TƏRANƏ YUSUBOVA: Bəzi sevgilər yaşanmaq üçün yox, insanın içində iz buraxmaq üçün gəlir- müsahibə
Bəzi insanlar həyatımıza bir fəsil kimi gəlir. Payız ətirli qadın kimi… Onun həyat lövhəsi şagirdləri üçün bir işıq olsa da, mənim üçün o qadın küllərindən doğulmuşdur. Təranə xanımla yollarımız uşaqlıq illərimdən kəsişib və illər keçdikcə bu yol mənim üçün çox dəyərli bir xatirəyə çevrilib.
Doğma 190 nömrəli tam orta məktəb( indiki adı 189-190) bizi bir-birimizə tanıtdırıb. 190 nağılların dünyasıdır. Təranə xanım da bu nağılın baş qəhrəmanıdır. Bu məktəbin divarlarının rəngi, cingildəyən son zənglər, qaçaqaçla düşdüyümüz pilləkənlər dəyişsə də, mənim ona olan hörmət və sevgim heç vaxt dəyişməyib.
Mənim 5 yaşım olanda ilk məktəbə hazırlıq dərslərimdə Təranə xanımla tanış olmuşuq. Bizim münasibətimiz müəllim və şagird olaraq başlasa da, illər keçdikcə dərin dostluğa çevrilib. Sizə təqdim etdiyim bu müsahibə də sevgi dolu xanımın pıçıltılarının kiçik bir hissəsidir.
Təranə xanım, uşaqlığınızın hansı dönəminə qayıtmaq istəyərdiniz? Və ona nə söyləyərdiniz?
Acılı-şirinli 1990-cı ilin yayına.O zamanlar ən xoşbəxt çağlarım idi. O ki qaldı uşaqlığıma nə söylərdim? Söylərdim ki, tələsmə.Hər şeyi böyüdükcə anlayacaqsan.İndi bu günlərin qədrini bil.Səni sevən insanları qucaqla, ürəyində qalan sözləri söylə.Əziz insanların gedəcək, bəzi arzuların dəyişəcək, amma sən özünü itirmə.Və ən əsası özünü heç vaxt yetərsiz hiss etmə. Sən olduğun halınla da çox dəyərlisən.
Bir neçə il bundan öncə məktəbimizin akt zalında Röya obrazını canlandırdınız. Bu Röya kimdir?
Röya hər dəfə təyyarə səsinə başını səmaya qaldırıb Tanrısının yanında olan Şəhidini salamlayandır. Pıçıltı ilə:”Şahinim-Şəhidim” deyəndir
Çoxları deyirlər ki, Məcnunla Leyli qovuşsaydı,onların sevgisi adiləşərdi. Sizcə, bu doğru fikirdir?
Məncə, bu fikir qismən doğrudur,amma tam deyil.Məcnunla Leylinin sevgisini əfsanələşdirən əsas şey onların qovuşmaması,sevginin sınaqlardan keçməsi, Məcnunun sevgini adi bir münasibətdən daha uca bir məna kimi yaşamasıdır. Qovuşsaydılar, əlbəttə, gündəlik həyat başlayacaqdı. Qayğılar, məsuliyyətlər, fikir ayrılıqları, məişət… Və bu, onların sevgisini insaniləşdirərdi. Adi adiləşmək sevgini dəyərsizləşdirmək demək deyil. Əksinə,bəlkə də ən böyük sevgi elə sevdiyin insanla gündəlik həyatın içində də bir-birini seçməkdir. Məncə, Məcnunla Leylinin faciəsi ondadır ki, onların sevgisinin həqiqiliyini həyatın özü sınamağa imkan tapmadı. Onlar birlikdə qocalmadılar, dəyişmədilər, bir-birlərinin adi tərəflərini görmədilər. Buna görə də sevgiləri gerçək həyatdan çox, insan xəyalındakı əbədi sevgi obrazına çevrildi. Bəlkə də ən gözəl paradoks budur. Onlar qovuşsaydılar əfsanə bəlkə bitərdi, amma sevgi yenə başlayardı.
Niyə ən gözəl qadınlar gecənin səssizliyində öz tənha kölgələri ilə həmsöhbət olurlar?
Bəlkə ona görə ki, ən gözəl qadınların hamı tərəfindən görünən tərəfi çox vaxt heç kimin görmədiyi iç dünyalarını gizlədir. Gündüz hamı onların gözəlliyini görür, amma gecə sakitləşəndə üzlərdən, baxışlardan, təbəssümlərdən geriyə yalnız insanın özü qalır. O zaman insan öz gölgəsi ilə danışır. Demədiyi sözlərlə, yarımçıq qalan sevgilərlə,itirdiyi insanlarla, heç kimin bilmədiyi qorxularla…Və bəzən gözəllik tənhalığı azaltmır, əksinə, insanın ətrafına görünməz bir məsafə çəkir, çünki çoxları onun üzünə baxır, amma ruhuna toxunmağa cəsarət etmir, amma bir şeyi də düşünürəm: Tənha olmaq sevilməmək deyil. Bəzən insan çox sevilir,sadəcə onu həqiqətən anlayan bir nəfərin yoxluğu bütün sevgiləri susdurur.Ona görə gecələr öz kölgəsi ilə söhbət edən qadın bəlkə də bədbəxt deyil. Sadəcə ürəyindəki dərinliyə uyğun bir səs axtarır.
Sizcə, Ayla Günəş qovuşsaydı, kainat bu sevgiyə qarşı çıxardı, yoxsa üsyan edərdi?
Məncə, kainat bu sevgiyə qarşı çıxmazdı, çünki Ayla Günəş qovuşsaydı, bu, adi bir görüş olmazdı. Biri gecənin səssizliyini, digəri gündüzün işığını gətirən iki ayrı aləmin bir-birinə toxunması olardı. Bəlkə də kainat əvvəlcə susardı… Ulduzlar yolunu dəyişər, gecə ilə gündüz arasındakı sərhəd itər,zaman bir anlıq dayanardı. Sonra kainat anlayardı ki, bəzi sevgilər qaydaları pozmaq üçün deyil, yeni bir qayda yaratmaq üçün gəlir.Amma bir şərtlə:Ayla Günəş bir-birini dəyişdirməyə çalışmasın. Ay yenə Ay qalsın, Günəş yenə Günəş… Sadəcə bir-birinin işığında özlərini daha yaxşı görsünlər. Və məncə, kainatın üsyanı da elə bundan olardı: “Əgər iki ayrı dünya bir-birini bu qədər sevə bilirsə, mən niyə onları ayırım?” Bəlkə də o zaman kainatın ən gözəl möcüzəsi yaranardı: Günəşin işığında Ayın görünməsi…
Böyük dostluqların sonu sevgi ilə bitə bilərmi?
Bəli, böyük dostluqların sonu sevgi ilə bitə bilər. Amma hər böyük dostluğun sevgiyə çevrilməsi vacib deyil. Bəzən insan birinin yanında o qədər rahat, o qədər özü kimi olur ki, bir gün anlayır: “Mən bu insanı sadəcə sevmirəm… onu itirməkdən qorxuram.”
Dostluqdan doğan sevginin gözəlliyi ondadır ki, onun təməlində əvvəlcə tanımaq, güvənmək və qəbul etmək dayanır. Bu, çox dəyərli bir başlanğıcdır. Amma bir incə tərəfi də var. Əgər hisslər qarşılıqlı deyilsə, insanın ən böyük dostunu itirmək qorxusu yarana bilər. Ona görə belə bir sevgidə ən vacib şey tələsməmək və qarşı tərəfin hisslərinə hörmət etməkdir.
Mən hətta belə deyərdim: Bəzi sevgilər ilk baxışda başlamır.İllərlə bir dostluğun içində sakitcə böyüyür.Bir gün isə insan geriyə baxıb anlayır ki, mən səni çoxdan sevirmişəm… Sadəcə bu sevginin adını dostluq qoymuşam.” Və ən gözəli bilirsən nədir? Əgər iki insan bir-birini həqiqətən dəyərləndirirsə, sevgi dostluğun sonu olmaq məcburiyyətində deyil. Dostluğun daha dərin bir formasına çevrilə bilər
Gecələr ulduzlara baxıb arzu tutduğunuz anlar olub? Əgər gizli deyilsə,ondan sizə qalan xatirə nədir?
Əlbəttə ki, olub… Bəzi gecələr insan göyə baxıb arzu tutmur, sadəcə ürəyində deməyə cəsarət etmədiyi bir şeyi ulduzlara etibar edir. Məndən qalan xatirə isə arzunun özü deyil, o anın səssizliyidir, çünki illər keçəndən sonra insan bəzən nə arzuladığını unudur, amma hansı hisslə arzuladığını unutmur. Bəzi ulduzlar arzunu həyata keçirmir… Sadəcə onu yaddaşında qoruyur.” Ondan mənə qalan xatirə? Sevgi dolu baxışları…
Vüsala çatmadan sevmək necə bir hissdir?
Vüsala çatmadan sevmək bəlkə də sevginin ən səssiz, ən ağır tərəfidir, çünkiinsan sevdiyinə sahib deyil, amma onu ürəyindən də çıxara bilmir. Görüşmədən də darıxır, danışmadan da anlayır, yanında olmadan da onunla söhbət edir. Bu sevginin qəribə bir tərəfi var:ümid həm təsəllidir, həm də ağrı.
Bəzən insan bilir ki, yolları birləşməyəcək. Yenə də ürəyi “bəlkə…” deyir. Çünki ürək həmişə mümkün olanı deyil, inanmaq istədiyini seçir. Məncə, vüsala çatmadan sevən insanın içində belə bir cümlə yaşayır: “Sən mənim olmadın… amma mənim içimdə sənə aid bir yer həmişə qaldı.”
Və bəlkə də ən kədərli həqiqət budur: Bəzi sevgilər yaşanmaq üçün yox, insanın içində iz buraxmaq üçün gəlir.
Təranə xanım, Röya obrazı mənim üçün də çox doğmadır. Təsəvvür edin ki, həmin Röya sizin qarşınızda dayanıb. Ona nə söyləyərdiniz?
Sev, sevdiyindən də çox sev. Çünki sevdiyindən çox sevildin, ölənə qədər sevildin. Son nəfəsdə də adın dilə gətirildi. Sevgin qəlbdə torpağa basdırıldı.
Yalan danısmaq istəmirəm, onunla tanışlığımızın tarixi bir ildən artıq olmaz. FB səhifəsində bir şeirinə rast gəlmişdim. Oxudum, xoşuma gəldi və… və həm də onun təxəllüsü məndə maraq yaratdı. İnanırsınız, (inansanız yaxşı olar, çox şad olaram) məndə qəribə hisslər yarandı. Bir anlığa ulu türk dünyasının qədim tarixi (oxuyub, eşidib, bildiyim səviyyədə) xəyalımda vərəqlənməyə başladı. İlk olaraq bir neçə il öncə Türkiyənin, Azərbaycanın, eləcə də bir çox MDB ölkələrinin telekanallarında çox uğurla nümayiş etdirilən “Möhtəşəm Yüzil”, “Diriliş Ərtoğrul”, “Quruluş Osman” v s. tarixi filmlər gözlərim önündə canlandı. Anladım ki, bu cavan oğlan “Ərtürk” təxəllüsünü heç də təsadüfən seçməyib. Və… sonrakı daha yaxından tanışlığımız da düşündüklərimi bir daha təsdiq etdi; Nicat bütün varlığı ilə türk dünyasına bağlı, təpədən dırnağa kimi mübariz TURANÇI olan istedadlı bir yazardır.
“Ər” sözü (sözönü də deyə bilərik) öz-özlüyündə çox qaranlıq məqamlara aydınlıq gətirir. Ulu babalarımız bu sözü həmişə müqəddəs sayıb, məskunlaşdıqları yer adlarının, igid, döyüşkən oğullarının adlarının önündə bu sözdən qürurla istifadə ediblər. Hamımız gözəl bilirik ki, bu gün şərəfsiz qaraçı-hayların özlərinə “millət adı” kimi seçdikləri “erməni” sözünün kökü də məhz bizim qədim torpaqların- Ərməniyyə diyarının adı ilə bağlıdır. İzahı da çox sadədir: Ər mənəm, yəni, bu ərazi ər oğlu ərlərə məxsusdur. Onlar həyasızlıqla çığır-bağır salaraq “Arsak” deyə, dünya ictimaiyyətində çaşqınlıq yaratmağa səy göstərirlər və bəzən də buna nail olurlar. Heç kim onlardan bunun izahını tələb etmir (necə ki, “Qarabağ” sözünün də izahını tələb edən yoxdur). Hərçənd açılışı çox sadədir: “Ər-sak”. Yəni, qədim türk tayfası olan sakların məskunlaşdığı ərazi. Bu gün (və əsrlər boyu) bizim yaşadığımız torpaqlardan orta əsrlərdə Türkiyə ərazisinə miqrasiya etmiş qai tayfasının başçısı, tarixi şəxsiyyət, yenilməz sərkərdə Süleyman şah sevimli oğlu Ərtoğrula bu adı verəndə də məhz yuxarıda izah etməyə çalışdığım tarixi məqamlardan bəhrələnmişdir. Biz hər kişiyə “ər kişi” demirik. Bu adı qanı, canı, vicdanı, dəyanəti, ləyaqəti, mübarizliyi, müdrikliyi ilə qazananlara deyirik. Biz TÜRK xalqı olaraq çox qədim, çox böyük xalqıq. Biz sözün bütün mənalarında böyükük. Biz bütün dünyaya sülh, əmin-amanlıq, səadət diləyirik. Biz bunu tarix boyu sübut etmişik. Bizim bayrağımız altında yaşayan, bizə pənah gətirən, bizə sığınan bütün xalqlara xoşbətlik bəxş etmişik, onların sivil həyat tərzinin inkişafına təkan vermişik. Dünən də belə olub, bu gün də belədir, sabah da belə olacaq. Biz dünyanı ədalətlə idarə edə biləcək yeganə və möhtəşəm XALQIQ. Turançılıq ideyası da məhz bu səbəbdən yaranmışdır və günü-gündən vüsət almaqda, genişlənməkdə, möhkəmlənməkdə, varlığını sübut etməkdədir. Nicat Ərtürk də bu ideyanın daşıyıcılarından və fəal təbliğatçılarından biridir.
Yeri gəlmişkən, bəzən bizim ziyalılar arasında guya bizim altaylardan gəldiyimiz ideyasına inananların olduğuna rast gəlirəm. Əzizlərim, biz altaylardan gəlməmişik. Biz tarix boyu bu ərazilərdə yaşamışıq, altaylarda da varıq, Asiyanın, Avropanın bir çox ərazilərində də. Əhali sayına görə dünyanın ən nəhəng ölkələri sayılan Hindistanda da, Çində də varıq. Ərazicə dünyanın ən nəhəng ölkəsi olan Rusiya torpaqlarının da böyük hissəsi bizə məxsusdur. Bizim əsas dini inancımız İslama bağlı olsa da, xalqlarımız arasında xristian dininə də, digər dinlərə də sitayiş edənlər var və biz buna çox normal yanaşırıq. Dini inanc hər kəs üçün azaddır. Mənim Nicat Ərtürk şəxsiyyətinə hörmətimin mayasında, qayəsində yer tutan əsas səbəblərdən biri də məhz yuxarıda sadaladığım dərin köklü məsələlərdir.
Qeyd etməyi özümə borc bildiyim daha mühim bir məqam da var: Nicat Ərtürk yaradıcılığı genişdir, çoxşaxəlidir. Vətən sevgisi, türk dünyasına bağlılıq, turançılıq onun yaradıcılığının əsasını təşkil etsə də, ana sevgisi bu yaradıcılığın mayasıdır. Və bu sadəcə parallellik deyil, uğurlu bir vəhdətdir. Bu vəhdəti onun bu yaxınlarda işıq üzü görmüş “Ana həsrəti” adlı kitabı (Bakı: “Elm və təhsil”, 2026, 200 səh.) ilə tanış olarkən daha aydın şəkildə görürük. Bu mövzuda müxtəlif mətbuat və internet resurslarında çox deyilib, çox yazılıb, tanınmış elm adamlarının, filoloq və ədəbiyyatşünasların ədəbi-elmi-publisistik yazıları dərc olunub. Nicat Ərtürk yaradıcılığınin bir çox məqamları geniş təhlil olunub, Hüseyn Cavid, Məmməd Araz kimi dahilərin yaradıcılığı ilə parallellik təşkil edən məqamlar araşdırılıb. Çox gözəl! Sələflərimizdən öyrənmək, onların yolunu layiqincə davam etdirmək bizim mənəvi borcumuzdur və bu bizə yalnız şərəf gətirə bilər. Azərbaycanın xalq şairi, bütün türk dünyasının sevilən dahilərindən olan Bəxtiyar Vahabzadə bu barədə belə deyib: “Sələflərə dərin hörmət.- Bizim emblemimiz, rəmzimiz, şərəfimiz; Qoy olsun sələf,- dedik”.
Yaxın günlərin söhbətidir. Yaradıcı dostlarla bir araya gəlib çay süfrəsi arxasında müzakirə aparır, müasir ədəbi mühitdə gedən proseslərə fikir bildirirdik- həmişə olduğu kimi. Söhbət turançılıqdan düşəndə dostlardan biri bu ideyanın yanlış cəhətlərini qabartmağa səy göstərdi. Yəni, o, düşündüklərini söyləyirdi, səmimi idi və suallarını Nicata ünvanlamışdı. Çünki Nicat bu ideya ətrafında gələcək planlarından danışırdı. Cavabı da çox tutarlı, inandırıcı oldu (ən azından mən belə düşünürəm). Nicat bu ideyanı siyasi hakimiyyət davası səviyyəsinə endirməyin düzgün olmadığını izah elədi. “Bu ideyanın təbliği bir ölkə daxilində baş verən hadisə deyil, daha böyükdür, daha vacibdir. Bu, bütövlüdə bütün türk xalqlarının eyni amal uğrunda birgə mübarizəsi deməkdir, eyni düşüncə tərzinə malik olmaları deməkdir.”- dedi Nicat.
Yuxarıda yazdıqlarımı izah etmək məqsədilə Nicatın “Salam olsun” şeirinə müraciət etməklə, onun poeziya dünyasına qısa səyahətin vaxtı çatdığını düşünürəm:
Salam olsun, türk adıyla
Bu torpaqda gəzənlərə.
Salam olsun, yurdumdakı
O qəhrəman ərənlərə.
Salam olsun başqırdlara,
Yakutlara, çuvaşlara,
Vətənində zülüm görən
Aciz, məzlum uyğurlara.
Aydın, səlis, dürüst, hamımızın rahatlıqla anlaya biləcəyimiz sadə dillə yazılmış bu misralarda təkcə “bu torpaqlarda gəzən” türk xalqları tərənnüm olunmur, şair dərhal, fürsəti bada vermədən həm də əsrlər boyu öz vətənlərində əzilən, işgəncələrə məruz qalan, hələ də əsarət altında yaşayan uyğur qardaş və bacılarımıza da öz salamını yetirir. Və bununla o, “biz sizinləyik” deyir, “sizin taleyiniz elə bizim taleyimizdir” deyir, öz narahatlığını, həyəcanını və etirazını bildirərək hayqırır. O, bilərəkdən, məqsədli şəkildə bu misraları şeirin ikinci bəndində yerləşdirib. İlk bənddə (“türk adıyla bu torpaqda gəzənlərə”) ümumi bir salam göndərir, ikinci bənddə isə dərhal əsas mətləbə keçir. Sonrakı misralarda şair tatarlara, qumuqlara, “Turan üçün ümidini sabaha bağlayanlara”, “Vətən yolu, eşq yolunu gedənlərə”, “Zəngəzurun, İrəvanın həsrətini çəkənlərə” salam göndərir. Sonda isə:
Salam olsun Ərdəbilə,
Həmədana, Təbrizimə,
Zəncanıma, Urmiyama,
Mosuluma, Mərəndimə.
Salam olsun Borçalıma,
Dəmir qapı Dərbəndimə.
Qardaş türklər ölkəsinə,
Böyük Turan birliyinə,-
deyərək böyük türk dünyasının ümumi mənzərəsini yaradır və işıqlı “Turan Birlyli”nin yol xəritəsini çəkir.
Təbii ki, kiçik həcmli bir məqalədə Nicat Ərtürk kimi məhsuldar yaradıcılıqla diqqəti cəlb edən cavan bir şairin poeziya dünyasına dərindən baş vurmaq mümkünsüzdür. Həm də mən axı Nicatın təkcə poeziya dünyasına yox, bütövlükdə onun öz dünyasına qısaca səyahət etmək qərarında israrlıyam. Çünki onun iç dünyasına azdan-çoxdan bələdəm və onun şəxsində “Turançı- təfəkkür”ün formalaşdığına əminəm. Şəxsiyyət isə ana bətnindən formalaşmağa başlayır. İlk öncə ana sevgisi, sonra ailə, ətraf mühit, təbiət, yurd, el-oba sevgiləri yaranır. Və bütün bunlar daha geniş mənada duyulur: Vətən, millət, xalq sevgiləri yaranır, dünyavi hisslər şüura təzahür edir.
Nicat Ərtürkün ana mövzusunda yazdığı şeirlər çox səmimi və duyğusaldır.
Yenə yağış yağır, yenə bu yağış
Tanrının təbiət naxışlarımı?
Yoxsa ki, anamın gözlərindəki
Sonuncu, kədərli göz yaşlarımı?
Hər düşən yağışın damcılarını
ana duasına bənzədirəm mən.
Bütün arzuları qəlbində sönən
Ana duasının həsrətindəyəm,-
deyən gənc şair anasının vaxtsız itkisini heç cür həzm edə bilmir, zaman-zaman ürək sızıltısı, qəlb yanğısı ilə yazdığı misralar damla-damla göz yaşları tökür. Bu təbii haldır, çox təbii. Ana sevgisini qəlbində yaşadan hər bir övladın keçirdiyi hisslərin təbii təzahürü, şair təfəkkürünün ağ vərəq üzərində əksini tapan poetik ifadə tərzidir. “Yağış” şeirindən götürülmüş bu nümunələrdə şair yağış damlalarını ananın sonuncu göz yaşlarına bənzətməklə yanaşı, onları həm də Tanrının öz fırçası ilə cızdığı təbiət naxışları ilə eyniləşdirir, şeirin poetik dəyərini daha da samballı edir. Sonrakı misralarda şair bu damcıları anasının duasına bənzətməklə onlara harmonik bir bəstə də əlavə edir. Və nəhayət: “Bütün arzuları qəlbində sönən ana duasının həsrətindəyəm”- deyərək, o duanın nə qədər faydalı, nə qədər müqəddəs olduğunu önə çıxarır.
Dolunun vurduğu meyvələr kimi,
Qəlbimə qəm vurur, qəm izi salır.
Yaman darıxıram yenə bu axşam,
Yorğun xatirələr qoynuna alır…
“Dolunun vurduğu meyvələr kimi” ifadəsində sətiraltı məqamlara diqqət edək. Dolu təbiət hadisəsidir…Gəldisə, tumurcuq, çiçək, yetişməkdə olan və ya yetişmiş meyvələrə fərq qoymadan qarşısına çıxanı, gücü çatanı məhv edir və qəlblərə silinməz izlər salır. Ancaq, erməni qaniçənləri də zaman-zaman həmin vəhşilikləri törətməyiblərmi?!.. Yuxarıda qeyd etdiyim sətiraltı məqamlar məhz bunlardır. Yəni, müəllif əsrlər boyu xalqımızın xatirirində silinməz izlər buraxmış hadisələri təbiət hadisələrinin vurduğu ağrı şəklində təsvir edir. Və… şair yenə darıxır, artıq yorulmuş xatirələrin ağuşuna düşür.
Nicat Ərtürk ata dəyərini, ata böyüklüyünü, ata müqəddəsliyini də layiqincə dəyərləndirə bilən şairdir. O, “Ata” şeirində aşağıdakı misralarla bunu belə təcəssüm etdirir:
Ata! Sən gözlərimin
Nurusan, ziyasısan.
Mənim arxam, dayağım,
İlahi varlığımsan.
Şair ömrü ilin fəsillərinə bənzəyir. Bahar təravətli günləri də olur, qızmar yay günlərinə bənzər çağları da, qızıllı-xəzanlı payızı da, qarlı-şaxtalı qışı da. Çovğunu da olur, dumanlı-çiskinli yolları da, fəth ediləsi zirvələri də, təbiətin füsunkar bir guşəsində oturub yorğunluğunu çıxartdığı, yeni uğurlar üçün güc toplamağa ehtiyac duyduğu məqamlar da. Şairin nikbin ruhla coşub çuğladığı dövrlər də olur, bədbinliyə qapıldığı küskünlük anları da. Şair ömrü bu təzadların vəhdətindən yoğrulur. Gecə ilə gündüzün, acı ilə şirinin, ağ ilə qaranın vəhdəti kimi. Axı, həyat özü belədir- təzadların vəhdəti. Həmişə hamar yollarla addımlamaq şair xarakterinə yaddır. O, sevinənlə sevinir, gülənlə gülür, xiffət çəkənlə xiffət çəkir. Şair bütün vücudu ilə, şüuru, düşüncəsi, təfəkkürü ilə sevir və bunun qarşılığını görəndə yaşadığını hiss edir. Nicat Ərtük ömrü də belədir.
Qarlı qışda, çovğunda,
Yayın qızmar günündə,
Mən bir ömür yaşadım,
Həyat keşməkeşində.
Saçlarım bəyazlandı,
Zaman döndü, dolandı,
Mən bir ömür yaşadım,
Ömrüm odlara yandı.
“Mən bir ömür yaşadım” şeirindən.
Onun Vətən sevgisi də ana sevgisi kimi müqəddəsdir, möhtəşəmdir.
Ey vuran ürəyim, nəfəsim, canım,
Dünənim, bu günüm, ən son ünvanım.
Səni vəsf etdikcə cuşə gəlirəm,
Mənim qürur yerim, Azərbaycanım.
“Azərbaycanım” şeirindən.
Vətənimizin səmalarında qara buludlar tüğyan eləyəndə isə şair ürək ağrısı ilə bu misraları qəlbinin süzgəcindən keçirmişdi:
Göydən yerə dərd ələndi ,
Qəlbimizə od çiləndi,
Xalqım qüssəyə bələndi,
Başın sağ olsun, Vətən.
“Başın sağ olsun, Vətən” şeirindən.
Elə həmin şeirdə də etiraz səsini qaldırmaqdan çəkinmir:
Bu, qəza yox cinayətdir,
Bu ilk deyil, xəyanətdir,
Unudulmaz böyük dərddir,
Başın sağ olsun Vətən.
Və yaxud:
Rus,fars, bir də erməni,
Bunlar türkün düşmənləri.
Unutmarıq ötənləri,
Başın sağ olsun, Vətən.
Yenə “Başın sağ olsun, Vətən” şeirindən.
Nicat Ərtürk öz yaradıcılığında doğulub boya-başa çatdığı doğma yurdu Sədərək barədə, qədim oğuz yurdu Naxçıvan barədə də kövrək, səmimi məhəbbətlə dolu şeirlər qələmə alıb.
Qoynunda göz açdım mən bu dünyaya,
Mənim damarımda qanım Sədərək.
Dönmüsən alınmaz böyük qalaya,
Sən mənim şöhrətim, şanım Sədərək.
“Sədərək” şeirindən.
Yaxud:
Mərd igidlərin oylağı,
Düşmənlərə bir göz dağı.
Girə bilməz ora yağı,
Bu Naxçıvandır, Naxçıvan.
“Naxçıvan” şeirindən.
Nicat Ərtürkün böyük mənada Vətən sevgisini səciyyələndirən cəhətlərdən biri də onun qürbət ellərdə olarkən Vətən üçün darıxmasıdır. Bu hissləri poetik dillə misralara düzən şair “Bir xəbər verin” şeirini aşağıdakı ifadələrlə başlayır:
Gəldik, düşdük qürbət elin yoluna,
Həyat bizi yaman saldı oyuna.
Qayıdaydım, dolanaydım boynuna,
Mənə Vətənimdən bir xəbər verin.
Yaxud:
Yenə xəyallarım baş alıb gedir,
Yenə o dağların həsrətindəyəm.
Yenə darıxıram kəndimiz üçün,
Sədərək! Mən sənsiz təşnə, xəstəyəm.
Çox ölkə dolaşıb, çox yer gəzmişəm,
Bir çox ellər keçib, yurdlar görmüşəm.
Keçdiyim, gəzdiyim gözəl elləri
Kəndim Sədərəyə dəyişmərəm mən.
“Dəyişmərəm mən” şeirindən.
Nicatın məhəbbət mövzusunda qələmə aldığı şeirlər də dilinin sadəliyi, ifadələrinin səmimiliyi ilə səciyyələnir.
Sehrli dünyamın sirli nəğməsi,
Döyünən qəlbimin o gizli səsi,
Ruhumun qidası, yaşam həvəsi
Sən oldun ay gözəl, sən olacaqsan.
Göydəki ay kimi nura bənzəyən,
Axan Xan Araza, Kürə bənzəyən,
Qəlbimi sevgiylə, eşqlə bəzəyən
Sən oldun ay gözəl, sən olacaqsan.
“Sən olacaqsan” şeirindən.
Nicat Ərtürk həm də layiqli ailə başçısı, gözəl atadır. Elə bu yerdə qeyd etmək tam yerinə düşər ki, o, bacısının sevimli övladına məhz Türkan adını verib. Beləliklə, bu qısa səyahətimi buradaca başa vurmaq, nəticə olaraq aşağıdakıları söyləmək istəyirəm: O, əsl türkçüdür, turançıdır, vətəndaşdır: Türk oğlu Türk- Nicat Ərtürkdür!
Əziz həmkarım, yazıb-yaratmaq eşqi ilə coşub çağlayan fədakar dostum Nicat Ərtük! Zehnin işıqlı, yolun aydın olsun! Səbrsizliklə yeni-yeni uğurlarını gözləyirəm.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Yazarlar” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü və Aran bölgəsi üzrə təmsilçisi, “Kür-Araz” qəzetinin poeziya və nəsr bölməsinin rəhbəri, Azərbaycan Respublikasının əmək veteranı
Günəşin şüaları hələ görünməsə də, artıq hava işıqlaşmağa başlamışdı. Bomboz buludlar səmada hökmranlıq edir, günəşlə yer arasında soyuq sədd yaratmağa çalışırdı. Meşə qalın, duman qatı, hava çiskin idi. Görmə məsafəsi 4-5 metrdən artıq olmazdı. Bu, gizli hərəkət etmək üçün əlverişli olsa da, düşmənin hərəkətini izləməyə çətinlik törədirdi. Çevik və düzgün qərar qəbul etmək, tapşırığı yerinə yetirmək lazım idi. Belə məqamda onun səhv etməyi böyük faciə ilə nəticələnər, düşmən üçün itirilmiş mövqeləri geri qaytarmaq imkanı yarada bilərdi. O, nəyin bahasına olursa-olsun, düşmən tərəfdə çaşqınlıq yaratmalı, əks-hücum cəhdinin qarşısını almalı idi. Cəmisi bir saat vaxtı vardı. Bircə saat dözməli, düşmənin hərəkətinə mane olmalı idi. Bir saat ərzində ölmək belə olmazdı… Köməyə gəlməkdə olan döyüşçülərimizi elə burada qarşılamalı idi… Dumanın istiqamətini müəyyənləşdirməyə çalışdı. Bu çox vacib idi. Adətən duman dağlardan dərələr istiqamətində hərəkət edir. Belə olduqda dumanın hərəkət istiqamətinin əksinə getməklə yüksəkliyə qalxacaqdı. Kol-kos o qədər çox idi ki, sanki duman onlara hopub hərəkət etmirdi. Bu zaman kompasın köməyindən istifadə etmək qərarına gəldi. Çıxarıb baxdı, işləmirdi. Bir qədər əvvəl uçuruma yuvarlanarkən yoğun bir ağaca çırpılmışdı, kompası sınmışdı. İndi o, lazımsız dəmir parçasından başqa bir şey deyildi. Kompası ehmalca kolluğa atdı. Gecə olsaydı ulduzların düzülüşündən istifadə edib ona lazım olan cənub-qərb istiqamətini müəyyənləşdirərdi. O, gecələr daha yaxşı hərəkət edə bilirdi. Ağlına bir fikir gəldi- ağaca dırmanmaq. Lap çılğın uşaq çağlarında olduğu kimi, oğlanlara qoşulub meşəyə getdiyi vaxtlar höcətləşib ən hündür ağaca dırmandığı kimi. Əslində bu çox təhlükəli idi. Ancaq indi bunu yeganə çıxış yolu kimi dəyərləndirdi. Ətrafa göz gəzdirib daha yoğun və hündür hesab elədiyi ağaca yaxınlaşdı, başını qaldırıb yuxarı baxdı. Ağac o qədər də hündür deyildi. Neyləmək olar, bu meşədəki ağaclar bir-birinə çox sıx şəkildə bitsələr də, kol-kosla əhatə olunsalar da, hündür deyildilər. Bəlkə belə olmağı daha yaxşı idi. “Hə, Cüllüt, göstər hünərini!”- öz-özünə pıçıldadı. 16 kiloluq “Mübariz” snayper tüfəngini çiyninə aşırıb dırmanmağa başladı. Ağacın ən uca budağının nazik gövdəsi yellənib cırıldayanda dayandı, əyilib aşağıya boylandı. 5-6 metr hündürlükdə olardı. Daha yuxarı qalxmaq olmazdı, budaq sına bilərdi. Diqqətlə ətrafa boylandı. Bu hündürlükdə sanki duman bir qədər seyrək idi. Dağlıq əraziləri, dərələrdən, yamaclardan keçib ilan kimi qıvrılan əyri-dolam torpaq yolları gördü. Tüfəngin optik cihazını çıxarıb onunla da baxdı. Sonra mobil telefonunu video rejiminə qoydu və həmin ərazilərin video-çəkilişini edib cəld yerə endi. Çəkdiyi kadra diqqətlə baxıb ayağa qalxdı. Tələsmək lazım idi.
30 dəqiqədən sonra o, artıq hündür bir təpənin üstündə, kolların arasında mövqelənmişdi. Uzaqdan, cənub tərəfdən 3 ədəd PDM əyri-dolam yollarda toz qopara-qopara ona tərəf gəlirdi. Rabitə cihazını çantadan çıxarıb “əlaqə” düyməsini basdı:
-Mən “Cüllüt”əm, məni eşidirsiz? “Romeo”, mən “Cüllüt”əm. Məni eşidirsiz?
Xışıltı çox idi, səslər bir-birinə qarışımışdı. Başqa dalğa tezliyinə keçdi. Üçüncü cəhddən sonra Kapitan Binnətlinin tanış səsini eşitdi:
-Salam, “Cüllüt”, mən “Romeo”yam, səni eşidirəm.
-Salam. Tülkülər tələyə doğru gəlirlər, 3-ü birdən. Xoruz paylarını hazırlamışam, yola xalça da sərmişəm.
-Çox gözəl. Layiq olduqları təmtəraqla qarşıla, uğurlar.
-Baş üstə.
Araya bir neçə saniyəlik sükut çökdü. Sonra yenə komandirin səsi eşidildi:
-Gözəlim… ehtiyatlı ol,- komandirin səsində həyəcan hiss olundu,- özünü qoru, bacım…
-Narahat olmayın, mənim Romeom. Mənə də Cüllüt deyərlər.
-Yaxşı… yaxşı… sənin eyvanına musiqiçilərlə gəlirəm, şən konsert olacaq. Gözlə. Rabitəyə son.
-Görüşənədək, mənim Romeom.
Bir dəqiqədən də az müddət ərzində davam edən bu dialoqdan hər şey bəlli oldu. Cəmisi 15-20 dəqiqədən sonra bu yerlərin sakitliyi pozulacaqdı.
Başını qaldırıb səmaya baxdı. Bir neçə saniyə, cəmisi 5-6 saniyə beləcə hərəkətsiz dayandı. Həmişə mühüm tapşırığın icrasına başlamazdan bir az əvvəl belə edirdi. Bu, artıq vərdişə çevrilmişdi. Bunu komandirləri də, döyüşçü yoldaşları da yaxşı bilirdilər. Hətta bu vərdişinə görə tənbeh də almışdı. Yüngülcə, sözarası danlamışdı onu tağım komandiri. Onunla heç kim kəskin danışmırdı, heç kim xətrinə dəymirdi. O, hərbi hissənin sevimli Cüllütü idi… “Cüllüt” kod adını o özü seçmişdi. Daha doğrusu, uşaq vaxtlarından kənddə onu bu adla çağırırdılar. Niyəsini özü də dəqiq bilmirdi. Bəlkə, həmişə saçını arxadan yox, başının tən ortasından hörərək sarı bant bağladığına görə, ya da çəlimsiz və çılğın olduğuna görə?! Bəlkə, öz adına uyğun, yəni, Cülyettaya uyğun səsləndiyinə görə?! Bilmirdi. Ancaq ilk dəfə döyüş tapşırığına yollananda bölük komandiri Roman Binnətli ona kod adı seçmək istəyəndə özü təklif vermişdi: “Cənab kapitan, mənə uşaq vaxtı Cüllüt deyirdilər”.
-Cüllüt? Olsun. Onda rabitə əlaqəsinə girəndə məni Romeo deyə çağır. Mən yalnız Cülyetta üçün, daha doğrusu Cüllüt üçün Romeo olacam. Cüllüt və Romeo- necə səslənir? Qoy bu bizim cəbhəsayağı versiyamız olsun.
Hər ikisi qəhqəhə ilə gülmüşdülər.
Cülyetta əslən Qusar şəhərinin 12 kilometrliyində yerləşən dağ kəndindən idi. Kənd üç tərəfdən meşə massivi ilə əhatə olunmuşdu. Uşaqlıq həyatı şən, qayğısız keçirdi. Çəlimsiz, sarışın və dəcəl bir qız idi. Hərçənd, yaşına görə boyu balaca deyildi. Ailədə isə dörd qız uşağı böyüyürdü. Cülyetta ailənin üçüncü qızı idi. Atası sürücü, anası isə evdar qadın idi. Onun 9 yaşı olanda Qusara, Olimpiya İdman Kompleksinin yaxınlığında yerləşən balaca bir həyət evinə köçdülər. Kənddəki evlərinə yay aylarında gedirdilər. Atası Heybət kişi isə kəndlə əlaqəsini heç vaxt kəsmirdi. Qaraqabaq adam idi. Anası Nariya İdman kompleksində işə düzəlmişdi, xadimə işləyirdi. Bunun üçün Heybəti günlərlə dilə tutmalı olmuşdu. Çünki güzaranları ürəkaçan deyildi, Nariyanın işləməyinə ehtiyac var idi. Anasının işə düzəlməsindən ən çox faydalanan Cülyetta idi. O, hər gün dərsdən sonra anasına kömək etmək adı ilə Kompleksə gedir, üzgüçülüklə, atıcılıqla, güləşlə məşğul olurdu… Cülyettanın böyük bacısı atasının təkidi ilə onun qohumuna ərə getmiş, iki ildən sonra boşanaraq bir oğlan uşağı ilə ata evinə qayıtmışdı. İkinci bacısı Nəzrin orta məktəbi qurtarıb, atasının qadağasına baxmayaraq, Bakı Hərbi Kollecinə daxil olmuşdu. Cülyetta da bacısı Nəzrinin yolu ilə getmək istəyirdi. Ancaq 15 yaşı tamam olar-olmaz atası onu məcburən bacısı oğluna nişanladı. Toy günü o, Bakıya, Nəzrinin yanına qaçdı. Atası elə həmin gün ailəsini tərk edib kəndə qayıtdı və üç aydan sonra başqa qadınla evləndi.
Cülyetta Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseyə qəbul olundu, snayper kurslarına yazıldı. Onun cəbhəyə gedən yolu belə başladı. Arıq, çəlimsiz qızcığaz tezliklə snayper atıcılığı üzrə peşəkar mütəxəssisə çevrildi.
…Qabaqda gələn PDM-nın Cüllütün basdırdığı minaya düşməsi nəticəsində yaranan səs qayalara çırpılaraq vahiməli əks-səda yaratdı. Arxadan gələn texnikalar dərhal geri dönməyə cəhd göstərdilər. Yolun darlığı buna ciddi əngəl törədirdi. Düşmən əsgərləri yerə tökülüşərək qayalıqlarda mövqelənməyə başladılar. Yanı üstə çevrilərək alovlanan birinci maşından düşən yaralı əsgərlər dəli kimi o tərəf-bu tərəfə qaçırdılar. Kimisi yana-yana özünü qayadan aşağı tullayır, kimisi torpağa sürtünərək paltarını söndürməyə cəhd edir, kimisi də taqətsiz halda zarıldayırdı. Maşının içərisində ard-arda partlayışlar baş verirdi. Maşın parça-parça olub ətrafa səpələnirdi. Qəlpələr hər tərəfə yayılırdı, bu da əlavə əsgər itkisinə səbəb olurdu. Bu partlayışlar ikinci maşını da zədələdi. Cüllüt qayalara dırmanmaq istəyənləri bir-bir məhv edirdi. Ən sonda gələn maşın arxaya doğru hərəkət edərək döngədə gözdən itdi. 5-6 dəqiqədən sonra qayalıqlarda kölgələr görünməyə başladı. Düşmən əsgərləri Cüllütü mühasirəyə almağa cəhd edirdilər. Əgər onlar daha yüksək yerdə mövqelənə bilsəydilər, Cüllüt açıq hədəfə çevriləcəkdi. Buna imkan vermək olmazdı. O, gizləndiyi yerdən çıxıb cəld qayaların arası ilə yüksəkliyə doğru dırmanmağa başladı. Güllələr vıyıltı ilə başının üstündən, yanlarından ötüb keçirdi. Nəhayət, əlverişli bir yer tapıb gizlənə bildi. Səmada 2 ədəd “İtiqovan” PUA göründü. Düşmən mövqelərinə ard-arda bir neçə raket zərbəsi endirildi. Üçüncü maşın da, düşmənin xeyli sayda canlı qüvvəsi də məhv edildi. PUA-lar dövrə vurub gözdən itdilər. Bir neçə dəqiqəlik sükutdan sonra yenə aramsız güllə yağışı başladı. Düşmən əsgərləri lap yaxınlıqda idilər. Cüllütün güllələri tükənmək üzrə idi, tək-tək rejimdə atəş açırdı. O, axırıncı darağı silaha quraşdırıb aşağıya baxdı. Sıldırım qayalar və 10-12 metr aşağıda böyürtkən kolları görünürdü. Rabitə cihazından çağırış səsi eşidildi:
-Cülyetta, mən Romeoyam. Məni eşidirsən? Cavab ver, Cülyetta!- Poman indi açıq mətnlə danışırdı.
“İndi yox, danışmağa vaxt yoxdur”,- Cülyetta sanki öz-özünə, astadan pıçıldadı.
-Cülyetta, biz yaxındayıq. Geri çəkil, özünü qoru. Eşidirsən? Cülyetta, xahiş edirəm, cavab ver…
Atışma davam edirdi, cəmisi üç gülləsi qalmışdı. Roman çağırmaqda davam edirdi. Qarşı tərəfdəki qayanın arxasından iki nəfər çıxdı. Biri zabit idi. Aralarında 25 metr məsafə olardı. Zabit silahını ona tuşlayıb dişlərini ağartdı və:
-Silaxı at yera, allarini qaldır,- deyə komanda verdi.
Roman dayanmadan çağırırdı:
-Gözəl bacım, qurban olum, geri çəkil. Eşidirsən? Dərhal geri çəkil, biz artıq yaxındayıq. Cülyetta!..
-Bağışla məni, Romeo! Səni sevdiyimi deməyə vaxtım qalmadı…
Tətiyi çəkdi, zabit qıvrılaraq eybəcər səs çıxardı, yerə sərildi. Hələ iki gülləsi qalırdı. Ancaq… sinəsi alışıb yandı, gözlərinə qaranlıq çökməyə başladı. Başını qaldırıb səmaya boylandı, döyüş əvvəlində olduğu kimi, həmişəki adəti üzrə. Amansız boz dumanın köynəyini cırmağa imkan tapmış günəş şüaları onun al rəngli sinəsini, çıyınlərindəki qoşa ulduzları yalayıb par-par parıldadırdı. Tüfəngini bərk-bərk sinəsinə sıxmışdı, arxası üstə uçurdu, bayaq gördüyü kolluğa sari. Səma sürətlə qaralırdı. Yumulmaqda olan gözləri son dəfə səmada nəyi isə axtarırdı, kimi isə görməyə çalışırdı. Gördü… Bütün gücünü toplayıb yenidən pıçıldadı:
Müharibənin on dördüncu günü idi. Cəbhə xətti get-gedə yaşayış məntəqələrindən uzaqlaşır, atəş səsləri sanki eşidilməz olurdu. Bir gün əvvəl Moskvada Rusiyanın xarici işlər naziri S.Lavrovun təkidi və iştirakı ilə Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin atəşkəs barədə razılığa gəldikləri elan olunmuşdu. Buna baxmayaraq, Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən bu razılaşma kobudcasıına pozulmuşdu. Düşmən tərəf uzaqvuran toplar və raketlərlə nəinki döyüş mövqelərimizi, həmçinin yaşayış məntəqələrimizi də aramsız olaraq atəşə tuturdu. Goranboy, Tərtər, Ağdam, Ağcabədi və Füzuli rayonlarının yaşayış məntəqələri hədəfə çevrilmişdi. . Mərmi və raketlərin vıyıltıları, hər partlayışdan sonra yaratdıqları rezonans aydınca hiss olunur, dinc sakinlərdə dəhşətli vahimə yaradırdı. Cəbhənin bütün istiqamətlərində ağır döyüşlər gedirdi. Bu gün ərzində düşmənin xeyli sayda canlı qüvvəsi; 13 ədəd tankı, 4 ədəd P21 “Qrad” yaylım atəşli reakiv sistemi, 6 ədəd B20 və B30 topu, 3 ədəd 2F3 “Akasiya” özüyeriyən artilleriya qurğusu, 2 ədəd M55 zastava zenit qurğusu, 2 ədəd radiolokasiya stansiyası və radioelektron mübarizə vasitələri, daha bir zirehli tank bölməsi və 1 ədəd F300 zenit raket sistemi məhv edilmişdi. Günorta radələrində Ermənistan ordusuna məxsus və Xocalıda yerləşən ən bahalı radiolokasiya sistemi də məhv edildi. Düşmən tərəf Ağdərə-Tərtər və Füzuli- Cəbrayıl istiqamətlərində hücuma keçməyə cəhd göstərdi. Bütün cəhdlərin qarşısı alındı, düşmən yenə xeyli itki verərək geri çəkilməyə məcbur edildi.
Günəş bugünlük xidmətini başa vurub dağların arxasına çəkilməkdə idi. İndi o, sobada qızardılmış dəmir kürəni xatırladırdı, ancaq hərarəti azalmaqda idi. Hərbi hospitalın həkimi leytenant Mehman Qurbanlı kürəyində daşıdığı yaralı əsgəri təpənin arxasında gizlətdikləri pikap maşınının arxa oturacağına uzadıb nəbzini yoxladı, çox zəif idi. Onun ardınca xərəkdə başqa bir yaralını gətirən gizir Cavid Saraclı və əsgər Taleh Xıdırov da yaxınlaşmaqda idilər. Həkim cəld kuzovun arxa bortunu açdı. Köməkləşib yaralını xərəkqarışıq kuzova qoydular.
-Cənab leytenant, deyəsən qardaşımız şəhid oldu,- deyə gizir kövrəldi.
-Özünü ələ al qardaş, qərar verməyə tələsmə.
Həkim ikinci yaralının da nəbzini yoxladı, – yaxasını açın,- deyə göstəriş verdi. Cəld çantasını açıb tibbi ləvazimat olan bağlamanı çıxartdı, iynə və flakon götürdü. Şüşənin başını sındırıb dərman çəkdi. Skalpellə yaralının kitelinin sağ qolunu kəsdi, rezin “jqut”la qolunu dirsəkdən yuxarı hissədən sıxıb hərəkət etdirib, damarına iynə vurdu. Bir qədər gözləyib nəbzini bir də yoxladı. Sonra əllərini çarpazlayıb ritmlə sinəsindən basmağa başladı. Bir, iki, üç… yenə… yenə…
-Hə, qardaşım, aç gözlərini.
Bir, iki, üç… yenə… yenə… süni nəfəs verdi. Bir, iki, üç… yaralının sinəsində hərəkət hiss olundu.
-Həkim… həkim… qardaşımız nəfəs alır. Sizə qurban olum, həkim!
-Gizir, özünü ələ al. Birinci yaralını da hazırlayın, ona da iynə vuracam.
Rabitə cihazından çağırış səsi gəldi:
-“Külək”, “Külək”, mən “Səma”yam. Məni eşidirsiz?
Əsgər Xıdırov çantasından cihazı çıxarıb həkimə tərəf uzatdı. Həkim cihazı alıb cavab düyməsini basdı:
-“Səma”, mən “Küləyəm”, sizi eşidirəm.
-Sizə tərəf təcili tibbi yardım maşını gəlir, qarşılayın. Ehtiyatlı olun, təhlükəsiz marşrut seçin, yaralıları o maşına yerləşdirb geri dönün, yenə yaralananlar var, əsgərlər onları sizə tərəf gətirirlər. Köməyə tələsin…- pauza,- təəssüf ki, şəhidlərimiz də var… iki nəfər…
-Aydın oldu, icraya başlayırıq.
-Uğurlar olsun, qardaş. Rabitəyə son.
Mehman rabitə cihazını Talehə qaytarıb göstəriş verdi:
-Get, qardaş, qarşıla. Ehtiyatlı ol, gəldiyimiz marşrutla hərəkət edin. Cavid, sən qal, işimiz çoxdur, sarğıları dəyişməliyik.
Təcili tibbi yardım maşını toz qopara-qopara onlara yaxınlaşdı, üç-dörd metrlik məsafədə dayandı. İlk olaraq Taleh, ardınca ağxalatlı iki nəfər maşından düşdü. Onlardan biri:
-Gülnar, sən burada neynirsən?- Mehman təəccüb dolu gözlərini gənc qıza zillədi.
-Salam, Mehman həkim. Mən, Gülnar Çərkəzli, həkim-cərraham. Vətənimdə müharibə gedirsə, mən harada olmalıyam?- Gülnar suala sualla cavab verdi.
-Gülnar, qurban olum, axı buralar çox təhlükəlidir.
-Bilirəm. Mənim canım səninkindən artıq deyil ki? Heç onlardan artıq deyiləm,- yaralıları göstərdi.
Mehman söz güləşdirməyin əbəs olduğunu dərhal anladı. Gülnarın xasiyyətinə yaxşı bələd idi.
Onlar cəmisi bir ay əvvəl nişanlanmışdılar, Gülnar Bakıdakı klinikalardan birinə təyinat alandan bir neçə gün sonra, ancaq qeyri-rəsmi, öz aralarında. Sentyabrın 27-də Mehman öz ad gününə Gülnarı da dəvət edəcəkdi. Valideynləri ilə tanış edəcək, evlənmək istədiklərini bildirəcəkdi. Həmin gün müharibə başladı… Mehman artıq ikinci il idi ki, hərbi hospitalda işləyirdi, Gülnar isə iki həftəyə yaxın.
Yaralıları dərhal təcili tibbi yardım maşınına keçirdilər. Gülnar onları süni tənəffüz aparatına qoşdu. Sevgililərin görüşü cəmisi 7-8 dəqiqə, gərgin iş şəraitində baş verdi. Ayrılarkən Gülnar Mehmanın əlini bərk-bərk sıxdı:
-Gözlərimi yolda qoyma, igidim.
Gülnar müharibənin ikinci günü işlədiyi klinikanın rəhbərliyinə müraciət etmiş, könüllü olaraq cəbhə xəttinə yaxın fəaliyyət göstərən səyyar hərbi hospitala gəlmişdi. Ötən bu müddət ərzində bir dəfə də olsun rastlaşmamışdılar. Mehman demək olar ki, mobil telefondan istifadə etmirdi. Onun daim qaynar nöqtələrdə olması buna imkan vermirdi. Onsuz da o yerlərdə dalğa olmurdu. Valideynlərini də qabaqcadan xəbərdar etmişdi. İndi, Gülnarla görüşündən bir həftə sonra çadır yataqxanada saxladığı mobil telefonunu götürüb anasına zəng etmək qərarına gəldi. Telefonunun enerjisi tükənmişdi. Hospitala getdi, həkimlər otağında enerji yığmaq üçün telefonunu şəbəkəyə qoşdu. Ekran açıldı. Yuxarı sağ küncdə yaşıl rəngdə işarə göründü. Sonra ard-arda buraxılmış zənglərin tatixini göstərən mesajlar bir-birini əvəz etdi. O, şəhadət barmağıni ekranın üzərində aşağı-yuxarı sürükləməyə başladı. Çoxlu sayda zəng gəlmişdi- atasından, anasından, Gülnardan, kiçik qardaşından, bacılarından, dostlardan, qohumlardan… Anasına zəng elədi, hal-əhval tutdu, ona təskinlik verdi. Sonra atasına, digər doğmalarına, dostların bir neçəsinə zəng elədi. Daha sonra Gülnarla görüşmək, odun-alovun caynağından qopardığı yaralıları yoluxmaq qərarına gəldi. Gülnarın əməliyyatda olduğunu söylədilər. Onda ilk olaraq ağır vəziyyətdə Gülnargillə hospitala yola saldığı əsgəri axtarıb tapdı. Adı və soyadı yaxşı yadında idi: Kamil Dəmirov. Kamil demək olar ki, başdan- ayağa sarğıda idi. Ancaq Mehmanı dərhal tanıdı. Aram-aram, kəsik-kəsik danışırdı:
-Orda… dağların arasında… gözümü… gözümü açanda… huşum özümə gə…gələndə ilk… ilk gördüyüm adam… sən idin… Burda isə… üç gün… yenidən huşsuz… qalanda… o… o qız… onu gördüm. Üç gün başım…ın üstündə… məni o əməliyyat… o əməliyyat…
Gülnar qapıda göründü, gözləri yuxusuzluqdan qızarmışdı, çox yorğun görünürdü. Mehman onu görcək dərhal ayağa qalxdı, baxışları toqquşdu.
-Gülnar, sən çox yorgun görünürsən.
Gülnar Mehmana sari bir neçə addım atdı. Üz-üzə, göz-gözə dayandılar.
-Sən də. Nə vaxt gəlmisən?
-Bir az əvvəl, yaralı gətirmişəm, müayinə otağındadır. Vəziyyəti pis deyil, ilk yardımı mən çatana qədər əsgər yoldaşları eləmişdilər. Güllə yarası alıb, sol çiynindən.
-Hə, şükür Allaha ki, yaxşıdır. Əməliyyata ehtiyac var?
-Yarasını tez-tez təmizləmək lazım gələcək.
-Olsun, gedib baxaram.
-Sənə dincəlmək lazımdır. Baş həkim özü baxdı, razı qaldı.
-Yaxşı, lap yaxşı. Nə vaxt gedirsən?
Mehman sanki günahkarcasına başını aşağı əydi:
-Tez qayıtmalıyam, əzizim. Füzuli istiqamətində ağır döyüşlər gedir. Orada mənə ehtiyac var.
– Odur… o qız… o mənim həkimimdir…
Hər ikisi dönüb Kamilə baxdılar, gülümsədilər.
Ordumuzun tam qələbəsi ilə başa çatmış Vətən Müharibəsinin 39-cu günü Mehmanın həyatında silinməz iz buraxdı. Qubadlı rayonunun Başarat, Qarakişilər və Qaracallı kəndləri uğrunda gedən döyüşlərdə yaralanmış döyüşçü yoldaşlarını hospitala çatdırmaq tapşırığı almışdılar. Həmişəki kimi maşını təhlükəsiz yerdə saxlayıb ön xəttə tələsirdilər. Birdən onu hansı bir qüvvə isə göyə qaldırdı. Sonra nə baş verdiyini anlaya bilmədi. Gözlərini açanda özünü işıqlı bir otaqda gördü. Gülnar yanında, stulda oturub yorğun, qızarmış gözlərini ona zilləyib sanki donmuşdu. Sonradan bildi ki, minaya düşüb, hər iki ayağını dizdən yuxarı itirib.
Bir il keçdi. Mehman çarpayıda uzanıb xəyala dalmışdı. Gülnara necə anlatsın ürəyindən keçənləri? O qızın bədbəxtliyinə niyə bais olsun?.. Palatanın qapısı açıldı, Gülnar göründü. Bu gün hərbi paltarda idi, çiynindəki qoşa ulduzlar mundirinə xüsusi yaraşıq verirdi. Adsız barmağında bir il əvvəl Mehmanın bağışladığı zümrüd qaşlı nazik üzük parlayırdı. Elə həmin əlində, barmağında üzük olan əlində sari, çəhrayı və narıncı güllərdən düzəldilmiş buket var idi. İlahi, o, necə də gözəl, necə də məsum idi.
-Sabahın xeyir olsun, cənab baş leytenant. Doğum günün mutlu olsun, bəy! Hələ yataqdasan? Qalx görüm. Qalx, protezlərini geyin. Sonra… gedirik mənim otağıma, hərbi parad mundirini geyinirsən, təbii ki, mənim köməyimnən, və… Və gedirik sizə…
-Gülnar, əzizim, bəlkə lazım deyil?! Mən… mən indi, belə vəziyyətdə sənin nəyinə lazımam? Gülnar…
-Qalx görüm, qalx! Bu gün 2021-ci ilin sentyabr ayının 27-si, müqəddəs şəhidlərimizin anım günüdür. Unutmamısan? Həm də… həm də bu gün- sənin 27 yaşının tamamında biz evlənmək barədə qərar verdiyimizi valideynlərimizə bildirməliyik.
-Gülnar… Anım gününü təbii ki, unutmamışam. Bu günü unutmaq olarmı? Ancaq… Mən əliləm, mənim həyatım dayanıb. Evlənmək barədə isə… heç bir qərar yoxdur, olmayıb, olmayacaq…
-Dəli! Dəlinin biri, dəli! İstəyirsən mən də ayaqlarımı kəsdirim? Sənin vəziyyətinə mən düşsəydim məndən imtina edəcəkdin? Hə?.. Biz bu barədə neçə dəfə danışmışıq? Mən sənin ürəyini sevmişəm, mən sənin kişi qeyrətini sevmişəm…
Gülnar gül buketini masanın üstünə atıb çarpayının kənarında oturdu, əlləri ilə üzünü bağlayıb hönkürməyə başladı. Mehman nə edəcəyini bilmirdi, qərarsız vəziyyətdə yerində eşələnirdi.
-Gülnar… Gülnar… Mənə kömək edərsən? Protezlərimi ver də… zəhmət olmasa…
Gülnar göz yaşlarını silib diqqətlə ona baxdı.
-Protezlərini? Hə… protezlərini… verim də. Nə etmək istəyirsən ki?
-Necə yəni nə? Hazırlaşaq gedək də. Əvvəlcə Şəhidlər Xiyabanına, sonra… sonra istəsən bizə gedərik. Anam neçə gündür hazırlıq görür.
Gülnar özünü toparlayıb qalxdı, üst-başını qaydaya saldı. Mehmana kömək edib protezlərini geyindirdi. Mehman qalxıb onunla yanaşı dayandı.
-Bax ha, boyumuz da uyğun gəlir.
-Mənim dəli igidim, indi sən qətiyyən əlilə oxşamırsan.
-Sənin inamlı yardımın sayəsində, əzizim. Bu aylar ərzində sən mənə ayaq üstə durmağı, yeriməyi öyrətmisən. Hamısı sənin sayəndədir.
-Yaxşı görək, şişirtmə.
-Akka canı.
Hər ikisi ürəkdən güldü, ana nəvazişinə sevinən uşaqlar kimi.
Mehman masanın üstündən telefonunu götürüb anasına videozəng açdı.
Duud… duud… duud…
-Ana, sabahın xeyir. Necəsən, anacan?
Ekranda Familə ananın nurlu siması göründü.
-Sabahın xeyirə açılsın, mənim igid balam. Ana qurban olsun sənin…- sözünün ardını gətirə bilmədi, qəhərləndi. Bir neçə saniyədən sonra özünü toparlayıb davam elədi,- Gözəl balam, şəkər balam, igid balam. Atanla hazırlaşırıq sənin yanına gəlməyə. Həkimindən icazə alıb evə gətrimək istəyirik, axşam qonaqlarımız olacaq. Sənin ad gününə gələcəklər. Sevdiyin xörəkləri bişirmişəm, hamısını…
-Ana, dəqiq bilirsən ki, mənim ad günüm bu gündür?- Yana çönüb Gülnara göz vurdu.- Bəlkə, noyabrın 10-dur?! Hə, anacan, bəlkə səhv salırsız günləri?
-Oğul, qurban olum, bu boyda səhv olar? Bu gündür.
-Mən bu gün ad günü keçirməyəcəm, bu gün şəhidlərimizin anım günüdür.
-Başına dönüm, indi anladım səni. Olsun noyabrın 10-u. Atan da yanımdadır, o da razılıq edir.
Balaşirin kişi ekranda göründü, oğluna əl edib salam verdi.
-Sabahın xeyir, oğul. Söhbətinizi eşidirdim, düzgün qərardır. Səninlə qürur duyuram oğul, olsun sən deyən kimi- noyabrın 10-u. Qonaqları özüm başa salaram. İndi biz gəlirik sənin yanına, oradan da birlikdə gedərik Şəhidlər Xiyabanına. Gör anan nə deyir.
Familə ana yenidən ekranda göründü, bu dəfə Balaşirin kişi ilə yanaşı dayanmışdı.
-Mehman, İgid balam, gəlirəm səni bağrıma basmağa.
-Zəhmət çəkməyin, ana. Özüm gələcəm, uzağı bir saata… yox, yarım saata, Şəhidlər Xiyabanına. Siz də ora gəlin. Özü də… ana, tək gəlmirəm ey, sizi gələcək gəlininizlə tanış edəcəm. Əgər, etiraz eləmirsizsə.
-Nə etiraz, ay bala. Gətir, qurban olum, gətir. Bilmək olar kimdir o gözəl bala?
-Ana! Canım ana! O qız… o qız mənim həkimimdir.
-Başına dönüm ay oğul, Gülnar həkimi deyirsən?
-Hardan bildin, ay ana?
-Ana ürəyi həssas olur, oğul. Yanındadır? Yanındadırsa, ver danışım onunla.
Evim dediğim yer evim değilmiş. Elimde neredeyse boş bir valizi tuttuğumda daha iyi anladım bunu. İçimdeki kuru otları yeşerten bir yaz akşamı girmiştim az önce ardıma bakmadan çıktığım eve. Halaylar, şarkılar, danslar… Bütün pembe hayallerimi katlayıp bir bir bohçalamıştım İhsan’la mutlu olabilmek için.
Mahdum ayaklarıma dolanıyor yine. Nasıl da anlıyor üzgün olduğumu. Bir kedi olmasaydı muhakkak insan olurdu. Üzüldüğümde başımı omzuna yasladığım, mutlu olduğumda birlikte şımardığım… Ne garip bir hayvan gerçekten. Bu evlilikten bana kalan tek güzel şey sanırım Mahdum. İhsan, işten gelirken kucağında Mahdum’la eve girmişti bir gün. Önce istemem, diye yaygara koparmıştım evde. Bakamam buna İhsan, neden anlamıyorsun? diye dişli bir kavgaya tutuşmuştum. İhsan sonunda pes edip sabah aldığım yere bırakırım demişti ama bu seferde ufacık bir kediyi dışarı bırakmaya gönlüm razı olmamıştı. İhsan’ın neden Mahdum’u getirdiğini biliyordum aslında. Kucağımda bir çocuğum yoktu. Diğer evli arkadaşlarının evleri gibi odada neşe saçan bir evladımız olmuyordu. Üzülmeyeyim diye böyle yaptığını çok iyi biliyordum. Sonraları Mahdum benim her şeyim oldu. Sabahları gelip yanıma yatması, evde ayaklarıma dolanması, şımarması bana bir çocuk yokluğu hissettirmiyordu. İhsan için ise pek öyle olmadı bu durum. Önceleri tatlı kedime karşı duyduğu sevgi, güneş gören buz gibi eriyip gitmişti zamanla. Eriyip giden sadece kedime duyduğu sevgi değildi aslında. Bana da eskisi gibi bakmadığını anlayabiliyordum. Aramızdaki soğukluk kırık bir türkü gibi uzadıkça uzamaya devam etti. Mahdum da bazen İhsan’a yanaşmaya çalışırdı. Benden bulduğu sevgiyi ondan da bekliyordu demek ama bir kedi nereden bilsin kendisine nankör diyen insanın asıl nankör olduğunu. İlk zamanlar evi neşelendiren, İhsan’ı da beni de güldüren Mahdum, işte benim gibi mutsuzluktan payını almıştı. Evde sürekli çıkan nedensiz ve ardı kesilmeyen kavgalar sıklaşmıştı. İhsan her fırsatta ‘’Nankörlük etme. Seni senelerdir idare ediyorum. Çocuk desen veremedin. Temizlik desen doğru düzgün yapmazsın. Kafanı kediyle bozmuşsun. Nereden alıp geldim bunu. Tekmeyi basmak lazım ikinize de…’’ gibi sözlerini yineliyordu. Öyle mantıklı sebepler buluyordu ki kendine, bazen hiç suçu olmadığı halde Mahdum’un bile suçlu olduğunu düşünüyordum. İnsanın yaşadığı yerle arasında bir çatlak oluşmaya başladığında önce mantıklı düşünmeyi kaybediyor anlaşılan.
Mahdum bu seferde kucağıma çıkıyor. Gözlerini baygın baygın dikiyor yüzüme. Anlamıştır belki de maziye daldığımı. Anlamasa ne olurdu ki? Zaten ne zaman üzgün olsam, durgun olsam gelir kucağıma yatar ben yanındayım, der gibi bakardı. Bir çocuk gibi sarıp sarmalardım ben de onu. Adının anlamı da biraz buradan geliyor. ‘’Evlat’’ demek aslında Mahdum. Benim evladım olmuştu çünkü. Aynı şu anda olduğu gibi bu banka gelip oturmadan önce, yani birkaç saat önceki tartışmada yine gelip kucağıma oturmuştu. Üzülme anne, der gibi bakmıştı suratıma. Başını ayaklarının arasına alıyor ara sıra kaldırıp bana bakıyordu ben hıçkırdıkça. Hiç kimsem yoktu gözyaşımı silecek ama Mahdum başkaydı. Tüylerinin arasında beni dinlendiriyor, derdimi alıp götürüyor gibiydi. Gözyaşımı sildiğine de emindim. Tek dostumdu o benim.
Bugün son kavgamızı etmiştik İhsan’la. Çocuğumuz olmuyordu ve ben her şeye rağmen evlat gördüğüm kedimin varlığı ile mutluydum. Ama bu mutluluk İhsan’ın mutsuzluğunun rengine karışıyor, nefretinin siyahına karışan sevinç rengim boğulup kayboluyordu. Ben mutsuzsam sen de mutsuz ol, diyordu bakışlarıyla İhsan. Evladım, diye Mahdum’a sarıldıkça bakışlarındaki küçümsemeyi yakalıyordum. Anne olamadın da bir hayvana anacılık oynuyorsun, diyordu bu bakışlar. Hava kaçıran balon gibi sönmeye başlıyordu tüm sevincim o an. İşte son kavgamızda İhsan, bunları bir bir hatta yanına daha da keskin cümleler ekleyerek söylemişti bana. Mahdum’a bir tekme savururken, ‘’Ya bu kedi gider bu evden ya ikiniz!’’… Bir gülümsemeyi çok gören sevgili kocam, çoktandır hâl diliyle anlattığını bir çırpıda çok kolay ve duygusuz söyleyivermişti. Ya Mahdum ya ben, diyordu aslında. Çocuğumuz olmuyor diye ben mutsuzum, sen de mutsuz olmalısın. Ben mutsuzken yüzünün gülmesine tahammül edemiyorum, demenin başka yoluydu bu. Hiçbir cevap vermeden çıkmıştım evden. Çantama attığım göstermelik birkaç eşya ve yanımda Mahdum. ‘’Savunmasız ve suçsuz bir canlıya merhamet etmeyen sen, hiçbir zaman baba olamazsın. Olsan bile iyi bir baba olamazsın İhsan! Babalık, insanlık şefkat gerektiren bir şeydir. Vicdanın olduğu kadar insan olursun. Seni hayvanlardan ayıran aklınsa diğer insanlardan ayıran merhametindir! Anla bunu anla.’’ Sözlerim cılız çıkmıştı. Belki de içimden söylemiştim, hatırlamıyordum. Bunları yalnızca Mahdum için söylemiyordum, kendim için de… Bana sözleriyle hiç merhamet etmemişti İhsan. Gözlerimde biraz sevinçten ışık görse onu söndürmek için elinden ne gelirse yapardı.
Tren istasyona yaklaşıyor. İhsan’ın tüm mutsuzluğunu, küçümseyen bakışlarını, hakaretlerini, hiçbir şeyi beğenmeyen memnuniyetsizliğini ve evdeki tek neşem Mahdum’u sığdıramayışını ardımda bırakıp gidiyordum. Bir meçhule… Mahdum ve ben.
Not: İlknur Hanım’ın sarı ve sevimli kedisi Mahdum’a ithafen.
İnsanın ömrünü yalnız keçdiyi vəzifələrin, qazandığı elmi adların, yazdığı kitabların və tutduğu mövqelərin ardıcıllığı ilə ölçmək mümkün deyil. Bütün bunlar, əlbəttə, bir ömrün görünən tərəfləridir. Lakin şəxsiyyətin əsl dəyəri onun yaratdığı mənəvi mühitdə, yetişdirdiyi insanlarda, elmə və cəmiyyətə verdiyi töhfələrdə, ən başlıcası isə arxada qoyduğu intellektual və mənəvi izdə üzə çıxır. Bu mənada professor, pedaqogika elmləri doktoru Hikmət Əlizadənin həyat və fəaliyyət yolu yalnız uğurlu bir alim-pedaqoqun peşəkar bioqrafiyası deyil, elmə, təhsilə, insana və cəmiyyətə münasibətin bütöv bir ifadəsidir.
Hikmət Əlizadənin şəxsiyyətini səciyyələndirən başlıca xüsusiyyətlərdən biri onun alimliyi ilə müəllimliyinin, peşəkarlığı ilə mənəvi mövqeyinin, elmi fəaliyyəti ilə ictimai məsuliyyətinin bir-birindən ayrılmamasıdır. Onun həyat yoluna nəzər saldıqda aydın görünür ki, müxtəlif mərhələlərdə tutduğu vəzifələrdən daha çox, həmin vəzifələrə gətirdiyi münasibət və dəyərlər sistemi ön plana çıxır. Müəllimlik onun üçün yalnız peşə deyil, insan yetişdirmək missiyasıdır; alimlik yalnız elmi əsər yazmaq deyil, həqiqəti axtarmaq və onu cəmiyyətin intellektual inkişafına xidmət edən dəyərə çevirməkdir; ictimai fəaliyyət isə şəxsi nüfuzun deyil, elm və təhsil qarşısında məsuliyyətin ifadəsidir.
Müəllimlikdən başlayan yol
Hikmət Əlizadənin pedaqoji fəaliyyətə 1978-ci ilin sentyabrında 9 saylı internat məktəbində müəllim kimi başlaması onun sonrakı elmi-pedaqoji fəaliyyətinin mahiyyətini anlamaq baxımından mühüm faktdır. Çünki böyük pedaqoqların həyatında müəllimlik çox zaman sonradan gələn elmi fəaliyyətin başlanğıc nöqtəsi deyil, bütün fəaliyyətin mənəvi özəyinə çevrilir.
Məktəb auditoriyası ilə ilk təmas, uşağın və yeniyetmənin dünyasına daxil olmaq, onun düşüncəsini, davranışını, mənəvi aləmini anlamağa çalışmaq pedaqoqun nəzəri biliklərinə həyati məzmun qazandırır. Müəllim burada yalnız dərs deyən insan deyil. O, şagirdin dünyanı dərk etməsinə yardım edən, onun suallarına cavab axtaran, bəzən isə cavabdan daha vacib olan düzgün sual verməyi öyrədən şəxsdir. Bu baxımdan Hikmət Əlizadənin pedaqoji yolunun məktəbdən başlaması onun sonrakı elmi yaradıcılığının da daxili məntiqini müəyyənləşdirən amillərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Müəllimlik insana bir həqiqəti öyrədir: təhsil yalnız biliklərin ötürülməsi prosesi deyil. Təhsil insanın şəxsiyyət kimi formalaşmasıdır. Buna görə də müəllim həqiqətin öyrədicisi, mənəvi-tərbiyəvi istiqamətverici və cəmiyyətin intellektual-mədəni irsinin daşıyıcısıdır. O, yalnız mövcud bilikləri ötürən deyil, həm də insanın dünyagörüşünün formalaşmasına, onun mənəvi dəyərlər sisteminin zənginləşməsinə təsir göstərən mühüm şəxsiyyətdir.
Hikmət Əlizadənin fəaliyyətində də müəllimliklə alimlik arasında məhz belə bir bağlılıq müşahidə olunur. Onun üçün pedaqogika abstrakt nəzəriyyələr toplusundan daha çox, insanı və cəmiyyəti anlamaq vasitəsidir. Bu baxımdan onun elmi yaradıcılığında insan amilinin, şəxsiyyətin inkişafının, təhsilin sosial və psixoloji tərəflərinin xüsusi yer tutması təsadüfi deyil.
Elmi-pedaqoji yüksəliş və BDU mərhələsi
1984-cü ildən Bakı Dövlət Universitetinin Pedaqogika və psixologiya kafedrasında fəaliyyət göstərən Hikmət Əlizadənin peşəkar inkişaf yolu assistentlikdən baş müəllimliyə, dosentlikdən professorluğa qədər davam etmişdir. Bu yol yalnız akademik pillələrin ardıcıl keçilməsi kimi başa düşülməməlidir. Hər bir elmi adın və vəzifənin arxasında uzunmüddətli araşdırma, pedaqoji təcrübə, elmi axtarış və məsuliyyət dayanır.
Universitet müəllimi məktəb müəllimindən fərqli olaraq artıq yalnız hazır bilikləri çatdırmır; o, biliklərin necə yarandığını, elmi problemin necə qoyulduğunu, tədqiqatın hansı metodlarla aparıldığını, elmi düşüncənin hansı prinsiplərə əsaslandığını da tələbəyə göstərməlidir. Professor səviyyəsində bu məsuliyyət daha da artır. Professorun fəaliyyəti birbaşa olaraq elmi mühitin formalaşmasına, yeni nəslin intellektual istiqamətləndirilməsinə və elmi məktəbin davamlılığına təsir göstərir.
Hikmət Əlizadənin uzun illər Bakı Dövlət Universitetində pedaqogika və psixologiya sahəsində fəaliyyəti bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun elmi-pedaqoji fəaliyyətinin davamlılığı bir tərəfdən pedaqogika və psixologiya elmlərinin inkişafına xidmət edirsə, digər tərəfdən bu sahənin gələcək mütəxəssislərinin hazırlanması prosesinə təsir göstərir.
Alimin ömrünün böyük hissəsini universitet mühitinə həsr etməsi həm də bir düşüncə tərzinin göstəricisidir. Universitet yalnız dərs keçirilən məkan deyil; burada elmi müzakirə, fikir mübadiləsi, polemika, axtarış və intellektual əmək mühiti formalaşır. Belə mühitdə çalışan alim öz elmi fəaliyyəti ilə yanaşı, elmi mədəniyyətin də daşıyıcısına çevrilir.
Alimlik: bilikdən düşüncəyə doğru
Hikmət Əlizadənin elmi irsi onun fəaliyyətinin miqyasını göstərən mühüm göstəricilərdən biridir. 100-dən artıq elmi əsərin, o cümlədən kitabların, dərs vəsaitlərinin, monoqrafiyaların, proqramların və metodik tövsiyələrin müəllifi və həmmüəllifi olması onun elmi yaradıcılığının sistemli və çoxşaxəli xarakterini göstərir.
Lakin elmi irsin dəyəri yalnız kəmiyyət göstəriciləri ilə müəyyənləşmir. Əsl məsələ alimin hansı suallara cavab axtarması, hansı problemləri gündəmə gətirməsi və həmin problemlərə hansı elmi baxış bucağından yanaşmasıdır. Hikmət Əlizadənin yaradıcılığının diqqətçəkən tərəfi də pedaqogika və psixologiyanı insan və cəmiyyət məsələləri ilə əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirməsidir.
Onun əsərlərində təhsil, şəxsiyyət, psixologiya, sosial mühit və pedaqoji proses arasında qarşılıqlı əlaqələrin araşdırılması diqqəti cəlb edir. Bu yanaşma müasir təhsil düşüncəsi baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki müasir pedaqogika artıq yalnız “nəyi öyrətmək?” sualı ilə kifayətlənmir. Buraya “kimə öyrətmək?”, “necə öyrətmək?”, “öyrənən insanın psixoloji xüsusiyyətləri hansılardır?”, “təhsil insanın şəxsiyyət kimi inkişafına necə təsir edir?” kimi suallar da əlavə olunur.
Beləliklə, pedaqogika psixologiyadan, psixologiya isə sosial mühitdən ayrı düşünülə bilməz. İnsan cəmiyyətin içində formalaşır və onun təhsil təcrübəsi də həmin sosial mühitdən kənarda baş vermir. Hikmət Əlizadənin elmi yaradıcılığının mühüm cəhətlərindən biri məhz bu mürəkkəb əlaqələri elmi-pedaqoji müstəvidə nəzərdən keçirməsidir.
Əbdül Əlizadə ilə elmi əməkdaşlıq
Hikmət Əlizadənin elmi yaradıcılığında Əbdül Əlizadə ilə birgə aparılan tədqiqatların ayrıca yeri vardır. Birgə müəllifliklə hazırlanmış çoxcildli elmi əsərlər və monoqrafiyalar Azərbaycan psixologiya və pedaqogika elmi üçün mühüm tədqiqat nümunələri kimi diqqəti cəlb edir.
2008-ci ildə ADPU-nun nəşriyyatında çap olunmuş “Əsrin meqameylləri: psixoloji problemləri” əsərinin üç cildi bu əməkdaşlığın miqyasını göstərən nümunələrdəndir. Birinci cildin 479, ikinci cildin 598, üçüncü cildin isə 501 səhifə həcmində olması yalnız əsərin fiziki həcmini deyil, araşdırılan problemlərin genişliyini də nümayiş etdirir.
Bu əsərlər üzərində dayanarkən bir mühüm məqamı qeyd etmək lazımdır: elmi əməkdaşlıq yalnız müəllif adlarının bir əsərin üzərində birləşməsi deyil. Həqiqi elmi əməkdaşlıq fərqli düşüncələrin, təcrübələrin və tədqiqat imkanlarının bir məqsəd ətrafında birləşməsidir. Bu baxımdan Hikmət Əlizadənin Əbdül Əlizadə ilə birgə yaradıcılığı elmi dialoq və intellektual əməkdaşlıq mədəniyyətinin nümunəsi kimi də qiymətləndirilə bilər.
Eyni fikri “Yeni pedaqoji təfəkkür: psixopedaqogikaya giriş” monoqrafiyası haqqında da söyləmək mümkündür. Əsərin adında yer alan “yeni pedaqoji təfəkkür” anlayışı təsadüfi deyil. Təhsil dəyişdikcə pedaqoji düşüncə də dəyişməlidir. Yeni insanı köhnə pedaqoji qəliblərlə izah etmək mümkün olmadığı kimi, yeni sosial reallıqları da ənənəvi yanaşmalarla tam şəkildə izah etmək çətindir.
Bu mənada psixopedaqogik yanaşma pedaqoji prosesin insanın psixoloji xüsusiyyətləri ilə vəhdətdə nəzərdən keçirilməsini zəruri edir. Təhsilalanı yalnız “şagird” və ya “tələbə” statusu ilə deyil, özünəməxsus psixoloji dünyası, fərdi imkanları, maraqları və sosial təcrübəsi olan şəxsiyyət kimi qəbul etmək müasir pedaqoji düşüncənin əsas istiqamətlərindəndir.
Təhsil və cəmiyyət münasibətləri
Hikmət Əlizadənin elmi fəaliyyətində təhsilin sosial mahiyyətinə diqqət də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Q. Abbasova və R. Mahmudova ilə birgə müəllifi olduğu “Təhsilin sosial-pedaqoji məsələləri” dərs vəsaiti bu baxımdan diqqətəlayiqdir.
Təhsil heç vaxt yalnız məktəb, universitet və ya auditoriya daxilində baş verən hadisə olmayıb. Təhsil cəmiyyətin sosial strukturundan, ailə münasibətlərindən, mədəni mühitdən, iqtisadi reallıqlardan, mənəvi dəyərlərdən və insan münasibətlərindən təsirlənir. Eyni zamanda təhsil özü də cəmiyyətin gələcək simasını müəyyənləşdirən ən güclü vasitələrdən biridir.
Bu qarşılıqlı münasibət pedaqogikanın sosial məsuliyyətini meydana çıxarır. Müəllim yalnız şagirdə dərs keçmir; o, gələcək cəmiyyətin insanını formalaşdırır. Universitet professoru yalnız mütəxəssis hazırlamır; o, müəyyən mənada həmin mütəxəssisin dünyagörüşünün, elmi etikasının və peşə mədəniyyətinin formalaşmasına təsir edir.
Hikmət Əlizadənin pedaqoji fəaliyyətinə bu prizmadan baxdıqda onun elmi yaradıcılığı ilə müəllimlik missiyasının eyni məntiqə söykəndiyini görmək mümkündür: insanın inkişafı və bu inkişafın cəmiyyətin tərəqqisinə çevrilməsi.
Şəxsiyyət və ədalət
Hər bir alim haqqında danışarkən onun elmi əsərlərini sadalamaq asandır. Lakin şəxsiyyət haqqında danışmaq daha çətindir. Çünki şəxsiyyət yalnız bioqrafik faktlardan ibarət deyil. Onun əsl portreti insanlarla münasibətdə, prinsipial qərarlarda, çətin məqamlardakı davranışda və mənəvi mövqedə görünür.
Hikmət Əlizadəsi tanıyanların onu şəxsiyyət kimi böyük nüfuz sahibi və ədalət nümunəsi kimi səciyyələndirməsi bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Nüfuz və vəzifə eyni anlayış deyil. Vəzifə insana müəyyən səlahiyyət verə bilər, lakin nüfuz yalnız etimadla qazanılır. İnsanların bir alimə, müəllimə və rəhbərə hörmət etməsi onun tutduğu vəzifədən daha çox, həmin vəzifəni necə icra etməsindən asılıdır.
Ədalət də burada mühüm meyara çevrilir. Pedaqoji mühitdə ədalət yalnız qiymətləndirmənin obyektivliyi demək deyil. Ədalət hər bir insana onun şəxsiyyətinə hörmətlə yanaşmaq, fikir müxtəlifliyinə dözümlü olmaq, haqqı haqsızdan ayırmaq, şəxsi münasibətlə peşəkar mövqeni qarışdırmamaqdır.
Alim şəxsiyyətinin nüfuzu da məhz belə mənəvi prinsiplər üzərində qurulur. Elmi adlar insanın cəmiyyətdəki yerini müəyyənləşdirə bilər, amma onun insan kimi dəyərini müəyyən edən elmi titul deyil. Əsl dəyər biliklə davranışın, peşəkarlıqla vicdanın, prinsipiallıqla insansevərliyin vəhdətindən yaranır.
Bu baxımdan Hikmət Əlizadənin portretində alimlik və şəxsiyyət anlayışlarının yanaşı çəkilməsi təsadüfi deyil. Çünki onun fəaliyyətini yalnız elmi nəticələrlə məhdudlaşdırmaq həmin portretin ən mühüm tərəflərindən birini – insan faktorunu kölgədə qoyardı.
Müəllim şəxsiyyəti və mənəvi məsuliyyət
Müəllimlik sənətinin ən böyük üstünlüyü onun insan həyatına birbaşa təsir etməsidir. Müəllimin dediyi bir söz, verdiyi bir istiqamət, göstərdiyi bir münasibət illər sonra belə tələbənin və ya şagirdin yaddaşında qala bilər. Bu səbəbdən müəllim öz sözünün və davranışının məsuliyyətini dərk etməlidir.
Professor Hikmət Əlizadənin uzunmüddətli pedaqoji fəaliyyəti bu missiyanın müxtəlif mərhələlərini əhatə edir. Məktəb müəllimliyindən universitet auditoriyasına, assistentlikdən professorluğa qədər uzanan yol əslində bir missiyanın davamıdır: insan yetişdirmək.
Bu missiyanın mahiyyəti yalnız informasiya ötürməkdən ibarət deyil. Müəllim tələbəsinə düşünməyi, sual verməyi, mübahisə etməyi, sübuta əsaslanmağı, elmi və mənəvi məsuliyyət daşımağı öyrətməlidir. Əgər təhsil insanı yalnız müəyyən biliklərlə təmin edir, lakin onda müstəqil düşüncə və məsuliyyət hissi formalaşdırmırsa, həmin təhsilin məqsədi tam reallaşmış hesab edilə bilməz.
Bu baxımdan professorun auditoriyadakı fəaliyyəti ilə elmi əsərləri arasında da müəyyən bir vəhdət yaranır. Kitab və monoqrafiya elmi fikri geniş oxucu və mütəxəssis çevrəsinə çatdırırsa, müəllim həmin fikrin canlı ünsiyyət vasitəsilə yeni nəslə ötürülməsini təmin edir.
İctimai xadim kimi alim
Hikmət Əlizadənin fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri də onun ictimai fəaliyyətidir. Elm və Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın sədri kimi fəaliyyəti alimin elmi və pedaqoji təcrübəsinin ictimai müstəviyə çıxması baxımndan əhəmiyyətlidir.
Müasir dövrdə alim yalnız kabinetdə və ya auditoriyada qalan mütəxəssis ola bilməz. Elm və təhsil cəmiyyətin gələcəyi ilə birbaşa bağlı olduğundan alimlərin ictimai proseslərdə mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə təhsil sahəsində çalışan alim üçün ictimai məsuliyyət daha böyükdür. Çünki təhsillə bağlı qərarlar yalnız bu günün deyil, gələcək nəsillərin də intellektual və mənəvi inkişafına təsir göstərir.
İctimai Şurada rəhbər kimi fəaliyyət göstərmək də məhz belə bir məsuliyyət tələb edir. Burada elmi biliklə yanaşı, dinləmək bacarığı, müxtəlif mövqeləri nəzərə almaq, obyektiv yanaşmaq, problemlərin mahiyyətini düzgün müəyyənləşdirmək və ictimai marağı ön plana çəkmək vacibdir.
Bu məqamda Hikmət Əlizadənin alim, pedaqoq və ictimai xadim kimi fəaliyyətləri bir nöqtədə birləşir: məsuliyyət. Alim elmi həqiqət qarşısında, müəllim tələbə qarşısında, ictimai xadim isə cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşıyır. Bu üç məsuliyyət bir şəxsiyyətdə birləşdikdə onun fəaliyyətinin ictimai əhəmiyyəti daha da artır.
Elmi irsin əsas dəyəri: insan
Hikmət Əlizadənin elmi-pedaqoji fəaliyyətinə ümumi nəzər saldıqda müxtəlif mövzuların və problemlərin arxasında bir əsas ideyanın dayandığını görmək mümkündür: insanı anlamaq və onun inkişafına xidmət etmək.
Pedaqogikanın mərkəzində insan dayanır. Psixologiyanın əsas tədqiqat obyekti də insandır. Təhsilin sosial mahiyyəti də nəticə etibarilə insanın cəmiyyət daxilində formalaşması ilə bağlıdır. Deməli, bu elmlərin müxtəlif istiqamətləri bir nöqtədə – şəxsiyyət anlayışında qovuşur.
Bu baxımdan Hikmət Əlizadənin elmi irsini yalnız ayrı-ayrı əsərlərin məcmusu kimi deyil, insanın təhsil və sosial mühit daxilində inkişafını anlamağa yönəlmiş elmi axtarışların bütöv sistemi kimi nəzərdən keçirmək mümkündür.
Əsərlərin müxtəlifliyi də bunu göstərir. Monoqrafiya elmi problemin dərinliklərinə getmək imkanı yaradır, dərs vəsaiti elmi bilikləri tədris prosesinə gətirir, metodik tövsiyə həmin biliklərin praktik tətbiqinə kömək edir, proqram isə təhsilin sistemli təşkilinə xidmət edir. Beləliklə, elmi fəaliyyət yalnız nəzəri nəticə ilə məhdudlaşmır; nəzəriyyədən tədrisə, tədrisdən praktikaya doğru hərəkət edir.
Elmi əməkdaşlıq və elmi mədəniyyət
Alimin yaradıcılığında həmmüəlliflik faktları da onun elmi fəaliyyətinin mühüm xüsusiyyətlərindən biridir. Elmi fikir heç vaxt tamamilə təcrid olunmuş şəkildə inkişaf etmir. Müxtəlif baxışların qarşılaşması, fikir mübadiləsi, elmi polemika və əməkdaşlıq elmin inkişafının təbii şərtləridir.
Hikmət Əlizadənin müxtəlif alim və tədqiqatçılarla birgə əsərlər hazırlaması onun elmi fəaliyyətində kollektiv düşüncə mədəniyyətinin də yer aldığını göstərir. Bu isə pedaqogika və psixologiya kimi insanı çoxşaxəli şəkildə araşdıran elmlər üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir.
Bir insanı yalnız bir elm sahəsinin sərhədləri daxilində izah etmək çox zaman mümkün olmur. Şəxsiyyətin formalaşmasında psixoloji amillərlə yanaşı, ailə, məktəb, sosial mühit, mədəniyyət və digər amillər də rol oynayır. Bu səbəbdən elmi əməkdaşlıq yalnız metodoloji üstünlük deyil, həm də obyektin mürəkkəbliyindən doğan zərurətdir.
Bir ömrün dörd siması
Hikmət Əlizadənin həyat və fəaliyyətinə bütöv şəkildə nəzər saldıqda onun portretində dörd əsas simanın bir-birinə qovuşduğunu görürük: alim, pedaqoq, şəxsiyyət və ictimai xadim.
Alim kimi o, elmi problemlərin araşdırılmasına, pedaqogika və psixologiya sahəsində elmi düşüncənin inkişafına töhfə verib.
Pedaqoq kimi o, ömrünün böyük hissəsini müəllimliyə və universitet təhsilinə həsr edib, müxtəlif nəsillərin yetişməsində iştirak edib.
Şəxsiyyət kimi onun obrazında nüfuz, prinsipiallıq və ədalət kimi mənəvi keyfiyətlər ön plana çıxır.
İctimai xadim kimi isə elmi və pedaqoji təcrübəsini daha geniş ictimai müstəvidə təhsil məsələlərinin müzakirəsinə və həllinə yönəldir.
Bu dörd cəhəti bir-birindən ayırmaq əslində mümkün deyil. Çünki onun alimliyi pedaqoji təcrübəsindən, pedaqoqluğu şəxsiyyətindən, ictimai fəaliyyəti isə həm alimliyindən, həm də pedaqoji mövqeyindən qidalanır.
Zamanın dəyişdirdiyi təhsil, dəyişməyən müəllim missiyası
1978-ci ildən bu günə qədər təhsil dünyasında çox şey dəyişib. Cəmiyyət dəyişib, texnologiyalar dəyişib, təlim metodları dəyişib, müəllim və tələbə münasibətlərinin formaları yenilənib. Lakin müəllimlik missiyasının əsas mahiyyəti dəyişməyib: insanı biliyə, düşüncəyə və mənəvi kamilliyə istiqamətləndirmək.
Hikmət Əlizadənin peşəkar yolunun uzunluğu da bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. O, müxtəlif dövrlərin təhsil reallıqlarını görmüş, pedaqoji fəaliyyətin dəyişən şərtləri içərisində öz elmi və peşəkar mövqeyini qoruyub saxlamışdır.
Bəlkə də müəllim şəxsiyyətinin əsas üstünlüyü elə bundadır: zamanın dəyişməsinə baxmayaraq, onun əsas dəyərləri dəyişmir. Elmə hörmət, tələbəyə münasibət, ədalət hissi, məsuliyyət və insan yetişdirmək arzusu müəllimlik missiyasının dəyişməyən sütunlarıdır.
Nəticə: Elmə xidmət edən ömür
Hikmət Əlizadənin həyat yoluna nəzər salarkən qarşıya ilk növbədə uzun və zəngin bir elmi-pedaqoji fəaliyyət mənzərəsi çıxır. 1978-ci ildə müəllimlikdən başlayan yol 1984-cü ildən Bakı Dövlət Universitetində davam edib, assistentlikdən professorluğa qədər yüksəlib, elmi yaradıcılıq və ictimai fəaliyyətlə daha da genişlənib.
Lakin bu yolu yalnız tarixlər, vəzifələr və elmi titullarla ifadə etmək onun mahiyyətini tam əks etdirməz. Çünki bu bioqrafiyanın əsas xətti vəzifə dəyişiklikləri deyil, elmə və təhsilə sədaqətin davamlılığıdır.
100-dən artıq elmi əsər, kitablar, dərs vəsaitləri, monoqrafiyalar, proqramlar və metodik tövsiyələr bir alimin elmi məhsuldarlığını göstərir. Lakin onun ən böyük əsəri, bəlkə də, yalnız kitab səhifələrində axtarılmamalıdır. Alimin əsl irsi onun yetişdirdiyi tələbələrdə, formalaşdırdığı elmi düşüncədə, təhsilə gətirdiyi baxışlarda və insanlarla münasibətində yaşamağa davam edir.
Hikmət Əlizadənin portretində alimliklə müəllimlik, müəllimliklə şəxsiyyət, şəxsiyyətlə ictimai məsuliyyət bir-birini tamamlayır. Bu vəhdət onun fəaliyyətinə bütövlük qazandırır.
Əsl alim yalnız bilik toplayan və onu yazıya çevirən insan deyil. O, biliyin məsuliyyətini daşıyır. Əsl müəllim yalnız öyrədən deyil, öyrətdiyi insanın gələcəyinə cavabdeh olan şəxsdir. Əsl ictimai xadim yalnız mövqe tutan deyil, tutduğu mövqeyin arxasında mənəvi və peşəkar məsuliyyət daşıyan insandır. Əsl şəxsiyyət isə bütün bunları bir araya gətirə bilən, elmi nüfuzunu mənəvi nüfuzla tamamlayan insandır.
Hikmət Əlizadənin ömür yolu bu mənada yalnız bir professorun, bir pedaqoqun və bir alimin bioqrafiyası deyil. Bu, elmə inamın, müəllimlik məsuliyyətinin, ədalətə sədaqətin və cəmiyyətə xidmət düşüncəsinin bir insan ömründə necə birləşə bildiyini göstərən həyat salnaməsidir. Və bəlkə də bir alim haqqında deyilə biləcək ən qiymətli söz budur: onun adı yalnız yazdığı əsərlərin üz qabığında deyil, insanların yaddaşında, yetişdirdiyi nəslin düşüncəsində və xidmət etdiyi elmin gələcəyində yaşayır.
Əziz Hikmət müəllim!
Bu gün Sizin doğum gününüzdür. 70 illik ömür yolunuza nəzər salarkən qarşımızda yalnız zəngin elmi yaradıcılıq yolu keçmiş bir pedaqoq-alimin deyil, ömrünü elmə, təhsilə və insan yetişdirməyə həsr etmiş böyük bir şəxsiyyətin obrazı canlanır.
1978-ci ildə müəllim kimi başladığınız yol bu gün də davam edir. O yolun üzərində illərin təcrübəsi, yüzlərlə tələbənin yaddaşı, elmi əsərlərinizin izi, həmkarlarınızın hörməti və Sizi tanıyan insanların etimadı var. Bu yolun ən qiymətli cəhəti isə qazandığınız adların deyil, insanlara qazandırdığınız dəyərlərin çoxluğudur.
Sizə yeni yaşınızda ilk növbədə möhkəm cansağlığı, könül rahatlığı və ailənizlə birlikdə uzun, mənalı və işıqlı ömür arzulayırıq. Arzu edirik ki, elmə xidmət etməkdən aldığınız mənəvi zövq heç zaman azalmasın, yeni ideyalarınız, tədqiqatlarınız və yaradıcılıq enerjiniz daim olsun.
Arzu edirik ki, illər Sizin üçün yalnız yaşın göstəricisi deyil, daha böyük elmi və mənəvi müdrikliyin başlanğıcı olsun. Qəlbinizdə müəllimlik həvəsi, düşüncənizdə alim axtarışı, sözünüzdə ədalət və insanlara münasibətinizdə həmişəki səmimiyyət yaşasın.
Sizə elə bir ömür arzulayırıq ki, yazılmamış əsərləriniz yazılanlardan, qarşıda duran elmi ideyalarınız geridə qalanlardan çox olsun. Çünki elm adamının ən gözəl yaşı onun hələ deməyə sözü, yazmağa fikri və yetişdirməyə insanları olduğu yaşdır.
Qoy bundan sonrakı illəriniz də elmə xidmət etdiyiniz, tələbələrinizin uğurlarından sevindiyiniz, həmkarlarınızın hörmətini hiss etdiyiniz, doğmalarınızın sevgisi ilə əhatə olunduğunuz illər olsun. Və ən böyük arzumuz budur: Sizin adınız yalnız elmi əsərlərdə deyil, yetişdirdiyiniz insanların uğurlarında, onların yaddaşında və Azərbaycan pedaqoji fikrinin gələcəyində yaşasın.
70 yaşınız mübarək olsun, Hikmət müəllim!
Qoy bundan sonrakı ömrünüz də keçdiyiniz yol qədər mənalı, yaratdığınız əsərlər qədər zəngin, şəxsiyyətiniz qədər işıqlı olsun.
BALASAQUNLU YUSİFİN PEDAQOJİ-PSİXOLOJİ GÖRÜŞLƏRİNDƏ ELM, BİLİK VƏ ŞƏXSİYYƏT PROBLEMİ
KAMAL CAMALOV
Pedaqogika elmlər doktoru,
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun professoru
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi
“Qızıl Qələm” mükafatı laureatı
https://orcid.org/0000-0003-1977-7250
Türk xalqlarının zəngin mənəvi və intellektual irsində insan, onun mənəvi kamilliyi, ağlı, biliyi və cəmiyyətdəki mövqeyi haqqında düşüncələr mühüm yer tutur. Bu baxımdan XI əsrdə yaşayıb-yaratmış böyük türk mütəfəkkiri Balasaqunlu Yusifin (1020-1075) “Qutadğu bilig” əsəri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əsər yalnız öz dövrünün ictimai-siyasi, əxlaqi və fəlsəfi görüşlərini əks etdirən qiymətli abidə deyil, eyni zamanda insanın formalaşması, bilik qazanması, ağlını və idrakını inkişaf etdirməsi, düzgün davranış və mənəvi keyfiyyətlərə yiyələnməsi haqqında zəngin fikirlər sistemini özündə birləşdirən mühüm didaktik mənbədir.
“Qutadğu bilig”in əsas ideya istiqamətlərindən biri insanın kamilliyə doğru inkişafıdır. Balasaqunlu Yusif insanı yalnız müəyyən sosial mövqeyə malik varlıq kimi deyil, öz ağlı, iradəsi, biliyi, davranışı və mənəvi keyfiyyətləri ilə formalaşan şəxsiyyət kimi dəyərləndirir. Bu baxımdan əsərdə əql, zəka, elm, bilik, fəhm, idrak, könül, xülq və gözəl davranış kimi anlayışların tez-tez bir arada işlədilməsi təsadüfi deyildir. Bu anlayışlar müəllifin ideal insan modelinin müxtəlif tərəflərini ifadə edir və bütövlükdə şəxsiyyətin hərtərəfli inkişafı haqqında təsəvvür yaradır.
Mütəfəkkirin düşüncəsində elm insan həyatında xüsusi mövqeyə malikdir. Elm insanı cəhalətdən uzaqlaşdıran, dünyanı və özünü dərk etməsinə imkan verən, çətinliklər qarşısında düzgün qərar qəbul etməsinə kömək edən və onu cəmiyyət üçün faydalı şəxsiyyətə çevirən qüvvə kimi təqdim olunur. Lakin Balasaqunlu Yusif biliyi sadəcə məlumat toplamaqla eyniləşdirmir. Onun fikirlərində bilik fəhm və idrakla tamamlanır. Başqa sözlə, insanın çox bilməsi ilə yanaşı, bildiyini anlaması, nəticə çıxarması və həmin biliyi davranışında tətbiq etməsi də vacibdir. Bu yanaşma əsərin pedaqoji dəyərini xüsusilə artırır.
“Qutadğu bilig”də insanın mənəvi və intellektual inkişafı bir-birindən ayrılmır. Əql və bilik insanın düşüncə imkanlarını genişləndirirsə, könül, xülq (xarakter) və gözəl davranış onun mənəvi simasını müəyyənləşdirir. Beləliklə, şair-mütəfəkkirin ideal insanı yalnız savadlı və ağıllı deyil, həm də düzgün davranan, mənəvi dəyərlərə bağlı, özünü və ətrafındakı dünyanı dərk edən şəxsiyyətdir. Bu cəhət əsərdəki pedaqoji düşüncənin bütövlüyünü göstərir: insanın tərbiyəsi yalnız zehnin inkişafı ilə məhdudlaşmır, onun emosional, əxlaqi, iradi və sosial keyfiyyətlərinin formalaşdırılmasını da əhatə edir.
Bu baxımdan “Qutadğu bilig”dəki insan və elm haqqında fikirlərə pedaqoji-psixoloji aspektdən yanaşmaq xüsusi maraq doğurur. Əsərdə irəli sürülən “insanın sambalı – idrak və elm”, “zəka kimdədirsə ulu da odur”, “biliyi qüdrət say” kimi fikirlər insanın dəyərinin onun intellektual və mənəvi inkişafı ilə əlaqələndirildiyini göstərir. Burada elm insanın həm özünü dərk etməsinin, həm də həyatda qarşılaşdığı problemləri həll etməsinin vasitəsi kimi çıxış edir. Bu isə Balasaqunlunun təhsilə yalnız bilikvermə prosesi deyil, şəxsiyyətin formalaşmasına xidmət edən mühüm mənəvi-intellektual amil kimi baxdığını düşünməyə əsas verir.
İmanı kamil tut, ey haqqa tapan,
Bir olan Tanrıya elm ilə inan.
Gör yaradan Tanrım necə yaratdı,
Aləm yaraşıqlı… əlvan həyatlı.
Yetər… izn verin insandan deyim,
İnsanın sambalı – idrak və elm [Bakı: Gənclik, 2003, səh.30].
Bu parçada dövrün böyük düşüncə sahibi Balasaqunlu Yusif insanı Tanrı-aləm-insan münasibətləri içərisində təqdim edir. Əvvəlcə insanın imanı, sonra Tanrının yaratdığı aləmin gözəlliyi, ardınca isə insanın öz mahiyyəti haqqında danışılır. Beləliklə, fikir tədricən kainatdan insana, yaradılışdan idraka doğru hərəkət edir.
Mətnin başlanğıcındakı “İmanı kamil tut” çağırışı insanın mənəvi tərəfini, “elm ilə inan” ifadəsi isə onun düşünən və dərk edən varlıq olduğunu önə çıxarır. Burada diqqətçəkən cəhət odur ki, imanla elm bir-birinə qarşı qoyulmur. Əksinə, şairin düşüncəsində həqiqi inam şüurlu inamdır. İnsan Tanrıya yalnız hiss və etiqadla deyil, həm də elm və idrak yolu ilə yaxınlaşmalıdır.
“Bir olan Tanrıya” ifadəsi isə parçanın dini-fəlsəfi əsasını müəyyənləşdirir. Tanrının vahidliyi ilə yanaşı, onun yaratdığı aləmin nizamı və gözəlliyi diqqətə gətirilir. “Aləm yaraşıqlı, əlvan həyatlı” deyərkən şair yaradılışa sadəcə seyr ediləcək bir gözəllik kimi baxmır. Bu gözəllik insanı düşünməyə, yaradılışın sirlərini dərk etməyə sövq edir. Başqa sözlə, aləmin gözəlliyi insan idrakını hərəkətə gətirən mənəvi-estetik bir başlanğıca çevrilir.
Bu məqamda şairin “insandan deyim” deməsi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki yaradılış haqqında düşüncənin son ünvanı insandır. İnsan həmin möhtəşəm aləmin içində yaşayan, lakin eyni zamanda onu dərk etmək qabiliyyətinə malik olan varlıqdır. Balasaqunlu Yusifin insan haqqında əsas qənaəti də məhz burada ifadə olunur:
“İnsanın sambalı – idrak və elm”.
Bu misra parçanın ideya mərkəzi sayıla bilər. Şair insanın dəyərini onun zahiri xüsusiyyətləri, sərvəti və ya mövqeyi ilə deyil, idrakı və elmi ilə ölçür. “Sambal” sözü burada insanın mənəvi-intellektual çəkisini ifadə edən çox uğurlu anlayışdır. İnsan bildiyi, düşündüyü, dərk etdiyi qədər sanballıdır.
Burada “elm” və “idrak” anlayışlarının yanaşı işlədilməsi də təsadüfi deyil. Elm insana bilik verir, idrak isə həmin biliyin mahiyyətini anlamağa imkan yaradır. Buna görə də Balasaqunlu Yusif üçün sadəcə bilikli olmaq kifayət etmir; bilik insanın düşüncəsinə və mənəvi dünyasına çevrilməlidir. Əsl kamillik də bu mərhələdə meydana çıxır.
Parçanın ümumi məntiqindən belə bir nəticə doğur: iman insanın mənəvi dayağı, elm onun bilik vasitəsi, idrak isə həmin bilik və inamı mənalandıran gücdür. Bu üç anlayış birləşdikdə kamil insan obrazı yaranır. Deməli, didaktik şair Balasaqunlu Yusifin insan haqqında düşüncəsində kamillik birtərəfli deyil; o, həm mənəvi, həm intellektual, həm də dünyanı dərk etməyə yönəlmiş bir kamillikdir.
Bu baxımdan parça yalnız dini-fəlsəfi məzmun daşımır, həm də insanın mahiyyəti haqqında düşüncə ortaya qoyur. Şair sanki “İnsanı insan edən nədir?” sualına cavab verir: insanı insan edən onun düşünmək, öyrənmək, dərk etmək və həqiqət axtarmaq qabiliyyətidir.
Məhz buna görə bu misralar bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Müasir insan üçün də elm yalnız informasiya toplamaq deyil, düşünmək və dərk etmək vasitəsidir. Balasaqunlunun əsrlər əvvəl insanın “sambal”ını idrak və elmdə görməsi onun dünyagörüşünün mühüm humanist cəhətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Mükəmməl yaratdı insanı Tanrım,
Ona bəxş elədi hünər, bilik, fəhm.
Biliyi qüdrət say, fəhmi də ulu,
Ən böyük insana döndərir qulu [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Şeirdən nümunələr göstərir ki, dövrün mütəfəkkiri Balasaqunlu Yusif insanı hazır və dəyişməz bir varlıq kimi deyil, bilik, tərbiyə, düşüncə və mənəvi keyfiyyətlər vasitəsilə kamilləşən şəxsiyyət kimi qəbul edir. “Ona bəxş elədi hünər, bilik, fəhm” misrasında insanın inkişafı üçün həm intellektual, həm də iradi keyfiyyətlərin vacibliyi vurğulanır. Burada bilik insanın dünyanı dərk etməsini, fəhm isə əldə olunan biliyi anlama və tətbiq etmək qabiliyyətini, hünər isə həmin imkanları fəaliyyətə çevirmək bacarığını ifadə edir.
Bu baxımdan böyük türk mütəfəkkiri Balasaqunlunun düşüncəsində təhsil yalnız bilik ötürməkdən ibarət deyil. Bilik fəhm və fəaliyyətlə tamamlanmalıdır. Müasir pedaqoji terminlərlə desək, müəllif insanın intellektual inkişafı ilə yanaşı, onun fəaliyyət və iradi keyfiyyətlərinin formalaşmasına da əhəmiyyət verir.
Daha sonra:
Ona könül verdi, bir də rəvan dil,
Əndişə, xülq, həm də gözəl qılıq, fel.
misralarında insanın şəxsiyyət strukturunun başqa tərəfləri meydana çıxır. Burada yalnız ağıl və bilikdən deyil, könüldən, nitqdən, düşüncədən, xasiyyətdən və davranışdan söhbət gedir. Bu isə çox mühüm pedaqoji nəticəyə gətirir: insanın kamilliyi intellektual inkişafla məhdudlaşmır.
İnsan çox bilikli ola bilər, lakin onun xülqü, davranışı, ünsiyyəti və mənəvi dünyası inkişaf etməyibsə, həmin bilik tam mənada kamillik yaratmır. Deməli, Balasaqunlu Yusif şəxsiyyətin formalaşmasını bütöv proses kimi görür: ağıl – bilik – hiss – xarakter – davranış – ünsiyyət.
Müasir psixoloji yanaşmada insan yalnız koqnitiv, yəni düşünən varlıq deyil; onun emosional dünyası da şəxsiyyətin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Balasaqunlunun “könül” anlayışını burada insanın hiss və mənəvi aləmi kimi oxumaq mümkündür. “Rəvan dil” isə həmin daxili dünyanın sosial münasibətlərdə ifadəsini göstərir. Yəni insanın nə düşündüyü qədər, özünü necə ifadə etdiyi və başqaları ilə necə ünsiyyət qurduğu da əhəmiyyətlidir.
Beləliklə, Balasaqunlu Yusif bir növ insanın daxili və xarici aləmi arasında əlaqə yaradır: könüldəki mənəviyyat dil və davranış vasitəsilə üzə çıxmalıdır. “İnsan tilsimləri sındırsın deyə…” – biliyin funksiyası.
Fikrimizcə, maraqlı məqamlardan biri budur:
İnsan tilsimləri sındırsın deyə,
Ona fəhm, bilik verdi hədiyyə.
Buradakı “tilsim”i məcazi mənada insanın qarşısında duran cahillik, qorxu, anlaşılmazlıq, çətinlik və idraki maneələr kimi şərh etmək olar.
Belə baxdıqda bilik sadəcə yadda saxlanılan məlumat deyil, insanı maneələrdən azad edən qüvvədir. Fəhm isə həmin biliyin mənalandırılmasına və düzgün qərarlara çevrilməsinə imkan verir.
Bu fikir müasir pedaqogikanın mühüm prinsiplərindən biri ilə səsləşir: təhsilin məqsədi yalnız məlumatlı insan yetişdirmək deyil, müstəqil düşünən, problem həll edə bilən və düzgün qərar verə bilən şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.
“Əql, idrak, bilik” – intellektual inkişaf.
Sonrakı misrada:
Bayat kimə verdi əql, idrak, bilik,
Çıxdı ürcahına min-min gözəllik
insanın intellektual potensialı ilə onun yaratdığı nəticələr arasında əlaqə qurulur. Əql, idrak və bilik insanın daxilində qalan potensial deyil; onlar fəaliyyətə keçdikdə “gözəlliklər” yaradırlar.
Pedaqoji baxımdan burada çox maraqlı bir fikir var: insanın qabiliyyəti onun inkişaf etdirilməsi və düzgün istiqamətləndirilməsi ilə nəticəyə çevrilir. Yəni insanın anadangəlmə potensialı vardır, lakin həmin potensialın üzə çıxması üçün bilik, tərbiyə, düşüncə və fəaliyyət lazımdır.
Balasaqunlu Yusif “Biliyi qüdrət say” – fikri ilə təhsilin transformativ gücünü ehtiva edir. Parçanın son iki misrası isə bütün fikirləri ümumiləşdirir:
Biliyi qüdrət say, fəhmi də ulu,
Ən böyük insana döndərir qulu.
Burada bilik qüdrət, fəhm isə uca və ali keyfiyyət kimi təqdim olunur. Lakin bu qüdrət fiziki və ya hakimiyyət mənasında deyil. Söhbət insanın özünü və dünyanı dəyişdirmək imkanından gedir. “Qulu”nun “ən böyük insana” çevrilməsi isə pedaqoji baxımdan xüsusilə maraqlıdır. Bu ifadə təhsilin və idrakın şəxsiyyəti dəyişdirə bilən gücünü göstərir. İnsan bilik əldə etdikcə öz imkanlarının fərqinə varır, düşünmə qabiliyyəti inkişaf edir və passiv vəziyyətdən fəal şəxsiyyət mövqeyinə keçir.
Bu parçaları pedaqoji-psixoloji baxımdan “insanın təbiətdən şəxsiyyətə, potensialdan kamilliyə doğru inkişafı” ideyası ətrafında birləşdirmək olar.
Balasaqunlunun təsəvvüründə insanın kamilliyi bircə xüsusiyyətlə müəyyən olunmur. Əql və idrak onun düşüncə dünyasını, bilik onun intellektual imkanlarını, fəhm biliyin mənalandırılmasını, könül onun emosional-mənəvi aləmini, xülq və davranış isə sosial-əxlaqi simasını formalaşdırır. Buna görə də müəllifin ideal insan modeli hərtərəfli inkişaf etmiş şəxsiyyətdir.
Bu baxımdan “Qutadğu bilig”də təhsil anlayışını yalnız “elm öyrənmək” kimi deyil, insanın bütün şəxsiyyətinin formalaşdırılması prosesi kimi nəzərdən keçirmək mümkündür. Balasaqunlu Yusif üçün əsl bilikli insan sadəcə çox şey bilən deyil; düşünən, anlayan, hiss edən, düzgün danışan, gözəl davranan və əldə etdiyi biliyi faydalı fəaliyyətə çevirən insandır.
Məhz buna görə bu parçalar əsasında çox uğurlu bir elmi tezis irəli sürmək olar: “Qutadğu bilig”də təhsil insanın yalnız intellektual deyil, həm də emosional, mənəvi, iradi və sosial inkişafını təmin edən bütöv şəxsiyyətformalaşdırıcı proses kimi təqdim olunur.
Mən isbat edirəm, diqqət kəsilsən,
Dinlə nə deyirəm, söz götür məndən.
Zəka kimdədirsə ulu da odur,
Bilikli bəşərin böyük oğludur.
Elminə, fəhminə söykənir deyə,
İnsan çata bilir min-min diləyə.
Bilikli kişidən bəla uzaqdır,
Heç vaxt dar ayaqda qalmayacaqdır [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Balasaqunlu Yusif deyir ki, insanın böyüklüyü onun sosial mənşəyi, var-dövləti və tutduğu mövqe ilə deyil, zəkası və biliyi ilə ölçülür. Bu, Balasaqunlunun insan haqqında düşüncəsində mühüm demokratik-humanist məqamdır. İnsan öz dəyərini qazandığı bilik və inkişaf etdirdiyi zəka vasitəsilə müəyyənləşdirir.
Pedaqoji baxımdan burada şəxsiyyətin intellektual inkişafının onun sosial-mənəvi dəyərinə təsiri ifadə olunur. İnsan biliyə yiyələndikcə onun dünyagörüşü genişlənir, hadisələr arasında əlaqə yaratmaq, səbəb-nəticə münasibətlərini görmək və düzgün qərar qəbul etmək imkanları artır.
“Elminə, fəhminə söykənir deyə, İnsan çata bilir min-min diləyə” misraları əvvəlki parçadakı “elm – fəhm – idrak” xəttini davam etdirir.
Burada çox mühüm bir fərq meydana çıxır: elm insanın bildiklərini, fəhm isə bildiklərini necə anladığını və tətbiq etdiyini ifadə edir. Deməli, Balasaqunlu Yusif üçün təhsil yalnız bilik toplamaq deyil. Əsas məsələ həmin biliyin insanın düşüncə və fəaliyyət qabiliyyətinə çevrilməsidir.
“Min-min diləyə çatmaq” ifadəsini də bu baxımdan geniş mənada başa düşmək olar. Bilikli və düşüncəli insan öz məqsədlərini daha düzgün müəyyənləşdirə, onlara çatmaq üçün yollar tapa və qarşısına çıxan maneələri daha asan dəf edə bilir.
Bu fikir müasir pedaqoji baxımdan problem həll etmə, müstəqil düşünmə və qərarvermə bacarıqları ilə səsləşir.
Bilik psixoloji dayaq kimi parçanın son iki misrası xüsusilə maraqlıdır:
Bilikli kişidən bəla uzaqdır,
Heç vaxt dar ayaqda qalmayacaqdır.
Burada bilik artıq yalnız intellektual üstünlük deyil, həyati təhlükələr və çətinliklər qarşısında psixoloji dayaq kimi təqdim edilir.
Əlbəttə, bunu sözün mütləq mənasında “bilikli insanın heç vaxt bəla ilə qarşılaşmaması” kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Daha dərin məna budur ki, bilik insanın çətinlik qarşısında aciz qalmaq ehtimalını azaldır. Bilən və düşünən insan vəziyyəti daha düzgün qiymətləndirə, çıxış yolu axtara və öz davranışını şəraitə uyğunlaşdıra bilir.
Psixoloji baxımdan bu, insanın özünəinamı və problemlərin öhdəsindən gəlmək qabiliyyəti ilə əlaqələndirilə bilər. Bilik insana yalnız “nəyi bilmək” imkanı vermir, həm də “nə etmək lazımdır?” sualına cavab tapmaq üçün intellektual imkan yaradır.
əql – bilik – fəhm – idrak – davranış – şəxsiyyət – kamillik.
İlk parçalarda insanın Allah tərəfindən ona verilmiş əql, bilik, fəhm və könül imkanlarından danışılır. Burada isə həmin imkanların həyatda necə işlədiyi göstərilir. Yəni Balasaqunlu Yusif insanın potensialından başlayıb onun praktik həyatdakı nəticələrinə gəlir.
Bu baxımdan belə bir ümumiləşdirmə çox yerinə düşər: Balasaqunlunun pedaqoji düşüncəsində bilik insanın yaddaşında toplanan məlumat deyil, onun şəxsiyyətini, düşüncə tərzini və davranışını dəyişdirən fəal qüvvədir.
Bilikli insan daha yaxşı düşünür, fəhm edir, qərar verir, çətinliklər qarşısında çıxış yolu axtarır və öz məqsədlərinə çatmaq imkanlarını genişləndirir.
Elmsiz kişini tez haqlayır dərd,
Ölür, yox olmursa dərd, ələm, illət.
Gəl-gəl, ey biliksiz, öz çarəni bil,
Elmsiz alçaqsan, elmli – aqil.
Elm – barlı bağdır… ona yetişsən,
Çatarsan nə qədər mətlə binə sən [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Balasaqunlu Yusif bilik, zəka və şəxsiyyət haqqında bütöv pedaqoji-psixoloji konsepsiyasını ortaya qoyur. Xüsusilə son misralar əvvəlki fikirlərin nəticəsi kimi səslənir: bilik insanın kamilləşməsi ilə yanaşı, onun sosial mövqeyini və həyatda uğur imkanlarını da müəyyənləşdirir.
“Elmsiz kişini tez haqlayır dərd” misrası biliksizliyin mənfi nəticəsini çox yığcam ifadə edir. Burada “dərd”i yalnız fiziki və ya maddi çətinlik kimi deyil, insanın həyatda qarşılaşdığı problemlər qarşısında acizliyi kimi də anlamaq mümkündür. Elm və bilik insanın hadisələri dərk etməsinə, səbəb-nəticə əlaqələrini görməsinə və çətinliklərə çıxış yolu tapmasına imkan verir. Elmsizlik isə bu imkanları məhdudlaşdırır.
Pedaqoji-psixoloji baxımdan bu fikir təhsilin insanın həyatına uyğunlaşma və problem həll etmə qabiliyyətini inkişaf etdirməsi ilə əlaqələndirilə bilər. Balasaqunlu Yusif üçün bilik yalnız nəzəri üstünlük deyil, insanın həyatda özünü qorumasına və düzgün istiqamət seçməsinə kömək edən vasitədir. Bu baxımdan: “Gəl-gəl, ey biliksiz, öz çarəni bil” çağırışı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada elm öyrənmək insanın öz məsuliyyəti kimi təqdim olunur. Şair biliksiz insana hazır həll vermir, onu “öz çarəni bil” deyə düşünməyə sövq edir. Bu isə müasir pedaqogikadakı müstəqil öyrənmə və özünüinkişaf ideyasına yaxınlaşan bir məqamdır.
Elm insanı “alçaq” vəziyyətdən “aqil” şəxsiyyətə yüksəldir. “Elmsiz alçaqsan, elmli – aqil” misrası əvvəlki parçaların əsas fikirlərindən birini daha kəskin formada ümumiləşdirir. Buradakı “alçaq” sözünü mənəvi təhqir kimi deyil, intellektual və mənəvi inkişafın aşağı səviyyəsi kimi şərh etmək daha məqsədəuyğundur. Qarşılığında “aqil” sözü dayanır. Beləliklə, müəllif iki vəziyyəti qarşılaşdırır: elmsizlik – məhdudluq elm – ağıl və kamillik.
Burada mühüm pedaqoji fikir ondan ibarətdir ki, insanın təbii potensialı onun son vəziyyəti deyil. Təhsil və özünütəhsil həmin potensialı inkişaf etdirərək şəxsiyyətə çevirir.
“Elm – barlı bağdır”. “Barlı bağ” elmə məhsuldarlıq və nəticə anlayışları gətirir. Bağ necə qulluq və zəhmət tələb edirsə, elm də insanın səylə yiyələnməsini tələb edir. Bağın bar verməsi üçün onu becərmək lazım olduğu kimi, insanın biliyinin də nəticəyə çevrilməsi üçün öyrənmək, düşünmək və çalışmaq lazımdır.
Pedaqoji baxımdan belə izah etmək olar: təhsil bir anda nəticə verən proses deyil; davamlı əmək və inkişaf tələb edən uzunmüddətli fəaliyyətdir.
“Ona yetişsən” ifadəsi də maraqlıdır. Burada elmə yiyələnmək passiv proses kimi yox, insanın öz səyi ilə çatdığı bir mərhələ kimi təqdim edilir.
Qalxır, zəka əhli ucalır qat-qat,
Elm ilə sayılır ən əziz ustad.
Bu misralarda artıq biliyin sosial nəticəsi ön plana çıxır. Elmli insanın nüfuzu və hörməti artır. Lakin burada da maraqlı məqam var: müəllif “var-dövlətli”, “güclü” və ya “hakim” insanı deyil, zəka əhlini ucaldır.
Bu, Balasaqunlunun insanın ictimai dəyərinə verdiyi meyarı göstərir. İnsan başqalarından üstünlüyünü maddi imkanla deyil, elm və zəka ilə qazanmalıdır.
“Elm ilə sayılır ən əziz ustad” fikrində isə müəllim obrazına xüsusi əhəmiyyət vermək olar. Elm yalnız insanın özünü inkişaf etdirmir, həm də onu başqalarına yol göstərən, öyrədən, təcrübəsini bölüşən şəxsə çevirir. Beləliklə, bilik fərdi sərvət olmaqdan çıxaraq ictimai faydaya çevrilir.
Son iki misra parçanın ictimai-fəlsəfi istiqamətini tamamlayır:
Bəylər nə cür aldı dövranı ələ –
Yalnız zəka ilə, yalnız elm ilə.
Burada bilik və zəkanın yalnız fərdi kamillik vasitəsi olmadığı göstərilir. Onlar həm də idarəetmə və rəhbərlik üçün zəruri keyfiyyətlərdir.
Bu fikri müasir pedaqoji-psixoloji baxımdan liderlik kompetensiyası ilə əlaqələndirmək mümkündür. Həqiqi rəhbər yalnız hakimiyyət sahibi olan insan deyil; o, düşünməyi, vəziyyəti qiymətləndirməyi, qərar qəbul etməyi və insanları düzgün istiqamətləndirməyi bacarmalıdır. Beləliklə, Balasaqunlunun düşüncə xətti getdikcə genişlənir: elm – fərdi inkişaf – şəxsiyyətin kamilliyi – sosial nüfuz – rəhbərlik.
Balasaqunlu Yusif pedaqoji-psixoloji düşüncəsində elm insanın yalnız bilik ehtiyacını ödəyən vasitə deyil, onun şəxsiyyətini formalaşdıran, düşüncə qabiliyyətini inkişaf etdirən, mənəvi və sosial mövqeyini müəyyənləşdirən əsas qüvvələrdən biridir. Şair insanın təbii imkanlarını – əql, idrak, fəhm, könül və dili – təhsilin və tərbiyənin köməyi ilə inkişaf etdirərək kamil şəxsiyyətə çevrilməsini vacib sayır.
Onun təqdim etdiyi insan modeli bilikli olmaqla kifayətlənmir. Bu insan düşünür, anlayır, öz biliyindən istifadə edir, gözəl davranır, çətinliklər qarşısında çıxış yolu axtarır, özünü inkişaf etdirir və nəticədə cəmiyyət üçün faydalı şəxsə çevrilir. Bu baxımdan Balasaqunlunun pedaqoji idealında intellektual, mənəvi, emosional və sosial inkişaf bir-birindən ayrılmazdır.
Əsərdə bilik həm də insanın azadlıq qüvvəsi kimi çıxış edir. “Tilsimləri sındırmaq”, “öz çarəni bilmək”, “dar ayaqda qalmamaq” kimi ifadələr biliyin insanı cəhalətin, acizliyin və düşüncə məhdudiyyətinin təsirindən çıxardığını göstərir. Bu mənada təhsil insanın yalnız nəyi bilməsini deyil, həyatda necə davranmasını və qarşılaşdığı problemləri necə həll etməsini müəyyənləşdirir.
Digər tərəfdən, Balasaqunlu Yusif elmə yalnız fərdi fayda prizmasından yanaşmır. Elm insanın ictimai dəyərini artırır, onu “zəka əhli” səviyyəsinə yüksəldir, hətta rəhbərlik və idarəçilik üçün əsas vasitələrdən birinə çevrilir. Beləliklə, şəxsi kamilliklə ictimai faydalılıq arasında birbaşa əlaqə qurulur.
Balasaqunlu Yusifin elm və təhsil haqqında görüşlərini belə bir ardıcıllıqla ifadə etmək mümkündür: Əql – bilik – fəhm – idrak – mənəvi keyfiyyətlər – düzgün davranış – şəxsiyyətin kamilliyi – cəmiyyətə faydalılıq.
Bu ardıcıllıq “Qutadğu bilig”də insan tərbiyəsinin bütöv modelini ortaya qoyur. İnsan doğulduğu imkanlarla kifayətlənməməli, ağlını və biliyini inkişaf etdirməli, əldə etdiyi biliyi fəhm və idrakla mənalandırmalı, onu əxlaq və davranışında göstərməlidir. Yalnız bu halda bilik insanı həqiqətən “ulu”, “aqil” və “böyük” insana çevirə bilər.
Beləliklə, “Qutadğu bilig”də elm və zəka insanın yalnız intellektual üstünlüyünü deyil, bütövlükdə şəxsiyyət kimi kamilliyini şərtləndirən əsas amillər kimi təqdim olunur. Balasaqunlu Yusif üçün bilik insanın dünyanı dərk etməsinə, fəhm onun dərk etdiklərini düzgün qiymətləndirməsinə, əxlaq və davranış isə həmin idrakın həyata keçirilməsinə xidmət edir. Bu baxımdan əsərdə təhsil yalnız öyrətmə prosesi deyil, insanın əqlini, mənəviyyatını, xarakterini və sosial məsuliyyətini formalaşdıran bütöv şəxsiyyətyönümlü proses kimi meydana çıxır. Şairin əsrlər əvvəl irəli sürdüyü “zəka”, “elm”, “fəhm”, “idrak” və “xülq” anlayışlarının bir vəhdət təşkil etməsi onun pedaqoji düşüncəsinin başlıca xüsusiyyətlərindən biridir. Bu düşüncənin mərkəzində isə bir ideya dayanır: elm insanı yalnız bilikli etmir, onu kamilləşdirir və cəmiyyət qarşısında faydalı şəxsiyyətə çevirir.
Unudulmaz Xatirələrin İşığı: Zəlimxan Yaqub Ömrü Azərbaycanın və bütöv Türk dünyasının söz xəzinəsində elə zirvələr var ki, onların işığı zaman keçdikcə daha gursaçan olur. Bu uca zirvələrdən biri də, heç şübhəsiz, unudulmaz ustad şairimiz Zəlimxan Yaqub idi. Onun qələmindən çıxan hər bir sətir ilk gündən oxucu qəlbinə yol tapır, ruhları fəth edirdi. Zəlimxan Yaqub sadəcə oxunan deyil, hər bir misrası böyük bir sevgiylə izlənən, soraqlanan və sevilən bir söz sərrafı idi.O, Tanrının söz dünyamıza bəxş etdiyi bənzərsiz bir möcüzə, ecazkar bir fenomen idi. Aşıq poeziyasının incəliklərinə onun qədər bələd olan, bütöv Türk dünyasının dahi şairlərinin yaradıcılığını hafizəsində yaşadıb əzbər bilən ikinci bir şəxs təsəvvür etmək çətindir. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan poeziyasını, ruhumuzu və milli kimliyimizi onun qədər coşqu və məhəbbətlə təbliğ edən ikinci bir sənətkar tapmaq çətindir. O, öz bənzərsiz yaradıcılıq fəlsəfəsini elə öz misraları ilə belə bəyan edirdi:
Dərədən dərinəm, zirvədən uca, Bir yaşlı uşağam, yüz yaşlı qoca. Tutdum öz yönümü Məkkəyə, Haca, Haqdan işıq alan bir həqiqətəm.
Şair cəmi dörd misraya sığdırdığı bu böyük fəlsəfə ilə hər şeyi bəyan etmişdi. Onun ömür və sənət yolu Haqqa, ədalətə bağlanan müqəddəs bir cığır idi. O, hər bir insanı bu ilahi nurun arxasınca getməyə, haqqa və ədalətə tərəf olmağa səsləyirdi.
Zəlimxan Yaqubla keçən dostluq illərim mənim üçün sadəcə bir xatirə deyil, unudulmaz bir ömür məktəbidir. Bu dostluq dövründə mən ondan çox şey öyrəndim. Vətənə təmənnasız bağlılığı, insanlara tükənməz sevgini, saza və sözə qoyulan ilahi qiyməti mən məhz Zəlimxan ustadın şəxsiyyətində dərk etdim. Onun hər kəlməsi bir nəsihət, hər hərəkəti bir örnək idi. O, sanki özünün məşhur misralarında hər kəsi şair ruhuna sayğı duymağa çağırırdı:
Şirin arzuları dəyməz, kal qalar, Dərddən ürəyində qara xal qalar. Havası tükənər, dili lal qalar, Qırılar qəlbində köklədiyi saz, Şair ürəyinə toxunmaq olmaz!
Məhz bu məşhur şeirini ustad şair Almaniyada, ürəyindən çox ağır bir əməliyyat keçirdiyi o çətin günlərdə qələmə almışdı. Ömrünün ən amansız sınaqları ilə üz-üzə gəlsə də, Zəlimxan Yaqub heç vaxt sarsılmır, ruhdan düşmürdü. Ürəyində daşıdığı o ağır cərrahiyyə yarasına baxmayaraq, o, hər zaman səhnələrdə eyni alovla, eyni çılğınlıq və coşqu ilə çıxış edir, gur səsi ilə yenə də diqqət mərkəzində qalırdı. Lakin tale onu daha böyük bir sınaqla üz-üzə qoydu – ustad birdən-birə amansız böyrək xəstəliyinə yaxalandı. Öncə qardaş Türkiyədə ağır bir əməliyyat keçirib bir böyrəyini itirdi və Bakıya döndü. Bir müddət sonra növbəti müayinələr üçün Almaniyaya yola düşməli oldu və təəssüf ki, ikinci böyrəyini də orada itirdi. Bütün bu ağrılara, sarsıntılara rəğmən, şair içindəki böyük ümidi heç vaxt itirmirdi. O, ona böyrək köçürüləcəyi günü intizarla gözləyir, yaşamaq, yaratmaq eşqi ilə gələcəyə boylanırdı. Bu ümidin ardınca tez-tez Almaniyaya müayinələrə gedirdi. 2013-cü ildə növbəti dəfə Almaniyaya yollandı, lakin bu dəfə həkim nəzarəti çox uzun çəkdi. Hər dəfə narahatlıqla zəng edib hal-əhval tutanda səsindəki o doğma məğrurluğu qoruyaraq: “Heç narahat olmayın, mən yaxşıyam”, – deyirdi. Beləcə, iki il boyunca o, ümidlə ağrı arasında qalan yollarda, Bakı ilə Almaniya arasında gedib-gəldi… Zaman axıb keçirdi… 2016-cı ilin cırhacır isti yay günlərindən biri idi. İçimdəki darıxmağa güc gələ bilməyib şairə zəng etdim, səsini duydum. Ona Təbrizdən gələn əziz dostlarımız, Zülfüqar və Hacıbalaca Abdullahi qardaşlarının onu ziyarət etmək, görüşünə gəlmək istədiklərini bildirdim. Zəlimxan müəllim hər zamanki qonaqpərvərliyi və səmimiyyəti ilə: “Mən hazırda Bakıda deyiləm, İsmayıllının cənnət guşəsi olan Basqal kəndində dincəlirəm. Qədəmləri mübarək, xoş gəliblər! Götür qonaqları, gəlin Basqala”, – dedi. Bu dəvətdən sevinərək dərhal yola düşdük. Günün ikinci yarısında İsmayıllının o səfalı Basqal kəndinə çatdıq. Ürəyimizdə böyük bir görüş fərəhi ilə şairin dincəldiyi evin həyət qapısına yaxınlaşdıq. Qapının zəngini basdıq. İçəridən gələn tanış, doğma səs ucaldı: – Kimdir? Ürəyimdən qopan o ən səmimi cavabı verdim: – Allah qonağı!.. – Xoş gəlib Allah qonağı! Qapı bəh-bəhə açıqdır, gəlin, içəri buyurun! – deyə içəridən o mehriban nida ucaldı. Şair bizi elə evin astanasındaca özü qarşıladı. Xəstəliyin gətirdiyi o ağır sınaqlara rəğmən, gözlərində qəribə bir nur, ruhunda böyük bir gümrahlıq vardı. Üzündən təbəssüm əskik olmur, söhbətindən dürr tökülürdü. O dəqiqə Təbrizdən gələn əziz qonaqlarımızı bağrına basdı, Güney Azərbaycanın, Təbrizin tanınmış ustad aşıqlarını, söz xəzinəsini qoruyan şairlərini bir-bir sordu, xəbər aldı. Ruhumuz o qədər qidalandı ki, zamanın necə keçdiyini hiss etmədik. Bu əsnada şairin ömür-gün yoldaşı, vəfalı Sahibə xanım öz əlləri ilə hazırladığı bir-birindən ləziz, bərəkətli nemətləri süfrəyə düzdü. Sanki Basqalın o səfalı havasına bir də Azərbaycan qadınının qonaqpərvərliyi və ocaq istisi qatılmışdı. Birlikdə çörək kəsdikdən sonra, şairi yormamaq və gecə vaxtı narahatlıq yaratmamaq üçün Bakıya qayıtmaq istədiyimizi bildirdik. Lakin Zəlimxan ustad qətiyyətlə etiraz etdi. Bizi o gecə buraxmadı, qonaq saxladı və üzümüzə böyük bir ümid qapısı açdı: “İnşallah, sabah səhər sizi başqa bir ustadla – Musa Yaqubla görüşdürəcəyəm”, – dedi. Elə ordaca telefonunu götürüb Musa Yaquba zəng etdi. Səsindəki o dost doğmalığı ilə: ” A qoca Təbrizdən əziz qonaqlarım var, sabah səhər səni də ziyarət etmək, görüşmək istəyirik”, – dedi. Musa müəllim də böyük bir sevinclə: “Saat 11-dən sonra gəlin, evdə olacağam, yolunuzu gözləyirəm”, – deyə cavab verdi. Təbrizdən gələn Zülfüqar və Hacıbalaca Abdullahi qardaşlarının ustadı ziyarəti zamanı şairin dilindən tökülən, sonradan böyük bir poeziya nümunəsinə çevrilən o misralar sadəcə bir şeir deyil… Bu misralar şairin öz vəfalı ömür-gün yoldaşı Sahibə xanıma ünvanladığı bir sevgi mətni, sonsuz bir minnətdarlıq və bəlkə də gizli bir vida nəğməsi idi. Şair bu misralarla çöldəki gur, səs-küylü dünya ilə evin səssiz, fədakar mühiti arasındakı o incə və kəskin fərqi ürək ağrısı ilə ortaya qoyurdu:
Yüzü yüz söz desin çöldə-bayırda, Bu evin zəhməti sənə düşəcək. Qayğının böyüyü, yükün ağırı, İşin əziyyəti sənə düşəcək.
Şair bu sətirləri ilə bəyan edir ki, çöldə-bayırda hamı gözəl danışa, ustadın ünvanına təriflər yağdıra bilər. Lakin gerçək həyatın, daxili ağrıların və sönməyə qoyulmayan ailə ocağının bütün real ağırlığı məhz o vəfalı qadının incə çiyinlərindədir. Zəlimxan Yaqub xəstəliyin amansız pəncəsində sınağa çəkildiyi o ən çətin dönəmdə dildə deyilən xoş sözlərin ötəri olduğunu yaxşı bilirdi. O, əsl fədakarlığın, təmənnasız sevginin məhz Sahibə xanımın çəkdiyi səssiz zəhmətdə gizləndiyini bütün qəlbi ilə, böyük bir səmimiyyətlə etiraf edirdi. Şeirdə keçən “yükün ağırı” ifadəsi sadəcə fiziki bir xidmət deyil, həm də sənətkar ömrünün nazını çəkmək kimi böyük bir mənəvi məsuliyyətin simvolu idi. Ustadın daxili sarsıntıları, xəstəliyin ruhunda və cismində yaratdığı o mənəvi ağrılar şeirin növbəti misralarında daha da dərinləşərək fəryada çevrilir:
Ürəkdə, könüldə talan var, talan, Kimdir bu şeyləri vecinə alan?! Yenə sən olarsan qeydinə qalan, Bu ömrün həsrəti sənə düşəcək.
Bu yanıqlı misralar yaradıcı bir insanın cismani zəifliklə ruhun əbədi ucalığı arasında necə çarpışdığını gözlər önünə sərir. Kənar insanların, pərəstişkarların bu daxili fırtınalardan, çəkilən acılardan tamamilə xəbərsiz olduğunu bilən şair, yeganə sığınacaq limanı və dərdortağı kimi yenə də öz ömür-gün yoldaşını görürdü. Ustad dərk edirdi ki, bir gün bu dünyadan köçəndə, arxada qalan o böyük yaşanmış ömrün xatirəsi, göynərtisi və o amansız həsrəti hər kəsdən çox məhz Sahibə xanımın ürəyini yandıracaq. Ustad şair sətirlərinə davam etdikcə Sahibə xanımın simasındakı o müqəddəs ana və xanım obrazını daha da ucaldır:
Bilirsən yerini qaranın, ağın, Bilirsən dilini xəstənin, sağın. Bizim evimizə gələn qonağın, Hörməti, izzəti sənə düşəcək.
Bu sətirlər o vəfalı xanımın həyat müdrikliyindən, xəstə ilə sağın dilini tapmaq bacarığından – yəni onun sonsuz səbrindən və sarsılmaz şəfqətindən xəbər verir. Məhz elə o an evdə əyləşən, bu şeirin yazılmasına vəsilə olan Təbriz qonaqlarının ziyarəti də bu bədii lövhədə öz əksini tapır. Zəlimxan Yaqub hər zaman qonaq-qaralı olan, ocağı heç vaxt sönməyən evinin gerçək mənzərəsini çəkir. Bəli, o qonaqları evə gətirən şairin adı, şöhrəti və ucalığıdırsa, gələn hər kəsi gülər üzlə qarşılamaq, ağırlamaq, o qonaqlığın izzətini və şərəfini qorumaq yenə də fədakar xanımın çiyinlərinə düşən müqəddəs bir yükdür. Şairin xanımına qarşı bəslədiyi o dərin, bəşəri məhəbbət növbəti misralarda insanı isidən ilahi bir hərarətlə təsvir olunur:
Yaxın gəl, könlümün odunda qızın, Olmasın sızıltın, olmasın sızın. Oğulun, uşağın, gəlinin, qızın, Böyük məhəbbəti sənə düşəcək.
Ustad bu çağırışla bəyan edir ki, cismi xəstəlikdən zəifləsə də, mənəvi aləmi, qəlbi hələ də ilk günkü kimi isti, sevgi və şəfqət doludur. Ömrünü ona fəda edən bu qadının inciməsini, acı çəkməsini, qəlbinin sızlamasını əsla istəməyən şair, ona ən böyük təsəllini verərək gələcəyə boylanır. O, xanımına müjdələyir ki, bu gün çəkdiyi o ağır əziyyətlərin bəhrəsi gələcəkdə bütöv bir ailənin – övladların, gəlinlərin, qızların ona göstərəcəyi o tükənməz sevgi, sayğı və böyük hörmət şəklində geri dönəcək. Və nəhayət, şair qaçılmaz sonu, ölümün gerçəkliyini tam bir təslimiyyət və məğrurluqla qarşılayaraq, ömrünün son nöqtəsini bu möhtəşəm dördlüklə qoyur:
Daha fayda verməz nə haray, nə ün, Çökəcək qaranlıq, əyiləcək gün. Mən köçüb gedəndə mənim ömrümün, Ən böyük rəhməti sənə düşəcək.
Şeirin kulminasiya nöqtəsi və fəlsəfi yekunu məhz bu qaçılmaz sonla böyük bir mərdliklə barışmaqdır. Ustad şair öz taleyini mənəvi bir sakitliklə qəbul etsə də, fiziki yoxluğundan sonrakı zamanı da zərrə-zərrə düşünürdü. “Ən böyük rəhməti sənə düşəcək” misrası mistik və ilahi bir mənaya sahibdir. Xalqın əbədiyaşar Zəlimxan Yaqub ruhuna oxuyacağı dualar, göstərəcəyi tükənməz sevgi və rəhmət, onun xatirəsini layiqincə yaşadan, ömrünün sonuna qədər ona fədakarlıqla qulluq edən vəfalı həyat yoldaşının da üzərinə müqəddəs bir nur kimi yağacaqdı. Sənətkar özünə qazanılacaq bəşəri rəhməti sanki xanımına ən dəyərli miras kimi vəsiyyət edirdi. Zəlimxan Yaqubun bu şeiri sadəcə bir poeziya nümunəsi deyil, əsl bəşəri vəfa bəyannaməsidir. Ustad şair öz sənətkar ucalığından enərək bir həyat yoldaşı kimi Sahibə xanımın fədakarlığı qarşısında baş əyir, onun çəkdiyi əməyi sənətin gücü ilə əbədiləşdirir. Hər bəndin sonunda “sənə düşəcək” rədifinin bir zəng kimi təkrarlanması, gələcək çətin günlərin xəbərdarlığı olmaqla bərabər, həm də bu ağır və şərəfli missiyanı yalnız və yalnız güclü, fədakar, müqəddəs bir Azərbaycan qadınının daşıya biləcəyinə olan o sonsuz, sarsılmaz inamın bədii ifadəsi idi… Basqaldakı o unudulmaz, duyğulu gecənin səhəri açıldı. Biz səhər saat 10-da vaxt itirmədən İsmayıllının daha bir cənnət guşəsinə – ustad Musa Yaqubun ömür sürdüyü, ilham aldığı Buynuz kəndinə tərəf yola düşdük. Yolboyu ürəyimizdə iki böyük söz ustadının görüşünə şahidlik etməyin həyəcanı vardı. Tam deyilən vaxtda – saat 11-də artıq Buynuz kəndində, Musa Yaqubun qonaqsevər ocağında idik. Musa müəllim gələn əziz qonaqlar üçün həyətində, təbiətin qoynunda gözəl, bərəkətli bir süfrə açdırmışdı. O ecazkar təbiətin qoynunda, iki dahi şairin əhatəsində elə bir mənəvi mühit yarandı ki, ruhumuz sanki pərvaz edirdi. Sazdan, sözdən, tarixdən və Təbriz həsrətindən yoğrulmuş unudulmaz, gözəl söhbətlər oldu. Zamanın necə su kimi axıb keçdiyini heç birimiz hiss etmədik. Axşama doğru Təbrizdən ustadı ziyarətə gələn Zülfüqar və Hacıbalaca Abdullahi qardaşları Musa Yaqubdan nəzakətlə icazə istədilər. Bakıya qayıtmalı olduqlarını, yolun uzaqlığını bildirərək: “Ustad, bizə icazə verin, artıq yola düşməliyik”, – dedilər. Qonaqları böyük bir minnətdarlıq və ürək dolusu xoş xatirələrlə Təbrizə yola saldım. Onlar özləri ilə təkcə İsmayıllının, Basqalın, Buynuzun təmiz havasını deyil, həm də iki dahi ustadın – Zəlimxan Yaqub və Musa Yaqubun bənzərsiz mənəviyyat bərəkətini, səmimiyyətini apardılar. Məsafələr nə qədər uzaq olsa da, könüllərin birliyi qarşısında hər zaman acizdir. Təbrizli qardaşlarımızla o günlərdən başlayan, ustadların xeyir-duası ilə yoğrulan bu gözəl dostluğumuz artıq neçə illərdir ki, eyni səmimiyyətlə, eyni sevgiylə davam edir. Çünki bizi bir-birimizə bağlayan bağlar sadəcə keçici münasibətlər deyil, saza, sözə, ustad irsinə və müqəddəs Vətən sevgisinə söykənən əbədi bir mənəviyyat köpürüsüdür. Zəlimxan Yaqub və Musa Yaqub kimi böyük şəxsiyyətlərin ruhu bu gün də o dostluğun, o vəfanın işığında yaşayır…
Hüseyn İsaoğlu, yazıçı-publisist, AYB-nin və AJB-nin üzvü.
Yaradıcılığı ilə Azərbaycana yeddi beynəlxalq sertifikat qazandırmış Nicat Ərtürk Azərbaycanın hüdudlarından kənarda da tanınan və nüfuz qazanan görkəmli alimlərimiz – akademik, filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi Əbülfəz Quliyev, pedaqogika elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi Akif Abbasov, pedaqogika elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi Kamal Camalov, pedaqogika elmləri doktoru, professor Hikmət Əlizadə, filologiya elmləri doktoru, professor Yusif Səfərov, filologiya elmləri doktoru Aybəniz Həşimova, eləcə də jurnalist, tədqiqatçı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Zaur Ustac gənc şair Nicat Ərtürkün poetik yaradıcılığına həsr olunmuş beynəlxalq konfranslarda məruzələrlə çıxış etmiş və bu elmi tədbirlərdə sertifikatlarla təltif olunmuşlar. Bu əlamətdar hadisə münasibətilə eloğlumuz Nicat Ərtürkü ürəkdən təbrik edir, ona yaradıcılıq yollarında yeni-yeni uğurlar, ilham və nailiyyətlər arzulayırıq. Ulu Tanrı Sizi qorusun, Nicat!
