın daxili dünyasında yaratdığı izə görə işləyir.
Uşaq üçün dünyanın ölçüsü də böyüklərinkindən fərqlidir. Yaşlı adamların əhəmiyyətsiz hesab etdiyi bir hadisə uşağın dünyasında ciddi emosional hadisəyə çevrilə bilər. “Sevda, Babək və dostları” kitabındakı “Qənd balam, şəkər balam” şeirində bu xüsusiyyət xüsusilə aydın görünür. Uşağın yeni-yeni dil açması sadəcə fizioloji inkişaf faktı kimi təqdim edilmir. “Bal tökülür dodağından” ifadəsi ilə ilk sözlər poetik hadisəyə çevrilir. Uşağın danışmağa həvəsi, sözün ardınca söz gətirməsi, hər sözün bir nəğmə kimi səslənməsi onun dünyasında dilin necə meydana gəldiyini göstərir.
Burada G.Başlyarın nəzəri fikri ilə A.Ziyadın poetik nümunəsi arasında təbii bir əlaqə yaranır. G.Başlyar üçün insanın ilkin məkanı onun sonrakı təxəyyülünün daxili materialını hazırlayırsa, A.Ziyadın şeirində də uşağın ilk danışığı adi məişət faktı olaraq qalmır; sonralar xatırlana biləcək poetik obraza çevrilir. Uşağın ilk sözü burada həm dilin, həm də yaddaşın başlanğıcıdır.
Eyni xüsusiyyət saçının kəsilməsi ilə bağlı şeirdə də görünür. Böyüklər üçün sadə bir məişət hadisəsi olan saç kəsilməsi uşaq üçün itkiyə çevrilir. “İndi o saçının harasın darasın?” sualının təkrarı (əslində, təkriri) uşağın həmin hadisəni necə qəbul etdiyini göstərir. Təkrir burada yalnız ritmik vasitə deyil; uşağın fikrinin eyni nöqtənin ətrafında dolaşmasını, baş vermiş dəyişikliklə barışa bilməməsini ifadə edir.
Bu nümunələr göstərir ki, uşaqlıq yaddaşının materialı çox vaxt böyük hadisələrdən yox, ilk dəfə yaşanan kiçik təcrübələrdən yaranır. Sonrakı yaradıcılıq üçün əhəmiyyət daşıyan da həmin hadisələrin böyüklüyü deyil, onların uşağın daxili dünyasında yaratdığı münasibətdir.
Məkan xatirədən
obraza çevriləndə
G.Başlyarın məkan poetikasında uşaqlıq məkanının mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun yalnız xatırlanan yer olmamasıdır. İnsan həmin məkanı sonradan xəyalında yenidən qurur. Buna görə də, poetik təxəyyül keçmişi olduğu kimi təkrarlamır, onu yenidən görür və yeni obraz münasibətləri içində yaşadır.
A.Ziyadın “Arazxan evcik tikir” şeiri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşaq domino daşlarından ev qurur. Hər dəfə sonuncu daşı qoyanda “ev” dağılır. Sonda bacısı Sevda köməyə gəlir.
Bu sadə uşaq oyununun arxasında uşağın məkanla münasibətinin mühüm xüsusiyyəti dayanır: uşaq üçün qurmaq son nəticə deyil, qurmağın özüdür. Ev yalnız hazır konstruksiya deyil; onun qurulması, dağılması və yenidən qurulması təxəyyülün hərəkətidir.
G.Başlyarın məkan fəlsəfəsi baxımından yanaşdıqda bu detal təsadüfi görünmür. Ev insanın ən ilkin daxili məkanlarından biridir. A.Ziyadın şeirində isə ev artıq hazır yaşayış məkanı kimi deyil, uşağın öz əli ilə yaratdığı xəyal məkanı kimi meydana çıxır. Deməli, burada məkan yaddaşın saxlandığı yer olmaqdan əvvəl təxəyyülün qurduğu yerə çevrilir.
“Qar yağışı” şeirində də təbiət uşağın baxışında adi fiziki hadisə olmaqdan çıxır. Qarın hərəkəti, səsi, görünüşü və kənddən şəhərə qədər yayılması uşaq təxəyyülünün dili ilə canlandırılır. Kiçik Babəkin qarla oynamaq istəyi isə təbiəti müşahidə etməkdən onu öz oyun məkanına çevirməyə keçidi göstərir.
“Bütöv dünya mənimdi” şeirində bu münasibət daha da genişlənir. Uşağın dünyaya münasibəti sərhədlərlə müəyyənləşmir: günəş, çiçəklər, çöl və ətraf aləm onun təxəyyülündə bir bütöv məkan kimi qavranılır. Bu, uşağın dünyanı mənimsəməsinin poetik formasıdır.
Beləliklə, G.Başlyarın nəzəriyyəsindəki “məkan → xəyal” əlaqəsi A.Ziyadın uşaqlar üçün yazdığı şeirlərdə “ətraf aləm → uşaq baxışı → oyun və obraz” formasında konkretləşir.
İlk sözün arxasında
ilk dünya
Uşağın dili böyüklərin dilinin sadələşdirilmiş forması deyil, uşaq sözü öz təcrübəsinin içindən qəbul edir. Bu səbəbdən böyüklərin məcazi, zarafat və ya şərti şəkildə işlətdiyi ifadələr uşaq üçün həqiqi məna daşıya bilər.
“Sadəlövhlük” şeirində uşağın Könülün “vay, ürəyim düşdü” ifadəsini həqiqi mənada qəbul etməsi bunun sadə, lakin dəqiq nümunəsidir. Ana zarafatla “get, axtar quzum” deyir, uşaq isə böyüyün dil oyununu öz məntiqi ilə qəbul edir.
Burada əsas məsələ sadəlövhlük deyil. Şeir uşağın dil ilə dünya arasında qurduğu birbaşa münasibəti göstərir. Böyük insan artıq məcazın şərtiliyini bilir; uşaq isə sözün arxasında konkret hadisə axtarır. Deməli, uşağın poetik dünyasının ilkin xüsusiyyətlərindən biri sözün əşya və hadisə ilə hələ tam ayrılmadığı mərhələdir.
Bu cəhət IX qat üçün əhəmiyyətlidir. Çünki yaddaşın arxeologiyası yalnız keçmiş hadisələri tapmaq deyil, həmin hadisələrin ilkin dilini də axtarmaqdır. İnsan dünyanı ilk dəfə hansı sözlərlə adlandırıbsa, sonrakı düşüncəsində həmin sözlərin izi qala bilər.
Bu baxımdan A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına tədqiqatçı münasibəti ilə öz uşaq şeirləri arasında daxili bir yaxınlıq görünür. Tədqiqatçı kimi o, uşağa təqdim edilən sözün keyfiyyətinə, poetik imkanına və uşağın dünyasına yaxınlığına diqqət yetirir. Mənbədə də onun uşaq ədəbiyyatı təhlilində əsas məsələlərdən birinin mətnin uşağın dünyasına nə dərəcədə yaxın olması olduğu vurğulanır.
Uşaq sual verəndə
mədəni yaddaş danışmağa başlayır
Uşaqlıq dünyasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də sualdır. Uşaq böyüklər üçün hazır və dəyişməz görünən mənaları sorğulaya bilir. Bu suallar bəzən sadə görünsə də, onların altında mədəni yaddaşla fərdi düşüncə arasında ilk qarşılaşma dayanır.
A.Ziyadın qarğa ilə bağlı şeirində uşağın “xeyir söylə, a qarğa” ifadəsinin yalnız boz qarğaya aid edilməsini soruşması belə bir nümunədir. Uşaq burada sadəcə quş haqqında sual vermir. O, böyüklərdən eşitdiyi bir ifadənin daxili məntiqini yoxlayır: əgər bir qarğaya “xeyir söylə” deyilirsə, niyə başqa qarğaya deyilmir?
Bu sualın əhəmiyyəti onun cavabında deyil, sualın özündədir. Çünki uşağın dünyasında artıq şifahi-mədəni yaddaşın bir parçası yaşayır, lakin uşaq onu olduğu kimi qəbul etməklə kifayətlənmir. O, həmin yaddaş elementinə öz sualını verir.
Bu, yaddaşın mexaniki ötürülməsi deyil. Mədəni yaddaş uşağın şüuruna daxil olur, lakin orada yenidən işlənir. Beləliklə, fərdi təfəkkür ilə kollektiv yaddaşın ilk əlaqələrindən biri yaranır.
“Bir ala qarğa…” şeirində də “xeyir söylə” ifadəsinin uşaqların kollektiv çağırışına çevrilməsi həmin prosesin başqa formasını göstərir. Burada artıq fərdi sual yox, kollektiv oyun və təkrar var. Folklorsayağı ifadə uşaqların dilinə daxil olaraq onların oyun dünyasının bir hissəsinə çevrilir.
Bu nümunələr A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatı tədqiqatlarında diqqət çəkən məsələni də aydınlaşdırır: uşaq mətnində milli və mədəni yaddaş yalnız mövzu kimi təqdim olunmur. O, dilin içində, ifadədə, ritmdə, sualda və obrazda yaşayır.
Oyun:
yaddaşın ilk yaradıcı forması
Uşağın təxəyyülü oyun zamanı özünü daha aydın göstərir. Çünki oyun zamanı uşaq hazır dünyanı sadəcə qəbul etmir, onu dəyişdirir.
“Çapar oğlan” bu baxımdan IX qatın ən mühüm nümunələrindən biridir. Taxta qılınc, qamış at, uşaqların dəstəsi və “düşmənə hücum” oyunu uşağın təxəyyülündə Koroğlu obrazı ilə birləşir. Burada Koroğlu haqqında abstrakt məlumat verilmir. Milli-epik yaddaş uşağın oyununa daxil olur və uşaq özünü həmin dünyanın içində təsəvvür edir.
Bu, yaddaşın canlı mexanizmidir. Koroğlu adı sadəcə keçmişdən qalmış bir ədəbi surət olaraq saxlanılmır; uşağın oyununda yenidən hərəkətə gəlir.
G.Başlyarın uşaqlıq təəssüratlarının sonrakı xəyal dünyasında yaşaması haqqında düşüncəsi ilə bu nümunə arasında mühüm paralellik yaranır. Uşağın qarşısında hazır tarixi-epik dünya dayanır, lakin təxəyyül onu olduğu kimi təkrarlamır. Taxta qılınc həqiqi qılınca, qamış at həqiqi ata, uşaq isə öz xəyalında Koroğluya çevrilir.
Deməli, kollektiv yaddaşın uşağa keçməsinin ən təsirli yollarından biri onun oyuna çevrilməsidir. Yaddaş oyunla birləşəndə artıq kənardan öyrədilən məlumat deyil, uşağın öz təcrübəsinin bir hissəsi olur.
Ailə yaddaşı
gələcək haqqında təsəvvürə çevriləndə
Uşaq dünyası yalnız oyun və xəyal dünyası deyil. Ailə münasibətləri də həmin dünyanın ilkin mənəvi məkanını yaradır. Uşaq öz gələcəyini çox vaxt ətrafındakı böyüklərin həyatına baxaraq təsəvvür edir.
“Neftçi olacağam” şeirində uşağın atasını işə yola salması və gələcəkdə onun kimi neftçi olmaq istəməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Burada peşə seçimi haqqında abstrakt fikir yoxdur. Uşağın gələcək təsəvvürü gündəlik ailə mənzərəsindən doğur. Ata işləyir, uşaq onu müşahidə edir və öz gələcəyini həmin müşahidənin davamı kimi qurur.
Beləliklə, uşaqlıq yaddaşı yalnız keçmişi saxlamır; gələcəyin ilkin obrazlarını da yaradır.
Bu xüsusiyyət G.Başlyarın uşaqlıq məkanına verdiyi əhəmiyyətlə səsləşir. İnsanın ilkin intim dünyasında formalaşan obrazlar yalnız keçmişə aid olmur. Onlar gələcək haqqında təsəvvürlərin də materialına çevrilir. Uşağın “mən nə olacağam?” sualına verdiyi ilk cavab çox vaxt “mən kimləri görürəm?” müşahidəsindən yaranır.
Uşaq oyunu
tarixlə qarşılaşanda
“Sevda, Babək və dostları” kitabındakı “Atam deyir ki…” şeiri IX qatın fəlsəfi mərkəzinə daha yaxın dayanır. Çünki burada uşağın oyunu ilə böyüyün yaddaşı bir nöqtədə qarşılaşır.
Uşaq müharibə oyunu oynayır. Ata isə bildirir ki, vaxtilə böyüklər də belə oyun oynayırdılar, bir-birlərini düşmən kimi təsəvvür edirdilər. Lakin sonra həqiqi müharibə gəldi və oyun gerçəkliyə çevrilərək insanların ürəyini dağıtdı. Bundan sonra onlar müharibə oyunu oynamadılar.
Bu şeir uşaqlıq yaddaşı ilə tarixi yaddaş arasındakı münasibəti çox sadə bir ailə dialoqu içində qurur. Uşaq üçün müharibə əvvəlcə oyundur. Ata üçün isə artıq yaşanmış həqiqətdir.
Burada yaddaşın ötürülməsi dərslik, tarix kitabı və ya rəsmi izah vasitəsilə baş vermir. Bir atanın sözü uşağın oyununa daxil olur və oyunun mənasını dəyişir.
Bu məqam “sözün yaddaş arxeologiyası” anlayışı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki burada keçmişin izi birbaşa hadisənin təsvirində deyil, bir nəsildən digərinə keçən cümlədə yaşayır. Uşaq həmin cümləni eşidərək öz oyununun içində yeni məna ilə qarşılaşır.
G.Başlyarın fəlsəfəsi ilə A.Ziyadın bu şeiri arasındakı əlaqə də burada daha aydın görünür: uşaqlıq insanın daxili dünyasının ilk məkanıdırsa, ailə həmin məkanın ilk yaddaş mühitlərindən biridir. Uşağın eşitdiyi söz sonralar onun dünyaya münasibətində iştirak edə bilər.
Tədqiqatçı baxışı ilə
yaradıcı təcrübə arasında
A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına münasibətinin əhəmiyyəti yalnız onun bu sahədə yazdığı tədqiqatların sayında deyil. Əsas məsələ onun uşaq dünyasına hansı mövqedən yanaşmasıdır.
2017-ci ildən başlayan araşdırmalarında onun diqqətinin əsasən uşaq şairləri Zahid Xəlil və Zaur Ustac yaradıcılığı üzərində cəmləndiyi, bu tədqiqatlarda uşaq poeziyasının sənətkarlıq sistemi, poetik dil və uşaq dünyasının ifadə imkanlarının araşdırıldığı mənbədə göstərilir. Zaur Ustacın yaradıcılığı ilə yanaşı Zahid Xəlil, Qəşəm İsabəyli və Rafiq Yusifoğlu kimi müəlliflərlə müqayisələr də aparılır.
Bu fakt IX qatın əsas fəlsəfi məsələsini daha da dəqiqləşdirir. A.Ziyad əvvəlcə uşağın ədəbiyyatda necə göründüyünü araşdırır: “uşaq üçün yazılan söz necə olmalıdır, hansı poetik vasitələr onun dünyasına yaxınlaşa bilir, milli və mənəvi məzmun uşağın qavrayışına necə daxil olur?”
Sonra isə onun öz “Sevda, Babək və dostları” kitabında uşaq dünyasına yaradıcı mövqedən yanaşması görünür. Kitabdakı şeirlərdə ilk söz, ilk həyəcan, ilk qorxu, ilk sual, oyun, ailə münasibəti, təbiət, peşə arzusu, folklorsayağı ifadə və tarixi yaddaş kimi müxtəlif elementlər uşağın baxış bucağından təqdim olunur. Kitabın məzmununda bu mövzuların bir silsilə halında yerləşməsi də həmin istiqamətin sistemli olduğunu göstərir.
Burada tədqiqatçı ilə şair arasında mexaniki eynilik yaratmaq düzgün olmaz. Lakin hər iki istiqamətdə bir ortaq diqqət görünür: uşaq dünyasının sözə necə çevrildiyi.
Tədqiqatçı bu prosesi başqasının yaradıcılığında araşdırır. Şair isə onu öz poetik təcrübəsində sınaqdan keçirir.
IX qatın əsl fəlsəfi yükü də məhz bu iki baxışın kəsişməsində yaranır.
Yaddaşın
ilkin arxivi
Beləliklə, IX qat bizi yaddaşın özündən daha əvvəlki bir mərhələyə gətirir: yaddaşın yaranma mərhələsinə.
Uşağın ilk sözü burada sadəcə danışmağa başlamaq deyil. o, dil ilə dünya arasındakı ilk əlaqədir.
Saçının kəsilməsi ilə bağlı kiçik inciklik sadəcə uşaq şıltaqlığı (kaprizi) deyil, o, itki hissinin ilk təcrübələrindən biridir:
– “Sadəlövhlük”də sözün birbaşa mənası uşağın dünyanı necə qəbul etdiyini,
– Qarğa haqqında sual mədəni yaddaşın uşaq şüurunda necə sorğuya çevrildiyini göstərir;
– “Çapar oğlan”da Koroğlu uşağın oyununa daxil olur və epik yaddaş canlı təxəyyülə,
– “Arazxan evcik tikir”də məkan uşaq xəyalının qurduğu və yenidən qurduğu dünyaya çevrilir;
– “Neftçi olacağam”da ailə münasibəti gələcəyin ilk obrazını yaradır;
– “Atam deyir ki…” şeirində isə ailənin yaddaşı uşağın oyununa daxil olaraq onu tarixi yaddaşla qarşılaşdırır.
Bütün bunlar ilk baxışda bir-birindən ayrı mövzular kimi görünə bilər. Lakin onların altında eyni proses gedir: insan dünyanı əvvəlcə yaşayır, sonra ona ad verir, onu oyununda yenidən qurur, sual verir, eşitdiyi sözləri mənalandırır və həmin yaşantılar zaman keçdikcə yaddaşın materialına çevrilir.
G.Başlyarın fəlsəfəsində uşaqlıq məkanı insanın daxili dünyasının mühüm başlanğıc nöqtəsidirsə, A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı tədqiqat və yaradıcılıq təcrübəsi bu başlanğıc nöqtəsinin ədəbiyyatda hansı formalarda üzə çıxa bildiyini göstərir.
Bu baxımdan “sözün yaddaş arxeologiyası” yalnız keçmişin dərinliklərində gizlənmiş xatirələri axtarmaq demək deyil. Daha dərin məsələ budur: həmin yaddaşın ilk materialları harada yaranmışdı?
Cavab IX qatda aydınlaşır: ilk sözün içində, ilk evin və otağın duyğusunda, ailə söhbətində, uşağın verdiyi ilk sualda, qurduğu evcikdə, oynadığı oyunda, eşitdiyi nağıl və folklor ifadəsində, atasından eşitdiyi müharibə xatirəsində.
Deməli, yaddaşın arxivi sonradan qurulmur. Onun ilk səhifələri insanın uşaqlıq təcrübəsində yazılmağa başlayır.
Və söz həmin səhifələrin ən davamlı daşıyıcılarından biridir.
Bu səbəbdən IX qatın fəlsəfi nəticəsi uşaqlığın sadəcə “gözəl və saf dövr” olması deyil. Belə ümumiləşdirmə məsələnin mahiyyətini kiçildə bilər. Əsas məsələ budur ki, uşaqlıq insanın dünyanı ilk dəfə mənalandırdığı daxili məkandır; təxəyyül həmin məkanda formalaşır, dil onun ilk ifadə vasitəsinə çevrilir, yaddaş isə yaşantıları zamanın içindən keçirərək saxlayır.
A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına yönəlmiş tədqiqatları ilə öz uşaq şeirlərinin birlikdə nəzərdən keçirilməsi bu prosesi iki istiqamətdən göstərir: biri uşağın dünyasının ədəbiyyatda necə qurulduğunu araşdırır, digəri həmin dünyanın özünü poetik sözə çevirir.
Beləcə, VIII qatda insanın içində sözə çevrilən yaşantının ardınca IX qat həmin yaşantının daha ilkin mənbəyinə – uşaqlığın daxili məkanına qayıdır.
Yaddaşın ən dərin qatı bəzən xatırladığımız hadisənin özündə deyil, həmin hadisəni ilk dəfə necə yaşadığımızdadır. Söz isə həmin ilkin yaşantının zaman içindən keçərək bu günə gəlib çatan izidir.
araşdırmaçı
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
ƏLİŞİR NƏVAİNİN ƏSƏRLƏRİNDƏ QADIN OBRAZLARI VƏ QADINA MÜNASİBƏT
Annotasiya
Məqalədə böyük özbək şairi və mütəfəkkiri Əlişir Nəvainin yaradıcılığında qadın obrazlarının bədii-estetik və mənəvi xüsusiyyətləri araşdırılır. Şairin “Xəmsə”yə daxil olan “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səb’əyi-səyyar” və “Səddi-İsgəndəri” poemaları, eləcə də digər əsərləri əsasında qadın obrazlarının poetik funksiyası, mənəvi keyfiyyətləri və cəmiyyətdəki mövqeyinə münasibət təhlil edilir. Tədqiqatda Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram, Rövşənək və digər qadın obrazlarının timsalında Nəvainin qadını yalnız gözəllik və məhəbbət obyekti kimi deyil, həm də iradə, sədaqət, ağıl, mənəvi kamillik və humanist dəyərlərin daşıyıcısı kimi təqdim etdiyi göstərilir. Məqalədə qadın obrazlarının Nəvai yaradıcılığında həm fərdi xarakterlərin formalaşdırılması, həm də əsərlərin ideya-bədii məzmununun açılması baxımından mühüm rol oynadığı əsaslandırılır.
Açar sözlər: Əlişir Nəvai, qadın obrazı, Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram, “Xəmsə”, humanizm, mənəvi kamillik, Şərq ədəbiyyatı.
Şərq ədəbiyyatının inkişafında mühüm mərhələ təşkil edən klassik ədəbi irs insanın mənəvi dünyasının, əxlaqi keyfiyyətlərinin və cəmiyyətlə münasibətlərinin bədii şəkildə ifadəsi baxımından zəngin mənbədir. Bu ədəbi ənənənin ən böyük nümayəndələrindən biri Əlişir Nəvaidir. XV əsrdə yaşamış böyük şair, mütəfəkkir və dövlət xadimi olan Nəvai öz yaradıcılığında insan, cəmiyyət, ədalət, məhəbbət, sədaqət, elm və mənəvi kamillik kimi mühüm məsələlərə geniş yer vermişdir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazları da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şairin yaratdığı qadın obrazları yalnız məhəbbət süjetlərinin iştirakçıları deyil, əsərlərin ideya məzmununun formalaşmasında fəal rol oynayan bədii xarakterlərdir. Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram, Rövşənək və digər qadın obrazlarında gözəlliklə yanaşı, ağıl, sədaqət, iradə, mərdlik, mənəvi təmizlik və yüksək əxlaqi keyfiyyətlər ön plana çəkilir. Tədqiqatlarda da Nəvainin qadın obrazlarını yalnız xarici gözəlliklə məhdudlaşdırmadığı, onların mənəvi və əxlaqi xüsusiyyətlərini də geniş şəkildə təqdim etdiyi vurğulanır. Ədəbiyyat tarixində elə sənətkarlar vardır ki, onların yaradıcılığı yalnız müəyyən bir dövrün ədəbi-estetik düşüncəsini əks etdirməklə məhdudlaşmır, sonrakı əsrlərin ictimai, mənəvi və mədəni dünyagörüşünə də ciddi təsir göstərir. Belə sənətkarların əsərləri zaman və məkan sərhədlərini aşaraq müxtəlif nəsillərin düşüncə və mənəviyyat dünyasına müraciət edir. Türk dünyasının klassik ədəbi-mədəni irsində Əlişir Nəvai məhz belə universal əhəmiyyət daşıyan şəxsiyyətlərdən biridir. Onun zəngin yaradıcılığı türk ədəbi dilinin və ədəbiyyatının inkişafında mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, insan, cəmiyyət, əxlaq, ədalət, məhəbbət, mənəvi kamillik, elm, bilik və insan ləyaqəti kimi ümumbəşəri məsələlərin bədii-fəlsəfi şəkildə ifadəsi baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əlişir Nəvai XV əsr Şərq mədəniyyətinin ən böyük nümayəndələrindən biri kimi yalnız şair deyil, eyni zamanda mütəfəkkir, dilçi, ədəbiyyat nəzəriyyəçisi, dövlət xadimi və mədəniyyət hamisi kimi tanınır. Onun çoxşaxəli fəaliyyəti türk-islam mədəniyyətinin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Nəvai yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri insanı və onun mənəvi dünyasını yaradıcılığının mərkəzinə gətirməsidir. Şairin əsərlərində insanın daxili aləmi, sevgi və sədaqət hissləri, yaxşılıq və pislik arasındakı mübarizə, ədalət və zülm məsələləri, elm və savadın insan həyatındakı rolu geniş şəkildə əks olunur. Bu baxımdan Nəvai irsinin tədqiqi yalnız onun poetik sənətkarlığının öyrənilməsi deyil, həm də dövrün mənəvi və sosial düşüncəsinin araşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Nəvai yaradıcılığının mühüm tədqiqat istiqamətlərindən biri də əsərlərində qadın obrazlarının təqdimatı və şairin qadına münasibətidir. Klassik Şərq ədəbiyyatında qadın obrazı müxtəlif poetik və fəlsəfi funksiyalar daşımışdır. Qadın bəzən məhəbbətin və gözəlliyin simvolu, bəzən sədaqət və fədakarlığın təcəssümü, bəzən mənəvi kamilliyə aparan vasitə, bəzən isə cəmiyyətin müəyyən etdiyi qaydalarla fərdi arzular arasındakı ziddiyyətin daşıyıcısı kimi təqdim edilmişdir. Bu baxımdan Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının öyrənilməsi klassik Şərq poetikasında qadın anlayışının xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək üçün mühüm imkan yaradır. Nəvainin əsərlərində qadın obrazları sadəcə hadisələrin iştirakçısı və ya kişi qəhrəmanların məhəbbət obyektləri kimi çıxış etmirlər. Əksinə, bir sıra qadın obrazları əsərin ideya istiqamətinin müəyyənləşməsində, qəhrəmanların xarakterinin açılmasında və əsas mənəvi problemlərin təqdim edilməsində mühüm funksiyaya malikdir. Bu obrazların hər biri özünəməxsus xarakter xüsusiyyətləri ilə seçilir. Onların arasında sədaqətli sevgili, müdrik qadın, iradəli şəxsiyyət, ana, hökmdar, məsləhətçi və mənəvi dayaq rolunda çıxış edən obrazlara rast gəlmək mümkündür. Bu müxtəliflik Nəvainin qadın dünyasına münasibətinin çoxşaxəli xarakter daşıdığını göstərir. Xüsusilə “Xəmsə”yə daxil olan poemalar qadın obrazlarının zənginliyi və onların ideya-bədii funksiyası baxımından diqqəti cəlb edir. “Fərhad və Şirin” poemasında Şirin və Məhınbanu, “Leyli və Məcnun” əsərində Leyli və onun ətrafındakı qadın obrazları, “Səb’əyi-səyyar” poemasında Dilaram və müxtəlif hekayələrdə təqdim olunan qadın surətləri Nəvai yaradıcılığında qadının bədii təqdimatının müxtəlif istiqamətlərini nümayiş etdirir. Bu obrazların müqayisəli şəkildə araşdırılması şairin qadına münasibətinin yalnız məhəbbət poetikası ilə məhdudlaşmadığını, onun daha geniş mənəvi və ictimai məzmun daşıdığını göstərir. Nəvainin qadın obrazlarına münasibətini araşdırarkən ilk növbədə onun gözəllik anlayışına diqqət yetirmək lazımdır. Şairin poetik dünyasında gözəllik yalnız zahiri görünüşlə müəyyənləşmir. Zahiri gözəllik mənəvi zənginlik, ağıl, sədaqət, mərdlik və əxlaqi kamilliklə tamamlandıqda həqiqi dəyər qazanır. Bu baxımdan Nəvai əsərlərində qadın obrazlarının təsviri iki əsas istiqamətin vəhdətində meydana çıxır: zahiri gözəllik və daxili-mənəvi gözəllik. Şairin yaratdığı qadın surətlərinin bir çoxunda bu iki xüsusiyyət bir-birindən ayrılmaz şəkildə təqdim edilir. Nəvainin qadın obrazlarının xarakterik cəhətlərindən biri də onların mənəvi iradəyə malik şəxsiyyətlər kimi təsvir olunmasıdır. Məsələn, “Fərhad və Şirin” poemasında Şirin yalnız gözəl və sevilən qadın deyil, öz mövqeyi, düşüncəsi və iradəsi olan obrazdır. Onun xarakterində sədaqət, ağıl və mənəvi möhkəmlik kimi xüsusiyyətlər ön plana çəkilir. Şirin obrazının bu şəkildə təqdim edilməsi qadının passiv və hadisələrin gedişindən asılı bir obraz kimi deyil, müəyyən mənada hadisələrin mənəvi istiqamətinə təsir göstərən şəxsiyyət kimi dərk edilməsinə imkan verir. Məhınbanu obrazı isə qadının sosial və idarəçilik imkanlarının təsviri baxımından xüsusi maraq doğurur. Onun müdrikliyi, tədbirliliyi və hadisələrə münasibətdə rasional mövqeyi Nəvai yaradıcılığında qadın obrazının yalnız ailə və məhəbbət müstəvisində təqdim edilmədiyini göstərir. Bu obraz vasitəsilə qadının ictimai həyatdakı mövqeyi və qərarvermə qabiliyyəti də bədii şəkildə ifadə olunur. Beləliklə, Məhınbanu obrazı Nəvai yaradıcılığında qadın şəxsiyyətinin sosial aspektinin araşdırılması üçün əhəmiyyətli material verir. “Leyli və Məcnun” poemasında isə qadın obrazının təqdimatı daha çox məhəbbət, sədaqət, mənəvi dözüm və ictimai məhdudiyyətlər kontekstində meydana çıxır. Leyli klassik Şərq ədəbiyyatının ən məşhur qadın obrazlarından biri olmaqla yanaşı, Nəvai yaradıcılığında özünəməxsus bədii xüsusiyyətlər qazanır. Onun taleyi fərdi hisslərlə cəmiyyətin müəyyən etdiyi qaydalar arasındakı mürəkkəb münasibəti əks etdirir. Leylinin yaşadığı daxili iztirablar, məhəbbətə sədaqəti və qarşılaşdığı maneələr əsərin faciəvi məzmununun formalaşmasında mühüm rol oynayır. Burada mühüm məsələlərdən biri də Nəvainin qadın və kişi obrazları arasında yaratdığı mənəvi münasibətlər sistemidir. Şairin əsərlərində qəhrəmanların mənəvi dəyəri onların sosial statusu və ya zahiri xüsusiyyətləri ilə deyil, daha çox davranışları, seçimləri və insani keyfiyyətləri ilə müəyyənləşir. Qadın obrazlarının sədaqəti, iradəsi və mənəvi təmizliyi kişi qəhrəmanların xarakterinin açılmasına da təsir edir. Beləliklə, qadın obrazı əsərin ümumi ideyasından kənarda qalmır, əksinə, həmin ideyanın formalaşmasında iştirak edir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının öyrənilməsi həm də klassik ədəbiyyatın gender baxımından tədqiqi üçün maraqlı imkanlar yaradır. Lakin bu obrazları müasir gender anlayışları ilə birbaşa eyniləşdirmək və XV əsrin ədəbi nümunələrini yalnız müasir sosial meyarlarla qiymətləndirmək düzgün metodoloji yanaşma olmazdı. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının mahiyyətini daha düzgün müəyyənləşdirmək üçün həmin əsərlərin yarandığı tarixi, sosial, dini, fəlsəfi və ədəbi mühit nəzərə alınmalıdır. Eyni zamanda, klassik poetik ənənənin xüsusiyyətləri, məhəbbət və təsəvvüf anlayışları, Şərq dastan və məsnəvi ənənəsi də nəzərdən keçirilməlidir. Nəvai yaradıcılığının qadın obrazlarının araşdırılması onun humanizm konsepsiyası ilə də sıx bağlıdır. Şairin humanist dünyagörüşündə insanın mənəvi dəyəri mühüm yer tutur. İnsan şəxsiyyətinə hörmət, ədalət, mərhəmət, xeyirxahlıq və mənəvi kamillik onun əsərlərinin aparıcı ideyalarındandır. Qadın obrazlarının bu dəyərlər çərçivəsində təqdim edilməsi Nəvainin insan haqqında düşüncələrinin daha geniş şəkildə anlaşılmasına imkan verir. Bu baxımdan qadın obrazlarının öyrənilməsi yalnız obrazşünaslıq məsələsi deyil, həm də Nəvainin fəlsəfi-estetik görüşlərinin tədqiqi üçün mühüm istiqamətdir. Digər tərəfdən, Nəvai əsərlərində qadın obrazlarının müxtəlifliyi şairin həyat və insan münasibətlərinə realist müşahidə qabiliyyətini də göstərir. Onun yaratdığı qadın surətləri eyni xarakterə malik deyildir. Hər bir obraz müəyyən fərdi xüsusiyyətləri ilə seçilir. Bu isə Nəvainin obraz yaratmaq sənətinin zənginliyini göstərməklə yanaşı, onun qadın dünyasının daxili mürəkkəbliyinə diqqət yetirdiyini də nümayiş etdirir. Nəvainin qadın obrazları məhəbbət anlayışının müxtəlif tərəflərini də açmağa xidmət edir. Şair üçün məhəbbət yalnız iki insan arasındakı hissi münasibət deyil, insanın mənəvi dünyasını dəyişdirən və onu kamilliyə yönəldən qüvvə kimi də təqdim olunur. Bu səbəbdən qadın obrazları Nəvai poetikasında mənəvi yüksəliş və daxili saflaşma ideyalarının ifadəsində xüsusi rol oynayır. Leylinin və Şirinin timsalında məhəbbət sədaqət və fədakarlıqla, daxili gözəlliklə və mənəvi dözümlə əlaqələndirilir. Nəvai yaradıcılığında ana obrazlarının və digər ikinci dərəcəli qadın surətlərinin də ayrıca əhəmiyyəti vardır. Bu obrazlar əsas qəhrəmanların xarakterinin və emosional vəziyyətinin açılmasına kömək etməklə yanaşı, ailə münasibətləri, ana-övlad bağlılığı, qadınlararası münasibətlər və cəmiyyətin mənəvi normaları haqqında müəyyən təsəvvür yaradır. Buna görə də Nəvai əsərlərində qadın obrazlarını yalnız əsas qəhrəmanlarla məhdudlaşdırmaq doğru olmaz. İkinci dərəcəli qadın surətləri də əsərlərin ideya-estetik sisteminin mühüm elementləridir. Əlişir Nəvainin qadın obrazlarının Azərbaycan ədəbiyyatı ilə əlaqəli şəkildə öyrənilməsi də xüsusi maraq doğurur. Nəvai yaradıcılığı ümumtürk ədəbi-mədəni məkanının mühüm tərkib hissəsi olduğundan onun əsərlərindəki qadın obrazlarının Azərbaycan klassik ədəbiyyatındakı qadın surətləri ilə müqayisəsi ortaq poetik xüsusiyyətlərin və fərqli yaradıcılıq yanaşmalarının müəyyənləşdirilməsinə imkan verə bilər. Xüsusilə Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli və digər klassiklərin yaradıcılığında qadın obrazlarının təqdimatı ilə Nəvai yaradıcılığındakı qadın surətlərinin müqayisəsi Şərq ədəbiyyatında qadın obrazının inkişaf xüsusiyyətlərinin araşdırılması baxımından perspektivli istiqamətlərdən biridir. Əlişir Nəvainin əsərlərində qadın obrazlarının öyrənilməsi bir neçə mühüm məsələnin eyni vaxtda araşdırılmasına imkan verir. Buraya şairin estetik gözəllik anlayışı, məhəbbət konsepsiyası, humanist dünyagörüşü, insanın mənəvi kamilliyi haqqında düşüncələri, qadının ailə və cəmiyyət daxilindəki mövqeyinə münasibəti, qadın şəxsiyyətinin iradə və ağıl baxımından təqdimatı, həmçinin klassik Şərq poetikasının qadın obrazlarına yanaşması daxildir. Mövzunun aktuallığı da məhz bununla müəyyənləşir. Əlişir Nəvai irsi bu gün yalnız tarixi-ədəbi abidə kimi deyil, türk dünyasının ortaq mədəni yaddaşının mühüm hissəsi kimi öyrənilir. Onun əsərlərində ifadə olunan insanpərvərlik, mənəvi saflıq, sədaqət, ədalət və ləyaqət kimi dəyərlər müxtəlif dövrlərdə öz əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. Qadın obrazlarının bu dəyərlər sistemindəki yerinin araşdırılması Nəvai yaradıcılığının yeni aspektlərinin üzə çıxarılmasına, onun poetik irsinin daha geniş və çoxşaxəli şəkildə dərk edilməsinə şərait yaradır. Bu baxımdan məqalədə Əlişir Nəvainin müxtəlif əsərlərində yaradılmış qadın obrazlarının xarakterik xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi, onların əsərlərin ideya-bədii strukturundakı rolunun araşdırılması və bu obrazlar əsasında şairin qadına münasibətinin əsas istiqamətlərinin üzə çıxarılması qarşıya məqsəd qoyulur. Araşdırmada xüsusilə Şirin, Məhınbanu, Leyli, Dilaram və digər qadın obrazlarının bədii xüsusiyyətlərinə diqqət yetirilərək onların gözəllik, ağıl, sədaqət, iradə, mənəvi kamillik və sosial mövqe baxımından təqdimatı təhlil edilir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazları şairin bədii təfəkkürünün mühüm komponentlərindən biri kimi çıxış edir. Bu obrazlar vasitəsilə yalnız məhəbbət və gözəllik deyil, həm də insanın mənəvi dünyası, seçimləri, iradəsi, cəmiyyətlə münasibəti və mənəvi məsuliyyəti kimi məsələlər ifadə olunur. Ona görə də Nəvainin qadın obrazlarını araşdırmaq, əslində, onun insan və cəmiyyət haqqında düşüncələrinin mühüm bir istiqamətini araşdırmaq deməkdir.
Şirin obrazı: gözəllik, ağıl və iradənin vəhdəti
Əlişir Nəvainin qadın obrazları içərisində Şirin xüsusi mövqeyə malikdir. “Fərhad və Şirin” poemasında Şirin yalnız Fərhadın sevdiyi gözəl qadın kimi təqdim edilmir. O, ağlı, iradəsi, sədaqəti və mənəvi möhkəmliyi ilə seçilən mürəkkəb xarakterdir. Şirin obrazının mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun gözəlliyinin mənəvi keyfiyyətlərlə tamamlanmasıdır. Nəvai üçün həqiqi gözəllik yalnız zahiri görünüşdən ibarət deyil. İnsanın mənəvi keyfiyyətləri onun gözəlliyinin ayrılmaz hissəsidir. Bu baxımdan Şirin həm estetik idealı, həm də yüksək əxlaqi dəyərləri təcəssüm etdirən obraz kimi çıxış edir. Şirinin xarakterində sədaqət və iradə mühüm yer tutur. O, hadisələrin gedişində passiv müşahidəçi deyil, öz mövqeyi və seçimləri olan şəxsiyyət kimi görünür. Tədqiqatlarda da Şirin obrazında ağıl, vəfa və məsuliyyət kimi keyfiyyətlərin bir araya gətirildiyi qeyd edilir. Bu xüsusiyyətlər Nəvainin qadına münasibətinin yalnız romantik müstəvidə olmadığını göstərir. Şair qadının mənəvi keyfiyyətlərini insanın kamilliyinin göstəricilərindən biri kimi təqdim edir.
Məhınbanu obrazı və qadının idarəçilik qabiliyyəti
“Fərhad və Şirin” poemasında diqqəti cəlb edən digər qadın obrazı Məhınbanudur. O, yalnız Şirinin yaxın qohumu və ya əsərin hadisələrində iştirak edən köməkçi obraz deyil. Məhınbanu ağıllı, tədbirli və idarəçilik qabiliyyətinə malik şəxs kimi təqdim olunur. Bu obraz xüsusilə ona görə əhəmiyyətlidir ki, Nəvai qadını yalnız ailə və məhəbbət münasibətləri çərçivəsində göstərmir. Məhınbanu timsalında qadının sosial və siyasi məsuliyyət daşıya bilən şəxs kimi təsviri diqqəti cəlb edir. Müasir araşdırmalarda da Məhınbanu obrazı Nəvai yaradıcılığında donişməndlik, tədbirlilik və ədalət anlayışları ilə əlaqələndirilir. Məhınbanu obrazı Nəvainin qadının ictimai mövqeyinə dair təsəvvürlərinin öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Leyli obrazında sədaqət və mənəvi dözüm
Nəvainin “Leyli və Məcnun” poemasında qadın obrazının ən parlaq nümunələrindən biri Leylidir. Əsərin mərkəzində məhəbbət mövzusu dayansa da, Leyli obrazı yalnız sevən və sevilən qadın funksiyası ilə məhdudlaşmır. Leylinin xarakterində sədaqət, səbir və mənəvi dözüm əsas xüsusiyyətlər kimi meydana çıxır. O, cəmiyyətin və ailə mühitinin yaratdığı maneələr qarşısında daxili dünyasını qoruyub saxlayan obrazdır. Bu baxımdan Leylinin taleyi fərdi məhəbbətlə ictimai normalar arasındakı ziddiyyəti də əks etdirir. Nəvai Leylinin daxili dünyasını müxtəlif bədii vasitələrlə açır. Onun hissləri, iztirabları və sədaqəti məhəbbətin yalnız şəxsi duyğu deyil, həm də mənəvi dəyər kimi təqdim olunmasına imkan verir. “Leyli və Məcnun” əsərində qadın obrazlarının yalnız baş qəhrəmanla məhdudlaşmadığını da qeyd etmək lazımdır. Leylinin anası, dayəsi və rəfiqələri kimi ikinci dərəcəli qadın obrazları da süjetin inkişafında və Leylinin daxili dünyasının açılmasında iştirak edirlər. Müasir tədqiqatlarda bu obrazların Leylinin xarakterinin formalaşdırılması və emosional vəziyyətinin göstərilməsində mühüm rol oynadığı vurğulanır.
“Səb’əyi-səyyar” əsərində qadın obrazları
Nəvainin qadın obrazlarına münasibəti “Səb’əyi-səyyar” poemasında da özünü göstərir. Əsərdə müxtəlif qadın obrazlarının vasitəsilə insan xarakterinin müxtəlif tərəfləri, məhəbbət, sədaqət, ağıl və mənəvi məsuliyyət məsələləri təqdim edilir. Dilaram obrazı bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Onun xarici gözəlliyi ilə yanaşı, obrazın hadisələr sistemindəki funksiyası da əhəmiyyətlidir. Nəvai qadın obrazlarını yalnız süjetin bəzəyi kimi deyil, hadisələrin mənasını və qəhrəmanların mənəvi vəziyyətini açan vasitə kimi istifadə edir. “Səb’əyi-səyyar”dakı qadın obrazları vasitəsilə şair müxtəlif xarakter və həyat situasiyalarını təqdim edir. Bu obrazların hər biri müəyyən mənəvi keyfiyyətin və ya insan münasibətinin bədii ifadəsinə çevrilir. Nəvai yaradıcılığında gözəllik anlayışı geniş məna daşıyır. Şair qadın obrazlarının zahiri gözəlliyini təsvir etməklə yanaşı, onların daxili aləminə və mənəvi keyfiyyətlərinə də xüsusi diqqət yetirir. Şirin, Leyli və Dilaram kimi obrazların təsvirində gözəllik və mənəviyyat bir-birindən ayrılmır. Tədqiqatlarda Nəvainin qadın obrazlarında zahiri gözəlliyi insan ləyaqəti və mənəvi dəyərlərlə əlaqələndirdiyi qeyd olunur. Bu xüsusiyyət Nəvainin estetik düşüncəsinin mühüm cəhətlərindən biridir. Şair üçün gözəllik insanı yalnız valeh edən zahiri xüsusiyyət deyil, həm də yaxşılığa, saflığa və kamilliyə aparan mənəvi başlanğıcdır. Nəvainin qadın obrazlarının mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların mənəvi kamillik anlayışı ilə əlaqələndirilməsidir. Şairin yaradıcılığında məhəbbət çox zaman insanın mənəvi yüksəlişinə aparan yol kimi təqdim olunur. Bu baxımdan qadın obrazları yalnız sevginin obyekti deyil, aşiqin mənəvi dünyasının formalaşmasına təsir edən qüvvə kimi də çıxış edir. Şirin və Leyli obrazlarının timsalında məhəbbətin sədaqət, fədakarlıq, səbir və mənəvi təmizliklə əlaqələndirilməsi buna nümunədir. Nəvai yaradıcılığının təsəvvüfi məzmunu da qadın obrazlarının simvolik mənalarının genişlənməsinə səbəb olur. Məhəbbət zahiri və dünyəvi duyğudan mənəvi kamilliyə doğru inkişaf edən proses kimi təqdim edilir. Bu baxımdan qadın obrazı da həmin mənəvi yolun mühüm bədii komponentinə çevrilir. Nəvainin qadın obrazlarının mühüm cəhətlərindən biri onların sosial mühitlə münasibətidir. Şair qadınların yaşadığı sosial məhdudiyyətləri və ailə münasibətlərini də əsərlərinin süjetində əks etdirir. Xüsusilə “Leyli və Məcnun” əsərində şəxsi hisslərlə cəmiyyətin müəyyən etdiyi normalar arasındakı ziddiyyət aydın şəkildə görünür. Leylinin məhəbbəti ilə onun qarşılaşdığı sosial maneələr arasında yaranan konflikt əsərin faciəvi məzmununun əsas səbəblərindən biridir. Digər tərəfdən, Nəvai bəzi əsərlərində qadınları yalnız ailə və məhəbbət münasibətlərinin iştirakçısı kimi deyil, sosial və siyasi fəallıq göstərə bilən şəxsiyyətlər kimi də təqdim edir. “Tarixi müluki-Əcəm” və “Xəmsə” əsərlərində hökmdar qadınların, elm və sənətlə əlaqəli qadın obrazlarının təsvirinə rast gəlinməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Nəvainin yaradıcılığında insan şəxsiyyətinə verilən yüksək qiymət qadın obrazlarının təqdimatında da özünü göstərir. Şairin humanist dünyagörüşü qadının ləyaqətinin, sədaqətinin, ağlının və mənəvi gücünün bədii şəkildə ön plana çəkilməsinə imkan verir. Bu baxımdan Nəvai yaradıcılığında qadın obrazları müəyyən bir tipə sığmır. Onların arasında sevgili, ana, hökmdar, məsləhətçi, dost və mənəvi dayaq funksiyasını daşıyan müxtəlif xarakterlər vardır. Bu rəngarənglik şairin qadın dünyasına münasibətinin çoxşaxəli olduğunu göstərir. Nəvai obrazlarını müasir sosial və gender anlayışlarını birbaşa XV əsrə tətbiq etməklə deyil, ilk növbədə həmin dövrün ədəbi və ictimai-mədəni konteksti daxilində qiymətləndirmək daha doğrudur. Müasir tədqiqatlarda da Nəvainin qadın obrazları həm ənənəvi klassik ədəbiyyat kontekstində, həm də müasir gender yanaşmaları baxımından araşdırılır. 1. Şirin obrazı: gözəllik, iradə və mənəvi kamilliyin vəhdəti Əlişir Nəvainin qadın obrazları içərisində Şirin xüsusi və mühüm mövqeyə malikdir. “Farhod və Şirin” poemasında Şirin yalnız əsərin sevgi xəttini təşkil edən qadın obrazı deyil, həm də ağıl, iradə, sədaqət, mənəvi təmizlik və sosial məsuliyyət kimi keyfiyyətləri özündə birləşdirən müstəqil bədii şəxsiyyətdir. Nəvai Şirin obrazını yaradarkən qadının yalnız zahiri gözəlliyini təsvir etməklə kifayətlənmir, onun daxili aləmini, düşüncə tərzini, hadisələrə münasibətini və mənəvi seçimlərini də ön plana çəkir. Bu baxımdan Şirin obrazı şairin qadın haqqında estetik və etik təsəvvürlərinin ümumiləşmiş ifadəsi kimi qəbul edilə bilər. Şirinin xarakterində ilk diqqəti cəlb edən cəhətlərdən biri onun yüksək iradəsidir. O, hadisələrin passiv iştirakçısı deyil. Farhodla münasibətində öz hisslərini dərk edən, onları qoruyan və sevginin məsuliyyətini daşıyan bir şəxs kimi çıxış edir. Onun sevgisi təsadüfi hiss və zahiri cazibə üzərində qurulmur. Şirin üçün məhəbbət sədaqət, etibar və mənəvi yaxınlıq tələb edən ciddi bir dəyərdir. Nəvai Şirinin xarici gözəlliyini yüksək poetik təsvirlərlə təqdim etsə də, onun əsl dəyərini daxili keyfiyyətləri müəyyənləşdirir. Bu xüsusiyyət Nəvai yaradıcılığında gözəllik anlayışının ikili xarakter daşıdığını göstərir: zahiri gözəllik insanı ilk baxışda cəlb edir, lakin mənəvi gözəllik həmin insanın həqiqi dəyərini müəyyənləşdirir. Şirin məhz bu iki keyfiyyətin vəhdəti kimi təqdim olunur. Müasir tədqiqatlarda da Şirin və Məhınbanu obrazlarının həm zahiri, həm də daxili gözəllik aspektindən araşdırıldığı görülür. Şirinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də onun ləyaqət hissidir. O, öz taleyini yalnız başqalarının qərarlarına həvalə edən bir obraz deyil. Onun davranışlarında şəxsi seçim və iradə mühüm yer tutur. Bu xüsusiyyət Nəvainin qadını mənəvi baxımdan tamhüquqlu insan kimi təsəvvür etdiyini göstərən mühüm bədii göstəricilərdən biridir. Şirin obrazının digər mühüm cəhəti onun sədaqətidir. Farhodun faciəli taleyi Şirinin daxili dünyasına da təsir edir. O, sevginin yalnız xoşbəxtlik gətirən tərəfini deyil, onun ağrı, ayrılıq və sınaqla bağlı tərəflərini də yaşayır. Beləliklə, Nəvai məhəbbəti sadəcə romantik münasibət kimi deyil, insanın mənəvi dözümünü sınayan bir hadisə kimi təqdim edir. Şirinin Farhoda münasibəti əsərin humanist ideyasını gücləndirir. Farhodun zəhmətkeşliyi, sənətə və elmə bağlılığı, insanlara fayda vermək istəyi onun Şirin qarşısındakı mənəvi üstünlüklərini müəyyənləşdirir. Şirin də məhz bu keyfiyyətləri ilə seçilən bir insanı sevir. Nəvai sevgini zahiri gözəllikdən daha yüksək mənəvi dəyərlərlə əlaqələndirir. Şirin obrazının digər bir əhəmiyyətli tərəfi onun sosial mühitdəki mövqeyidir. O, yalnız şəxsi sevgisi ilə deyil, ətrafındakı insanların taleyi və ölkənin vəziyyəti ilə də əlaqələndirilir. Bu baxımdan Şirin obrazı qadının ailə və məhəbbət çərçivəsindən kənarda düşünülməsinin mümkünlüyünü göstərir. Nəvainin Şirin obrazı üzərində apardığı bədii iş nəticəsində qadın gözəlliyi ilə insan kamilliyi arasında əlaqə yaradılır. Şirin gözəldir, lakin onun gözəlliyinin əsas mahiyyəti yalnız simasında deyil, xarakterində, sədaqətində, iradəsində və mənəvi təmizliyindədir. Buna görə də Şirin Nəvai yaradıcılığında qadın idealının ən dolğun nümunələrindən biri kimi meydana çıxır. “Farhod və Şirin” poemasında Məhınbanu obrazı qadın obrazlarının sosial və siyasi məzmununu daha aydın göstərən nümunələrdəndir. Şirin daha çox sevgi, sədaqət və şəxsi iradə ilə bağlı qadın idealını təmsil edirsə, Məhınbanu idarəçilik, müdriklik, ədalət və himayədarlıq keyfiyyətlərini özündə birləşdirir.
Məhınbanunun obrazını əhəmiyyətli edən əsas xüsusiyyət onun hakim mövqedə təqdim edilməsidir. O, yalnız Şirinin yaxın adamı və ya himayəçisi deyil, eyni zamanda ictimai məsuliyyət daşıyan şəxsdir. Bu xüsusiyyət Nəvainin qadın anlayışının yalnız məhəbbət və ailə münasibətləri ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Məhınbanu obrazında ana qayğısı ilə hökmdar məsuliyyəti birləşir. O, Şirinin taleyinə biganə qalmır, onun xoşbəxtliyini düşünür və şəxsi hisslərinə hörmətlə yanaşır. Bununla yanaşı, onun xarakterində dövlət idarəçiliyinə xas olan uzaqgörənlik və məsuliyyət də müşahidə olunur. Bu baxımdan Məhınbanu obrazı qadın hakimliyinin və qadın müdrikliyinin bədii ifadəsidir. Məhınbanu Şirinin həyatında mənəvi dayaqlardan biri kimi çıxış edir. Onun münasibəti göstərir ki, qadınlar arasında həmrəylik və qarşılıqlı dəstək də Nəvainin qadın obrazlarının mühüm cəhətlərindən biridir. Şirin öz sevgisi ilə mübarizə apararkən Məhınbanu onun yanında dayanır və hadisələrə anlayışla yanaşır. Müasir araşdırmalarda Məhınbanu “ədalətli hökmdar”, el-obanın qayğısını çəkən və elmə-mədəniyyətə dəyər verən obraz kimi şərh olunur. Bu xüsusiyyət onun obrazının yalnız “ana” və ya “qadın hökmdar” çərçivəsində deyil, mənəvi-ictimai ideal səviyyəsində qiymətləndirilməsinə imkan verir. Məhınbanunun obrazında qadının idarəçilik qabiliyyəti ilə mərhəmət hissi arasında qarşıdurma yoxdur. Əksinə, Nəvai bu iki xüsusiyyəti bir-birini tamamlayan keyfiyyətlər kimi təqdim edir. O, güclü hakim olmaqla yanaşı, insan taleyinə həssas yanaşan şəxsdir. Bu baxımdan Məhınbanu obrazı Nəvainin qadına münasibətinin ən mühüm istiqamətlərindən birini nümayiş etdirir: qadın yalnız gözəllik və məhəbbət obyekti deyil, həm də qərar qəbul edən, idarə edən, himayə edən və mənəvi istiqamət verən şəxs ola bilər. “Leyli və Məcnun” poemasında Leyli obrazı Şirinlə müəyyən ümumi xüsusiyyətlərə malik olsa da, özünəməxsus psixoloji xarakteri ilə fərqlənir. Leyli məhəbbət hissini dərin yaşayan, lakin bu hissin yaratdığı sosial və ailə maneələri ilə mübarizə aparan qadındır. Leyli obrazının əsas xüsusiyyətlərindən biri onun sədaqətidir. O, Məcnuna olan sevgisindən dönmür. Lakin onun məhəbbəti açıq və sərbəst şəkildə ifadə oluna bilmir. Burada Nəvai qadın taleyinin ictimai məhdudiyyətlərlə qarşılaşmasını da göstərir. Leylinin faciəsi yalnız iki gəncin qovuşa bilməməsi ilə məhdudlaşmır. Onun faciəsinin arxasında fərdi istəklə ictimai qaydaların toqquşması dayanır. Leyli öz hisslərini dərk edir, lakin cəmiyyətin və ailənin müəyyən etdiyi çərçivələr daxilində hərəkət etmək məcburiyyətində qalır. Bu mənada onun daxili dünyasında daim sevgi ilə vəzifə, arzu ilə məcburiyyət arasında mübarizə gedir. Nəvai Leylini sadəcə Məcnunun sevgilisinin obrazı kimi təqdim etmir. O, onun daxili dünyasına da diqqət yetirir. Leylinin hissləri, qorxuları, səbr və iztirabları onun obrazını psixoloji baxımdan zənginləşdirir. Müasir tədqiqatlarda da Nəvainin “Leyli və Məcnun” əsərində qadın obrazlarının yalnız baş qəhrəmanla məhdudlaşmadığı, dayə, kənizlər, Navfalın qızı kimi ikinci dərəcəli qadın obrazlarının da süjetin inkişafında müəyyən funksiyaya malik olduğu göstərilir. Bu fakt Leyli obrazının ətrafında qadın dünyasının daha geniş bədii sistem kimi qurulduğunu göstərir. Leylinin ən mühüm keyfiyyətlərindən biri səbirdir. O, sevgisinin yaratdığı ağrıya dözür. Lakin bu səbir zəiflik kimi başa düşülməməlidir. Əksinə, onun səbrində daxili güc vardır. O, hadisələrin bütün ağırlığını öz daxilində daşıyır və məhəbbətinə sadiq qalır. Leyli obrazının faciəli sonluğu Nəvainin məhəbbət anlayışında dünyəvi sevgidən mənəvi məhəbbətə keçid ideyasını da gücləndirir. Məcnun və Leylinin sevgisi adi sosial münasibətlər çərçivəsinə sığmayan, insanın daxili dünyasını dəyişdirən bir qüvvəyə çevrilir. Leyli obrazında qadının mənəvi dözümlülüyü, sədaqəti, səbr və daxili iradəsi ön plana çəkilir. O, Nəvai yaradıcılığında sevginin əzabını yaşayan, lakin bu əzab qarşısında mənəvi dəyərini itirməyən qadın obrazıdır. “Sab’ai-səyyar” poemasında Dilaram obrazı Nəvainin qadın haqqında təsəvvürlərinin başqa bir istiqamətini göstərir. Dilaramın obrazında gözəllik, sənət, zövq və müstəqil fikir bir-birini tamamlayır. Dilaram ənənəvi şəkildə gözəl qadın obrazı kimi təqdim edilsə də, onun bədii funksiyası bununla məhdudlaşmır. O, Bahromun xarakterinin və davranışlarının üzə çıxmasına təsir göstərən mühüm obrazdır. Dilaramın Bahromla münasibətləri hökmdarın xarakterindəki ziddiyyətləri göstərmək üçün mühüm vasitəyə çevrilir. Dilaramın sənətlə bağlılığı onun obrazını daha da fərdiləşdirir. O, musiqi və ifa sənəti ilə əlaqələndirilən, həssas və zövqlü qadın kimi təqdim edilir. Tədqiqatlarda da Dilaramın “Sab’ai-səyyar”da xuşsəsli müğənni, musiqiçi və həssas qəlb sahibi kimi təsvir edildiyi qeyd olunur. Dilaramın ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun Bahroma münasibətində öz mövqeyini qorumasıdır. O, yalnız hökmdarın iradəsinə tabe olan passiv qadın kimi çıxış etmir. Onun davranışlarında şəxsi ləyaqət və müstəqil münasibət hiss olunur. Bu xüsusiyyət Dilaramı Şirin və Leyli obrazlarından fərqləndirir. Şirin daha çox sədaqət və iradə, Leyli səbir və mənəvi dözüm, Dilaram isə müstəqil mövqe və sənət duyğusu ilə seçilir. Bununla belə, onların hamısını birləşdirən ümumi cəhət qadının daxili dəyərinin zahiri gözəllikdən üstün tutulmasıdır. Dilaram obrazının Bahromun mənəvi inkişafındakı rolu da xüsusi diqqət tələb edir. Bahromun qadına və həyata münasibəti onun hakimlik davranışları ilə birlikdə təqdim edilir. Dilaram isə onun həyatında sadəcə sevgi obyekti deyil, müəyyən mənada onun davranışlarını qiymətləndirməyə və dəyişməyə imkan verən mənəvi güzgü funksiyasını yerinə yetirir. Bu baxımdan Dilaram obrazı Nəvainin qadını kişinin mənəvi dünyasına təsir göstərən fəal qüvvə kimi təsəvvür etdiyini nümayiş etdirir.
Rövşənək və digər qadın obrazları: qadın dünyasının müxtəlifliyi
Nəvainin “Xamsə”sində qadın obrazları yalnız Şirin, Leyli, Məhınbanu və Dilaramla məhdudlaşmır. Poemalarda müxtəlif epizodlarda meydana çıxan qadın obrazları ümumi qadın obrazlar sistemini zənginləşdirir. Bu obrazların hər biri əsas hadisələrin inkişafında müxtəlif funksiyalar daşıyır. Rövşənək obrazı da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. O, Nəvai yaradıcılığında qadının sədaqət, ailə dəyərləri və mənəvi bağlılıq xüsusiyyətlərini ifadə edən obrazlar sırasında nəzərdən keçirilə bilər. Onun obrazında qadının şəxsi taleyi ilə mənəvi dəyərlər arasında əlaqə yaradılır. “Leyli və Məcnun” poemasında Leylinin dayəsi və kənizləri kimi ikinci dərəcəli qadın obrazları da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onlar əsas qəhrəmanların hisslərini və hadisələrin gedişini tamamlayan funksiyaya malikdirlər. Tədqiqatlara əsasən, bu obrazlar yalnız dekorativ xarakter daşımır, həm də süjetin inkişafında və baş qəhrəmanların emosional vəziyyətlərinin açılmasında iştirak edirlər. Belə obrazların mövcudluğu Nəvainin qadın dünyasını yalnız bir-iki ideal obrazla məhdudlaşdırmadığını göstərir. Əksinə, müxtəlif sosial mövqelərə, xarakterlərə və funksiyalara malik qadınlar əsərlərin bədii strukturuna daxil edilir. Bu baxımdan Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının daxili müxtəlifliyi diqqət çəkir. Bəziləri hökmdar və idarəçi, bəziləri sevgili, bəziləri ana, bəziləri sənətkar, bəziləri isə hadisələrin gedişinə təsir edən köməkçi obraz kimi çıxış edir. Nəvai qadın obrazlarını təsvir edərkən ənənəvi Şərq poetikasının gözəllik anlayışından geniş istifadə edir. Göz, qaş, saç, dodaq, üz, boy və digər zahiri xüsusiyyətlər poetik obrazlarla təqdim edilir. Lakin bu zahiri gözəllik təsvirləri əsərlərin əsas məqsədi deyil. Nəvai üçün insanın həqiqi gözəlliyi onun mənəvi keyfiyyətləri ilə tamamlanır. Şirin gözəldir, lakin onun gözəlliyi sədaqəti və iradəsi ilə daha yüksək məna qazanır. Leyli gözəldir, lakin onun obrazını əsaslandıran cəhət yalnız gözəllik deyil, məhəbbətə sadiqliyi və mənəvi dözümüdür. Dilaram gözəllik və sənətlə seçilir, Məhınbanu isə ağıl və müdrikliklə fərqlənir. Nəvai qadın gözəlliyini yalnız estetik kateqoriya kimi deyil, etik və mənəvi kateqoriya kimi də təqdim edir. Zahiri gözəlliklə daxili gözəllik arasındakı vəhdət onun qadın idealının əsas prinsiplərindən biridir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onların müəyyən hallarda müstəqil düşüncə nümayiş etdirməsidir. Şirin öz taleyi haqqında düşünür, Məhınbanu qərarlar qəbul edir, Leyli öz hisslərini dərk edir, Dilaram isə münasibətlərdə öz mövqeyini qoruyur. Bu obrazların hər birində qadının yalnız emosional varlıq kimi deyil, düşünən və seçim edən insan kimi təqdim edilməsi müşahidə olunur. Bu xüsusiyyət Nəvainin humanist dünyagörüşü ilə əlaqələndirilə bilər. Müasir araşdırmalarda da Nəvai əsərlərində Şirin, Leyli, Dilaram və Məhınbanu kimi qadınların yalnız gözəllik timsalı deyil, ağıl, sədaqət və müstəqil fikir sahibi obrazlar kimi təqdim olunduğu vurğulanır. Bununla belə, bu obrazları müasir gender anlayışlarını olduğu kimi keçmiş dövrə tətbiq etməklə izah etmək metodoloji baxımdan ehtiyat tələb edir. Nəvainin əsərləri XV əsrin ictimai-mədəni və ədəbi mühitində yaranmışdır. Buna görə də qadın obrazlarının dəyərləndirilməsi həmin dövrün ədəbi ənənələri, dini-fəlsəfi düşüncəsi və saray mədəniyyəti nəzərə alınmaqla aparılmalıdır. Nəvai yaradıcılığında insanın mənəvi dəyəri onun sosial mənşəyindən və zahiri xüsusiyyətlərindən üstün tutulur. Bu humanist baxış qadın obrazlarının yaradılmasında da özünü göstərir. Şirin, Leyli, Məhınbanu və Dilaram müxtəlif xarakterlərə malik olsalar da, onların hamısında insan ləyaqətinə, sədaqətə, sevgiyə və mənəvi dəyərlərə münasibət mühüm yer tutur. Bu obrazlar vasitəsilə Nəvai insan həyatının əsas problemlərini — sevgi, ayrılıq, sədaqət, seçim, məsuliyyət və mənəvi kamillik məsələlərini araşdırır. Nəvainin “Xamsə”də ənənəvi obrazları yeni fəlsəfi və humanist məzmunla yenidən işləməsi haqqında müasir tədqiqatlarda da fikirlər mövcuddur. Bu baxımdan qadın obrazlarının da yalnız əvvəlki ədəbi ənənənin təkrarı olmadığı, Nəvainin öz estetik və fəlsəfi dünyagörüşü əsasında yenidən formalaşdırıldığı görünür. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının xarakteri çox zaman kişi obrazlarının mənəvi xüsusiyyətlərinin üzə çıxarılması ilə də əlaqələndirilir. Farhodun Şirinə münasibəti onun sədaqətini, zəhmətsevərliyini və fədakarlığını göstərir. Məcnunun Leyliyə sevgisi onun dünyəvi məhəbbətdən mənəvi eşqə doğru dəyişməsini nümayiş etdirir. Bahromun Dilaramla münasibəti isə hökmdarın xarakterindəki ziddiyyətləri üzə çıxarır. Bu baxımdan qadın obrazları əsərlərdə yalnız müstəqil bədii vahid deyil, həm də kişi obrazlarının mənəvi dünyasını açan vasitədir. Lakin onların funksiyasını yalnız kişi qəhrəmanın inkişafına xidmət edən vasitə kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Şirin, Leyli və Dilaramın öz daxili dünyaları, hissləri və seçimləri də vardır.
Beləliklə, Nəvai yaradıcılığında kişi və qadın obrazları qarşılıqlı şəkildə bir-birinin xarakterini açır və əsərlərin əsas ideyasının formalaşmasına xidmət edir. Nəvainin qadın obrazlarını ümumiləşdirərkən bir neçə əsas xüsusiyyət diqqəti cəlb edir: gözəllik, sədaqət, ağıl, iradə, mənəvi təmizlik, sənətə bağlılıq, ailəyə və cəmiyyətə məsuliyyət. Lakin bu xüsusiyyətlər bütün qadın obrazlarında eyni şəkildə təzahür etmir. Şirin daha çox iradə və sədaqət, Məhınbanu müdriklik və idarəçilik, Leyli səbir və mənəvi dözüm, Dilaram isə sənət, gözəllik və müstəqil mövqe ilə seçilir. Bu müxtəliflik Nəvainin qadın idealını tək bir modelə salmadığını göstərir. Əksinə, şair müxtəlif xarakterlər vasitəsilə qadın şəxsiyyətinin müxtəlif tərəflərini nümayiş etdirir. Bu mənada Nəvai yaradıcılığındakı qadın obrazları vahid və monoton tip deyil, müxtəlif mənəvi və sosial keyfiyyətləri özündə birləşdirən zəngin obrazlar sistemidir. Nəvai əsərlərində məhəbbət çox zaman insanın mənəvi kamilliyinə aparan yol kimi təqdim edilir. Bu baxımdan qadın obrazları həmin mənəvi yolun mühüm elementinə çevrilirlər. Şirin Farhodun mənəvi dünyasında sevginin və sədaqətin simvoludur. Leyli Məcnunun eşqinin mərkəzində dayanaraq onun mənəvi transformasiyasını şərtləndirir. Dilaram Bahromun xarakterindəki ziddiyyətlərin üzə çıxmasına səbəb olur. Məhınbanu isə ağıl, ədalət və himayədarlıq xüsusiyyətlərini təcəssüm etdirir. Nəvainin qadına münasibətini ümumiləşdirərkən onun qadın obrazlarına üç əsas istiqamətdə yanaşdığı qənaətinə gəlmək mümkündür. Birincisi, qadın estetik gözəlliyin daşıyıcısıdır. Lakin bu gözəllik yalnız zahiri xüsusiyyətlərlə məhdudlaşmır. İkincisi, qadın mənəvi keyfiyyətlərin daşıyıcısıdır. Sədaqət, mərhəmət, səbir, iradə, ağıl və ləyaqət qadın obrazlarının əsas xarakter göstəriciləridir. Üçüncüsü, qadın sosial və mənəvi münasibətlərdə fəal rol oynaya bilən şəxsdir. Məhınbanunun hakim, Şirinin müstəqil iradəli qadın, Dilaramın sənət və şəxsi mövqe sahibi obraz kimi təqdim olunması bu istiqaməti aydın göstərir. Nəvainin qadın obrazları üzərində apardığı bədii müşahidələr onun humanist dünyagörüşünün mühüm hissəsini təşkil edir. Bu obrazlar vasitəsilə şair sevginin, sədaqətin, mənəvi təmizliyin və insan ləyaqətinin əhəmiyyətini ön plana çəkir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazları yalnız poetik gözəlliyin elementi deyil, əsərlərin ideya-bədii sistemini formalaşdıran mühüm qüvvədir. Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram və digər qadın obrazları vasitəsilə şair qadının həm fərdi, həm mənəvi, həm də sosial varlığının müxtəlif tərəflərini göstərir. Onların hər biri Nəvainin insan və həyat haqqında fəlsəfi düşüncəsinin müəyyən istiqamətini ifadə edir. Əlişir Nəvainin yaradıcılığında qadın obrazları şairin humanist və estetik dünyagörüşünün mühüm göstəricilərindən biridir. Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram, Rövşənək və digər qadın obrazları vasitəsilə Nəvai qadının yalnız zahiri gözəlliyini deyil, onun ağlını, iradəsini, sədaqətini, mənəvi təmizliyini və sosial məsuliyyətini də ön plana çəkmişdir. Şirin obrazında gözəllik, ağıl, sədaqət və iradə; Leyli obrazında səbir, məhəbbət və mənəvi dözüm; Məhınbanu obrazında isə müdriklik, tədbirlilik və idarəçilik xüsusiyyətləri birləşir. Bu obrazlar Nəvainin qadına münasibətinin yalnız məhəbbət poetikası ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Nəvai üçün qadın obrazı həm estetik gözəlliyin, həm mənəvi kamilliyin, həm də insan ləyaqətinin ifadə vasitəsidir. Onun əsərlərində qadınların müxtəlif sosial və mənəvi funksiyalarda təqdim olunması şairin insan şəxsiyyətinə verdiyi yüksək dəyərin göstəricisidir. Əlişir Nəvainin qadın obrazları yalnız klassik Şərq ədəbiyyatının poetik ənənələrinin davamı kimi deyil, həm də insanın mənəvi aləmi, məhəbbət, sədaqət, ağıl və ləyaqət haqqında düşüncələrin bədii ifadəsi kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu obrazların öyrənilməsi Nəvai yaradıcılığının estetik xüsusiyyətləri ilə yanaşı, onun humanist dünyagörüşünün daha dərindən dərk edilməsinə imkan verir. Əlişir Nəvai yaradıcılığı türk dünyasının klassik ədəbi-fəlsəfi düşüncəsinin ən mühüm mərhələlərindən birini təşkil edir. Onun çoxşaxəli yaradıcılıq irsində insan, insanın mənəvi aləmi, məhəbbət, ədalət, sədaqət, xeyirxahlıq, elm, sənət və mənəvi kamillik kimi məsələlər xüsusi yer tutur. Bu baxımdan Nəvainin əsərlərində qadın obrazlarının araşdırılması şairin yalnız estetik görüşlərinin deyil, eyni zamanda insan və cəmiyyət haqqında düşüncələrinin daha dərindən anlaşılması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Aparılan təhlillər göstərir ki, Nəvainin qadın obrazları onun bədii dünyasında təsadüfi və ikinci dərəcəli elementlər deyil, əsərlərin ideya-məzmun və fəlsəfi istiqamətinin formalaşmasında mühüm rol oynayan obrazlar sistemidir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların müxtəlifliyi və çoxplanlılığıdır. Şair qadını yalnız gözəllik və məhəbbət obyekti kimi təqdim etmir. Onun yaratdığı qadın obrazlarında gözəlliklə yanaşı, ağıl, iradə, sədaqət, səbir, mənəvi təmizlik, müdriklik, ləyaqət, sənətə bağlılıq və sosial məsuliyyət kimi keyfiyyətlər də ön plana çıxarılır. Bu xüsusiyyətlər qadın obrazlarının bədii funksiyasını genişləndirir və onların əsərlərin ümumi ideya sistemində daha fəal mövqeyə malik olmasına imkan yaradır. Tədqiqat zamanı təhlil olunan Şirin obrazı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şirin Nəvainin qadın idealının əsas xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən mürəkkəb və çoxcəhətli obrazlardan biridir. Onun xarici gözəlliyi poetik təsvirlərin mühüm hissəsini təşkil etsə də, obrazın əsas mahiyyəti yalnız gözəlliklə müəyyənləşmir. Şirinin iradəsi, sədaqəti, mənəvi təmizliyi və öz hisslərinə münasibətdə məsuliyyətli mövqeyi onun şəxsiyyətini müəyyən edən əsas cəhətlərdir. Bu xüsusiyyətlər göstərir ki, Nəvai üçün qadının həqiqi dəyəri yalnız onun zahiri görünüşündə deyil, daxili aləmində və mənəvi keyfiyyətlərindədir. Şirin obrazının təhlili eyni zamanda Nəvainin məhəbbət anlayışını da aydınlaşdırır. Şair məhəbbəti sadə və ötəri hiss kimi deyil, insanın mənəvi dünyasını dəyişdirən, onu fədakarlığa, sədaqətə və mənəvi kamilliyə sövq edən qüvvə kimi təqdim edir. Şirinin Farhoda münasibəti də bu baxımdan yalnız romantik sevgi çərçivəsində qalmır. Bu münasibət sədaqət, etibar, fədakarlıq və mənəvi bağlılıq kimi daha yüksək dəyərlərlə əlaqələndirilir. Beləliklə, Şirin obrazı vasitəsilə qadının sevən tərəf olmaqla yanaşı, mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı kimi də təqdim edildiyi görünür. Məhınbanu obrazı isə Nəvainin qadına münasibətində başqa bir istiqaməti nümayiş etdirir. Bu obraz qadının yalnız ailə və məhəbbət münasibətlərində deyil, sosial və idarəçilik mühitində də mühüm mövqeyə malik ola biləcəyini göstərir. Məhınbanunun müdrikliyi, məsuliyyəti, ədalət anlayışı və himayədarlığı onun xarakterinin əsas xüsusiyyətlərini təşkil edir. Onun obrazında ana qayğısı ilə ictimai məsuliyyət birləşir. Bu cəhət xüsusilə diqqətəlayiqdir, çünki qadın obrazının bədii funksiyası şəxsi münasibətlərdən çıxaraq ictimai məzmun qazanır. Məhınbanu obrazının təhlili göstərir ki, Nəvai qadını müəyyən hallarda qərar qəbul edən, məsuliyyət daşıyan və ətrafındakı insanların taleyinə təsir edən şəxs kimi təsəvvür edir. Bu obraz qadının müdrikliyini və sosial fəallığını vurğulayan nümunələrdən biridir. Eyni zamanda Məhınbanu ilə Şirin arasındakı münasibət qadınlar arasında mənəvi bağlılıq, qayğı və qarşılıqlı dəstək məsələsini də ön plana çıxarır. Beləliklə, Məhınbanu obrazı Nəvainin qadın obrazları sistemində müdriklik və sosial məsuliyyət istiqamətini təmsil edir. “Leyli və Məcnun” poemasında yaradılan Leyli obrazı isə qadın taleyinin başqa bir aspektini üzə çıxarır. Leyli sevgisi, sədaqəti, səbr və mənəvi dözümlülüyü ilə seçilir. Onun faciəsi yalnız iki gəncin qovuşa bilməməsi ilə bağlı şəxsi hadisə deyil. Bu faciənin arxasında fərdi hisslərlə sosial normalar, şəxsi seçimlərlə ictimai gözləntilər arasındakı ziddiyyət dayanır. Leyli öz hisslərini dərk edən və məhəbbətinə sadiq qalan qadın kimi təqdim edilir. Leyli obrazının əsas xüsusiyyətlərindən biri onun daxili dünyasının mürəkkəbliyidir. O, sevən, gözləyən, iztirab çəkən və qərarların nəticəsini yaşayan insandır. Bu baxımdan onun obrazı yalnız Məcnunun sevgisinin obyekti kimi deyil, öz daxili hissləri və mənəvi dünyası olan müstəqil bədii şəxsiyyət kimi də nəzərdən keçirilə bilər. Leylinin yaşadığı mənəvi sarsıntılar məhəbbətin insan həyatında nə qədər dərin iz buraxa biləcəyini göstərir. Leyli ilə Şirin arasında müəyyən paralellər aparmaq mümkündür. Hər iki obraz sevgi və sədaqətlə əlaqələndirilir. Lakin onların taleləri və xarakterlərinin təqdim olunma üsulu eyni deyil. Şirində iradə və fəallıq daha qabarıq görünürsə, Leyli obrazında səbir, daxili iztirab və mənəvi dözüm daha çox ön plana çıxır. Bu fərq Nəvainin qadın obrazlarını vahid model əsasında deyil, müxtəlif xarakter və talelər əsasında yaratdığını göstərir. Dilaram obrazı isə Nəvainin qadın idealının sənət və müstəqil mövqe ilə bağlı tərəflərini nümayiş etdirir. “Sab’ai-səyyar” poemasında Dilaram yalnız gözəl qadın deyil, həm də sənət duyumu və şəxsi ləyaqəti ilə fərqlənən obrazdır. Onun musiqi və sənətlə əlaqəsi qadın obrazının estetik funksiyasını genişləndirir. Dilaram vasitəsilə gözəllik, sənət və mənəvi təsir arasında əlaqə yaradılır. Dilaram obrazının əhəmiyyətli cəhətlərindən biri də onun Bahromun xarakterinin açılmasında oynadığı roldur. Onların münasibətləri vasitəsilə hökmdarın davranışları, hissləri və xarakterindəki ziddiyyətlər üzə çıxır. Beləliklə, Dilaram yalnız hadisələrin iştirakçısı deyil, həm də digər obrazların daxili dünyasını açmağa xidmət edən mühüm bədii vasitədir. Bu baxımdan qadın obrazının kişi qəhrəmanın xarakterinin formalaşmasına və açılmasına təsiri Nəvainin poetik sistemində mühüm yer tutur. Rövşənək və digər ikinci dərəcəli qadın obrazlarının təhlili isə Nəvainin qadın dünyasını yalnız əsas qəhrəmanlarla məhdudlaşdırmadığını göstərir. Əsərlərdə müxtəlif sosial mövqelərə və fərqli xarakter xüsusiyyətlərinə malik qadınlar iştirak edir. Onların bəziləri hadisələrin inkişafına təsir göstərir, bəziləri əsas qəhrəmanların emosional vəziyyətini tamamlayır, bəziləri isə müəyyən mənəvi dəyərlərin ifadəçisi kimi çıxış edir. Bu obrazların mövcudluğu Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının sistemli və çoxqatlı xarakter daşıdığını göstərir. Aparılan araşdırma nəticəsində belə bir mühüm məqam üzə çıxır ki, Nəvai qadın gözəlliyi ilə mənəvi gözəllik arasında qarşılıqlı əlaqə yaradır. Klassik Şərq poeziyasına xas olan zahiri gözəllik təsvirləri onun əsərlərində geniş yer tutsa da, insanın həqiqi dəyəri yalnız zahiri görünüşlə müəyyənləşdirilmir. Gözəllik ağıl, sədaqət, mərhəmət, mənəvi təmizlik və ləyaqətlə tamamlandıqda daha yüksək bədii və fəlsəfi məna qazanır. Bu baxımdan Nəvainin qadın obrazlarını iki əsas səviyyədə nəzərdən keçirmək mümkündür: estetik və etik-mənəvi səviyyə. Estetik səviyyədə qadın gözəlliyin, zərifliyin və harmoniyanın təcəssümü kimi təqdim edilir. Etik-mənəvi səviyyədə isə qadın sədaqət, iradə, müdriklik, səbir, mərhəmət və ləyaqətin daşıyıcısına çevrilir. Bu iki səviyyənin bir-biri ilə əlaqələndirilməsi Nəvainin qadın obrazlarının bədii bütövlüyünü təmin edir. Nəvainin qadın obrazlarında diqqəti cəlb edən başqa bir xüsusiyyət onların insanın mənəvi inkişafına təsir göstərməsidir. Şirin Farhodun, Leyli Məcnunun, Dilaram isə Bahromun obrazının açılmasında mühüm rol oynayır. Burada qadın yalnız hadisələrin passiv iştirakçısı deyil, kişi qəhrəmanın mənəvi dünyasına təsir edən qüvvə kimi çıxış edir. Bu münasibət sistemi vasitəsilə məhəbbətin insan xarakterini dəyişdirən və onun daxili dünyasını üzə çıxaran gücü göstərilir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının başqa bir mühüm funksiyası insanın mənəvi kamilliyi ilə bağlıdır. Şair üçün məhəbbət çox zaman insanın öz mənliyindən uzaqlaşaraq daha yüksək mənəvi dəyərlərə yönəlməsinin vasitəsinə çevrilir. Bu prosesdə qadın obrazları mühüm simvolik və fəlsəfi məna daşıyır. Onlar sevginin, sədaqətin və mənəvi axtarışın mərkəzində dayanırlar. Nəvainin qadın obrazlarını yalnız müasir anlayış və terminlərlə izah etmək düzgün metodoloji yanaşma olmazdı. Bu obrazlar XV əsr Şərqinin sosial, mədəni, dini və ədəbi mühiti daxilində formalaşmışdır. Ona görə də onların təhlilində həm klassik Şərq poetikasının ənənələri, həm də Nəvainin öz humanist-fəlsəfi dünyagörüşü nəzərə alınmalıdır. Bu yanaşma obrazların tarixi və bədii mahiyyətinin daha obyektiv şəkildə dərk edilməsinə imkan verir. Nəvai yaradıcılığının qadın obrazları həmçinin onun humanizm ideyasının mühüm ifadə vasitələrindən biridir. Şair insanı mənəvi dəyərləri, əxlaqi keyfiyyətləri və insanlara münasibəti ilə qiymətləndirir. Qadın obrazlarında da eyni prinsip müşahidə olunur. Onların dəyəri yalnız sosial mövqeləri və ya zahiri gözəllikləri ilə deyil, xarakterləri, mənəvi seçimləri və insan münasibətlərində nümayiş etdirdikləri keyfiyyətlərlə müəyyənləşir. Nəvai yaradıcılığında qadın obrazlarının müxtəlifliyi onun bədii təfəkkürünün genişliyini də göstərir. Şirin — iradə və sədaqət, Məhınbanu — müdriklik və idarəçilik, Leyli — səbir və mənəvi dözüm, Dilaram — sənət və şəxsi ləyaqət kimi fərqli keyfiyyətlərin daşıyıcısıdır. Digər qadın obrazları isə bu mənzərəni tamamlayaraq qadın dünyasının müxtəlif sosial və mənəvi çalarlarını üzə çıxarır. Bu obrazların müqayisəli təhlili göstərir ki, Nəvai qadın şəxsiyyətini yalnız bir xüsusiyyətlə müəyyənləşdirmir. Onun üçün qadın həm sevən, həm düşünən, həm qərar verən, həm də mənəvi təsir göstərən varlıqdır. Bu çoxcəhətlilik Nəvainin qadın obrazlarının bədii dəyərini artırır və onları klassik türk ədəbiyyatında xüsusi mövqeyə çıxarır. Nəvainin qadın obrazları Azərbaycan və ümumən türk ədəbiyyatının digər böyük nümayəndələrinin yaradıcılığı ilə müqayisə üçün də geniş imkan yaradır. Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sindəki qadın obrazları ilə Nəvainin qadın qəhrəmanları arasında müəyyən tipoloji yaxınlıqlar müşahidə etmək mümkündür. Xüsusilə Şirin obrazının müxtəlif klassik müəlliflərdə fərqli bədii yozumlar qazanması Şərq ədəbiyyatında qadın obrazının davamlı inkişafını izləməyə imkan verir. Nəvai bu ənənəni davam etdirərək məlum süjet və obrazları öz poetik-fəlsəfi dünyagörüşünə uyğun şəkildə yenidən mənalandırmışdır. Nəvainin qadın obrazlarının öyrənilməsi yalnız bir şairin yaradıcılığının araşdırılması ilə məhdudlaşmır. Bu mövzu klassik Şərq ədəbiyyatında qadın anlayışının, məhəbbət fəlsəfəsinin, gözəllik estetikasının, ailə və cəmiyyət münasibətlərinin, mənəvi dəyərlərin və insan konsepsiyasının öyrənilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Əlişir Nəvai yaradıcılığında qadın obrazları əsərlərin ideya-bədii strukturunun mühüm hissəsini təşkil edir. Bu obrazlar vasitəsilə şair insanın mənəvi aləminə, məhəbbətin mahiyyətinə, sədaqət və fədakarlığa, gözəllik və kamillik anlayışlarına, insanın cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətinə münasibətini ifadə edir. Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram və digər qadın obrazlarının hər biri Nəvai yaradıcılığının ayrı-ayrı ideya istiqamətlərini əks etdirir. Şirin sevginin sədaqət və iradə ilə bağlı tərəfini, Leyli məhəbbətin səbir və iztirab aspektini, Məhınbanu qadın müdrikliyini və sosial məsuliyyəti, Dilaram isə sənət, gözəllik və şəxsi ləyaqət məsələlərini ön plana çıxarır. Bu obrazların fərqli xarakterləri Nəvainin qadın dünyasını geniş və çoxşaxəli şəkildə təsvir etdiyini göstərir. Nəvainin əsərlərində qadın obrazlarının araşdırılması şairin yaradıcılıq irsində insan amilinin nə qədər mühüm yer tutduğunu bir daha təsdiqləyir. Nəvai qadını yalnız poetik gözəllik mənbəyi kimi deyil, mənəvi dəyər yaradan, sevən, düşünən, seçim edən və ətrafındakı insanların həyatına təsir göstərən şəxsiyyət kimi təqdim edir. Onun qadın obrazlarında zahiri gözəlliklə daxili kamillik, məhəbbətlə sədaqət, fərdi hisslərlə sosial məsuliyyət arasında əlaqə yaradılır. Əlişir Nəvainin qadın obrazları klassik ədəbiyyatın ənənəvi poetik qəliblərini qorumaqla yanaşı, həmin qəliblərə yeni mənəvi və humanist məzmun gətirən mühüm bədii nümunələrdir. Bu obrazların hər biri Nəvainin insan haqqında düşüncəsinin müəyyən tərəfini əks etdirir və birlikdə şairin zəngin mənəvi-estetik dünyasının bütöv mənzərəsini yaradır. Şairin qadına münasibətinin əsas xüsusiyyətləri isə qadının mənəvi dəyərinin, insan ləyaqətinin, sədaqətinin, ağlının, iradəsinin və daxili gözəlliyinin ön plana çəkilməsi ilə səciyyələnir. Bu baxımdan Nəvai yaradıcılığında qadın obrazları yalnız keçmişin ədəbi yaddaşını qoruyan obrazlar kimi deyil, insanın mənəvi dünyasının müxtəlif tərəflərini ifadə edən universal bədii nümunələr kimi də əhəmiyyət daşıyır. Onların öyrənilməsi klassik türk ədəbiyyatının poetik xüsusiyyətlərinin daha dərindən anlaşılmasına, Nəvainin humanist-fəlsəfi görüşlərinin sistemli şəkildə araşdırılmasına və Şərq ədəbiyyatında qadın obrazının inkişaf xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsinə mühüm töhfə verir. Şirin, Leyli, Məhınbanu, Dilaram və digər qadın obrazlarının ümumi təhlili belə bir qənaətə gəlməyə imkan verir ki, Nəvainin poetik dünyasında qadın obrazı çoxfunksiyalı və çoxmənalı xarakter daşıyır. O, həm gözəllik, həm məhəbbət, həm sədaqət, həm müdriklik, həm sənət, həm də mənəvi kamillik anlayışlarının daşıyıcısıdır. Məhz bu çoxşaxəlilik Nəvainin qadın obrazlarını klassik ədəbiyyatın mühüm və diqqətəlayiq bədii hadisələrindən birinə çevirir.
Müəllif: Həcər Atakişiyeva
“Yazarlar” jurnalının redaktoru, Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə erməni revanşist qüvvələrin reaksiyası barədə
Ermənistan cəmiyyətinin qəbuledilməz reaksiyası
Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrininQarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə Ermənistan cəmiyyətinin reaksiyası qəbuledilməzdir və təəssüf doğurur.
Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə
Qarabağ Azərbaycanın suveren ərazisidir. Belə reaksiya Ermənistanın Azərbaycanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü tanıması ilə ziddiyyət təşkil edir. Bu, həm də Azərbaycanın daxili işlərinə kobud müdaxilədir. Ermənistan cəmiyyəti hansı haqla xarici diplomatları Azərbaycanın suveren ərazisində hərəkətinə görə linçləyir? Diplomatik korpusun son səfəri göstərir ki, onların təmsil etdikləri ölkələr birmənalı olaraq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyıb və dəstəkləyirlər.
Tarixin saxtalaşdırılması və rasist yanaşma
Necə ola bilər ki, Ermənistan Gəncəsər və Xudavəngi erməni irsi kimi təqdim edir, lakin öz ərazisində Azərbaycan tarixi-mədəni irsinin mövcudluğunu inkar edir! Belə narrativ formalaşdırılır ki, Azərbaycan ərazisində tarixən ermənilər yaşayıb, lakin müasir Ermənistan ərazisində guya azərbaycanlılar yaşamayıb. Bu, özlüyündə rasist yanaşmadır.
Azərbaycan torpaqlarında Qafqaz Albaniyası irsi
Ermənistanın, ümumiyyətlə Qafqaz Albaniyası irsinə belə reaksiyası irqçilik kimi qiymətləndirilə bilər. Qafqaz Albaniyasının Azərbaycan torpaqlarında mövcudluğu dünya tarix elminə yaxşı məlumdur. Ermənistan cəmiyyətində Qafqaz Albaniyasının və onun mədəni irsinin inkarı, faktiki irqçilikdir. Ermənistan həqiqətə dözümsüzdür. Azərbaycan Respublikasının ərazisindəki bütün tarixi və mədəni abidələr Azərbaycan dövlətinə və xalqına məxsusdur, dövlət tərəfindən bütün məsuliyyəti ilə qorunur.
Ermənistan hakimiyyəti revanşist qüvvələri dəstəkləyir
Ermənistan daxilində revanşist qüvvələr var. Lakin onlar təkcə müxalifətdə deyil. Təhlillər göstərir ki, yayılan bu məlumatlar və kampaniya arxasında Ermənistan hakimiyyətinin özü dayanır. Belə ki, bir çox paylaşımlar və yazılar məhz hakim partiyaya yaxın resurslarda gedib.
Ermənistan parlamenti sədrinin yolverilməz hərəkəti
Mövzu ilə bağlı parlamentin sədri Ruben Rubinyanın açıqlaması da qəbuledilməzdir, Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilədir. 14 sentyabr tarixində Ermənistan parlamentində 12-13 sentyabr 2022-ci il tarixlərində sərhəddə döyüşlərdə həlak olmuş hərbçilərin xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi (həmin hərbi təxribatları da Ermənistan törətmişdi, Azərbaycan cavab vermək məcburiyyətində qalmışdı) özlüyündə revanşizm əhval ruhiyyəsinin yüksəldilməsinə xidmət edən addım kimi qiymətləndirilir.
Ermənistanın qeyri-səmimiliyi
Bütün baş verənlər rəsmi İrəvanın sülh prosesində bir daha qeyri-səmimiliyini nümayiş etdirir. Faktiki Ermənistan müharibədə məğlub olduğu üçün sülhə məcbur edilib. 2023-cü ildən sonra Paşinyan hakimiyyətinin sadəcə olaraq sülhə getməkdən başqa yolu qalmamışdır. Ermənistan hakimiyyətinin dirijorluğu ilə son açıqlamalar və paylaşımlar kampaniya xarakteri daşıyır və Ermənistanın qəsdən sülh prosesinə zərbə endirmək niyyətini göstərir.
Qərbi Azərbaycanda mədəni irsin dağıdılması
Ermənistan Azərbaycan xalqının əsrlər boyu öz dədə-baba torpaqlarında yaşaması və zəngin mədəni irs yaratması faktını hər vəchlə danmağa çalışır. Ermənistan Qərbi Azərbaycanda xalqımızın min illər ərzində yaratdığı mədəni irsi – tarixi abidələri, qəbiristanlıqları, məscidləri, tarixi yaşayış yerlərini dağıdıb. Regionun tarixini və mədəni mənzərəsini təhrif etmək, yenidən yazmaq məqsədi daşıyan belə destruktiv addımlar dözümsüzlük və irqçilikdən başqa bir şey deyil.
Ermənistan tərəfinin Azərbaycan mədəniyyət abidələrini qəsdən məhv etməsi və Azərbaycan xalqının indiki Ermənistan ərazisindəki mədəni izlərini silməsi, beynəlxalq hüququn, o cümlədən 1954-cü il Haaqa Konvensiyası və UNESCO-nun müvafiq qərarlarının kobud şəkildə pozulmasıdır.