Zamanında insanlar elə düşüncədəydi ki, elm, texnika inkişaf etdikcə bütün suallara cavab tapılacaq, ağır xəstəlikləri sağaltmaq mümkün olacaq, hətta ölümsüzlüyə belə yol açılacaq. Yavaş-yavaş gəlib çatdıq həmin vaxta. Bəs suallarımıza cavab tapa bildikmi? Qovuşa bildikmi arzularımıza? Bir vaxt can atdığımız əbədi xoşbəxtlik budurmu? Düzdü, internet əsridi, hər şey əlimizin altındadı. Bircə anın içində dünyada gedən proseslərdən xəbər tuturuq. Nəticədəsə elektron jurnalistika yazı və oxu mədəniyyətimizi əlimizdən alıb. İnformasiya bolluğunda fikrimizi düzgün istiqamətləndirə də bilmirik. Yeni ixtiralar, yeni kəşflər edilir. Hamısı bəşəriyyətin və insanlığın əleyhinə. Süni intellekt gündəmi zəbt edib. Bu boyda inkişafın və tərəqqinin içində bəs niyə təlaş içindədi müasir insan? Xəstəliklərə dərman tapılırmı və problemlər həll olunurmu? Virtual aləm yaxın təması və doğmalığı əvəz edirmi? Hər şeyin asan əldə edildiyi vaxtda müasir insan xoşbəxtdirmi? Zənnimcə inkişafın və tərəqqinin gündəlik həyatımızda törətdiyi fəsadların görünən və görünməyən cəhətlərindən danışsaq daha məqsədəuyğun olar. Bir vaxt bizi düşündürən, bəlkə xəyalımızdan belə keçməyən hər şey real həllini tapdı və bu proses hələ də davam edir. Geniş və işıqlı evlər, komfortlu maşınlar,geniş ekranlı televizorlar, gündən-günə rəngini və funksiyasını dəyişən smart telefonlar, dəbdəbəli həyat tərzi və sairə və ilaxır bizi xoşbəxt edirmi? Bir belə bolluğun içində ruhumuz rahat deyil, mənən niyə acıq? Niyə başımızın üstünü xərçəng xofu, ölüm qorxusu alıb. Əsəblərimiz gərgindi, gözümüz nə isə axtarır həmişə. Niyə fikrimiz keçmişdə qalıb? Lampa işığında, ocaq başında, doqqaz ağzında, şirəli evlərdə ilişib qalmışıq. Elm inkişaf etdikcə xəstəliklər durmadan artır, ölüm adiləşib və cavanlaşıb. Hamı telefondan və komputerdən asılı haldadı. Fikrimiz keçmişdə qalsa da bu mədəni ölümün caynağından da qurtara bilmirik. Yeni smart nəsl yetişir. Soyuq, dilsiz-ağızsız, sevgisiz, laqeyd. Dəbdəbəli evlərdən qonaq səsi gəlmir, heç kimin heç kimdən xəbəri yoxdu. Hamı yazır, hamı cavab gözləyir. Emosiyaları smayliklər, duyğuları durğu işarələri əvəz edir. Hiss-həyəcan harda qalıb bəs? Dostluq, yoldaşlıq, məhəbbət klaviatura arxasındadı. Hamı məşğuldu, hamı gərgindi, hamı təlaş içindədi. Zamansa su kimi axıb gedir. Heç nəyə yetmirik, heç nəyə çatmırıq. Bu darmacallıqda heç yaşamağımızdan da xəbərimiz yoxdu. Kitablar satılmır, qəzet və jurnalların tirajı kəskin azalıb. Bütün mətbu orqanları, elə yazarlar da oxucu qıtlığı yaşayır. Budurmu tərəqqi və inkişaf? Axı nə əldə etdik? İtirdik əslində. Ruhumuzu, eşqimizi, rahatlığımızı, səmimiyyətimizi, insanlığımızı. Robotlaşdıq. Bu tərəqqi yeni-yeni savaşlara da yol açdı, təzə-təzə silahlar ixtira olundu, ölüm, qan-qada həyatımızın bir hissəsinə çevrildi. Bir sözlə çıxmazın içindəyik və bizi bu hala salanların şəxsi maraqlarının qurbanına çevrilmişik. Belə nəticəyə gəlirik ki, biz özümüzü idarə edə bilmirik,idarə olunuruq. Qazanan idarə edənlər, ,itirənsə bizik. Zamansa ən qatı düşməndi. Hər an əleyhimizə işləyir. Budurmu bir vaxt xəyalını qurduğumuz xoşbəxtlik anlayışı? Arzularımız düşmənəmi çevrildi və ya bizi xəyallarımızdanmı vurdular? Niyə azad ola bilmirik mənasız vərdişlərimizdən və eyni zamanda bizi uçuruma aparan hisslərimizdən? Ruhumuz əsirdi. Qeyri-ixtiyari axının dalınca düşüb məchulluğa doğru gedirik. O məchulluqda bizi heç də gözəl şeylər gözləmir. Oyuncağa çevrilmişik ixtiraçıların, onların yaratdıqlarının əlində. Duyğularımız arxa plana keçib, emosiyalarımız kortəbiidi. Düşdüyümüz bu vəziyyətdən bizi nə xilas edə bilər? Oyuncaq olmaqdan çıxma zamanı deyilmi? Yoxsa susqunluğumuz daha böyük fəsadlara qapı açacaq. Süni zəkaya söykənib hara qədər davam etmək olar? Çünki sonunda o da bizim düşündüklərimizi kopyalayıb bizə ötürür. Bəlkə bir müddət uzaqlaşaq bu sünilikdən. Bütün ruhumuz tam ələ keçirilməmiş bəlkə çıxaq bu qaranlıqdan. Özümüzlə baş-başa qalaq bəlkə.
Günay əvvəlcə hər iki ayağını növbə ilə yerə vurdu və sonra elə bağırdı ki, Güllü arvadın qulaqları cingildədi. Bir andaca ona elə gəldi ki, başının tən ortasında ildırım çaxdı və bu ildırımın səsindən dizləri bükülən kimi oldu. Yıxılmamaq üçün birtəhər divara söykənib güclə eşidiləcək bir tərzdə dilləndi:
Niyə qışqırırsan?
Əcəb eləyirəm, hələ bir o yana da keçərəm. Sən kimsən ki, mənim şəxsi işimə qarışırsan? Ərim bilər, özüm bilərəm. Günay bu dəfə ildırım kimi çaxmasa da, şimşək kimi guruldayıb Güllü arvadın beyninin qatığını dağıtmasa da «Sən kimsən ki?» – sualı onu ildırım vurmasından da pis hala saldı. Onun bu sualı yazıq arvaddın dünyasını alt-üst elədi. Ona elə gəldi ki, ürəyi yerindən qopub mədəsinə düşdü. İçi bulandı. Öyüdü. Və bu sual onu dəli olmaq həddinə gətirib çıxartdı.
Necə yəni mən kiməm? – Gözləri yaşardı.
Hər kimsən, özün bilərsən! – Günay yenidən od püskürdü və onun püskürdüyü od bir andaca alovlanıb Güllü arvadı yandırmağa başladı.
Sən bu evə gəlin gəlmisən! Mən də sənin qayınananam. – Səsi güclə çıxdı. Söykəndiyi mətbəxin divarından birtəhər aralanıb stula çökdü. Bir andaca mətbəx qaranlığa qərq oldu. Və bu qaranlıqda üzünü Günaya sarı çevirdi. Onun gözləri qaranlıqda işıq düşmüş canavar gözləri kimi parıldayırdı. Qorxdu. Bir andaca ona elə gəldi ki, mətbəxdə deyil, hər yanı qar bürümüş düzənlikdədi və bu düzənlikdə dişi bir canavarla üz-üzə gəlib. Canavar mırıldayaraq onun üstünə atılmaq istəyir. Qeyri-ixtiyari stuldan durub bir addım geri çəkildi. Sonra da başını iki əlinin arasına alıb qorxunc bir səslə dilləndi:
Mənə yaxın gəlmə!
Sənə Əzrayıl yaxın gəlsin! – Günay sevinc qarışıq bir səslə bildirdi. Güllü arvad gözlərini bərk-bərk yumub yenidən açdı. Onun gözlərini açması ilə mətbəxi bürümüş qaranlıq da öz-özünə çəkilib getdi və o, hələ də döyüşə hazır vəziyyətdə dayanmış Günayı görüb səsinə bir mülayimlik qatdı:
Axı mən sənə nə dedim ki?
Sən mənə nə deyə bilərsən ki? – Suala sualla cavab verdi.
İnnən sonra nə deyə bilərəm, a bala? – Səsi tirədi. Uşaq kimi hönkürüb ağlamaqdan özünü güclə saxladı. Özünü birtəhər ələ alıb öz otağına keçir. Gəlib pəncərənin önündə dayandı. Axşamdan yağan qar təzəcə kəsmişdi. Havada şaxta vardı. Pəncərə buz bağlamışdı. Havanın şaxtalı olmasına və şəhərə güclü qar yağmasına baxmayaraq yollar təmizlənmişdi. Yollar qardan təmizləndiyinə görə də sərnişin avtobusları adəti üzrə ara vermədən işləyirdi. Güllü arvad öz-özünə belə bir sualla müraciət etdi: Axı sən ona nə dedin ki, o da quyruğu üstünə qalxıb səni didib-parçalamaqdan özünü güclə saxladı. Özünə verdiyi suala özü də cavab verdi: – Sən ona dedin ki, səhərin gözü açılmamış nə bəzənirsən? Toya gedirsən? Axı toy səhər o başdan olmur, axşam olur! – O isə cavab vermək əvəzinə dəliyə döndü. Sonra da qaz peçinin üstündəki tavaya sarı cumdu və həmin anda nə fikirləşdisə də tavanı götürmədi, səsi otağı başına götürdü. Dəli kimi elə bağırdı ki, çox güman ki, üst mərtəbədə yaşayan Solmaz həkim qorxusundan dik atılıb və zəlzələ olduğunu düşünüb qapıya sarı qaçmaq istəyib. Bayaqdan bəri səs-küydən bığlarını gəmirən Vasif öz-özlüyündə bunu təxmin eləyib sağ əlini yumruqlayıb divara çırpdı. Sonra da fikirdən xəstə düşən arvadı Güllünün oğluna dediyi sözləri xatırladı: «Ay oğul, özünə tay olan birisini tap. Məgər eşitməmisən ki, taylı tayını tapmasa pis keçər axır günü?» – Oğlu da anasına baxıb belə demişdi. Demişdi ki, heç nə olmaz. Günay yaxşı qızdı, tayı-bərabəri yoxdu. – O vaxtdan dörd il ötüb-keçmişdi. Dörd ildən sonra heç nə olmazdan, çox şeylər olmağa başladı. Günay birinci uşağı dünyaya gətirdiyi gün təpəsinin ortasında bir buynuz, ikinci uşağı dünyaya gətirəndən sonra isə ikinci buynuz çıxardıb qaşınmağa başladı. Onun buynuzları qaşınmağa başlayanda Güllü arvad yazıq bir görkəm alıb demişdi ki, keçinin buynuzu qaşınanda özünü çobanın çomağına sürtər. Onun bu sözlərini eşidəndə oğlu anasına baxıb bir az hirsli tərzdə: – Ay ana, heç nə olmaz. Birtəhər dözün. Axı o, uşaqlarımın anasıdı». – Güllü arvada sanki od vurdular:- Uşaqlarının anasıdı, gəlsin, minsin boynumuza. Səni çoxdan minib, at kimi səyirdir. Bircə o qalıb ki, yeməyimizə zəhər qatıb bizi cəhənnəmə vasil eləsin» – Ağlamsındı. Vasif isə dözməyib hirslə belə demişdi: – Cəhənnəmə vasil eləməsə də bizə cəhənnəmi yaşadır. Elə bilir ki, qorxuruq. Abrımıza qısılıb susuruq. Nə istəyir, onu da eləyir. Hara istəyir ora da gedir». – Neyləyir? – Toğrul az qaldı ki, atasının üstünə cumub dəli inək balasını çığnayan kimi onu çığnasın. Amma Güllü buna yol vermədi. Oğlunun sinəsindən geri itələyib alçaq səslə dedi: – Həddini bil! – Mən həddimi bilirəm. – O, bu dəfə anasının üstünə bağırdı. O, elə bağırdı ki, alt mərtəbədə yaşayan Telli arvad qorxusundan sarısını udmuşdu. Sabahısı günü o, həyətdə Güllü arvadla söhbətləşəndə bunu özü etiraf eləmişdi və sonra demişdi ki, incimə qonşu, sənin o gəlinindən gözüm su içmir. Özünü bəy qızı kimi aparır. Elə bil ki, dünyanı o yaradıb».- Güllü arvad nə deyəcəyini bilməmişdi. Bircə onu demişdi ki, Günayı heç qəbir də düzəldə bilməz. Onu bizə ürcah eləyinin Allah bəlasını versin. Güllü arvad bütün günahı özündə görürdü. Tahirin qapısına getdiyi günə lənət yağdırırdı. Dəfələrlə oğluna demişdi ki, ay oğul, yad qızından yad iyi gələr. Və bir də gör kimin qızına aşiq olmusan? Bütün el-oba onu yaxşı tanıyır. Onunla bizimki tutmaz. Onunla ayrı-ayrı adamlarıq. Tahirin qızını ocağımızın başına gətirsən, başımıza oyun açacaq. O qızın deyib-gülməyinə baxma. Onun içində şeytan gizlənib. Həmin o şeytan fürsət gözləyir ki, dünyamızı başımıza dar eləsin. Toğrul da anasının bu sözlərindən hirslənib yenə də onun üstünə bağırmışdı: – Mən onu sevirəm. Əgər elçi getməsəniz, özümü öldürəcəyəm. – Və sonra da anasını qəzəblə süzüb demişdi: «Qara keşiş». – Bu söz od olub Güllünün ürəyinə düşdü və onun cızdağını çıxartdı. Dili söz tutmadı. Göz yaşları yanağı aşağı süzüldü. Az sonra soruşdu: «Qara keşiş kimdi? – Əslinin atası. Qızını Kərəmə vermədi. Kərəm də yanıb külə döndü.- Güllünü gülmək tutdu. Məgər Günay erməni qızıdı? – Sonra da öz sualına özü cavab verdi: – Sevdiyin o qızın atası ermənidən də betərdi. …İllər keçdi. İllər keçdikcə Güllünün ürəyinə düşən od onu daha çox yandırmağa başladı. Güllünün odsuz-alovsuz yandığını hamı yaxşı görürdü. Görürdü ki, od olmayan yerdən tüstü çıxaran Günay, onun evinə köçdüyü gündən iblisə yaşıl işıq yandırmağa başlayıb və bu yaşıl işıq yanmağa başlayan gündən qalmaqallı, anormal bir ailənin təməli qoyulmaqdadır. Toğrul anasının, eləcə də atasının nələr çəkdiyini, hansı dərd yükünü daşıdıqlarını görsə də görməməzliyə vururdu. Amma bilmirdi ki, dünyada o qədər Günaylar var ki, heç biri anasının kəsilən dırnağına dəyməz. Ana anadır və heç vaxt atadan, anadan yar şirin ola bilməz. Ata-ana təkdir. İstəsən səndən ötrü canını əsirgəməz, ürəyini belə təmənnasız çıxarıb verər. Günayın hiyləsi, öz hərəkətlərilə şeytanı belə mat qoyması, ərini əlinə alıb tennis şarı kimi oynatması…Toğrulu yatdığı yuxudan hələ də oyandıra bilmirdi, əksinə, getdikcə daha şirin yuxuya qərq eləyirdi. El arasında «hegemon» kimi ad çıxaran Günay axır ki, istəyinə nail ola bildi. Toğrulla atasının arasına elə bir qalmaqal saldı ki, Güllü infarki keçirdi. Anasının infarkt keçirməsi Toğrulun vecinə də olmadı, əksinə, düşündü ki, ölsə, Günayın canı qurtarar və ona gözünün üstündə qaşın var, deyən tapılmaz. Qalır bircə Vasif, onu da evdən çıxarıb «qocalar evi»nə yerləşdirərik. Günay ağzına yüyən keçirib at kimi mindiyi əri indi də atası ilə üz-göz olmuşdu. Onu yaralı şir kimi hər an didib-parçalamaq istəyirdi. İstəyirdi ki, bütün ömrünü ev-eşik qurmağa sərf edən atasını öz doğma ocağından didərgin salsın. Əvvəlcə onu «Qocalar evi»nə qoymaq istəyirdi, amma nədənsə çəkindi. Qayınatası bunu israrla təkid etsə də Toğrul ilk dəfə olaraq «ata» dediyi Tahirin sözünü eşitmədi. Tahirin sözünü eşitmədiyinə görə də Günay növbəti dəfə cin atına mindi və cin atını elə səyirtdi ki, Toğrul tozanaq içində qalsa da, bu tozanaqdan heç çıxmağa da cəhd eləmədi. İstəsə də bunu bacarmazdı, çünki o, ləyaqətini, kişiliyini, susmuş vicdanını arvadının ayağının altına atıb atasına, anasına, bacısına arxa çevirmişdi. Onlara sarı arxasını çevirməsəydi, Günay elə bir qiyamət qoparardı ki, səsi bu boyda şəhərdə əks-səda verib bir kilometr radiusda yaşayan adamların qulaqlarında «Qrad» qurğuları kimi gurultu qoparardı. Günay sanki pislik etmək üçün xüsusi təlimat keçmişdi. Qəlbi nifrətlə alışıb-yanan bu cür neqativ enerjili adam ailədə təhlükə mənbəyinə çevrilmişdi. Ərindən və uşaqlarından savayı heç kimi saymırdı. Ərinin qohumlarının ayağını evdən kəsmişdi. Qayınatası ilə danışmırdı. Güllü arvada qulluqçu gözü gözü ilə baxırdı. Onu bir gün vaxtında yemək bişirmədiyinə görə saçlarını yolub üzünə tüpürmüşdü. Güllü arvad oğluna şikayətlənəndə o, belə demişdi: – Günay haqlıdır. Gərək onu hirsləndirməyəsən. – Bununla da söhbətə yekun vuruldu və Güllü arvad bir daha oğluna şikayət etmədi. Günayın dağları kölgədə qoyan nöqsanları olsa da əri onu əzizləyir, anasının yanında «Günayım» deyə onu qucaqlayırdı. Güllü arvad isə ürəyində deyirdi ki, təki balam xoşbəxt olsun, mehriban yaşasılar. O, necə istəyir, eləcə də hərəkət edirdi. O, elə bil ki, Güllü arvadın xoş ovqatına, əhval-ruhiyyəsinə zəhər qatmaq üçün yaradılmışdı. O isə onun hər bir hərəkətinə dözür, səsini çıxarmır, «qonşulardan ayıbdır» – deyərək həmişə özünü şən göstərməyə çalışır, amma özünü nə qədər şən göstərsə də gözlərinin içindən boylanan qəm-kədər onu ələ verirdi. Günayın gündə neçə yol qayınatasının yanında öz atasını «Qurban olum atama» – deyə onu elə əzizləyirdi ki, elə bil bütün gününü çayxanada keçirən Tahir bu dünyanın hökmdarı idi. Tahirin vaxtilə sovxozda naxırçı işləyən atasına görə el arasında ona «Naxırçı oğlu» deyirdilər. Bu naxırçı oğlu Tahir sanki Allahın bacısı oğlu idi və ona görə də «Allahın bacısı oğluna» günlərin birində Güllü arvadın ağzında özü də bilmədən belə bir söz çıxmışdı. «Ay bala, nə atam-atam deyirsən? Sovxozun iki danasını oğurladığına görə babanı türməyə soxmadılarmı? – Güllü arvadın ağzından bu səs çıxar-çıxmaz Günay onun başının üstünü ley kimi kəsdirib qəzəblə elə bağırmışdı ki, Güllü arvad qorxusundan özündən getmişdi. …Güllü arvad gözlərini bir nöqtəyə dikib nə barədəsə düşünürdü. Üz-gözündən kədər yağırdı. Düz üç ay idi ki, qırx il bir yastığa baş qoyduğu ərini torpağa tapşırmışdı. Onsuz darıxırdı. Hərdən də öz-özünə deyirdi ki, yazıq kişi gəlinin əlindən canını qurtarıb haqq dünyasına qovuşdu. Vasif canını tapşırmazdan yarımsaat əvvəl onun əlindən tutub demişdi: «Özünü üzmə. Mən yaşamağa gedirəm. Orada yolunu gözləyəcəyəm.». – İndi o, mənim yolumu gözləyir. Gözləyir ki, nə vaxt gələcəyəm. – Elə bu zaman Günayın qəzəbli səsi eşidildi: – Ay arvad, nə mürgü vurursan? Günortaya az qalıb. Niyə yemək bişirmirsən? Bir azdan atam bizə gələcək. Güllü oturduğu yerdən ayağa durmaq istədi, amma bacarmadı, gözlərinə qaranlıq çökdü və arxasıüstə yerə yıxıldı. Bir neçə saniyə xırıldayıb hərəkətsiz qaldı. Pəncərənin önündə göyə ucalan şam ağacına beş-altı sərçə qonmuşdu. Sərçələr gah atılıb-düşür, gah da kədərli bir səslə cəh-cəh vururdular. Həmin o boz sərçələr sanki oxumurdular, Güllü arvada ağı deyirdilər. Hüseyn İsaoğlu, yazıçı – publisist, AYB – nin və AJB – nin üzvü.
Məmmədəli Əliqulu oğlu Əliyev (ədəbi təxəllüsü Sail) 8 mart 1936-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub. Erkən yaşlarında atasını itirir, anası Xədicə xanım hər gün 7 uşağı evdə tək qoyub işləmək məcburiyyətində qalır. Məmmədəli kiçik yazşlarından oxumağı sevərdi, bu səs ona səsiylə ün qazanmış toy xanəndəsi atası Dərviş Əliqulu kişidən keçmişdi. Bir gün oxumağından məktəbdə də xəbər tutdular. Bir tədbir olan kimi gəlirdilər anasının üstünə ki, qoy, Məmmədəli oxusun. Müəllimləri anasına tapşırırdı ki, nəbadə oğlunu başqa sənətin dalınca düşməyə qoyasan. Ondan yaxşı xanəndə çıxar. Bu sözü qonşuları Əhməd Bakıxanov da deyirdi. Gözəl səsindən əlavə, Məmmədəlinin şeir, qəzəl yazmağı da vardı. Şeirlərini “Sail” (dərdli avara) təxəllüsü ilə yazardı. Bu imzayla 300-ə yaxın şeir, qəzəl, müxəmməs, təmsil, qoşmalar yazmışdı. 1940–1941-ci illərdə Əhməd Bakıxanov Məmmədəlini və bacısı Töhfəni öz ansamblına gətirdi. 1942-ci ildə Məmmədəlini cəbhəyə göndərdilər. 1945-də yaralanıb qayıtdı. Sonra Milli Dram Teatrına işləməyə getdi. Həmin illərdə Məmmədəlinin ürəyinə bir sevda da hakim kəsilmişdi. Xalası qızı Böyükxanıma vurulmuşdu, amma sözləri bir-birinə xoş gəlmədiyindən bir yerdə yaşaya bilməyəcəklərini başa düşüb sevgililər ayrılırlar. Məmmədəli Əliyev teatrda işləyərkən ikinci dəfə ailə qurur. Teatrda görüb sevdiyi Zəhraxanım da aktrisa idi. Bu evlilikdən 5 uşaqları olur. Məmmədəli Əliyev 22 il teatrda çalışır. Əksər tamaşalarda oxuyur. “Xosrov və Şirin”də Ozanı, “Qatır Məmməd”də Aşığı, “Vaqif”də Xanəndəni, “Hind gözəli”ndə Arabaçını, “Şeyx Sənan”da Kor Ərəbi oynayır. Kor Ərəbin mahnısı bir səs-küy qoparır ki, gəl görəsən… Deyirdi, mən o mahnını oxuyub qurtaran kimi Bülbül səhnəyə çıxdı, əllərimi sıxıb dedi ki, sağ ol Məmmədəli, nə gözəl oxudun! Bu rol üzərində M. Əliyev çox ciddi çalışmışdı. Tamaşanın müvəffəqiyyətlə hazırlanmasında görkəmli reyissor Adil İsgəndərovun ciddi əməyi vardı. Tamaşanın musiqisini bəstəkar Fikrət Əmirov yazmışdı. Bu mahnı hələ əsərin məşqləri zamanı tamaşanın müvəffəqiyyətli olacağından xəbər verirdi. Doğrudan da “Şeyx Sənan” nəinki Bakıda, eləcə də Tbilisi və Yerevan qastrollarında böyük uğurlar qazanır. Bir dəfə bu rolu oynarkən Məmmədəlinin əlindəki ağac əlindən düşüb yox olur. Kor rolu oynadığı üçün aktyor gözünü açıb heç yeri axtara bilmir. Gözlərini bir nöqtəyə zilləyərək, əlini yerə sürtə-sürtə ətrafı nə qədər axtarırsa, ağacı tapa bilmir. Pərdə bağlanandan sonra da ağacı nə qədər axtarırsa, tapa bilmir. Nəhayət, ağacı səhnənin altında olan zirzəmidən tapıb gətirirlər. Demə, ağac səhnədəki bayraq sancmaq üçün nəzərdə tutulmuş kiçik dairəvi deşikdən aşağı düşübmüş. Sonralar Rauf Kazımovski Kor Ərəbin mahnısını ayrıca kino lentinə çəkir, televiziya vasitəsilə göstərirlər. Fikrət Əmirov də bu lenti özü ilə Amerika səfərinə aparır. Məmmədəli Əliyev deyirdi: Yaradıcılığımın iki parçası mənim həm təsəlli yerimdi, həm də ağrımdı. Biri “Hind gözəli”ndəki Arabaçının mahnısıdır. Hərçənd oxuduqlarımdan ən babatından söz düşəndə mən də, qeyriləri də Kor Ərəbin mahnısını xatırlayır, amma nəsə hiss eləyirəm ki, ürəyimdə o Arabaçının mahnısını daha artıq sevirəm. Çünki o mahnıda yanğı, kövrəklik, hiss daha güclüdür. Elə bil öz ömrümdür. Məmmədəli Əliyev səhnədə can verməyi arzulasa da, kamına çatmır, ömrünün sonlarına yaxın teatrdan uzaqlaşır. O, səhnədən qocalıb getmir, yaş artandan, səsdən qalandan sonra musiqidən əl çəkmir. Hələ səhnəyə çox çıxa bilərdi. Özü gedəndən bir az sonra lent yazıları gözdən, qulaqdan uzaq düşür, amma hər halda könüllərdən iraq düşməyir. Məmmədəli Əliyev səhnədən uzaqlaşandan sonra yenidən hərbi işə qayıdır. 1968-ci ildə Elmlər Akademiyasına işə düzəlir. Hərbi kafedranın müdiri olur. Müharibədə olduğu üçün hərbi işdən başı çıxırdı. Məmmədəli Əliyev 1983-cü ildə vəfat edib.
ƏRƏSTUN XƏLİLOVUN SƏSİNDƏ “KOR ƏRƏBİN MAHNISI” — UNUDULMAZ MELODİYANIN TARİXİ, RUHU VƏ MƏNƏVİ YÜKÜ Musiqi insan həyatının görünməz müşahidəçisidir — hər dövrün, hər nəslin içindən səssizcə keçib gedən bir yaddaşdır. Bəzən illər ötür, adlar dəyişir, zaman dəyişir, amma bəzi səslər, bəzi melodiyalar elə bil sükutun içində özünə əbədi yer tapır. “Kor ərəbin mahnısı” da belə əsərlərdən biridir. Bu mahnı təkcə bir musiqi nümunəsi deyil, həm də Azərbaycan musiqi irsinin mənəvi sütunlarından biridir. Onu müxtəlif sənətkarlar ifa edib, lakin Ərəstun Xəlilovun səsi bu melodiyanı başqa bir ruhla, başqa bir duyğuyla dinləyicinin yaddaşına həkk edib. “Kor ərəbin mahnısı” ötən əsrin ortalarında səhnə üçün yazılmış dramatik əsərin tərkib hissəsi kimi meydana gəlib. Bəstəkar Fikrət Əmirovun melodiyası, şair Hüseyn Cavidin poetik fikirləri ilə qovuşaraq musiqi tariximizin unikal nümunəsinə çevrilib. Əvvəlcə teatr səhnəsində səslənən bu əsər, sonradan sərbəst musiqi həyatına qovuşaraq klassikaya çevrildi. Bu mahnı sevginin, həsrətin, qəmin, inamın, ədalət axtarışının musiqiyə çevrilmiş obrazıdır. Buradakı “kor ərəb” zahiri bir simvol deyil — ruhun içindəki zülmətin, bəşəri məhəbbətin, eşqə və işığa aparan yolun poetik rəmzidir. Sözlərin fəlsəfəsi — insanın gizli təbəqələrinə toxunan poetika “Eşq ülfəti, nazlı afət, Ömrü viran edər hər saat…” Bu misralar yalnız bir sevgi dastanının deyil — bütün insanlığın ən dərin hisslərinin təsviridir. Qarşımızda həm aşiq, həm məhkum, həm də ümidli bir qəhrəman dayanır. O, kor olduğu üçün yox, dünya zülmətlə dolu olduğu üçün “kor”dur. Ona görə də mahnı həm bir sevginin ağrısı, həm də insanın öz daxilində işıq axtarışıdır. Bu məzmunu daşıyan melodiyanın ifası isə artıq təkcə oxumaq deyil — hiss etmək, yaşamaq, danışmaq qədər çətindir. Və məhz burada Ərəstun Xəlilovun adı önə çıxır. Ərəstun Xəlilovun səsi Azərbaycan musiqi tarixində özünəməxsus möhür qoymuş səslərdəndir. Onun timbrində həm uşaq səmimiyyəti, həm də sənət böyüklüyü var. Hər nəğmə onun səsində sanki bir qədər daha saf, daha kövrək, daha həssas eşidilir. Ərəstun Xəlilovun “Kor ərəbin mahnısı” ifası digərlərindən fərqli olaraq bir xüsusiyyətə malikdir: O, mahnını oxumur — dərd çəkir, danışır, sual verir, ah çəkir və sonunda dinləyicini də həmin ruh halına salır. Onun səsindəki büllur kimi təmiz vibrasiya, hər frazanın içindəki nəfəs, dramatik pauzaların ustalıqla seçilməsi mahnını sadəcə ifa yox, kiçik bir səhnəcik — musiqili bir monoloqa çevirir. Sanki gözləri görməyən ərəb danışır, amma ürəyi hər şeyi görür. Ərəstun Xəlilovun səsi də bu ürəyin dili olur. Musiqi tarixində bəzi əsərlər var ki, onların ömrü, sanki zaman başlanandan yazılıb. “Kor ərəbin mahnısı” da belə melodiyalardandır. Onu əbədi edən bir neçə səbəb var:
-Melodiyanın dramatik qamması Fikrət Əmirovun bəstəsi həm Şərq ladlarının, həm də simfonik düşüncənin sintezidir. Melodiyanın hər dönüşü insanın daxili aləminə toxunur.
-Sözlərin poetik dərinliyi Hüseyn Cavidin poetik aləmi — həsrət, eşq, qaranlıq və işığın əbədi qarşıdurması burada bir-birinə qovuşur.
-İfaçının seçdiyi ton — emosiyanın hədəfi Ərəstun Xəlilov mahnını oxuyanda sanki hər kəlmə ilə dinləyiciyə müraciət edir, bir sual verir: “Insan olmaq nədir? Aşiq olmaq nədir? Zülmət nədir? Işıq haradadır?”
-Nəsillərin yaddaşında yaşayan bir musiqi Bu mahnı artıq təkcə teatrın, radionun deyil — bütün bir xalqın şifahi yaddaşının parçasıdır. Hər kəs onu bir dəfə dinləyib, amma təsiri ömür boyu davam edir. Zaman dəyişir, gənclər başqa ritmlərə qulaq asır, amma “Kor ərəbin mahnısı” hələ də sanki dünən bəstələnmiş kimi aktuallığını qoruyur. Çünki o, insanı öz özünə qaytarır. Ruhun sakitliyinə, sükutun arxasındakı səsə, insan olmağın incəliyinə. Mahnı həm folklorun, həm klassikanın, həm şəhər mədəniyyətinin, həm də teatr ruhunun nadir bir birləşməsidir. Və bu birləşməni dinləyiciyə çatdıran ifaçılar — Rəşid Behbudov kimi sənət nəhəngləri, eləcə də Ərəstun Xəlilov kimi səsi ilə könüllər fəth edən sənətkarlar — bu əsərə əbədi ömür bəxş ediblər. Ərəstun Xəlilovun ifasında “Kor ərəbin mahnısı” təkcə bir vokal əsəri deyil — bir insanın içindəki ağrının, həsrətin, ümidsiz ümidin, eşqin və işığa həsrətin musiqili hekayəsidir. Bu səs, bu melodiya, bu ifa Azərbaycan mədəniyyətinin yaddaşında bir işıq kimi yanır və yanmağa davam edəcək:
Bu mahnını dinləyəndə bir daha anlayırıq: musiqi keçmişin səsi deyil — əbədiyyətin özüdür.
MİN ŞÜKÜR (Dildən dilə süzdürənə min şükür) Bir yaqut gizlidi sədəf dalında, Misli yox ölçülə sərraf dalında, Min kəlmə şəlləyib əlif dalında, Dildən dilə gəzdirənə min şükür… * * * Dədəm, babam nəğmə deyib, söz qoşub, Kəsə gedib, doğru deyib, düz qoşub, Məclis qurub, min oxuyb, yüz qoşub, Teldən telə gəzdirənə min şükür… * * * Ustac deyər, hardan gələr bilinməz, Ha deyilə, yeri dolar bilinməz, Gülər gözdən qəm süzülər bilinməz, Eldən elə gəzdirənə min şükür… 20.10.2016. Bakı.
Ərəstun Xəlilov — Unudulmayan səs Bir səsin taleyi, bir insanın həyatı, bir dövrün yaddaşı Musiqi tarixi çox zaman yalnız böyük adların yaddaşında yaşayır: nəhəng səslər, böyük səhnələr, geniş kütlənin hafizəsinə hopmuş sənətkarlar… Lakin bu tarixin kölgələrində, işıqdan bir qədər uzaq duran, bir anlıq parlayan və sonra zamanın axarında itib görünməyən istedadlar da olur. Onlar haqqında ya az yazılır, ya da yazılanlar günlük xəbərlərin sükutuna qarışıb itir. Ancaq həmin istedadların hər biri — bir dövrün, bir mühitin, bir cəmiyyətin unudulmuş hekayəsi deməkdir. Bu hekayələrdən biri də Ərəstun Xəlilovun hekayəsidir. 1950–60-cı illərin Azərbaycanı — mədəniyyətin yüksəlişi, yeni səslərin ortaya çıxdığı, filarmoniyanın, musiqi məktəblərinin gənc istedadlarla dolduğu bir dövr idi. Məhz belə bir zamanda Gəncədən gələn yeniyetmə bir səs respublika musiqi mühitini heyrətə saldı. Onda cəmi on üç–on dörd yaşı vardı. “Balaca Ərəstun” deyirdilər ona — həm uşaq olduğuna görə, həm də uşaq yaşında o səviyyədə oxumaq çox nadir olduğuna görə. Səsi büllur kimi təmiz, nəfəsi geniş, muğamı isə sanki illərin ustalığı ilə mənimsənmişdi. Onun ifasında səslənən “Kor ərəbin mahnısı” uzun müddət həm Gəncədə, həm Bakıda, həm də mətbuat səhifələrində müzakirə olunurdu. Ərəstun hələ uşaq idi, amma səsi uşaq deyildi. Sanki zaman onun səsində daha tez yetişmişdi. Gənc istedadların bir çoxu diqqətdən kənarda qalır, amma Ərəstunun səsi o qədər orijinal idi ki, öz dövrünün ən böyük sənətkarlarından biri — Rəşid Behbudov belə ona biganə qala bilmədi. Behbudov onun ifasını eşidəndə heyrətini gizlətmədi. Mətbuatda dərc olunan məqaləsində Ərəstunu “gələcəyin istedadlı xanəndəsi” adlandırdı. Bu, sadəcə tərif deyildi — Behbudovun sənət dünyasında belə açıqlamalar çox nadir hallarda olurdu. Onun belə bir fikri bir uşağın qarşısında böyük bir qapı açmağa bərabər idi. Və bu qapı açılı. SSRİ miqyasında keçirilən mədəniyyət ongünlükləri respublikalar üçün ən uca səhnələrdən biri idi. Azərbaycan nümayəndə heyəti Moskvaya gedərkən böyüklər arasında bir yeniyetmə də var idi — Ərəstun Xəlilov. Böyük Teatrın nəhəng səhnəsində, yüzlərlə tamaşaçının qarşısında o, xalq çalğı alətləri orkestrinin müşayiəti ilə çıxış etdi. Uşaq olmasına baxmayaraq, səhnə davranışı, ifa tərzi və musiqini duymaq bacarığı tamaşaçıları heyrətləndirdi. Bu, təkcə bir yeniyetmənin uğuru deyildi. Bu, Azərbaycanın bir gənc səsi ilə dünyaya boylanması idi. Hamı düşünürdü ki, bu səs böyük səhnələrin gələcək sahibinə çevriləcək. Lakin həyat həmişə düşündüyümüz kimi davam etmir. Ərəstun Xəlilovun taleyində sənət karyerası uzun sürmədi. O, musiqi yolunu tərk edib tamamilə başqa bir istiqamət seçdi: elm və pedaqogika. Zərdabi adına Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunda müəllimlik etməyə başladı, tələbələr yetişdirdi, elmi fəaliyyətlə məşğul oldu, professor adına qədər yüksəldi. Bəzən istedad insanın yalnız bir sahəsinə deyil, bütöv şəxsiyyətinə şamil olunur. Ərəstun musiqidə özünü tapdığı kimi, elmdə də tapmışdı. Lakin bu dönüş, təbii ki, onun səsinin yaddaşlarda solmasına səbəb oldu. Əslində heç bir böyük səs unudulmur. Unudulursa — onu saxlayacaq mühit olmadığına görə unudulur. Ərəstunun unudulması da səbəbsiz deyildi: -O, uzun illər sənət aləmində olmadı. Kütlənin yaddaşı isə davamlılıq tələb edir. -Səs yazıları, video görüntülər, mətbuat arxivləri — çox az qorunub. -Musiqidən uzaqlaşması onun sənət irsinin dərinləşməsinə mane oldu. Yeni səslər, yeni obrazlar, yeni mədəniyyət axını — keçmişin kiçik ulduzlarını kölgədə qoydu. Amma bütün bunlara baxmayaraq — o səs mövcud idi, və bu gün həmin səsi xatırlamaq, həmin taleyi yenidən gündəmə gətirmək musiqi tariximizə bir ehtiramdır. Ərəstun Xəlilov sadəcə bir uşağın parlaq səsi deyildi. O, həm də bir dövrün enerjisini, bir şəhərin nəfəsini, xalq musiqisinin ruhunu daşıyan bir istedad idi. Onun taleyində musiqi də vardı, elm də, həyatın qəribə dönüşləri də. İstedad yalnız səhnədə yaşamaq üçün yaranmır. Bəzən onun missiyası insanların yaddaşında bir qığılcım kimi qalmaqdır. Ərəstun Xəlilov nə bir məşhur xanəndə oldu, nə də böyük səs ustadı, amma o, bir dövrün musiqi hadisəsi idi. Bir dəqiqəlik görünən, amma Azərbaycan musiqi tarixinin təmənnasız, lakin dəyərli bir parçası olan hadisə. Bu gün onun haqqında yazmaq — unudulanları yada salmaq, dəyəri dəyərlə anmaq və gələcək nəsillərə deməkdir ki: Bəzən bir səs tarix olmur, amma tarixdə bir səs kimi qalır (video):
Məmməd Araz Poeziya irsinin istedadlı davamçısı – Bəhruz Niftəliyev Sosial şəbəkələrdə Bəhruz Niftəliyevin illərlə izlədiyim şeirlərindəki yüksək şeiriyyət, səmimiyyət, könül çırpıntısı, ifadə mükəmməlliyi məni öz təsir selinə salırdı. Bu çiçək ətirli şeirlərin dəstələnib gül buketinə çevriləcəyini, toplu halda kitabdan oxuyacağım günü o qədər arzulayırdım ki… Nəhayət… Redaktoru olaraq oxuduqca sehrinə düşdüyüm, qəlbinin ziyası, iç dünyasının poetik ətri olan ilk şeirlər kitabı “Tanrıya məkublar”ın təqdimat günü (28 noyabr 2025)- gözlədiyim gün gəlib çatdı. Bu möhtəşəm gün münasibətlə gənc şairimizi təbrik edirəm. Anası Söz sənətkarı Flora Xəlilzadə ilə universitetin jurnalistika fakültəsinə qəbul olunub bir qrupda oxuduğumuz gündən yaranan dostluğumuz zamanla sıx ailə dostluğuna çevrildiyindən Bəhruzun hələ kiçik yaşlarından bədahətən şeir söyləmək bacarığı, bu bağlılığın getdikcə artması zamanla diqqətimizi cəlb edirdi. Şairlik istedadı Bəhruza mənsub olduğu ailədən anası Əməkdar jurnalist, yazıçı, şairə Flora Xəlilzadə və onun “səcərəmin şah sütunu, xan çinarı” adlandırdığı bibisi oğlu böyük Məmməd Araz nəslinin qan yaddaşıyla gəlir. Söz Günəşinin nurundan irsən Bəhruza da pay çatıb… Şairlik Allahın seçdiklərinə bəxş etdiyi vergidir. Bəhruz şeirlərini qarşıya məqsəd qoyaraq yazmır. Misralar günlərlə fikrini zəbt edən müşahidələrdən sonra yaradıcı təxəyyülündən damla-damla süzülür. Dolmuş qəlbindən dodaqlarına məcrasından qəfil qaynayan çeşmətək bədahətən sellənib gəlir. Bədii təfəkkürünün məhsulu olan bu inciləri sapa düzmək – misraları yazmaq olub onun işi. Bəzən yazmağa şərait olmayanda telefonun diktafonuna pıçıldayıb ürəyinin səsini. Özü yazdığı kimi: “Diktafonu işə saldım və misralar qopdu dilimdən, səsim qələmim olmuşdu klaviaturanın yerinə.” İmkansızlıqdan itirdiyi inciləri də az olmayıb… Bəhruzun şeirləri qanadlandığı qəlbin hisslərinin, saf mənəvi dünyasının, aydın amalının parlaq ifadəsidir. İnsanın həyatındakı müxtəlif məqamlar elə hərtərəfli, içdən qələmə alınıb ki, oxuduqca şeirlərin yaratdığı təsir selinə düşürsən. Müəllifin eşidilən ürək çırpınıları sənin duyğunda, düşüncəndə əks-səda verir; qəmiylə qəmlənir, sevinciylə sevinirsən. Misraların pıçıltılı bulaq axarında məna, məzmun gözəlliyi ilə mükəmməl deyim tərzinin vəhdəti oxucunun qəlbinə nüfuz edir. Fikrini incə təhlillərlə səmimi poetik dillə çatdırır. Şeirləri mövzuca aktual olmaqla əhatə dairəsi də genişdir. Bəşəri ideyalar, vətənpərvərlik, insanpərvərlik, torpaq bütövlüyü şeirlərinin əsas qayəsini təşkil edir. Məna dolğunluğu, dərin təfəkkür, həyata bağlılıq poeziyasının səciyyəvi xüsusiyyətidir. Şeirlərinə yurd məhəbbəti, milli qürur hissi, güclü zəfər ruhu hakimdir. Bəhruz özü də yaxın və uzaq keçmişdə Qərbi Azərbaycandan dəfələrlə deportasiya edilmiş, çox sayda şəhid vermiş Vətəndə Vətənsiz yaşayan böyük bir nəslin nümayəndəsidir. “Mən dünyaya gözlərimi qoynunda açmasam da özümü həmişə sənə aid hiss etmişəm” deyən Bəhruzun yurd həsrətli bayatıları ürək sızladır: Söz tutan dilim vardı, Saz tutan əlim vardı. Dərdə düşməzdən qabaq Bir ordu elim vardı! Hanı o çağlar, hanı? Yanan ocaqlar hanı? Yaxın çoxdan yad olub, Hanı uzaqlar, hanı? Düşmən təxribatı nəticəsində bir gecədə həlak olmuş igidlərə həsr etdiyi “Əlli şəhid bayatı”da və şəhidlik zirvəsinin fatehlərinə yazdığı şeirdə şairin kədərində milli qürur, fəxarət duyulur… “Bu yas deyil, mənim üçün bayramdır” iftixar hissiylə “Mübarək şəhidim” “dil açır”: Nə oğullar, nər oğullar getdi bax, Vətən, qanım torpağına yetdi bax, Anam, bacım bir ürəkdən dedi bax: Şəhid adın mübarəkdir, mübarək!.. Azadlıqdı torpağımın gərəyi, Sipər etdim köksümdəki ürəyi, Türkün axı yerə gəlməz kürəyi, Şəhid adım mübarəkdir, mübarək! Bir çox bayatılarında Bütöv Vətən sevdalı Zəfər arzuları gül açır: Zəfərin zəngi vura, Ürəyim sipər dura. Vaxt gəlsin, vədə gəlsin, Qovuşaq Zəngəzura. Komandanım “vur” dedi, “Sinən qalxan, dur” dedi. Araz üstə bir körpü, ”Qardaşınla qur” dedi. Bəhruzun şeirlərində insanın mənəvi dünyasının, qüdrətinin, işıqlı ideallarının dolğun təcəssümünü görürük. Onun lirik qəhrəmanı təmiz əqidəli, humanist, etibarlı, şəxsiyyətdir. O bəzən köhnə mövzulara yeni tərzdə yanaşmaqla şeirə yeni məna çaları, yeni nəfəs gətirir. “Anam Flora Xəlilzadəyə” şeirində tərənnüm etdiyi “ürəyi Vətən, əli Tanrı şəfalı” ANAya övlad məhəbbətinin böyüklüyünü bundan da möhtəşəm ifadə etmək olarmı: Elə bil uzanan Tanrı əlisən, Şəfasan, şəfqətsən, duamsan mənim. Bütün möcüzələr sənlə başlayır, Heyrətsən, həyatsan, dühamsan mənim. Saçının ağını, ürək ağrını gizlədən anam, Dərdimi duyansan, dünyamsan mənim! Qocalmaq coxunun qismətinə pay, Ucalmaqsa sənin adına təndir. Ana, ürəyin də mənə yurd yeri, Ana, ürəyin də mənə Vətəndir! Şair Vətən və Ananı ən əziz simvoltək qoşalaşdırır. Bu ölçüyəgəlməz dəyərli məfhumları ayırmadan Tanrı sevgisi səviyyəsinə ucaldaraq oxucusuna o müqəddəslikdə təqdim edir. “Tənhalıq görülməmək deyil, / Anlaşılmamaqdır, / Hər gün bir az uçulmaq, / Hər gün aşınmaqdır” – deməklə tənhalığın görülməyən tərəflərini görür və bəyan edir. Bəhruzun poeziyasında həyatı dərindən duymağa, qədrini bilməyə səsləyən nikbin baxış güclüdür. “Əgər sevmək bir bu qədər günahdırsa, / Bu qəlbdəki bu təb niyə, söylə görüm?!” – deyərək qəlbinin qəbul etmədikləri ilə barışmır. “Tanrı, yazdığın yaz qismət olmadı, / Yeni fəsilləri yazacam özüm”, “Ömürdü pərən-pərən, Gözlərimdə közərən, / Yaşamağı gözləyən / Qəmə doğru gəlirəm” misralarıyla qətiyyətiylə qəmə səslənir, kədəri həyatından qovur: Çıx get həyatımdan, kədər, Daha yerini, yerişini istəmirəm. Məni yaxan, məni yıxan gülüşünü istəmirəm, Çıx get! İstəyirəm azam xoşbəxtlikdə Heç tapılmayam! O qədər bəxtəvər olam ki, simam dəyişsin. Heç tanınmayam, Çıx get!.. Bəhruz son ana qədər özünü itirməyib ruh yüksəkliyi ilə ölümün üzərinə gedən şəhid stüardessamız Hökumə xanımın dillərə dastan qəhrəmanlığını da təsirli dillə qələmə alıb: Gülləri sənə sərdim, Ürəyim sərasərdi, Son cümlən bir əsərdi, “Hər şey yaxşı olacaq!” Bu dünyanın dizinə Əyrisi nə, düzü nə Düz ölümün gözünə… “Hər şey yaxşı olacaq!” Bəhruz şeirlərini optimist ruhda yazsa da bəzən misralarında qəmli notlar səslənir. “Ruhum acdı, öz içimdən qəm yeyir”, “Ruhun gəmisi bədənim, / Üzürəm dünya qəmində”, “İnsan qəlbi qəm körpüsü, keçildinmi heç!”, “Doğmalar dağ oldu, ağ oldu, neynim, / Bir ovuc təskinlik, a yadlar mənə” kimi həyatdan şikayət motivli misralar oxucunu düşündürür. Müəllif kədərin yaratdığı duyğuları dəyərləndirib ona yeni ad verir: Naxələf xəyanətə, bir nadana tuş gələn Vaxtından tez böyüyən, ölən duyğular vardır. Şəhid duyğular vardır! Şəhid duyğular vardır!.. Bizə adi gələn “ağrı” məfhumuna görün necə fərqli fəlsəfi baxışla yanaşıb ustalıqla təhlil edir: Ağrı nədir bilirsən? zərbənin açdığı yara yox, o yaranın sancdığı an da deyil, Vuran doğma yağıdır, Bax, bu əsl ağrıdır Əzizinin əzməsi… və soyuq rüzgarların əsməsi!.. Ən təsirlisi, kədərlisi “ağrı haqqında müəllifin gəldiyi son qənaətdir: …Bilirsən ağrı nədir? ”Ağrı nədir” bilməməkdir. Hiss etməməkdir özünü, Öyrəşməkdir, öyrəşmək!.. Şeirdə sadə suallara verilən sadə cavabların canlandırdığı mürəkkəb mənzərə oxucunu dərin düşüncələrin məna axarına salaraq məntiqi nəticə çıxarmağa sövq edir. Bəhruzun lirik qəhrəmanı nə qədər azad düşüncəli, müasir olsa da, o qədər də “Tanrısı vicdan olan”, ulu yaradana inanan imanı kamil şəxsdir. O, həyatı gözəl, insanı xoşbəxt görmək istəyir. Dünyadakı ədalətsizliklərdən, qanlı müharibələrdən, dağıntılardan sarsıldıqca, həyatın çətin sınaqlarına düşdükcə Tanrıya etiraz səsini yüksəldir: Susmağım asan gəlməsin sənə Ümidim üzüləndə Üzü sənə gələndə, Susuram! Dava etməkdən, Dua etməkdən Yorulanda susuram. Əda deyil, Adi deyil, Nidadır susmağım. Ən çox danışmağa ehtiyac olanda …necə də acıdı susmağım! Bəhruz Yaradanla yaradılan arasındakı məsafəni götürüb onları dost qədər yaxınlaşdırır. Lirik qəhrəman Tanrı ilə ərkyanə söhbət etmək istəyir: Həsrət nədi, həsəd nə? Yolum üçün kəsə nə? Daşmı yığdın kisəmə? Tanrı, daşıyanmıram! Dəyib dəyişənmirəm, Qəmi bölüşənmirəm. Təslim oluram, Tanrı… Sənlə döyüşənmirəm! ”Yaratmısan, yaşat” prinsipi ilə Tanrıya gah ritorik suallar ünvanlayır, gah da “Yaradan deyiləm ki, / Sənə qarışanmıram” deməklə mənəvi rahatlıq tapır. Bu məzmunlu şeirlər dənizi xatırladır; gah tufanda şahanə dalğalarla coşub-daşan, gah da günəşli havada sakitcə ləpələnən dənizi… El arasındakı inama və dini inanca görə Allah xeyir vermək istədiyi bəndəsini əvvəl çətinliklərlə üzləşdirib imtahan edir. Dözərək ədalətlə, səbrlə mübarizə aparanlar mükafatlandırılır. Beləliklə, insanda Allahı və özünü dərketmə başlayır. Sonda sanki yenidən doğulan insan dəyişib yeni cəsarətlə həyata bağlanır. Lirik qəhrəman insanın həyatda ağır kədər, müsibətli hadisələrlə qarşılaşmasını istəmir. “Ey sevgili Tanrı, bəndən səndən də təkdir həyat adlı əsarətdə” – ümid dolu müraciətilə Tanrıdan yaratdığına qayğı, xoş həyat diləyir: Mən yarı adam, sən yaradan… Köçüb gedəcəm yarımadan. Məni yormadan, yorulmadan Bir az sevsən, nə olar? Bir az sezsən, nə olar? “Son nəfəsdə Allah dedim, dayandım” kimi misralar onun etirazlarının kökündə Yaradana olan sonsuz sevginin, sarsılmaz imanın, inamın etirafıdır. Allaha üz tutur, şükranlıq hissiylə ona sığınır: Məni unutma, Tanrı, Günahlarımı, Ahlarımı, Sabahlarımı unut Amma sənə inamımı, əsla! Məni unutma, Tanrı, Özümü səmtsiz və sənsiz hiss etmək istəmirəm. Məhəbbət poeziyasında həyatın bütün gözəlliklərinə vurğun olub ona dəyər verməyi bacaran yüksək zövqlü şairin qəlb döyüntüləri duyulur. “Eşq duyğudur, / Ən böyük doğrudur, / Eşq onun, / Eşq sonun olmaqdır”, “Getsən, bölük-bölük olaram, / Hisslərimdə olduğu kimi, / Hissələrimdə tapılarsan” – deyən şairin şeirlərində eşqin gücü, ucalığı, ülviliyi, nələrə qadir olması bütün incəlikləri ilə canlandırılır. Şeirlərin canına hopmuş həsrət, qəm notları misralardan boylanır. “Yaram qanar, söz ötər, / Ruhum sənlə közərər” “Bir döyüntü qədər qəlbindəyəmsə, / Dolan gözlərinin yaşı olaram”, “Səsimə hay verib sevgimə bələn”, “Günəş kimi doğulmusan qəlbimdə”, “Bacarırsan at məni, özün ağlından çıxar”, “Sənə təşnə bir ruhum, / Qəlbim var, istəmirsən?” kimi eşq etirafları qəlb yanğılarının incə hisslərlə, dərin duyğularla ifadəsidir. Bütün şeirlərində olduğu kimi məhəbbət şeirlərində də dili aydın, təbii, səlisdir. Bədii təsvir vasitələrindən ustalıqla istifadə etməsi, fikrinin obrazlı dillə təsviri misraların emosionallığını daha da artırır. Təsvir etdiyi gözəli bəndin hər misrasında sadə, həyati təşbehlərlə canlandırır: Gəzərəm, sezərəm gözəl çölləri, Bağlama “gülüşü gözəl çöhrən i. Dodağın müşkmüdür, bədənin ənbər? Ətrimi hopubdu Azan güllərin? Saf eşqin tərənnümü əsasən lirik şeirlərində olmaqla, sərbəst vəznli şeirlərində də eyni təsirli, incə poetik dillə qələmə alınıb: Yar dedim, yor dedim, öldür demədim, Yaşamaq gözəldir, nəfəsim sənsən. Sus dedim, su dedim, söndür demədim, Ən təmiz, ən ülvi həvəsim sənsən. Mən getsəm nə olar, xəbərin varmı? Qar altda qaralmış ota dönərsən. Gəl yanaq, yanmağa təhərin varmı? Toxunsam telinə, oda dönərsən!.. Mən sənsiz mənasız roman kimiyəm, Simləri qırılmış kaman kimiyəm. Qarışar notlarım nəğmələrimdə, Bülbülün ahına səs demərəm mən. Şair “Biz olmayanda” sərbəst vəznli şeirində eşqin mahiyyətinə varmağa çalışır. Fəlsəfi yanaşma, mükəmməl izah şeirdə poetik məharətlə qələmə alınıb: Sevmək odu hiss etməkdir ruhunda, Adı dilində pıçıltıya dönər, Sevmək Onu hiss etməkdir duyğunda… ”Biz” olmayanda… ya “Sən” olur, ya “mən” olur – Parçalanırıq… ”Biz” olmayanda zaman udur, Haçalanırıq ”Biz” olmayanda azca qalırıq, Toza bənzər Ruhum sənsiz buza bənzər… buza bənzər, Ruhum sənsiz buza bənzər… buza bənzər, Tut əlimdən, əlimdən tut, ”Biz” olmayanda bilirsən ki, parçalanırıq! Bəhruz əksər şeirlərini heca və sərbəst vəzndə yazsa da sərbəst şeirlərində hecalı, heca vəznli şeirlərində isə sərbəst misralar, bəndlər işlədərək yeni poetik nümunələr yaradır. Bəhruz sözü və bir hərf fərqi ilə oxşar sözləri çoxmənalı şəkildə misralarda elə ideal ustalıqla yerli-yerində işlədir ki, tələffüzdəki səs və söz səsləşməsinin ritmik ahəngi şeirin oxunuşunda həm bir axıcılıq, təravət yaradır, həm də oxucu bu “söz oyunu’nda müəllifin çatdırmaq istədiyi örtülü məqamları dərk edə bilir: Gözlərimdə elə keçmisən, İşıqlar da yalan olub… Yanımdasan, yadımdasan Uzaqlar da yalan olub Yadım da SƏN! Bilməsən də Qalxan olub, qalan olub bu ürəyim. Yarıda sən yaram da sən! İndən belə yarıdasan Faydası yox! Yoruldusa ruhum dinməz Cənnətimi yaradasan. Faydası yox! Bəhruz müasir poeziyamızın, xalq və klassik şeirimizin demək olar ki bütün janrlarında, növlərində, formalarında şeirlər yazıb. Qəzəl janrına da müraciət edib və müvəffəq olub: Sis var yollarımda israr edirəm gəl! Yar, sənə möhtacam izhar* edirəm, gəl! Həyadır gözlərin, ədadır baxışın, Bu canı, cəlalı nizhar* edirəm gəl! Huşuma gəlməyən xoşuma gəlmisən, Hər gecə ruhuma simsar* edirəm gəl! Mən sənin rəsmini vəsf, ruhunu məst, Şanına şəst sərşar* edirəm gəl! Ovlaram, oğurlaram bir gecədə, Bəhruzu yolunda əfşar* edərəm gəl! (İzhar-bəyan, nizhar-qurban etmək, bağışlamaq, simsar-yaxın, daha yaxın sərşar-dopdolu, (ürəkdən), əfşar-çevik, ovçuluğu sevən) Bəhruzun poetik nəfəsinin ətri esselərində də hiss olunur. Anasına, övladlarına ünvanladığı esselər həm fədakar anaya qədirbilən oğul məhəbbətinin, həm də həssas, kövrək ata sevgisinin duyğusal təcəssümüdür. Anasına ad günü təbriki bu müraciətlə başlayır: “Həyatımın ən mübarək möcüzəsi… Yanında olanda belə darıxdığım… Ətrinə sığınıb saflaşdığım… Əzizim, əvəzsizim, qəlbi dolu dostum, ilk və ən böyük sevgim… Nəfəsin nələrə qadirdir bir bilsən… Bir baxışın bəs edir, bir “can” sözün kəsir bütün ağrılarımı… Məndən bezməyənim, məndən yorulmayanım, sadəcə təmənnasız sevənim…” Qızlarını “Tanrıdan aldığım ən gözəl cavab, / Ən sirli, sehirli sualı sənsən” – deyə əzizləyən “ana ürəkli ata”nın övlad məhəbbəti həm həyatını, həm də yazdıqlarını nurlandırır: “Hər gün ruhumda, ürəyimdə böyüyən Floram, əziz qızım… Səndən başqasına hazır deyildim sanki… Amma elə bir DUYĞU gəldi ki həyatıma, sən qədər oldu, ətrin kimi xoş, təbəssümün qədər gözəl, sevgin qədər təmənnasız… İndi ikinizi də bir-birinizdən çox istəyirəm. Nəfəsimsiz, gücümsüz, səbrimsiz… Yaşamağa səbəbimsiz!..” Yaradıcı şəxsiyyət tək yetişməsində, iş fəaliyyətindəki bütün uğurlarında fitri istedadı ilə yanaşı, həm də amal, məqsəd yolunda mübarizliyi, “yorulmaqdan yorulmadım” prinsipi ilə yaşamasının rolu olub. Qələminin gücü, yaradıcılıq enerjisi həm qəlbinin nuru poeziyaya, həm də öz təbiri ilə desək “işi, gücü, sevgisi” tək bağlı olduğu televiziyada işlərinin öhdəsindən uğurla gəlməsinə çatır. Mədəniyyət telekanalında direktor müavini vəzifəsini məsuliyyətlə aparan Bəhruz televiziyanı tək peşəsi deyil, həm də həyat tərzi sayır. O, çoxşaxəli yaradıcılıq fəaliyyəti ilə mətbuatımıza bu gün hava, su qədər vacib bir məram yolunda irəliləyir; tamaşaçılara, oxuculara öz sözləriylə desək “İncəsənətimizi, mədəniyyətimizi, tariximizi, ulu keçmişimizi, müasir dünyamızı, elmimizi, dinimizi, dilimizi təqdim edir.” Bu İşıqlı insan milli-mənəvi dəyərlərimizin gənc nəslə öyrədilməsi, onların maariflənməsi, mənəvi tərbiyəsinin formalaşması kimi yüksək qayə ilə yaşayır və zəhmətsevərliyi ilə bu missiyanın öhdəsindən layiqincə gəlir. İntellektual səviyyəli, dərin məzmunlu maraqlı verilişlər hazırlaması və yüksək sənətkarlıqla aparmasıyla getdikcə daha geniş tamaşaçı auditoriyasının rəğbətini qazanır. Bunda bədii yaradıcılığında olduğu kimi publisistikasında da poetik ruhun yüksək, dilinin canlı, səmimi, təsirli olmasının rolu böyükdür. Müəllifi olduğu verilişlər, sənədli filmlər, apardığı söhbətlər buna bariz nümunədir. Bəhruz Əməkdar jurnalist Flora Xəlilzadənin on ildən artıq müddətdə ekranları bəzəyən həftəlik “Yadigarlar” verilişini aparan zamandan dərin məzmunlu şirin, rəvan söhbətləriylə yaddaşlara həkk olunub. İşlərini bacarıqla davam etdirərək layihə rəhbəri olduğu həftəlik “O Bəhruz Niftəliyevin təqdimatında” verilişində həyat yolu nümunə olan ziyalılarla söhbət aparıb onların dəyərli iş və iç dünyasını tamaşaçılara təqdim edir. Dəfələrlə sürgünlərə və deportasiyalara məruz qalsa da Vətənə geri dönmək əzmini itirməyən Qərbi azərbaycanlıların acı xatirələri və arxiv materialları əsasında müəllifi olaraq hazırladığı “Ailəm iki od arasında” və “Mənim ailəm” sənədli-bədii filmlər silsiləsinin hər növbəti sayında yeni bir səcərənin yaşamış olduğu müsibətləri canlandırır. Bəhruz davamlı olaraq AZTV, İTV və başqa telekanallarda ictimai həyatımızın müxtəlif sahələrini əhatə edən əhəmiyyətli mövzularda təşkil olunmuş söhbətlərdə, görüşlərdə iştirak edir və önə çıxan, düzəldilməsi vacib olan qüsurları özünəməxsus məharətlə tənqid atəşinə tutur. Mövzular rəngarəng olsa da, müzakirələrdə məqsəd eynidir: – Nöqsanların həllini “Sabaha saxlamayaq!” Gənc qələm sahibi Bəhruz Niftəliyev, böyük bir xalq kütləsinin, əsasən də onun qaymaqları olan “meyarına və əyarına görə çox fərqli, tələbkar, savadlı tamaşaçıların, oxucuların” – zər qədri bilən zərgərlərin SEVGİSİNİ qazanan şair! Bu sevgi ən ali mükafatındır! Yaratdığın Söz dünyasının özünəməxsusluğu, bənzərsizliyi poetik məharətinin ideal təcəssümüdür. Poeziya aləminə “göz açan” ilk şeirlər kitabın “Tanrıya məktublar”ınla sən Məmməd Araz Poeziya irsinin istedadlı davamçısı, nəslinin poetik ruhunu yaşadan layiqli xələf olmağının möhürünü vurdun! Flora Xəlilzadə kimi söz sərrafının – ANAnın çətin və şərəfli yolunu davam etdirən sənət varisi, etimadını doğruldan qürurverici övlad kimi yetişdin. Parlaq ideallarınla xalqının istedadlı şairi, alimi, sevimli telejurnalisti kimi tanındın. Müasir mətbuatımızın inkişafındakı xidmətlərin Prezident mükafatçısı yüksək adı ilə dəyərləndirildi. Gözəl şeir təravətini hər zaman saxlayır, misralar çiçək ətriylə könüllərə daim təsir edir. Ürək yanğısıyla yazılanlar ürəklərə yol tapır. Söz bulağının gözü və uğur yolların daima açıq olsun! Müəllif: Sədaqət (Paşayeva) Şahbazova
“Xarı bülbül” adlı dərginin nəşrə başlamasını sosial şəbəkələrdən və şair Ziyadxan Budaqa yaxın olan şair və yazıçı dostlarımızdan öyrəndim. Jurnalın nəşri barədə qələm əhli öz ürək söslərini yazdı, jurnala uğurlu ədəbi yol arzuladı. Xoş söz yazanlar arasında “Xəzan” jurnalının baş redaktoru yazıçı Əli bəy Azərinin münasibəti diqqətimi cəlb etdi. Ədəbi mühitdə qərəzçilikdən, paxıllıqdan uzaq olmaq ləyaqət və cəsarət hissidir. “Xəzan” jurnalının yaradıcı heyəti yarandığı gündən bu missiyanı şərəflə, ləyaqətlə daşıyır. “Xarı bülbül” ədəbi dərgisinin də belə bir yol tutacağına ümid edirəm. “Xarı bülbül” jurnalına, xüsusən də şair Ziyadxan Budaq və jurnalın təsisçisi Cəmafər xanım Əliyevaya uğurlar və istedadlı, ləyaqətli müəlliflərlə əməkdaşlıq arzulayıram. Ramiz İsmayıl şair
Rus tərcümə məktəbinin tanınmış nümayəndəsi, bir neçə dildən – fransız, ingilis, alman, italyan, gürcü və sair dillərdən onlarla məşhur əsər tərcümə etmiş (sonralar bu əsərlərin bəzisi rus dilindən Azərbaycan dilinə də çevrilib) şair Nikolay Zabolotskinin tərcümə ilə bağlı belə bir fikri var: “Əsl tərcümə fikrin tərcüməsidir. Əgər cümlə “bitmiş bir fikir ifadə edir”sə, mətni tərcümə edərkən həmin fikri tərcümə etmək lazımdır, ayrı-ayrı sözləri yox”. Mən tərcümə zamanı həmişə bu fikrə üstünlük vermişəm və fikrimcə, ən yaxşı tərcümələr də bu zaman yaranır.
Dekabrın 2-də YUĞ Dövlət Teatrında “Mən-Dədə Qorqud: Epizod 1. Başlanğıc” tamaşasının premyerası keçirilib Tamaşa “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının “Dirsə xan oğlu Buğac” boyu əsasında səhnələşdirilib. Azərbaycan Dövlət Milli Gənc Tamaşaçılar teatrında nümayiş olunan tamaşanın quruluşçu rejissoru Azərbaycan Dövlət Yuğ Teatrının baş rejissoru Mikayıl Mikayılov, quruluşçu rəssamı Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrının baş rəssamı Mustafa Mustafayev, xoreoqrafı Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti Anar Mikayılov, rejissor assistenti Günel Səfərovadır. Səhnə əsərinin musiqi tərtibatı İffət Əskərova məxsusdur. Tamaşada rolları Yuğ Teatrının aktyorları Əməkdar artist Qasım Nağı (Dədə Qorqud) və aktyorlar Mətanət Abbaslı (Ozan Ana), Vüqar Hacıyev (Ozan Ata) və Amid Qasımov (Ozan Oğul) ifa edirlər. “Mən-Dədə Qorqud” layihəsi YUĞ Teatrının yaradıcısı Vaqif İbrahimoğlunun 75 illiyinə həsr edilir. Bu layihədə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının 12 boyu əsasında tamaşalar hazırlanacaq. Tamaşalara Vaqif İbrahimoğlunun teatr məktəbini keçmiş rejissor tələbələri quruluş verəcək.
Qeyd edək ki, “Mən-Dədə Qorqud: Epizod 1. Başlanğıc” tamaşası ilk dəfə oktyabrın 16-da Meksikanın Metepek şəhərində təşkil edilən Kimera Beynəlxalq İncəsənət və Mədəniyyət Festivalında nümayiş edilib.
