WWW.YAZARLAR.AZ

Həcər Atakişiyeva – “Əhməd bəy Ağaoğlunun ədəbi-tənqidi görüşləri” (monoqrafiya) – PDF:

www.USTAC.az

Həcər Atakişiyeva – “Əhməd bəy Ağaoğlunun ədəbi-tənqidi görüşləri” (monoqrafiya) – PDF

May 3, 2026 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

AHMED B A CAP Download

Zaur Ustacın “Buta”sı haqqında

Oxuyun >> Gözündə tük var

www.USTAC.az

YAZARLAR – 65

May 1, 2026 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

YAZARLAR – 65 – PDF: Yazarlar-65

YAZARLAR – 65 Download

Məlumatı hazırladı: Leyla Mahirqızı

Oxuyun >> Gözündə tük var

[>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<]

[>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<]

www.USTAC.az

Müqəddəs Zəfər: 6-cı hekayə

May 1, 2026 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

Əvvəli burada: Müqəddəs Zəfər: 5-ci hekayə

Ömrün üçüncü fəsli
(Müqəddəs Zəfər: 6-cı hekayə)
Sağ böyrü üstəmi uzansın, sol böyrü üstəmi?! Fərq eləmirdi, daha doğrusu, əhəmiiyəti yox idi, onsuz da hərəkət eləyə bilmirdi. Heç əzalarını da hiss eləmirdi, bütün bədəni ağrı içindəydi, hər yeri şiş, yara… təkcə bəbəkləri zədəli deyildi. Əslində bəbəkləri də dumanlı idi, qonur rənginin üstünə boz-bulanıq pərdə çəkilməkdə idi. Pərdəydi, nəydi, anlamırdı- sadəcə hiss edirdi. Güzgüdən filandan bir şey vardımı ki, baxıb müəyyənləşdirsin. Yeganə baxa biləcəyi şeylər- dəmir barmaqları pas atmış nəfəslik, hisli-paslı tavan, uçuq-sökük divarlar, üfunət iyi verən, nə vaxtsa betonlanmış, indi isə zibilliyi xatırladan döşəmə, elə həmin qoxunu canına hopduran cındır əyin-başı, çadar-çadar olmuş əllərı, cırıq çəkməsindən bayıra çıxmış ayaq barmaqları idi. Tavandan sallanan “İliç lampası”nın nə vaxtsa yandığı yadına gəlmirdi- şüşəsi boğazdan üzülmüşdü.
Arxası üstəmi, ya hansısa yanı üstəmi yatdığını bilmirdi. Amma, yatmışdı. Gözləri açıqdımı, bağlıydımı onu da bilmirdi. Bunun heç əhəmiyyəti də yox idi, bayırdan gözlüyün qabağını odunla bağlamışdılar. Toran görən gözlərini zilləyib odun parçalarının arasından güclə süzülən işıq şüalarını axtarmaqdan bezmişdi. Gəlmir heç gəlməsin, bu heç nəyi dəyişmirdi. Amma, yatmışdı. Ya da ki, yatmamışdı, gözlərini ona zilləyib hərəkətsiz dayanmış cavan oğlana baxırdı.
-Niyə gözlərini zilləmisən mənə, niyə belə baxırsan? Niyə çıxıb getmirsən işinə gücünə?
-Sən çağırdın, mən də dayandım da.
-Mən çağırdım? Adınla? Adını heç bilmirəm axı.
-Sən çağırdın.
-Necə?
-Heyy…heyy…
-Mən gündə min dəfə “hey” deyirəm, “hay” deyirəm ki, qulaqlarım bir səs eşitsin. Sən də deyirsən ki, səni çağırdım. Yəqin özümü çağırmışam, başqa kim var ki. çağırım… çıx get.
-Mən də onu deyirəm də. Mən elə sənəm. Sənin ömrünün birinci hissəsi, ya da birinci fəsli.
-Ömür də hissəynən filannan olur ki? Ömür ya var, ya da yoxdur.
-Sənin ömrün belədi də. Birnci fəsli Qırxqız dağlarındakı davada başa çatdı- 92-nin mart ayının 29-da. Yadına gəlir? Kosalarla Şuşa arasında böyük bir erməni dəstəsi ilə döyüşürdüz. Komandiriniz də rəhmətlik Tabil Həsənov idi. O, şəhid oldu, sən də ağır yaralandın. Gözünü açanda özünü burda gördün, yəni Şuşa həbsxanasında. Onda mən artıq sənin bətnundən çıxmışdım. Bu, belə olmalıdır. Mən də çıxdım… Amma səni tərk etmədim, tərk edə bilməzdim, çünki, hələ ürəyin dayanmamışdı. Ruhlar hələ ürəyi çırpınan bətni tam tərk etmirlər, onun başı üzərində dövrə vurub haray qoparırlar… O gündən ömrünün ikinci fəsli başlandı. Ömür deyəndə ki…
-Necə yəni ikinci fəsli? Mən bəyəm ölüb dirilmişəm?
-Nə ölməmisən, nə dirilməmisən, nə də yaşamırsan… o gündən ömrün dayanıb.
-Bu nə deməkdi axı? Məni niyə çaşdırırsan? Mən neçə müddətdi ki, heç nə görmürəm, eşitmirəm, heç kimlə danışmıram. Səni necə eşidə bilərəm, necə söhbət edə bilərəm? Mən heç sənin sifətini də görmürəm. Bu qədər müddətdə niyə gəlmirdin? Niyyətin nədir?
-Bu müddət ərzində sənin ömründə baş verənləri bilə bilmərəm, mən keçmişdəyəm. Sifətimi görə bilməzsən- mən ruham. Mən sənin həyatının keçmişdə qalan hissəsiyəm.
-Demək, mənə verilən əzablardan xəbərsizsən. Hə, doğru deyirsən, gözümü açanda özümü burda gördüm. Lap doğrusu, Baqrat dedi mənə- o topal dığa. Avtomatın qundağıynan üzümə vura-vura ayıltdı məni. “Ara, sən beş güllə yarası almısan, hələ də ölməmisən,”- dedi. Baxdım ki, bədənimdə salamat yer yoxdur. Ətrafımda çoxlu dustaqlar var. Onlar araya girib Baqratı dayandırdılar. Daha sonra nə olduğu yadımda deyil. Bir də ayıldım ki, rəhmətlik Mərdan başımı qucaqlayıb ağlayır. Beləcə neçə günsə, yarı ölü, yarı diri qaldım…

Dustaq yoldaşlarım imkanları çatan qədər mənim müalicəmlə məşğul olurdular. Yavaş-yavaş sağalırdım, artıq hər şeyi dərk edirdim. Hətta, yoldaşlarımın köməyilə həyətə də çıxırdım. Dığalar deyirdilər ki, məni əməliyyat elətdiriblər. Bədənimdən iki güllə çıxarıblar. Üçü bədənimi dəlib keçibmiş- biri baldırımdan, bir çiynimdən, biri də sağ böyrümdən.
-Səni aldadıblar, sən üç güllə yarası almışdın- üçü də bədənini dəlib keçmişdi. O biri iki yaranı həmən o topal vurmuşdu sənə, cib bıçağıynan. O vaxt mən hələ sənin bətnini tərk eləməmişdim, özüm şahidəm o hadisələrə.
-Tərk eləməmişdin? Bəs niyə tərk elədin, nə baş verdi?
-Bıçaq yaralarından sonra ürəyin dayandı. Səni sürüyüb türmənin həyətinə atdılar. Yük maşınına qoyub Cıdır düzünə aparacaqdılar ki, qayalardan aşağı tullasınlar. Dustaq yoldaşların buna etiraz elədilər. Onları da o ki var döydülər. Ancaq səni aparmadılar, dedilər ki, bu döydüklərimizdən də ölən olsa, sabah bir yerdə apararıq. Yoldaşların köməkləşib səni kameraya apardılar. Süni nəfəs verməyə başladılar. Mən bətnini tərk edib haray qoparmağa başladım. Son döyüşdə şəhid olmuş döyüşçü yoldaşlarının ruhları məni çağırırdılar. Ora- Qırxqız dağının zirvəsinə… sən yenə ayıldın…
-Getdin?
-Mənim oraya getməyim, qayıtmağım an məsələsidir. Mən onları indi də görürəm.
-Madam ki, sən mənim keçmişimsən, deməli, həm də itmiş yaddaşımsan. Elədir?
-Hə, elədir. Ötən bu müddət ərzində mən dəfələrlə sənin yaddaşının bərpası ilə məşğul olmuşam. Hər dəfə işgəncədən sonra huşunu itirəndə yaddaşın yenidən pozulub…
-Onda mənə keçmişimdən danış. Həm də… həm də o son döyüşdən.
-Nə danışım axı? Sən ali məktəb daxil olmuşdun, cəmi 17 yaşın vardı, hüquqşünas olacaqdın. Ancaq erməni yaraqlıları hər gün kəndlərinizə basqın edirdilər. Hər gün qan-qada, ölüm-itim… Şuşanın, Malıbəylinin, Quşçuların işğalı, Xocalı faciəsi- hamısı ard-arda baş verirdi. Sən təhsil aimağa getmədin, özünümüdafiə dəstəsinin tərkibində Kosalar, Cəmilli kəndlərinin, yaxın ətrafdakı diğər yaşayış məntəqələrinin müdafiəsinə qalxanlardan biri oldun. Həmin gün- son döyüş günü siz ermənilərin 6 gözətçi postunu darmadağın edib Şuşa istiqamətində xeyli irəliləmişdiz. 53 nəfər dığanı cəhənnəmə vasil eləmişdiz. Döyüşçü yoldaşların İlham, Əlövsət, Fərrux, Elxan, Mehman, Şakir… Yadına gəlr onlar? Bağışla, sənin yaddaşın mənəm axı…
-Yaddaşım çox dumanlıdır, ancaq, indi əynindəki paltarı görürəm. Təzədir, toy paltarına oxşayır… deşik-deçikdir, qan ləkələri var hər yerində.
-Sənin son döyüşdəki paltarındı da. Rəhmətlik atan almışdı. Novruz Bayramı ərəfəsində, bir il əvvəl. Sən də dedin ki, mənim bayramım düşmənlərlə döyüşdü, geyindin getdin davaya.
-Atam rəhmətə gedib? Nə vaxt?
-Sənin son döyüşündən bir gün əvvəl. Ermənilər kəndinizə basqın edib 27 nəfəri qətlə yetirəndə.
-Mən onda hardaydım?
-Döyüşürdün. Kəndi mühasirəyə almış yaraqlılarla, mühasirəni yarıb irəliləyirdiz. Qırxızın sıldırımlı qayalarının arasından daha bir dəstə çıxdı, qaranlıq düşənəcən döyüşdüz. Əvvəlcə komandiriniz Tabil, sonra ətrafındakı digər yoldaşların şəhid oldular. Həmin o dığa, Baqrat gizləndiyi yerdən çıxıb avtomatı tuşladı üstünə. Sən yerə yıxılana qədər atdı. Sonra dağlara sükut çökdü.
-Sonra? Sonra necə oldu?
-Baqrat sənin sağ olduğunu görüb, bunu özümüzlə aparacağıq, əzab verib həzz alacağıq, dedi… İndi sən danış, neçə vaxtdır burdasan? Yəni… bayaq dedim də, mən indi baş verənləri görə bilmirəm. Yalnız sənin ruhunun qalan hissəsi ilə birləşəndə, tam bir ruh olanda görə biləcəm hadisələri.
-Qayıt birləş də.
-Bu mümkün deyil. Sən ya tam ölməlisən, ya da dirilməlisən. Ölsən, fəzada, dirilsən, bətnində birləşəcəm ona.
-Mən ölmək istəyirəm, bura düşəndən elə an olmayıb ki, bunu istəməyim. Ancaq bir istəyim də var, torpaqlarımızın azad olunduğu günü görmək istəyim.
-Səni saxlayan da elə bu istəkdir. Ölmüsən, ancaq ölümə məğlub olmursan. Mən də elə bu səbəbdən sərgərdanam. Danış, bu sənin yaddaşının bərpası üçün faydalıdır.
-Mən qismən sağalmışdım. Məni də o biri dustaqlarla birlikdə işləməyə aparırdılar. İşgəncə verə-verə, həzz ala-ala. Soruş ki, haralara aparmırdılar, hansı ağır işləri gördürmürdülər. Gözəl, yaraşıqlı evlərimizi özümüzə sökdürüb daşıtdırırdılar. Ermənistandan, İrandan cürbəcür yük maşınları gəlirdi, əmlakımızı bizə yüklətdirib daşıyırdılar. Eh… Qaçmaq barədə fikirləşirdik. Cəhd eləyənlər də oldu. Onları öldürdülər. Hər bayramlarında bizim birimizi döyüb öldürürdülər. Bir gün mənə də növbə çatdı. Həyətə çıxarıb ağaca bağladılar, başıma dəmir verdə keçirdilər. Həyətdən cibimə yığıb gizli şəkildə kameraya gətirdiyim daşlarla məni vurmağa başladılar, beş-altı metrlikdən. Baqrat, Kotik (bilmirəm öz adı idi, ya ayaması), Baqratın arvadı Marine… hamısı başımı, yəni vedrəni nişan alırdı, danqıltı səsindən beynim silkələnirdi. “Bu türk bu daşlarla bizi öldürüb qaçmaq istəyir”- deyib gülüşürdülər. Əslində, o daşlar qaçmaq planımızın bir hissəsi idi, növbəti işə gedəndə müşayətçilərin gözlərini dələcəkdik o daşlarla… Yenə huşumu itirdim… Sonra yoldaşlarımdan məni ayırıb bu zirzəmiyə atdılar. Başladım burda çürüməyə. Bir gün Baqratdan soruşdum ki, məni niyə öldürmürsüz, dedi ki, sənin üstündə “eksperiment” aparırıq, görək türklər nə qədər tab gətirirlər işgəncələrə… Hərdən məktəbliləri gətirirdilər mənə baxmağa.
-Bəs nə yeyib, nə içirsən?
-Nə bilim, horradan zaddan. Qabaqlarından qalma ətli yeməklərin sür-sümüyündən. Gündə bir dəfə havaya çıxarırdılar, bir şüşə su verirdilər. Bir də ki, hərdən damarıma iynə vururdular. İynəni vuran da Marine idi. Bir dəfə soruşdum, bu nə iynədir, dedi, sən yoluxucu xəstəliyə tutulmusan. Sonra da dişlərini ağardıb dedi ki, “eksperiment” elə budur. Bioloji silahdır, adamı keyləşdirir və tədricən arıqladır, saçlarını, dişlərini tökür. Mən də dedim ki, dişlərimi, dırnaqlarımı çəkib çıxarmısız da, day bu nəyə lazımdır. Hırıldaya-hırıldaya çıxıb getdi.
-İndi sənin neçə yaşın var, neçə ildi burdasan?
-Məndən niyə soruşursan, özün bilmirsən?
-Yox, bayaq dedim axı səbəbini.
-Həəə… yadıma düşdü. Bir dəfə Baqratın otağını təmizləyəndə divarda təqvim gördüm, 2020 yazılmışdı. Hansı ay olduğunu oxuya bilmədim, ermənicə yazılmışdı. 17+28. Hə, elədir? 17 yaşımda bura düşmüşəm, 28 ildir burdayam.
Deməli 45 yaşım var. Ancaq… o vaxtdan neçə gün keçib, yadımda deyil. Neçə gündür ki, məni bayıra çıxarmırlar. Üç gündür ki, yemək də gətirən yoxdur. Suyum da qurtarıb. Yəqin öldüyümü düşünürlər. Sən də ona görə gəlmisən? Düzünü de, mən ölmüşəm?
-Yox, ölsəydin mənnən danışa bilməzdin. Bəlkə əksinə, dirilirsən, ömrünün üçüncü fəsli başlayır?! Hə?..
-Qulaq as, sən də eşidirsən?
-Nəyi?
-Atəş, partlayış səslərini. Yoxsa, dığalar yenə hansısa qələbəni bayram edirlər?!
-Mən eşidə bilmərəm. Nə qədər eyni şeyi təkrar edim sənə? Mən heç nə eşitmirəm, görmürəm. Mənim üçün gecə, gündüz, isti, soyuq yoxdur…
-Atəş səsləri lap yaxından gəlir. Ora bax, gözlükdə işıq şüaları yarandı. Aman Allah, gözlərim qamaşdı! Bu nədir belə, mən görürəm?.. Eyyyy… hara getdin? Ruh!..
Zirzəminin qapısı əcaib bir cırıltı səsi çıxartdı. İçəriyə şığıyan işıq seli onun gözlərini dələrək eyni anda beynini yüz yerdən iynələməyə başladı. Bu dəfə qulağına başqa bir səs gəldi:
-Qardaşlar, bura gəlin, burda kimsə var.

Son

Müəllif: Xəlil Mirzə,

Şair-publisist, AYB-nin üzvü

Xəlil Mirzənin digər yazıları

Oxuyun >> Gözündə tük var

Həcər Atakişiyevanın yazıları

www.USTAC.az

Nizami Gəncəvi yaradıcılığında qadın obrazlarının müasir interpretasiyası

Aprel 29, 2026 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

Nizami Gəncəvi yaradıcılığında qadın obrazlarının müasir interpretasiyası

Azərbaycan klassik ədəbiyyatının ən qüdrətli nümayəndələrindən olan Nizami Gəncəvi yaradıcılığı yalnız poetik gözəlliyi ilə deyil, həm də yaratdığı kamil insan obrazları ilə seçilir. Bu obrazlar arasında qadın qəhrəmanlar xüsusi yer tutur. Nizami qadını sadəcə məhəbbət obyekti kimi deyil, düşünən, qərar verən və cəmiyyətə təsir edən güclü şəxsiyyət kimi təqdim edir. Müasir dövrdə bu obrazlara yenidən baxmaq onların nə qədər aktual və qabaqcıl olduğunu göstərir.

Nizami Gəncəvi yaradıcılığının ilk böyük poeması olan “Sirlər xəzinəsi” digər əsərlərindən fərqli olaraq süjet xəttindən çox, didaktik-fəlsəfi məzmunu ilə seçilir. Bu əsərdə konkret və geniş təsvir olunan qadın qəhrəmanlar az olsa da, qadın obrazı müxtəlif hekayələr, rəvayətlər və ümumiləşdirilmiş bədii təsvirlər vasitəsilə təqdim olunur. Nizami burada qadını daha çox mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı, əxlaq və kamillik nümunəsi kimi təqdim edir. Əsərdə qadın obrazı ilk növbədə ana timsalında yüksək dəyərləndirilir.

Ana obrazı mərhəmət, qayğı, sədaqət və saf məhəbbətin simvolu kimi təqdim olunur. Nizami üçün ana yalnız övlad böyüdən bir insan deyil, həm də cəmiyyətin mənəvi əsaslarını formalaşdıran müqəddəs varlıqdır. Müasir interpretasiyada bu yanaşma qadının ailə daxilindəki rolunun yüksək qiymətləndirilməsi ilə yanaşı, onun tərbiyəvi və sosial funksiyasının da ön plana çəkilməsi kimi dəyərləndirilə bilər. “Sirlər xəzinəsi”ndə qadın həm də sədaqət və iffət rəmzi kimi çıxış edir. Şair qadının mənəvi saflığını onun ən böyük gözəlliyi kimi təqdim edir və zahiri gözəllikdən daha çox daxili paklığa üstünlük verir. Bu baxımdan qadın obrazı yalnız estetik deyil, etik kateqoriya kimi də çıxış edir. Nizami qadının daxili aləmini saf və kamil göstərməklə insanın mənəvi yüksəlişində qadının rolunu vurğulayır. Əsərdə diqqət çəkən digər məqam qadının müdriklik və nəsihətverici xüsusiyyətlərə malik olmasıdır. Nizami bəzi hekayələrdə qadını ağıl və uzaqgörənlik sahibi kimi təqdim edir. O, doğru yol göstərən, səhvlərdən çəkindirən və insanı mənəvi kamilliyə yönəldən bir qüvvə kimi çıxış edir. Bu isə qadının yalnız hissiyyatla deyil, eyni zamanda dərin düşüncə ilə də əlaqəli olduğunu göstərir.

Nizami Gəncəvi bəzi nümunələrdə qadın obrazı vasitəsilə mənfi xüsusiyyətləri də tənqid edir. Bu hallarda qadın obrazı simvolik xarakter daşıyır və daha çox insanın nəfsini, zəifliyini və dünyəvi aludəçiliyini ifadə edir. Lakin bu yanaşma konkret qadınlara deyil, ümumilikdə insan təbiətində mövcud olan mənfi cəhətlərə yönəlmişdir. Müasir baxış bu cür obrazları gender məsələsi kimi deyil, etik və fəlsəfi simvolika kimi qəbul etməyi tələb edir.

“Sirlər xəzinəsi”ndə qadın obrazlarının spesifik fərdi portretlərdən çox, ümumiləşdirilmiş şəkildə təqdim olunması əsərin ideya istiqaməti ilə bağlıdır. Bu əsərdə əsas məqsəd konkret hadisələri təsvir etmək deyil, insanı mənəvi cəhətdən tərbiyə etməkdir. Bu səbəbdən qadın obrazı da fərdi xüsusiyyətlərdən çox, ümumbəşəri dəyərlərin ifadəsinə çevrilir. Nizami Gəncəvi “Sirlər xəzinəsi” əsərində qadın obrazları klassik ədəbiyyatda rast gəlinən ənənəvi çərçivəni aşaraq daha geniş mənəvi və fəlsəfi məna kəsb edir. Bu obrazlar vasitəsilə şair insanın daxili aləmini, onun əxlaqi keyfiyyətlərini və kamilləşmə yolunu təsvir edir. Qadın burada həm ana, həm müdrik nəsihətçi, həm də mənəvi saflığın simvolu kimi çıxış edir.

Müasir interpretasiya göstərir ki, bu obrazlar bu gün də aktuallığını itirmir. Qadının tərbiyəedici rolu, onun mənəvi dəyərlərin qoruyucusu kimi təqdim olunması və cəmiyyətin inkişafında oynadığı rol bu gün də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda, qadın obrazının bəzi hallarda simvolik şəkildə mənfi xüsusiyyətlərin daşıyıcısı kimi təqdim olunması insan təbiətinin mürəkkəbliyini açmaq baxımından maraqlı bədii üsul kimi qiymətləndirilə bilər. Nizami Gəncəvi bu əsərində qadını yalnız bir obraz kimi deyil, bütöv bir mənəvi sistemin tərkib hissəsi kimi təqdim edir. Bu isə onun yaradıcılığının dərinliyini və çoxqatlı məzmununu bir daha təsdiqləyir. “Sirlər xəzinəsi”ndəki qadın obrazları oxucunu düşündürən, ona mənəvi istiqamət verən və insanın özünü dərk etməsinə kömək edən mühüm bədii vasitə kimi bu gün də öz dəyərini qoruyub saxlayır.

Şairin “Xosrov və Şirin” əsərində yaratdığı Şirin obrazı Nizami qadınlarının ən parlaq nümunələrindəndir. Şirin yalnız gözəl qadın deyil; o, müstəqil iradəyə malik, öz seçimlərini edən və sevgi uğrunda mübarizə aparan bir şəxsiyyətdir. Müasir interpretasiyada Şirin obrazı qadın azadlığının və öz taleyinə sahib çıxmağın simvolu kimi qiymətləndirilə bilər. O, sevgi münasibətlərində passiv deyil, əksinə, aktiv mövqe tutur və bu xüsusiyyəti ilə bugünkü qadın modelinə uyğun gəlir.

Nizaminin “İsgəndərnamə” əsərində təqdim etdiyi Nüşabə obrazı isə qadın müdrikliyinin və siyasi uzaqgörənliyin təcəssümüdür. Nüşabə yalnız bir hökmdar kimi deyil, həm də diplomatik bacarığı, ağlı və tədbirliliyi ilə seçilən bir qadındır. O, İsgəndər kimi qüdrətli bir hökmdarla qarşılaşmada öz ləyaqətini və zəkasını qoruyur. Müasir baxış bu obrazı qadın liderliyinin, idarəçilik qabiliyyətinin və intellektual gücünün simvolu kimi dəyərləndirməyə imkan verir. Bu isə göstərir ki, Nizami qadını yalnız ailə çərçivəsində deyil, ictimai-siyasi müstəvidə də aktiv bir qüvvə kimi görürdü.

“Leyli və Məcnun” əsərində isə diqqət yalnız Leyli obrazı ilə məhdudlaşmır. Burada Leylinin anası da mühüm psixoloji və sosial funksiyanı yerinə yetirir. O, ənənəvi cəmiyyətin qaydalarını təmsil edən bir obraz kimi çıxış edir. Leylinin anası qızının taleyinə təsir edən qərarlarda iştirak edir və onu cəmiyyətin qəbul etdiyi normalara uyğun yönləndirməyə çalışır. Müasir interpretasiyada bu obrazı bir tərəfdən qoruyucu ana, digər tərəfdən isə sosial stereotiplərin daşıyıcısı kimi qiymətləndirmək mümkündür. Bu isə ana obrazının daxili ziddiyyətlərini üzə çıxarır: o, həm övladını qorumaq istəyir, həm də cəmiyyətin sərt qanunlarına tabe olur.

Nizami yaradıcılığında qadın obrazlarının bu cür çoxşaxəli təqdimatı onların müasir dövrdə də аktual qalmasını təmin edir. Şirin azadlıq və sevgi uğrunda mübarizəni, Nüşabə müdriklik və liderliyi, Leylinin anası isə cəmiyyət və fərd arasında olan ziddiyyətləri təcəssüm etdirir. Bu obrazların hər biri bu gün də müxtəlif sosial və psixoloji kontekstlərdə yenidən dəyərləndirilə bilər.

Nizami Gəncəvi yaradıcılığının ən parlaq nümunələrindən biri olan “Yeddi gözəl” əsəri yalnız süjet zənginliyi ilə deyil, həm də təqdim etdiyi simvolik və dərin məzmunlu obrazlar sistemi ilə diqqət çəkir. Bu əsərdə qadın obrazları xüsusi yer tutur və onlar yalnız estetik gözəlliyin təcəssümü deyil, həm də müxtəlif mədəniyyətlərin, mənəvi dəyərlərin və fəlsəfi ideyaların daşıyıcısı kimi təqdim edilir. Əsərin mərkəzində duran yeddi gözəl – müxtəlif ölkələri təmsil edən şahzadələr – zahiri gözəllikdən daha çox daxili aləmləri, dünyagörüşləri və söylədikləri hekayələrlə seçilirlər. Hər bir gözəl fərqli rəngli günbəzdə yerləşdirilir və bu rənglər onların xarakterini, mənəvi dünyasını və təqdim etdikləri ideyanı simvolizə edir. Bu baxımdan Nizami qadını yalnız fərdi obraz kimi deyil, ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısı kimi təqdim edir. Hind gözəli ehtirası, həyat enerjisini və insanın daxili istəklərini simvolizə edir. Onun danışdığı hekayə daha çox hiss və duyğuların ön planda olduğu bir dünyanı əks etdirir. Bu obraz müasir interpretasiyada insanın instinktiv tərəflərinin və emosional azadlığının ifadəsi kimi qəbul edilə bilər. Rum (Bizans) gözəli isə daha çox ağıl, nizam-intizam və məntiqi düşüncə ilə əlaqələndirilir. Onun hekayəsində həyatın daha ölçülü-biçili tərəfləri, insanın özünü idarə etmə bacarığı ön plana çıxır. Bu obraz qadının intellektual gücünü və rasional düşüncə qabiliyyətini təcəssüm etdirir. Slavyan gözəli sadəlik, təmizlik və səmimiyyətin simvoludur. Onun təqdim etdiyi dünya daha saf və təbii münasibətlər üzərində qurulub. Müasir baxışla bu obraz insanın daxili saflığını və mənəvi təmizliyini qorumağın vacibliyini vurğulayır. Məğrib (Qərb) gözəli isə həyatın cazibədarlığını, gözəllik və zahiri parlaqlığın insan üzərində təsirini əks etdirir. Bu obraz vasitəsilə Nizami zahiri gözəlliklə daxili dəyərlər arasındakı tarazlıq məsələsini gündəmə gətirir. Çin gözəli incəlik, sənətkarlıq və estetik zövqün daşıyıcısıdır. Onun obrazında harmoniya, gözəlliyin dərin mənası və ruhun incəliyi əks olunur. Bu, qadının yaradıcı və estetik tərəfinin ön plana çəkilməsidir. Xarəzm və İran gözəlləri isə sədaqət, müdriklik və mənəvi kamillik kimi xüsusiyyətləri təcəssüm etdirirlər. Onların hekayələrində həyat təcrübəsi, səbir və düzgün seçim etmə kimi dəyərlər ön plana çıxır. “Yeddi gözəl” əsərində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də odur ki, qadınlar burada yalnız gözəllik simvolu deyil, həm də müəllim rolunda çıxış edirlər. Onlar hökmdar Bəhram Gura hekayələr vasitəsilə həyatın mənasını, insanın kamilləşmə yolunu və düzgün davranış prinsiplərini öyrədirlər. Bu isə qadının maarifləndirici və yönləndirici rolunu ön plana çıxarır.

Müasir interpretasiyada bu qadın obrazları müxtəlif psixoloji tiplər, fərqli mədəni kimliklər və insan xarakterinin çoxşaxəli tərəfləri kimi dəyərləndirilə bilər. Nizami bu əsərdə qadını təkcə fərdi varlıq kimi deyil, həm də insanın özünü tanıma yolunda qarşılaşdığı mənəvi mərhələlərin simvolu kimi təqdim edir. Nizami Gəncəvi “Yeddi gözəl” əsərində qadın obrazları bədii təxəyyülün məhsulu olmaqla yanaşı, dərin fəlsəfi məna daşıyır. Bu obrazlar vasitəsilə şair insanın daxili dünyasını, onun zəif və güclü tərəflərini, mənəvi axtarışlarını və kamilləşmə yolunu təsvir edir. Hər bir gözəl fərqli bir həqiqətin, fərqli bir həyat dərsinin daşıyıcısıdır. “Yeddi gözəl” əsərindəki qadınlar yalnız ədəbi qəhrəman deyil, həm də düşüncə və ideya simvollarıdır. Onların müasir interpretasiyası göstərir ki, Nizami yaradıcılığı bu gün də aktualdır və insanın özünü dərk etməsi prosesində mühüm rol oynayır. Qadın obrazlarının bu cür çoxşaxəli təqdimatı isə Nizaminin sənətkarlıq qüdrətini və onun insan psixologiyasını dərindən anlama bacarığını bir daha təsdiqləyir.

Nizami Gəncəvi qadın obrazlarını yalnız dövrünün deyil, bütün zamanların qəhrəmanları kimi yaratmışdır. Onların müasir interpretasiyası isə göstərir ki, klassik ədəbiyyat yalnız keçmişin mirası deyil, həm də bu günün düşüncə və dəyərlər sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayan canlı bir mənbədir. Nizami Gəncəvi yaradıcılığında qadın obrazları yalnız estetik gözəlliyin və romantik duyğuların ifadəsi deyil, eyni zamanda dərin ictimai, fəlsəfi və psixoloji məzmun daşıyıcısıdır. Şairin yaratdığı Şirin, Nüşabə və Leylinin anası kimi obrazlar müxtəlif xarakter və mövqeləri təmsil etsələr də, onları birləşdirən əsas cəhət qadının gücünü, təsir imkanlarını və cəmiyyət daxilindəki mürəkkəb rolunu əks etdirməsidir. Şirin obrazında qadının azad seçim hüququ, sevgi uğrunda mübarizə əzmi və fərdi iradəsi ön plana çıxır. O, öz taleyini başqalarının iradəsinə tabe etməyən, əksinə, həyat yolunu özü müəyyənləşdirən bir şəxsiyyət kimi müasir dövrün qadın idealına yaxınlaşır. Nüşabə isə qadının yalnız emosional deyil, həm də intellektual və siyasi gücünü təcəssüm etdirir. Onun obrazı göstərir ki, qadın idarəçilikdə, qərarvermədə və dövlətçilik məsələlərində də mühüm rol oynaya bilər. Bu baxımdan Nüşabə obrazı bu gün də qadın liderliyinin simvolik ifadəsi kimi aktuallığını qoruyur. Leylinin anası isə daha mürəkkəb və ziddiyyətli bir obrazdır. O, bir tərəfdən ana qayğısını və övlad sevgisini təmsil edir, digər tərəfdən isə cəmiyyətin sərt qanunlarının daşıyıcısına çevrilir. Bu obraz vasitəsilə Nizami fərd və cəmiyyət arasındakı toqquşmanı, ənənə ilə hisslərin mübarizəsini incə şəkildə təqdim edir. Müasir baxış bu obrazı yalnız mənfi və ya müsbət çərçivədə deyil, daha çox sosial-psixoloji reallığın aynası kimi dəyərləndirməyə imkan verir. Bu qadın obrazlarının müasir interpretasiyası onu göstərir ki, klassik ədəbiyyat zamandan kənar bir dəyərə malikdir.

Nizaminin yaratdığı qadınlar bu gün də aktual olan məsələləri — qadın azadlığı, gender bərabərliyi, fərdi seçim hüququ, cəmiyyət təzyiqi və mənəvi dəyərlər kimi mövzuları özündə ehtiva edir. Bu isə klassik irsin yalnız keçmişin yadigarı deyil, həm də bu günün və gələcəyin düşüncə mənbəyi olduğunu təsdiqləyir.

Nizami Gəncəvi yaradıcılığına müasir prizmadan yanaşmaq yalnız ədəbi təhlil deyil, həm də ictimai düşüncənin inkişafına xidmət edən mühüm bir yanaşmadır. Onun qadın obrazları vasitəsilə irəli sürdüyü ideyalar bu gün də insanı düşündürür, müzakirəyə sövq edir və cəmiyyətin daha ədalətli, daha bərabər və daha humanist istiqamətdə inkişafına töhfə verir. Bu baxımdan Nizami irsi daim öyrənilməli, yenidən oxunmalı və hər dövrün baxış bucağından yenidən dəyərləndirilməlidir.

Müəllif: Həcər Atakişiyeva

“Yazarlar” jurnalının redaktoru, Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi

Atakişiyeva Həcər Aslan qızı

Oxuyun >> Gözündə tük var

Xəlil Mirzənin digər yazıları

www.USTAC.az

Müqəddəs Zəfər: 5-ci hekayə

Aprel 24, 2026 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

Əvvəli burada: Müqəddəs Zəfər: 4-cü hekayə

Kürən təpəsi

(Müqəddəs Zəfər: 5-ci hekayə)

Qəzənfər ərazidə yeganə salamat qalmış küknar ağacının altında oturub gözlərini məchul bir nöqtəyə zilləmişdi. Onun bu an nə barədə düşündüyünü ayrıd etmək çox çətin idi. Duyğusal adam idi, özü zarafat eləməyi xoşlasa da, “yersiz” zarafatdan tez inciyirdi. İndi gəl baş çıxart, hansı zarafat “yerli”di, hansı “yersiz”. Döyüşçü yoldaşları bunu yaxşı bildiklərindən, onunla zarafat edəndə ehtiyatlı olmağa çalışırdılar. Ancaq, elə məqamlar olurdu ki, zarafatsız ötüşmək olmurdu. Xüsusən də döyüş tapşırığına gedən ərəfələrdə. Əslində, bu elə tapşırıq qabağı nikbinləyə köklənməyin bir üsulu da bu idi. Di gəl…

Bayaqdan kənardan dostuna nəzarət edən Salehin deyəsən səbr kisəsi dolmaqda idi. Axı, Qəzənfər düz 3 saata yaxın idi ki, beləcə səssiz-səmirsiz oturmuşdu. Artıq günəş də yorulub dincini almaq üçün dağların arxasına keçməkdə idi. Belə də olmazdı axı. Bu gecə bəlkə də indiyə qədər yerinə yetirdikləri tapşırıqların ən mühümünün öhtəsindən gəlməli idilər. Hiyləgər bir yanaşma tərzi tapmaq lazım idi.

-Qardaş, görəsən, o yüksəkliyin zirvəsindən haralar görünür?! – Saleh, nəhayət ki, çıxış yolu tapa bildi. Çətini dialoqa başlayana qədər idi, sonra söhbətin axarını tutacaqdı.

-O yüksəkliyin? Sabah sübh tezdən özün görəcəksən.

-İnşallah! Yəqin Zəngilan, Qubadlı, Laçın…

-Yox, elə də yox. O şəhərlərə gedən yollar. Ən əsası isə Araz çayı.

-Araz da görünəcək? Nə gözəl!

-Hə, Arazı görəcəyik. O ki qaldı şəhərlərimizə, onlardan bir şey qalıb ki, görək də. Biz hələ üç ay əvvəl rəhmətlik Orxanla kəşfiyyata gedəndə… çox şeylər görmüşdük. Viranə qoyulmuş kəndlər, qəsəbələr…- sözünün ardını gətirə bilmədi, kövrəldi.

-Hə, qardaş, Allah rəhmət eləsin Orxana. Heyif, qələbəmizi görə bilmədi, heyif. Nə qalıb ey, qələbəmizə, dığaları həssəyə-həssəyə gedirik irəli… deyəsən axı yağacaq. Gör, göyün üzü necə tutulub.

-Yağsa yaxşıdır. Dığalar girəcəklər öz kaftar yuvalarına, nəzarət kameraları da korlaşacaq.

-Orası elədi ey, qardaş, ancaq yağışlı havada əməlyyat aparmaq da çox çətinləşir. Özün bilirsən də buranın palçığı necə olur…

-Olsun də, az döyüşmüşük belə şəraitdə? Qorxan gözə çöp düşər.

-Hə də, yağış bizim xeyrimizə işləyəcək.

-Kürənə də elə belə havada, tapşırıqdan qayıdanda rast gəlmişdik. Rəhmətliklə… Arxa sağ ayağından güllə yarası almışdı. Rəhmətlik götürdü onu qucağına, gətirdi müvəqqəti mövqeləndiyimiz yerə. Dava, dərman… sağaltdı onu.

-Bilirəm, Kürən sizin hər ikinizə də çox bağlanmışdı. Rəhmətliyi ağır vəziyyətdə hospitala yola salanda sanitar maşınının arxasınca düşüb yorulanacan qaçmışdı.

-O, məndən rəhmətlik barədə şad xəbər gözləyir. Mənalı-mənalı gözlərini mənə zilləyəndə az qalır ürəyim yerindən çıxsın. Necə deyim axı ona? Necə?

-Dur gedək, qardaş. Gedək bir az dincələk. Bəlkə bu gecə elə biz də şəhid olacağıq, kim bilir?! Gedəcəyik o müqəddəs yerə- şəhid qardaşlarımızın yanına…

-Ya qismət. Kürən iki gündür yoxa çıxıb, çox narahatam. Görəsən haralardadır, başına bir iş gəlməyib ki?!

-İnşallah, heç nə olmaz. Sabahda, biri gündə gəlib çıxar. Görəsən kimə rast gəlib də.

-Yox, Kürən bir qarın yeməyə bizi satmaz. Nəsə iş var başında…

-Ancaq, çox qəribə adı var ey, Kürən. Belə də ad olar?

-Nəyi qəribədi ki? Kürəndi də, a qağa. Rənginə uyğun da ad qoyub. Sən qəribə adlar görməmisən ey- Kolxoz, Traktor, Moskva, Yanvar…

-Yox bir Fevral… Özü də ki, adı görmürlər, eşidirlər.

-Fevral da var, Mart da, Aprel də… Bir də ki, o adı rəhmətlik özü qoyub ona. Kürən özü də öyrəşib bu ada, başqa adla çağır, görüm üzünə baxacaq. Ay baxdı ha… Sən məndə səhv tutursan, qağa?

-Yoo… Allah eləməsin. Dur gedək, sən bu qağavun canı.

Dialoq burda bitdi. Saleh dostunun qoluna girib onu çadıra apardı.

——-

Hava proqnozu özünü doğrultmadı. Yağış tez kəsildi, səma da aydınlaşdı. Ay da, ulduzlar da sanki, qəsdən daha parlaq olmuşdular. Bir şey ürəkaçan idi ki, yağış tozu torpağın canına hopdurmuşdu.

Qəzənfərlə Saleh tağşırıq üzrə döyüşçü yoldaşlarından bir saat əvvəl yola çıxmış, düşmənin gözləmədiyi istiqamətdən- minalanmış ərazidən keçərək kiçik təpəciklərin arxasında mövqelənmişdilər. Hər ikisi öz sevimli snayper tüfənlərini, ehtiyat daraqlar və 5 ədəd qumbara götürmüşdülər. Daha ağır silahlar isə arxadan gələn döyüşçü yoldaşlarında idi. Düşmən postu ilə onların arasında 50-60 metr məsafə olardı. Erməni hərbçilərinin hərəkəylərini aydınca görmək olurdu. Onlar səngərdə ora-bura vurnuxur, falisəsiz olaraq projektorun işığını şübhələndikləri istiqamətlərə yönəldir, həmin istiqamətlərə ara-sıra atəş də açırdılar. Sanki, “biz müdafiəmizi möhkəm qurmuşuq”- demək istəyirdilər. Əldə olunan kəşfiyyat məlumatına görə bu posta əlavə qüvvələr də cəlb olunmuşdu.

Nədənsə, tağım komandirinin “hücum” komandası gecikirdi. Adətən o, özü öndə gedir və ilk olaraq da özü atəş açırdı. Bu postun əhəmiyyətini dərk edərək düşmənin ciddi-cəhdlə müqavimət göstərəcəyini bilirdi. Hava zərbələrindən qorunmaq üçün beton istehkamları, səngər və tunelləri, kifayət qədər silah-sursatları vardı. Gündüz bu posta yaxınlaşmaq müşkül məsələ idi.

Qəzənfər ehtiyatla arxaya, döyüş yoldaşlarının gəldiyi tərəfə boylandı. Onlar sürünə-sürünə yaxınlıqdakı xəndəyə yaxınlaşırdılar. Düşmən tərəfdən tez-tez havaya atılan fişənglər ərazini əməllicə işıqlandırırdı. Hərəkəti çətinləşdirən də elə bu idi. Üstəlik projektorun işığı, atılan güllə və minamyot mərmiləri. Qəsdənmi, ya yoxlamaq məqsədiləmi mərmiləri sağa-sola yağdırıdılar. Qəzənfərgilin mövqeləndiyi təpə istiqamətində atılan mərminin biri onun lap yaxınlığına düşdü. Partlayışın dalğası onu havaya qaldırıb gizləndiyi yerdən 2-3 mert kənara atdı. Təpənin torpağı yumşaq olduğundan mərmi bir qədər dərində partlamışdı, qəlpələr ona xəsarət yetirməmişdi. Kürəyi və sümülkəri ağrıyır, qulaqlarında möhkəm gurultu vardı… Özünə gələn kimi tüfəngini axtardı. Tüfəng bir neçə metr kənarda idi. Lakin, həm də düşmənin aydın görə biləcəyi yerdə. Salehi səslədi:

-Saleh, hardasan? Salamatsan?

Salehdən cavab gəlməyəndə başını qaldırıb ətrafa göz gəzdirdi. Sağına, soluna güllələr yağmağa baışladı, onu görmüşdülər. Ancaq Salehi görə bildi. Deyəsən o xəsarət almamışdı. Qəzənfərə nə isə deyirdi. Qəzənfər eşitmədiyini indi dərk etdi.

-Saleh, qardaşım, mən heç nə eşitmirəm, tüfəngim də düşüb odu ey, qabağa. Mənə diqqətlə qulaq as. Dığalar məni gördülər. Məncə, məni vurmaq istəyən snayperçidir. Çalış, onun yerini müəyyənləşdir və gəbərt o itin balasın. Mə də çalışacam ki, tüfəngimi götürüm.

-Kürən…

Yalnız indi Salehin səsini eşitdi.

-Nə? Kürən? Hanı?

-Qabağa bax, qardaş.

Başını qaldırıb qabağa baxdı. Kürən sürətlə ona tərəf qaçırdı, kürəyndə də bağlama vardı.

-Bu nə deməkdi, qardaş? Kürənin kürəyindəki bağlama… olmaya partlayıcıdır?!

-Oxşayır ki, elədir.

Kürən təpənin üstünə çatanda aralarında 3-4 metr məsafə qaldı. O, Qəzənfəri görcək dayandı.

-Kürən…

Kürən gözlərini onun gözlərinə zilləyib baxırdı. Ancaq bu tamam başqa baxış idi. Qəznfərə elə gəldi ki, Kürənin gözlərində yaş düyünlənib. Kürən dönüb geriyə, sonra yenə də Qəzənfərə baxdı. İndi anladı, bu vida baxışıdır…

Saniyələr ötdü, Kürən geriyə dönüb sürətlə gəldiyi istiqamətdə qaşmağa başladı. Ətrafa ani sükut çökdü. Sanki, dığalar çaş-baş qalmışdılar, gözləmədikləri halla qarşılaşmışdılar.

-Saleh, qardaş, diqqətli ol. Onlar vəziyyəti anlayan kimi snayperlə Kürəni vurmağa çalışacaqlar. Qabaqla onları, tap o oğraşı.

Saleh ilk olaraq projektoru vurdu. Qəzənfər cəld qabağıa sıçrayıb tüfəngini götürdü.

-Allaha şükür, tüfəng salamatdır. Qardaş, sən atmağında davam elə.

Salehin ikinci atəşindən sonra yenə ani olaraq sükut yarandı. Bu dəfə pulemyot işə düşdü. Qəzənfər onun yerini asanlıqla müəyyənləşdirə bildi. Onun atəşindən sonra yenə ani sakitlik yarandı. Pulemyot yenidən işə düşdü.

-Saleh, pulemyot…

Saleh bu dəfə pulemyotçu istiqamətində atəş açdı. Qəzənfər isə diqqətlə Kürəni izləyirdi. Onun sürətini yavaşıtdığını, sıçrayışa hazırlaşdığını aydınca hiss etdi. Kürən təkan verib havaya qalxdığı anda “Bağışla məni dostum”- deyib tətiyi çəkdi. Partlayış o qədər güclü oldu ki, dalğası Qəzənfərgiləcən gəlib çatdı. Görünür Kürən mərmilərin saxlanıldığı yerə atılmışdı, çünki, səngərin içində bir-birinin ardınca partlayışlar baş verirdi. Arxadan, döyüşçü yoldaşlarının mövqeləndiyi yerdən də ardıcıl olaraq atəş səsləri gəlirdi. Onların atdığı qumbaraatan mərmiləri də partlaşlara əlavə təkan verirdi. Kapitan Sübhan Cahangirlinin komandası aydın eşidilirdi:

-Qardaşlarım, ardımca! Allahü Əkbər! Haydı, qardaşlarım! Axırına çıxağın bu qaniçənlərin!

——

…Günəşin şəfəqləri seyrək otların, xirda kolların saçaqlarından sallanan şeh damcılarını parlaq rəngə boymışdı. Ətrafda yalnız səliqə-sahman yaradan əsgərlərin yaratdığı səslər və arabir özlərinin danışıq səsləri eşidilirdi. Saleh daha iki nəfər əsgərlə şəhid olmuş və ağır yaralanmış döyüşçü yoldaşılarını sanitar maşınına qədər aparıb geri qayıdırdı. Ətrafa göz gəzdirdi, Qəzənfəri görə bilmədi. Kapitana yaxınlaşdı.

-Komandir, Qəzənfəri harasa göndərmisiz?

-Mən yox, özü gedib. Odu ey, o təpənin başındadı, gecə mövqeləndiyiniz yerdə. Kürənin qalıqlarını yığıb apardı basdırmağa. Deyir, o təpənin adını “Kürən Təpəsi” qoyacam. Mən də ki, humanist adamam, neynim, etiraz eləmədim.

-Allah köməyiniz olsun, komandir!

-Bu zirvənin də adını mən qoydum- “Orxan Zirvəsi”. O rəhmətlik kəşfiyyatdan qayıdanda, bax, o yolla qayıdırdıq, düşmən gülləsinə tuş gəldi. Bizim barədə bu posta xəbər veriblərmiş, elə burdan birinci onu snayperlə vurdular. Bir saatdan artıq, bizə dəstək gələnəcən döyüşdük. Dığaların azı on nəfərini cəhənnəmə göndərdik, onlara əlavə dəstək gələnəcən biz buranı tərk elədik. Qəzənfərlə köməkləşib Orxanı apardıq sanitar maşınına qədər. Hə, onu da deyim- bir də gördük ki, Kürən yanımızdadır. Çox cəsarətli və sadiq idi. Kəşfiyyata gedəndə bizi gizlicə müşayət edirdi. Hərdən köməyimizə də gəlirdi, minalanmış ərazilərə yaxınlaşanda Orxan onu buraxırdı qabağa. Minanı tapıb otururdu yanında, bizi gözləyirdi. Neçə dəfə belə olmuşdu. Orxana çox bağlanmışdı, ancaq ona qulaq asırdı. Rəhmətlik onu çox qabağa getməyə qoymurdu, buralarda gizlənib geri qayıtmağımızı gözləyirdi. Bəlkə də elə bu səbəbdən gəlibmiş buralara- Orxanın yaralandığı yerə, onun iyini almağa, ziyarətə… Dığalar aldadıb tutublarmış yəqin onu. Kürənin xətrini hamımız çox istəyirdik. Ən çox da ki, rəhmətliklə Qəzənfər. Nə isə… Allah Orxan qardaşımıza rəhmət eləsin! Yaxşı yoldaş, yaxşı döyüşçü, yaxşı da zabit idi. Baş leytnant rütbəsini müharibə ərəfəsində almışdı.

-Ruhu şad olsun!

Amin!

-Komandir, siz Allah bağışlayın ey, bir söz də soruşum, sonra gedəcəm Qəzənfər qardaşıma kömək eləməyə. Amma…

-Nə amma?

-Qolunuzdan qan axır ey, yaralanmısız.

-Boş şeydir, qəlpə dəyib. Bu barədə sus. 3 nəfər şəkil kimi cəngavər itirdik, 8 yaralımız var. Bax bu daha ağır yaradır.

-Allah hamısına rəhmət eləsin! Görünür şəhid olmaq hələ ki, bizim qismətimiz deyil.

-Ya qismət. Yaxşı, soruş görüm.

-Komandir, Qəzənfər deyirdi ki, bu yüksəklikdən Araz görünəcək,yəni, görünür…

-Hə, düz deyib, yaxşı baxsan, görərsən. Bir az sağa fırlan.

-Görmürəm axı.

-Bir az da, təxminən 45 dərəcə, Kürən Təpəsinə tərəf.

-45 dərəcə? Komandir, hökmən 45? 44 olmaz?

-44? Rəqəmə bax ey- 44. Yaxşı, olsun 44.

Ardı burada: Müqəddəs Zəfər: 6-cı hekayə

Müəllif: Xəlil Mirzə,

Şair-publisist, AYB-nin üzvü

Oxuyun >> Gözündə tük var

ZEYNƏB CƏMALƏDDİNİN YAZILARI

www.USTAC.az

ELM SƏMASININ ALİ ÜFÜQÜ

Aprel 19, 2026 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

ELM SƏMASININ ALİ ÜFÜQÜ – ELMİ-BİOQRAFİK EPOPEYA

(Yusif Məmmədəliyevə həsr olunur)

Proloq

Ordubad qədimdir, Ordubad gözəl,

Ordubad insana yurd olub əzəl.

Uludur tarixi, uludur yaşı,

Nə sirlər yaşadır onun hər daşı.

Bəlkə də anlayar insan hər sözü,

Tanrıdan açıqsa bəsirət gözü.

Zamanın nəbzini dövri-dəmirdən,

Duyarsan, arınsan səsdən-səmirdən.

Bir azca ruhunla baş-başa olsan,

Bir azca kainat, bir az daş olsan

Duyarsan qəlbinə nə qədər yaxın,

Duyğular sel olar, sel, axın-axın.

Heç bəsit deyildi qədim çağları

Keçdikcə çox çətin, tərs sınaqları

İnsanın naməsi ulu dağların

Bu günə çatmışdır şəhadətiylə.

Daşlara həkk olan rəvayətiylə.

Gəl bax! Gəmiqaya petroqlifləri

Dağıdıb yox etsin bütün mifləri.

Dil açan rəsmlər – qədimdən qədim,

Hər biri tarixim, milli sərvətim.

“Qurd ağzı bağlama”, “Yallı” gedənlər,

Mərasim, ayini icra edənlər…

Hopublar qayanın daş yaddaşına,

Qarışıb torpağın dəmir-daşına.

Bərəkət, ziyadır qədim Ordubad,

Hər birin hörmətlə anıb adbaad,

Yalnız bir dahidən verəcəm xəbər,

Bəxş etsə Yaradan ruhuma təpər.

Zəkası, ziyası Yusuf misallı,

Aləmə nur saçan dərin kamallı.

Onu vəsf edəcəm kəlmələrimlə,

Sözümə güc qatıb alın tərimlə.

“Ürəyi od-atəş, qaragöz oğlum,

Tanrının nur payı, böyü tez, oğlum”

Çovgunun qəzəbli, soyuq səsində,

Gümüşü dağların şiş təpəsində,

Dönürdü bəyaz qar bəyaz yorğana,

Oğlunu bağrına basıb bir ana,

Deyirdi: “Xoş gəldin, oğul, cahana.

Ürəyi od-atəş, qaragöz oğlum,

Tanrının nur payı, böyü tez, oğlum.

Gülürdü gözləri Hacı Heydərin,

Sevinci, minnəti dərindən dərin.

Dekabr, doqquz yüz beşinci ildə,

Kim güman edərdi, deyil nəsildə,

Nəinki mahalda, nəinki eldə,

Dünyada tanınıb, qalacaq Yusuf,

Elmin çox sirrinə dalacaq Yusuf.

Fəxri olacaqdır doğma yurdunun,

Gücünə dönəcək böyük ordunun.

Hələ ki, körpədi, boy atacaqdı,

Nə qədər ölümdən qurtulacaqdı…

Zəhmətkeş, ziyalı Hacı Heydərin,

Düzlük, doğruluqdu həyat cövhəri.

Gülsümün boxçatək qəlbi söz dolu,

Bayatı, laylalar xoş avaz dolu.

Duyduğu hər səda, hər dərin kəlam,

Yusufun könlünə dolurdu müdam.

Pərvəriş edirdi qayğı içində,

Enişli, yoxuşlu zaman köçündə.

Yusufu dost-tanış sevib, sayırdı,

Zəkası ay kimi parıldayırdı.

Həm cəsur, əzmli, mülayim, mətin,

Dönməzdi yolundan olsa lap çətin.

Əylisə gedərdi kitab dalınca,

Piyada, bezmədən, cığır yolunca.

Kənddəki o səssiz, lal kitabxana,

Dəyərli xəzinə əxz edir ona.

Cavablar alırdı çox suallara,

Məna yükləyirdi fərqli hallara.

“Yaranma, yox olma başlayır nədən?

Bəs harda yer alır, yerdən hər gedən?

Dəyişir, çevrilir maddənin halı,

Bunun bir səbəbi, sirri olmalı.

Beləcə, hikmətə, elmə varırdı,

O evdən özüylə nur aparırdı.

Bir min doqquz yüzün on səkkizində,

Qətliam-qırğının qəddar izində,

Fitnəkar qonşular tutdu bəndləri

Qəfildən quduzca basdı kəndləri.

Nalələr, haraylar ərşə yayıldı,

Nə qədər günahsız cana qıyıldı.

Düylündə, Yayçıda, Aza, Dizədə,

Xalqı keçirdilər qılınc-nizədən.

Əlincəçay ilə Gilançay boyu,

Sildilər həyatdan çox nəsil-soyu.

Ordubad əhli də xali deyildi,

Xalqın aqibəti bəlli deyildi.

Biçarə külfəti topladı Heydər,

Üz tutdu İrana, olub dərbədər.

Şahidsən gurlayıb, axan Arazçay,

Yol ver qəriblərə, a xan, Arazçay.

İbrahim, Mehdiyə, Məmməd, İlyasa,

Yusufa – izin ver, batıblar yasa.

Heyhat… Faciələr amansız idi,

Araz da, Araz da nə qansız idi.

Gizlədi İlyası dalğalarında,

Yox etdi çağlayan gur axarında…

Arazla didişib çox savaşdılar,

Çarəsiz Arazın bəndin aşdılar.

Gülsümün dilində ağı, bayatı,

Qəlbini qaplamış çən-duman qatı:

“Söndü, qaraldı dünya,

Nə qalmaqaldı, dünya?

Gözüm nuru, bay oğlum,

Arazda qaldı, dünya”.

Keçdilər İrana, üzgün, ələmli,

Ürəklər yaslıdı, gözləri nəmli.

Yazıldı yaddaşa Araz dəhşəti,

Erməni qatilin qanlı vəhşəti.

Yusufun İranda o vaxtdan bəri

Məktəbi-Rüşdiyyə oldu dərs yeri.

Tələbə dostları, müəllim heyət

Ondakı zəkaya edərdi heyrət.

Lakin dinc deyildi həyat İranda,

Od tutub yanırdı o vaxt İran da.

Milləti əzirdi burda əsarət,

İnqlab, üsyana edib cəsarət,

Cənublu türklərin səsi ucaldı,

Farsın rejimi də qəddar öc aldı:

Asıldı azadlıq mücahidləri.

Şeyxin yar-yoldaşı və şahidləri.

Yusuf dinləyərdi o danışanda,

Azadlıq arzusu coşub-daşanda.

Susdu, susduruldu ülvi bir əməl,

İşıqlı günlərə atılmış təməl.

O, Şeyx Məhəmmədi heç unutmadı.

Qürbətdə həyatın yoxdu bir dadı,

Bu haldan sarsılıb, çox düşündülər,

Bir gün toparlanıb, yurda döndülər.

Çox cəfa görsə də Yusuf həyatda,

Bitirdi təhsili o, Ordubadda.

16 yaşında müəllim kimi,

Həmyaş, böyüklərin oldu təhkimi.

Vaxt, zaman yetişdi özgə bir çağa,

Doğma kəsləriylə vidalaşmağa:

“Mənim əzizlərim, salamat qalın,

Xeyir-dua verin, açılsın yolum.

Elmə sarılmaqdı mənim niyyətim,

Bu işdə var əzmim, var qətiyyətim.

Bilirsiz, sevirəm ədəbiyyatı,

Bağlayım bu elmə müqəddaratı”.

Heydər də, Gülsüm də məmnun oldular,

Yusufu duayla yola saldılar.

Üz tutdu Bakıya…

Bilmirdi ancaq,

Onun bəxt-qisməti başqa olacaq…

Bakı… Ali məktəb… Münbit bir zəmin,

Günbəgün əzmkar, inadkar, əmin.

Mövsüm bəy Xanlarov, Sadıx Hüseynov¹,

Duydular Yusufda möhtəşəm alov.

Bu gəncin zəkası ləltək yanırdı,

Öyrənmək həvəsi alovlanırdı.

Kimya, üzvü kimya dəryatək dərin,

Dedilər: “Burdadır sənin öz yerin.

Faydanı bu yöndə göstərəcəksən,

Aləmə töhfələr bəxş edəcəksən”.

Təhsili uğurla bitirdi Yusuf,

Gəncəyə nur, ziya gətirdi Yusuf.

Dərs deyib çalışdı Gəncədə xeyli,

Bir yandan kimyaya çəkirdi meyli.

Bu həvəs, bu maraq ömrə bədəldi,

Bu dəfə Moskva şəhrinə gəldi.

Moskva… Əzəmət, həm də vüqarlı,

Qübbəli asiman, torpağı barlı.

Tarixi binalar ruhu oxşayır,

Hər daş dünənindən bir irs daşıyır.

Fəsillər cilvəli, don dəyişəndi,

Yaz ayrı, qış ayrı gözəlləşəndi.

Artıq tələbəydi, Yusuf MDU²-da,

Zirvəyə yol idi onunçün bu da.

Aldılar birbaşa ikinci kursa,

Nədən olmayaydı, layiqi varsa?!

Öyrənən, dinləyən, xoş üz, xoş ovqat,

Bilgisi, elmi də artır qatbaqat.

Alim Zelenski³, Balandin⁴ həm də,

Elmdə ucalar, dərin fəhmdə.

Burda yer almağı – təsadüfdümü?

Təsadüf oynadır, yoxsa gündəmi?

Nə isə taleyi seçib ayırmış,

Şübhəsiz, taleyin bildiyi varmış.

Təcrübə, tədqiqat başladı burda,

İstəyi – uğurla dönsün o, yurda.

İdrak aydınlanıb sədlər aşırdı,

İxtisas alaraq püxtələşirdi.

…Ayların, illərin gərgin zəhməti,

Bir gün olacaqdı elmin sərvəti.

“Sədlərin sayı çoxsa

Arzunun da həddi yox”

O elmin nüvəsində

Kəşf etmək həvəsində.

Düşünür gündüz-geçə,

Alkili⁵ alsın necə?

Ən sərfəli yol ilə

Etilə dönsün etan.

Metili versin metan.

Zərrədə bax hikmətə,

Göz görməyən o dürrə

Çıxarsa orbitindən

İnqlab yaradarmış

Sənayedə, qayədə.

Nə azman gücü varmış

Mikroskopik zərrənin.

O, tədqiqat aparır

Alkilləşmə yönündə.

Bir məram var önündə.

Alkilləşən molekul

Dəyişdirir xassəni.

Bu ideya, belə ki,

Hansı yöndən baxılsa,

Üfüqdür, sərhəddi yox.

Sədlərin sayı çoxsa,

Arzunun da həddi yox.

Bu ali yol ilə çox gedəcəkdi,

Arzusu – zəkadan isinsin hər ev.

Dünyaya töhfələr bəxş edəcəkdi,

Bar verən ağactək Məmmədəliyev.

Nəbzinə dönmüşdü böyük ölkənin,

Uğurlar içindən uğur çıxırdı.

Sahilsiz dənizdə açıb yelkəni,

Mavi-ağ aləmə şövqlə baxırdı.

Yazdığı əsərlər sərhəd aşarkən,

Qayəsi aləmin təqdiri, vəcdi.

İdrakı parlayıb, aydınlaşarkən,

Ömrünün yazında, çox hələ gəncdi.

Alim-akademik Lebedev öncə

Kauçuk almışdı bitki lifincə.

O, süni kauçuk etsə də əldə,

Bunda az deyildi maddi bədəl də.

Sərfəli olmadı bu metod, bu yön,

Bir Yusuf gərəkdi çözülsün düyün.

Sözünə bir qədər qatıb tənə-ton,

“Xülya” söyləmişdi buna Edison.

Təcrübə, tədqiqat, sınaqlar çətin,

Bəhrəsi uğurdur gərgin zəhmətin.

“İlk öncə krekinq, neftin emalı,

Sonda da mükəmməl rezin almalı.

İstilik yüksəlir, parçalanır neft

Benzinə, əvəzsiz bir yanacaqdır,

Sənaye ona çox dayanacaqdır.

Hidrogen çıxarsa, deyək, butandan,

Polimer zənciri qurular ondan.

Zəncir polimerdir kauçuk özü,

Demək ki, xülyadır, o “xülya” sözü”.

Girdi istehsala süni kauçuk,

Müstəvi boyunca yol geniş, açıq.

Göründü həyatın hər tərəfində,

Raketdə, qatarda, kitab rəfində.

Gah boru, gah qaloş, gah da şin oldu,

Çilingər əlində kəlbətin oldu.

Nələrə qadirdi insan dühası

Göstərir, əks edir zaman aynası.

Daş balta, daş bıçaq, daş capacaqdan

Mavi yanacağa sadə ocaqdan.

Dəyişib dünəndən gündəmə kimi

Durna lələyindən qələmə kimi,

Bu an əlimizdə mobil telefon,

Kauçuk-polimer, geyib fərqli don…

Yox olmaz, silinməz böyük zəkalar,

Hər an bir şəkildə təzahür tapar.

Yusufun yaşama köçdü zəkası,

Hər işdə, əməldə var inikası.

“Gözündə jalətək bir gilə yaşdı,

Yoxsa o Vətəni qucaqlamışdı?”

Maddənin məğzinə varırdı Yusuf,

Sezilməz sirr qatın yarırdı Yusuf.

Hər kəsin gördüyü yağlı, yapışqan,

Yanmağa meyilli, iyli, alışqan,

Sanki ilmələri görürdü Yusuf.

Olsa da yapışqan, qaramtıl, kəsif,

Hər necə toxunub zərrəbəzərrə,

Tədqiqat edirdi başqa nəzərlə.

Kəşfini saxlamaz kağız-qələmdə,

Özü keçirirdi sınaqdan həm də.

Verdiyi təklifi praktik, real,

O üzdən açıldı zavod dalbadal.

Bir min otuz üçdən otuz yeddiyə,

Bu elmə nə qədər verdi hədiyyə.

Öyrəndi tərkibin neft-doğal qazın,

Duydu dərinliyin “aysberq-buzun”

Tetraxlor ilə etil-etanol,

Tibb-əcza işində açdı başqa yol.

Cənubi Qafqazda o çağ, o zaman,

Yoluxma, xəstəlik yayğınmış yaman.

Alimin aldığı yeni maddələr,

Xəstəlik atəşin saldı bir qədər.

Bunlarla düzəlmiş əczadan yana,

Xəstəlik virusun yendi gigiyena.

Sonra urotropin, formalin hələ,

Streptosid oldu yeni mərhələ. O, yüz min insanı əcəldən aldı,

Ölkədə yurdunun şanı ucaldı.

Budur, başa çatdı gərgin iş günü,

Oturdu, astaca çəkib köksünü.

Parlayan gözləri bir az qıyıldı,

Üzündə təbəssüm, sevinc duyuldu.

Gedəcək evinə dəstə gül ilə,

Ömür-gün yoldaşı şirin dil ilə,

“Xoş gəldin” söyləyib, gözünə baxıb,

Bir azca qayğılı üzünə baxıb,

Açacaq süfrəni böyük həvəslə.

“Necəsən?” – soruşub eşq dolu səslə,

Çay da süzəcəkdir, pürrəng, məxməri,

Sonra da gülərək xoşcamal pəri,

Royalın dalına keçib astaca,

Bir “Ala gözlüm”ü çalar ustaca.

Yarımçıq qutudan bir siqar aldı,

Tüstünü üfürüb, xəyala daldı:

…Küləkli havaydı, qar da yağırdı,

İsmayıl Axundov onu çağırdı:

– Xanım hazırlayıb qurutlu xəngəl,

Bir neçə dost gəlir, Yusuf, sən də gəl.

Yusuf gülər üzlə gəldi dəvətə,

Bələddi mənəvi, ruhi sərvətə.

Nə bilsin, toxunub həzin bir simə,

Qəlbini çalacaq, burda eşq, demə.

Dayısı evinə gələn cavan qız,

Bəxtinə doğacaq, sanki bir ulduz.

Musiqi təhsili alırdı Bilqeys,

Piano, royalda çalırdı Bilqeys.

Qızın da gözündə şəfəq görüncə,

Bir ülfət yarandı onda, gizlicə.

İki ay görüşüb yaxınlaşdılar,

Görünməz sədləri birgə aşdılar.

Qızın əmiləri, dayısı bir də,

Sürgünə məruzdu uzaq Sibirdə.

Onunla evlilik bəlkə hünərdi,

Zaman göstərirdi namərdi, mərdi.

Yetirdi Yusufun eşqə cürəti,

Tərəddüd etmədi heç bir an qəti,

O, üzük, Bilqeys ləl qaşı oldu,

Ömrünün, gününün yoldaşı oldu.

Sakit, aram-aram axan o ildə,

Oynadı kainat sanki qəfildən.

Qırx birinci ildə o dəhşətli gün,

Günəşli səmada pozuldu sükun.

Sarsılıb dəniz tək dalğalandı xalq,

Birliyin gücünə arxalandı xalq.

Həyatı dəyişdi hər ayrı fərdin,

Hər kəsin payına düşən bu dərdi,

Yox edib silməyə bir can oldular,

Birləşən damlalar ümman oldular.

Nə gündüz, nə gecə bilmədi kimsə,

Ya alim, ya əsgər, ya da həkimsə,

Düşmənə səd çəkən səngər oldular,

Uşaqdan böyüyə bir ər oldular.

Bir idi, beş oldu fəhmi Yusufun,

Faşizmə yox idi rəhmi Yusufun.

Ədalət – vəhşətin tərs inikası,

Qılınctək kəsirdi onun zəkası.

Düşməni əzməyə mübahdı hər yol,

Mühümdü aldığı maddə – toluol.

Bununla uzağa düşən mərmilər,

Vururdu yağıya ağır zərbələr.

Alimin kəşfinə uyğun üsulla,

Şüşə bir silaha dönür bu yolla.

Atırmış düşmənə partizan, əsgər,

Bir anda partlayıb yağır qəlpələr.

Partlayan bu maddə salıb yanğını,

Çevirmiş məşələ düşmən tankını.

“Molotov kokteyli” söyləmiş buna,

Bu haqda deyəndə ser Uinstona.

Çox asan deyildi düşməni əzmək,

Torpaqdan, havadan alırdı kömək.

Yıxıb yox edirdi o quduz itlər,

Səmanın hakimi Messerşmittlər.

Söykəmiş üzünü əlləri üstə,

Xəyalı çırpınır, sanki qəfəsdə.

Dolub-boşalırdı Bilqeysin gözü,

Gəlmirdi cəbhədən xoş xəbər, düzü.

Az qala bir aydı evə gəlmədən,

Nə gündüz, nə gecə bilib-bilmədən,

Yusufla dostları axtarışdadır,

(Bu yöndə ölkələr lap yarışdadır).

Hər an çox mühümdür, öndə olmalı,

Ən yüksək oktanlı benzin almalı.

Bu benzin çeviklik, üstünlük demək,

Cəbhəyə, Vətənə yar olmaq gərək!

Dikəldi inamla, həzin həvəslə,

Gəzdi barmaqları dillərin üstə:

“Şiş ucları buludlarla döyüşən,

Dağlarında buzları var, ölkəmin…”

Çalındı qapının zəngi astaca,

Yetişdi qapıya lap qaça-qaça.

Bu gələn Yusufdu, mehriban əri,

Saçını əliylə darayıb geri

Söylədi: “Əzizim, bunu bacardıq,

Cəbhəyə “qan” verən benzini aldıq”.

Bilqeys atıldı onun boynuna,

Gözləri yaşardı baxanda ona.

Qürurla, sevinclə qabardı köksü,

Yusufun gözündə titrədi əksi.

Duyğular sel kimi axdı dərindən,

Sıxıldı qolları kürəklərində.

Gözündə jalətək bir gilə yaşdı,

Yoxsa o, Vətəni qucaqlamışdı?

…Külək vıyıdayır salıb hay-haray,

Yusuf da dincəlir, önündə tünd çay.

Bilqeys dinləyir onu həvəslə,

Nə qədər sevgi var bu doğma səsdə.

Vətənin fəxriydi, qüruru idi,

O, artıq elmlər doktoru idi.

Böyükdü uğuru cavan yaşında.

Gülərək söylədi: “Bəsdi işimdən

Danışdım, çəkmişəm bunca özləmi,

Dinləsəm olarmı “Ala gözlüm”ü?”

…Həzin bir musiqi qəlbinə doldu,

Ruhunun ecaza çatdığı yoldu.

Oktanı 100 olan bu benzin ilə,

Ölümlə oynayan güc, əzim ilə,

Sovetin zərbəsi artdı bir-beşə,

Düşmənlə gələndə göydə döş döşə.

Sərrast atəş ilə, ya da taranda,

Düşməni azdırıb, göydə vuranda,

Fürsətə dönərdi hər yol hər sayaq,

Dönmüşdü kabusa indi sadə “YAK”

Bir anda səmaya o, millənirdi,

Messerşmitt isə tüstülənirdi.

Min doqquz yüz qırx beş, iyun ayında,

Qələbə müjdəli ilin yayında,

Moskva şəhəri, Qırmızı meydan,

Birləşmiş alaylar keçir anbaan.

Paradı qəbula səf sıralanmış,

Bir neçə marşalla Jukov dayanmış.

Onlarla sırada o möhtəşəm an,

Məmmədəliyev də durub yanbayan.

Cəbhəyə verdiyi töhfələr üçün,

Ən uca zirvədə dayanmış bu gün.

Hələ çox görəcək dəyər, etimad,

Amma sınaqlar da verəcək həyat.

Elmiylə güc oldu elin qolunda,

Zəkası silahdı zəfər yolunda.

Zaman – min doqquz yüz qırx altıncı il,

O, təltif olundu – təsadüf deyil,

“Stalin mükafatı laureatı” –

O dövrün dəyərli təsdiq baratı.

Onunsa rəhbəri – qəlbinin səsi,

Ən böyük sərvəti – elin sevgisi.

İnsan bədəniylə gələn dühalar,

Zaman yetişməsə hər an çıxmayır

…İnsan öz-özünü biləndən bəri,

Dolaşmaq istəyib mavi göyləri.

Ulduzlu səmanın varmıdır sonu,

Nə qatda gözlədib kainat onu?

Kosmosu fəth etmək! Ay da bir inci,

Görəsən kim yetər ona birinci?

Dahi elm alimi çarəni tapdı,

Raketə yanacaq növü yaratdı.

Yeni kəşf insana verdi ki, imkan,

Kosmosu eyləsin əlçatan məkan.

İttifaq gözləyib hər an tədbiri,

Birinci süni peyk “Sputnik-1”-i,

Uçurdu səmaya, böyük qürurla,

Texniki vüsətin məğzi – şüurla.

Sınaqlar, kəşflər durdu sıraya,

Keçildi yeni dövr, yeni eraya.

“Vostok” gəmisində Yuri Qaqarin,

Dolandı orbital çevrəsin Yerin.

Bir çox rəsmilərlə vardı ölkənin

Paradda kralı alkilləşmənin.

O bir bağ saldı ki, hər zaman yaşıl,

Gün keçir, azalmır əsla bəhər, bar.

Məkanda, zamanda yol gələn irsi,

Özündən sonra da xatirələr var.

Böyük fond yaratdı əlyazmalardan,

Hər vərəq zülmətə nur saçan ziya.

İncilər yetirər nurlanan beyin,

Onların məbədi akademiya.

“Akademiyanı təsis eyləmək,

Yenə də borcumuz olardı bizim,

Olsaydı tək bircə Məmmədəliyev”, –

Demişdi Komarov lap sözün düzün.

Qırx beşdə yarandı məbədi elmin,

O, on beş həqiqi üzvündən biri.

Bu Odlar Yurdunu ucaltmaq üçün,

Qalmadı heç zaman heç nədən geri.

Prezident seçildi, – akademiya

Yaratdı tədqiqat institutları.

Qaranlıq dənizdə mayakdır onlar,

Bu gün də vüsətə çıraqdır onlar.

“İqtisad”, “Fizika”, “Kibernetika”

Ya da “Şərqşünaslıq” – nur ocaqları,

Onun təklifiylə ərsəyə gəlmiş,

Tədris sinifləri, dərs otaqları.

Yazıldı “ADU”-da rektor olanda

Kargüzar işləri öz dilimizdə.

O, beş dil bilirdi, eyni zamanda

Dilində səlisdi öz dilimiz də.

Qobustan məskəni ocaqdır qədim,

Tarixi izidir mədəniyyətin.

Qayalar saxlayan cızma şəkillər,

Qavaldaş çalaraq iz qoyan əllər.

Böyük bir zamanın sığdığı dastan,

Hələ də sirr olan milli mirasdan,

Rəvamı xələflər xəbər tutmasın?

Görkəmli alimlə xalqın şairi,

Böyükdaş dağında o susqun yeri,

Tədqiqat işinə nail oldular.

Bir çoxu qərəzlə etsə də inkar,

Qazıntı, analiz eylədi aşkar,

Bu yerdə mənəvi-milli dəyər var.

İnsana yurd olub qədim Qobustan,

Hər zağa eposdur, hər qaya dastan.

Bu illər içində budaqlandı elm,

Uğurlar deyilmi zəkanın barı?

Artıq tələbiydi dövrün, zamanın

Səmanın, günəşin tədqiqatları.

Təsadüf – aləmin məchul sirr qatı,

Tanrının yazdığı alqoritmidir.

Günəşin yanmağı onun həyatı,

Yerdə var oluşun ürək ritmidir.

Böyük Kəhkəşanda bir Hüma quşu,

O Yerə can verir, yoxdu minnəti…

Günəş çənbərində Yer – üzük qaşı,

Günəşdən başlanır Yerin Cənnəti.

Yol almış süni peyk, raketlər göyə,

Sirrini açarmı kosmos insana?

Kainat həm yaxın, həm uzaq deyə,

Yaratmaq gərəkdir bir rəsədxana.

Dəyanət göstərib təşəbbüs etdi,

Bir neçə alimlə Məmmədəliyev.

Nəhayət mərama, məqsədə yetdi,

“Gərəkdir optimal, uyğun yer”, deyib.

Pirqulu dağıydı seçilmiş məkan,

Səmanın qübbəsi aydın, hər gecə.

Şəhərcik salınsın çox gec olmadan,

Reflektor, teleskop, ŞAR-da bir neçə.

Sifariş olundu teleskop – böyük,

Güzgünün çevrəsi 6 metrdi.

Alimə qatarda olsa da lap yük,

Moskva şəhrindən özü gətirdi.

Alman istehsalı cihaz gələndə,

Erməni qonşular düşüb təşvişə.

Teleskop gərəkmiş Ermənistana,

Anastas Mikoyan qarışmış işə.

İclas zalındadır Məmmədəliyev,

Bu dəmdə təcili teleqram gəlir.

Mətnini oxuyub Nesmeyanovun,

Erməni fitnəsin, hiyləsin bilir.

Həmin dəm çıxır o, iclas zalından,

İclası tapşırır Topçubaşova.

Bir an da gecikmir, qalmır yolundan,

Yolçuluq bəllidir: Bakı – Moskva.

Gətirdi, teleskop çatdı ünvana,

O, gəldi qatarla üç gecə, üç gün.

Mümkünsüz olardı adi insana,

O isə müstəsna, fərqli büsbütün.

Astrofizika Rəsədxanası, –

Gözünün baxdığı səma dərindi.

Dağların qoynuna qonan şəhərcik,

Alimin soyadın daşıyır indi.

Qısa ömründəki böyük əməllər,

Bu günün banisi güclü təməllər,

Yaddaşa sığmayır, sözə sığmayır,

İnsan bədəniylə gələn dühalar,

Zaman yetişməsə hər an çıxmayır.

“İnsanın həyatı olsa lap yüz il,

Şam kimi yanmasa o, həyat deyil”

Havada bir azca yosun qoxusu,

Mürgülü dənizin qaçır yuxusu,

Bərkdən çığıranda ağ qağayılar.

Bulvarda ən zərif inci sayılar,

“Mirvari” kafesi görümlü yerdi,

Yusuf gülümsünüb asta deyirdi:

“Bilirsən, əzizim, çox sevirəm mən,

Ruhum qanadlanır, dincəlir bədən,

Dənizin laylatək səsi gələndə”.

Bilqeys söylədi: “Bax, elə mən də.

Səninlə duyanda aləmin səsin,

Mənə hüzur verir doğma nəfəsin”.

…Dənizə sallanır göyün məndili,

Parlayır çıraqtək səma qəndili.

Bir azca aralı gözləri ulduz,

Gəzinir qol-qola üç sevimli qız.

Qızları Gülarə, Sevda və Rəna

Hərdən gülümsünür, əl edib ona.

Bilqeysin qoluna astaca dəydi.

Gözləri bir qədər düşüncəliydi.

Sükutun içindən doğur xəyallar,

Bir ucu dünəndə böyük amallar.

Elmin fədaisi, dahisi olmuş,

Sevilmiş, seçilmiş, dəyər də almış.

Xəyalı bir az da keçmişə döndü,

Gözünə o ağır illər göründü.

Xidməti böyükdü xalqa, ölkəyə,

“Çox mühüm yanacaq, neft aldın” – deyə

Fəxri ad, həm orden, medal da almış,

Verdiyi töhfələr onu ucaltmış.

Sintetik kauçuk zavodu bu gün,

Nə qədər artırıb istehsal yükün.

Sonra “Neft Daşları” böyük möcüzə,

Əzmin təsviratı sığmayır sözə.

Torpağa saplanan polad dayaqlar,

Bir ada-şəhəri dənizdə saxlar.

Meydanlar, binalar, maşın yolları,

Su üstdə ucalan buruq qolları.

Möcüzə həm özü, həm adındadır,

Ginnesin Rekordlar Kitabındadır.

Bir də xatırladı rəsədxananı,

Qurulmuş fitnəni, nadürüst qanı.

(Burda gülümsədi, – çıxardıb boşa,
Vurmuşdu erməni oxların daşa)

O qədər böyükdü onun kəşfləri,

Neftin tərkibini biləndən bəri

O, layiq görülmüş ali təltifə,

Nobel mükafatı – haqqı min dəfə.

Erməni lobbisi yenə bu işdə

Göstərib məkirli hiylə, səriştə,

Haqqının yoluna qoydular daşı,

Paxıllıq göstərib hər qədəm başı.

İclas gedən zala gəldi qəfildən,

Məktub – anonimdi, fitnəkar əldən.

Yazılmış: “Bu kəşflər elmin fəxridir,

İxtira sirləri, əfsus, məxfidir”.

Bu oldu büronun əlində əsas,

Baqramyan, dostları qazandılar səs.

“Mənimsə amalım nurdu, sayrışan,

Gözümdə olmayıb nə şöhrət, nə şan,

Çalışdım, qarşılıq gözləmədim mən,

İstədim qazansın, ucalsın Vətən”.

…Bilqeys görürdü gizli ümmanı,

Yusufun gözündə dalğalanmanı.

Böyük məhəbbətlə əlini sıxdı,

Yusuf də xəyaldan bir anda çıxdı.

Götürdü çayını, rəngi məxməri,

Döndü, xiyabanı gəzdi gözləri.

Bu anda qızları sarıldı ona,

Ay üzlü Gülarə, Sevda və Rəna.

…Gecəyarısından ötsə də xeyli,

Yusufun yatmağa yox hələ meyli.

“Neftin tarixi”ni yazır həvəslə,

Düşünür, danışır, daxili səslə.

Əlindən gələndən artıq bəlkə də

Çalışıb, işləyib doğma ölkədə.

Masada qoyulmuş “Elm və həyat”,

Onun təklifiylə tapıbdır həyat.

Azalmır, arzular azalmır yenə,

Min arzu yüklənir hər gələn günə.

Sükutu pozurdu divarda saat,

Elə bil deyirdi “artıq sən də yat”

O qalxdı yerindən, yorulmuş bir az,

Düşündü: dincəlim, heç də pis olmaz.

Son günlər bir qədər ağrı çoxalmış,

Təşrih olunmağa vədə də almış.

İstəyir bitirsin əldə son işi,

Bir işi uzatmaq deyil vərdişi.

İnsanın həyatı olsa lap yüz il,

Şam kimi yanmasa o, həyat deyil.

Tanrının hikmətin kim anlayıb, kim,

Nədən dərd bilməsin dərd bilən həkim.

…Deyirlər hər gələn köç edib gedər,

Qisməti yazırmış bir ucdan qədər.

Qırıldı dahinin ömrünün sapı,

Yarımçıq qapandı ömür kitabı.

Gözündə məramı, məqsədi vardı,

Oxşayıb Yusufu, əcəl apardı…

Dekabr, şaxtalı, soyuq qış günü,

55 yaşında yumdu gözünü.

Ağ duman içindən çən ələnirdi,

Şeh düşür, nəmlənir Fəxri Xiyaban.

Məzarın üstünə hey döşənirdi,

Tər-təzə çiçəklər hər gün, hər zaman.

Durubdu Bilqeys məzar başında,

Xatırə, xəyallar deyilmi onla?

Gözündən süzülən damla yaşında,

Gözündə titrəyir yaşanmış anlar.

Rənanın, Gülyanın gözləri nəmli,

Sevdanın qəlbini qəm-kədər sıxır.

Gözləri gəzirdi mavi göyləri,

Əmindi, atası üfüqdən baxır.

Qəlbində əssə də ayrılıq yeli,

“Bal qızım” söyləyən səsi yadında.

Saçına dəyməyir qayğıkeş əli,

O dünya yox olmaz, – ata adında.

Bir tarix yaşadır özündə bir ev

…Bir tarix yaşadır özündə bir ev,

Heydərin əl izi iç-civarında.

Bu evdə doğulmuş Məmmədəliyev,

Gülsümün laylası daş-divarında.

İndi bir muzeydir, bu ev, bu həyət,

Burda hər gördüyün ondan nişandır.

Elmə, tərəqqiyə həsr olan həyat,

Nə parlaq səhifə, ülvi yaşamdır!

Bu kitab dolabı, yazı masası,

Hansı kəşf yazılıb, bax, bu qələmlə?

Bəlkə bu saatın çıqqıltı səsi,

Ölçüb saatları kiçik qədəmlə.

Toxunub bir zaman klavişlərə,

Piano çalarkən Bilqeys xanım.

Bir bəstə çevrilib həzin səslərə,

Yusufun ömrünün şirin bir anı.

Burdasa medallar, zəfərlər tağı,

Bu, Lenin ordeni, Şərəf nişanı,

Bu orden – Qırmızı Əmək Bayrağı.

Sülh-dostluq uğrunda – dostluğun şanı.

Məktub, vəsiqələr, kitabçalar var,

Zamanın şahidi, zamana yoldaş.

Bu gün səssiz duran burda hər nə var,

Alimin qəlbinə, könlünə sirdaş.

Sanki bir günəşdi bəşər içində,

Günəştək parladı, zülməti yardı.

Tanrı ərməğanı şəfəq biçimdə

Zamanı aşanlar nə bəxtiyardır.

Epiloq

Allahın lütfünün yerə enməsi,

Allahın bəşərə işıq bəxşisən.

Zəkanın bədəndə şəkillənməsi,

Bəşər taleyində ömür nəqşisən.

Yaşarsan zamanda, məkanda, səsdə,

Sən ötüb keçmədin xəfif yel kimi.

Xatirən önündə dəstəbədəstə,

Kəlmələr gül açır qərənfil kimi.

Min sözün içində məna tapmamaq,

Sükutu dinləyib, daşımaq da var.

Var ikən yox kimi, ömrə yad yamaq,

Dünyadan köç edib yaşamaq da var.

Doğuldun, böyüdün sən Ordubadda,

Dünyaya toxundu işıq əllərin.

Yusufdun, başladın ömrə bir adda,

Alimi, dahisi oldun ellərin.

20.01.2026 – 06.03.2026

——————————————-

Mövsüm bəy Məhəmməd bəy oğlu Xanlarov (1857–1921) — Azərbaycanın ilk kimyaçı (üzvi kimya) alimi və Bakı Şəhər Dumasının üzvü, Hüseynov Sadıq Cavad oğlu (1883– 1952) — Azərbaycan kimyaçı-alimi, Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi, professor
Moskva Dövlət Universiteti
Nikolay Dmitriyeviç Zelinski (1861–1953) üzvi kataliz və neft-kimyanın banilərindən olan görkəmli rus/sovet kimyaçısıdır. Moskva Universitetinin professoru, SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiki olmuşdur.
akademik Aleksandr Aleksandroviç Balandin (1898–1967) — görkəmli sovet fiziki-kimyaçısı, SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiki
üzvi maddələrin və bəzi qeyri-üzvi maddələrin molekullarına alkil qruplarının daxil edilməsi adlanır.

Müəllif: Zeynəb Cəmaləddin

Mustafa Müseyiboğlunun irsi

CAHANGİR MƏMMƏDLİ – 85

Oxuyun >> Gözündə tük var