ANAM Adına palaz deyib, Atdı ayağımızın altına dünyanı… Adına gəbə deyib, Asdı gözümüzün qabağına dünyanı… Dünyamız gəbə qaldı, Biz anlayana qədər naxışlarda… Ata sözünü öz dilində çatdırdı bizə Anam… Kimə çatdı, kimə hələ yüz ildən sonra çatacaq… Hər iki halda fayda var Anamın sözündə, Sirli tarixim yatır; Anamın hər ilməsində, Hər naxışında, Hər palazında, Hər gəbəsində… Ata sözünü cejimlərə toxuyub, Xurcunlara doldurdu Anam… Övladlara sovqat olsun deyə… İlmə-ilmə, fərş-fərş, xalı-xalı Gözümüzün önünə sərdiyi dünyanın İpliyi, yunu olduğunu anlatdı Anam… Kimi anladı, kimi yüz ildən sonra anlayacaq… Hər iki halda fayda var Anamın sözündə, Sirli tarixim yatır; Anamın hər ilməsində, Hər naxışında, Hər palazında, Hər gəbəsində… Ərşi ərişlərə köçürdü, Zəmini bükdü dükcələrə… İpin ucunu biləyimizə bağladı, Kələfin ucunu itirməyək deyə… Bir nişanı min dəfə kirkidlədi, Qulağımızda sırğa olsun deyə…. Dünyanı çeşni-çeşni tanıtdı bizə Anam… Simgə-simgə, damğa-damğa Anamın arğacından keçdi dünya… Atamın toqqasından Anamın çeşnisinə köçdü dünya… Dünya hər zaman gəbədir yeni dünyaya!!!
ANA DİLİM Bu şipşirin Ana dilim, Həm də qutlu sancağımdır! Min illərdir Ata Yurdun Sərhədini bəlirləyir… Ta Şumerdən üzü bəri, Dədəm Qorqud öyüd verib, Şah İsmayıl fərman yazıb, Qoç Koroğlu nərə çəkib… Ulu Babəkin fəryadı, Füzulinin ah-naləsi, Nəsimin şah nidası, Bu dildədir!!! Bu dil, Tomrisin dilidir; Layla deyib, Hökm verib… Min illərdir Ata Yurdun Sərhədinin keşiyində Əsgər kimi durub, bu dil!!! Ana dilim həm əsgərdir, Həm də sərhəd!!! Toxunulmaz bir tabudur!!! 19.02.2023. Bakı.
ANAMIN HEKAYƏSİ(Allah rəhmət eləsin! Ruhun şad olsun, Anam!)
Uşaqlıq xatirələrindən söhbət düşəndə ilk növbədə anam gəlir ağlıma. Sevgisi, qayğıkeşliyi, zəhmətkeşliyi, fədakarlığı ilə… Sonuncu məziyyətinin üstündə dayanmaq istəyirəm – hekayəni onun fədakarlığından yazmaq istəyirəm. Naxçıvan kəskin kontinental iqlimi ilə seçilir, – qışı sərt soyuq, yayı çox isti keçir. Yenə qış fəsli – fevral ayının qarlı-şaxtalı qış gecələrindən biri idi. Bizim yaşadığımız kənd şəhərdən xeyli aralıda yerləşir. O vaxt kəndlərdə təbii qaz olmadığı üçün həyat şərtləri də daha ağır idi. Evlərdə otaqların hamısını isitmək mümkün olmurdu, bəzən bütün ailə bir otaqda yatmalı olurduq. Belə gecələrdən birində baş verən və ailənin həyatını dəyişən bir hadisə oldu. Sübh çağına az qalmış hamımız səhərin şirin yuxusundan hövlnak oyandıq. Atam yuxuda ufuldayırdı, zarıyırdı. Sonra birdən səsi kəsildi və başı qeyri-ixtiyarı düşdü… Anam və biz ağlamağa, atamı oyatmağa çalışsaq da atam bizi duymurdu. Səs-küyə qonşular gəldi, sonra kənd camaatı yığışdı. Bizim evdən bir məhəllə yuxarıda yaşayan həkim qohumumuz gəldi. Atamın nəbzini tutdu, göz qapaqlarını aralayıb baxdı, sonra astadan dedi:
-İnsult keçirib, komadadır, yaşayıb-yaşamayacağı Allaha qalıb. Rayon mərkəzindən təcili yardım maşını gəldi, atamı şəhərə – Naxçıvan mərkəzi xəstəxanasına aparmaq üçün xərəyə uzadıb maşına qoydular. Anam da atamın yanında oturdu və maşın yola düşdü. Mən və bacı qardaşlarım maşının arxasınca baxa-baxa qaldıq, gözlərimizdəki yaş soyuqdanmı, ya heyrətdənmi donmuşdu – demək çətin idi. İki gün sonra anam evə qayıtdı, atamın vəziyyətinin eyni olduğunu söylədi. Qaranlıq bir otaqda həkimlərin nəzarəti altında qırx günə qədər gözləmək lazım olduğunu dedi. Hər iki gündən bir anam, hamımız atamı görək deyə, birimizi yanına alıb iki saatlıq yolu xəstəxanaya gedib qayıdırdı. Qışda hava tez qaraldığından biz gedib gələnədək axşam olurdu. Hər axşam anamın göz yaşlarının axdığını görürdüm, onun çarəsiz halı bizim boynumuzu bənovşəyə döndərmişdi. Beləcə 27 gün keçdi, atamın halında heç bir dəyişiklik yox idi. Həmin gün anamla mən atama baş çəkməyə getmişdik. Yol boyu anam heç fikirdən ayrılmırdı, gözünün yaşı qurumurdu, çox solmuşdu gözəl anam… Yol boyu düşünürdüm ki, onsuz da bizi atamın yatdığı qaranlıq otağa buraxmayacaqlar, yenə qapı ağzından bir neçə dəqiqə baxıb qayıdacağıq. Xəstəxanaya çatdıq. Avtobus dayanacağından xəstəxanaya çatanadək soyuq iliyimizə işləmişdi. Ancaq anam bunun fərqində deyildi, titrəyərək qapıda duran şəfqət bacısından xahiş etdi ki, onu içəri buraxsın. Qadın anamı gözüyaşlı görüb yazığı gəldi, icazə verdi, tapşırdı ki, tez çıxsın və xəstənin yanında heç səsini çıxarmasın. Anam razılaşıb içəri keçdi, mən astanada dayandım. Qapının azca aralı hissəsindən atamı da, anamı da görürdüm. Anam atama yaxınlaşıb ona diqqətlə baxdı, barmaqlarının ucu ilə üzünü oxşadı, sonra nə isə pıçıldaya-pıçıldaya çarpayısının dövrəsində dolanmağa başladı. Mən gözlərimi anamdan çəkmirdim və maraqla baxırdım ki, görəsən anam niyə belə edir?… Nəhayət anam gözləri qızarmış halda çıxdı, əlimdən tutdu, biz səssizcə çıxışa tərəf getdik. Tutulmuşdum, anamın atamın dövrəsində dolanaraq pıçıldadıqlarının bir dua olduğunu bilirdim… Evə çatanda qonşu qadınların və yaxın qohumların adəti üzrə bizdə olduqlarını gördük. Hər gün bir neçəsi atamın halını xəbər almaq üçün gəlirdilər. Anam elə bil evə girməyə bənd imiş kimi hönkürməyə başladı:
-Bu gün başına dolandım, bu gün özümü qurban dedim… Bir də dedim ki, mən bu körpələri təkbaşıma böyüdə bilmərəm, sən sağal, gəl, balalarına sahib çıx, mən sənin yerinə gedərəm… Bir yaşlı qadın anama acıqlandı, (o anamın xalası idi) niyə belə elədin – deyib anamı qucaqladı, için-için ağlamağa başladı. Hamı ağlayırdı, amma, biri üç, biri beş yaşlı qardaşlarım və hələ hadisələri anlamayan yaş yarımlıq bacım isə niyə ağladıqlarını bilmirdilər. Gələnlər dağılışıb getdilər. Anam süfrə açdı, yeməkdən sonra dərslərimizi hazırlamağa başladıq. İki gün sonra adəti üzrə anam yenə yola düzəldi, axşamüstü geri dönəndə üzü gülürdü. Hamımız onun başına toplaşdıq, sual dolu baxışlarımızı üzünə zillədik. Anam sevincək halda: Atanız o gün bizdən sonra hərəkət edib, dünən gözlərini açıb, həkimlər nə deyirsə reaksiya verir, amma hələ ki, danışmır. Həkimlər deyir ki, tezliklə danışacaq. Biz çox sevinirdik. O gecə anam bizim dərs oxuyub oxumadığımızla belə maraqlanmadı… Günlər keçdi, artıq atam danışırdı, yeyirdi, içirdi. Həkimlər 1 həftə sonra evə buraxılacağını demişdilər. Anamın dediyinə görə atam həkimlərə o gecə qorxulu yuxu gördüyünü və o yuxunun təsirindən belə olduğunu demişdi. Sonralar bizə də ətraflı danışdı gördüyü yuxunu… Anam isə o vaxtdan atama baş çəkməyə gedə bilmədi… Yorğun idi, dediyinə görə əlləri, ayaqları ağrıyırdı. Atam evə döndü, bütün kənd camaatı dəstə-dəstə bizə axışırdı. Bir neçə gün gələnlərin ardı-arası kəsilmədi. Atam artıq tam sağalmışdı, işə gedirdi. Anamın ağrıları getdikcə artırdı, elə hey sızıldayırdı. Evin içində gəzə bilirdi, həyətə çıxa bilmirdi. Atam anamı həkimə aparmışdı, revmatizm xəstəliyi olduğunu demişdilər. Ancaq dərmanların heç bir xeyri yox idi. Bir neçə gün sonra anam yatağa düşdü. Atam onu başqa şəhərlərə – Bakıya, Sumqayıta, İrəvana aparırdı, dəyişik həkimlərə müayinə etdirirdi, ancaq təyin olunan müalicələrdən sonra anam daha da ağırlaşırdı. Bu arada biz də böyüyürdük, amma necə?… Evin bütün qayğısı öz üzərimizə düşmüşdü, üstəlik anama baxmaq, onun ehtiyaclarını ödəmək… – axı o, ağır yataq xəstəsi idi… Novruz bayramı yaxınlaşırdı, havalar isinir, torpaq oyanırdı. Anam bu müddət ərzində bir dəfə də olsun, xəstəliyindən şikayət etməmişdi. Atamdan da narazı deyildi. Hərdən atam, maddi gücüm çatsaydı səni xaricə, daha güclü həkimə aparardım – dedikdə, anam, sən əlindən gələn hər şeyi etdin, bu Allahın yazısıdır – deyirdi. Mart ayının 3-ü idi, o gün anamın ağrılarının, əzabların son günü idi. O yağışlı yaz günü eyni zamanda bir ailənin yetimliyi, səkkiz övladın anasızlığı, bir ərin yarsızlığı… və bir də daha sonralar yazılacaq şeirlərimin kədərli mövzusu olacaqdı… Bu da bir türk qadınının ərinə qarşı göstərdiyi fədakarlığı, bu da bir ana ürəyi…
Müəllif: Adilə NƏZƏR Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Ana həsrətinin poetik fəlsəfəsi (Nicat Ərtürkün “Ana həsrəti” kitabı haqqında) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu yenicə işıq üzü görmüş “Ana həsrəti” adlı kitab haqqında olacaq. Azərbaycan poeziyasında ana obrazı hər zaman müqəddəs, toxunulmaz və dərin mənəvi məna daşıyan bir zirvə kimi qəbul olunub. Bu zirvəyə qalxmaq isə yalnız səmimi hiss, daxili ağrı və poetik məsuliyyət tələb edir. Tanınmış şair Nicat Ərtürkün “Ana həsrəti” adlı şeirlər kitabı məhz bu mənəvi zirvəyə doğru atılmış səmimi və məsuliyyətli bir addımdır. QISA ARAYIŞ Nicat Ərtürk – Qasımzadə Nicat Ərrəhman oğlu 1982-ci ildə Naxçıvan MR-nın Sədərək rayonunun Sədərək kəndində anadan olub. İxtisasca ali təhsili iqtisadçıdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliynin üzvü, ədəbiyyat sahəsində müvəffəqiyyətlərə görə təqdim edilən nüfuzlu “Qızıl qələm”, “Ziyadar” kimi mükafatların laureatıdır. “Səsləyir Zəngəzur, Qarabağ bizi” və “Zirvələrin fatehi” adlı kitabların müəllifidir. Haqqında söhbət açdığımız “Ana həsrəti” kitabı müəllifin oxucularla üçüncü görüşüdür. Kitabdakı nümunələr mövzusundan asılı olmayaraq bəzən həddindən artıq pafoslu görünsə də, əslində olduqca səmimi və fərdilikdən uzaq, ümumiləşdirilmiş problemlərin çözümü yolunda atılmış cəsarətli addımlar kimi qiymətləndirilməlidir. Kitabın adından başlayaraq oxucu dərhal anlayır ki, burada söhbət sadəcə fərdi bir kədərdən deyil, ümumbəşəri bir duyğudan – ana həsrətindən, insan varlığının ən kövrək və ən saf nöqtəsindən gedir. “Ana həsrəti” həm konkret bir itkinin ağrısı, həm də insanın mənəvi dayağını itirməsinin fəlsəfi izahıdır. Kitabda toplanmış şeirlərdə insan varlığının mənası, həyatın faniliyi, zamanın amansız axını və mənəvi dəyərlərin önəmi poetik düşüncə müstəvisində təqdim olunur. Şair şəxsi hiss və yaşantılarını ümumbəşəri ideyalar səviyyəsinə yüksəltməyi bacarır. Bu xüsusiyyət Nicat Ərtürkün poeziyasını sırf emosional ağrıdan çıxarıb dərin fəlsəfi qatlara daşıyır. Kitaba daxil edilmiş şeirlər içərisində ondan artıq nümunə adı və məzmunu ilə birbaşa anaya, ana həsrətinə bağlıdır. Bundan əlavə topludakı digər şeirlərin də böyük əksəriyyətinin ya məzmunu, ya da mətn daxilində bəzi fraqmentlər ana adı, ana həsrəti ilə dolayısıyla əlaqəlidir. Ana obrazı şeirlərdə yalnız bir insan deyil, mərhəmətin, qayğının, ilkin saflığın və ruhun sığınacağı kimi təqdim olunur. Ana itkisi isə sadəcə fiziki ayrılıq deyil, insanın iç dünyasında yaranan böyük boşluq, mənəvi yetimlik hissidir. “Ana həsrəti” kitabında dil sadə, anlaşıqlı, lakin dərin məna yüklüdür. Şair bəzəkli ifadələrdən daha çox, oxucunun qəlbinə toxunan səmimi sözlərə üstünlük verir. Bu sadəlik poeziyanın təsir gücünü azaltmır, əksinə, onu daha da gücləndirir. Nicat Ərtürkün şeirlərində daxili ahəng, ritm və emosional tarazlıq diqqəti cəlb edir. Hər misra bir hissin, bir düşüncənin daşıyıcısıdır. Oxucu bu şeirləri oxuyarkən təkcə müəllifin ağrısını deyil, öz daxilində gizlənmiş ana həsrətini də kəşf edir. Kitabın “Anamın əziz xatirəsinə ithaf edirəm” sözləri ilə başlaması bu poeziyanın ideya-mənəvi xəttini əvvəlcədən müəyyənləşdirir. Bu ithaf kitabı sadəcə bir şeir toplusu yox, ruhi etiraf, minnətdarlıq və sədaqət manifestinə çevirir. Oxucu anlayır ki, qarşısında duran misralar yazı masasında deyil, qəlbin ən dərin qatlarında doğulub. “Ana həsrəti” müasir oxucu üçün təkcə poetik zövq mənbəyi deyil, həm də mənəvi düşüncə kitabıdır. Bu şeirlər insanı öz kökünə, dəyərlərinə, valideyn sevgisinin əvəzsizliyinə qaytarır. Sürətli və maddiləşmiş dünyada bu cür əsərlər oxucuya dayanmağı, düşünməyi və hiss etməyi xatırladır. Ana həsrətinin poetik fəryadı, ümumiləşdirilmiş nisgil, milli kimlik məsələləri, əcdadlara ehtiram, özünü tanıma və təqdim etmə yuxarıda qeyd etdiyim kimi demək olar ki, topluda yer alan bütün nümunələrin məğzində dayansa da, söhbətimizi Nicat Ərtürkün “Ana həsrəti” kitabında (səhifə 53) yer almış eyni adlı şeirindən gətirəcəyim misallarla daha da zənginləşdirmək istəyirəm. Ana obrazı Azərbaycan poeziyasının ən müqəddəs, ən kövrək və ən dərin qatlarından birini təşkil edir. Bu obraz təkcə doğmalıq, qayğı və mərhəmət deyil, eyni zamanda insanın daxili dünyasının dayağı, mənəvi sığınacağıdır. Məhz bu baxımdan Nicat Ərtürkün “Ana həsrəti” şeiri ana mövzusuna həsr olunmuş əsərləri (əsərlər) içərisində xüsusi emosional dərinliyi və səmimiyyəti ilə seçilir. Şeirin ilk misralarından etibarən oxucu faciəli bir dönüş nöqtəsi ilə üz-üzə qalır: Dəyişdi gözümdə, dəyişdi zaman, Fırlandı başıma fırlandı dünyam. Bu misralarda zaman artıq adi axarında deyil. Ana itkisi ilə birlikdə zaman anlayışı da mənasını itirir, dünya oxun ətrafında fırlanan ağır bir yükə çevrilir. Şair burada şəxsi ağrını ümumbəşəri hissə çevirir: ana yoxdursa, həyatın nizamı da pozulur. Şeirin növbəti bəndlərində sevincin göz yaşına, evin işığının sönməsinə çevrilməsi təsvir olunur: Xoş günlər bir anda kədər döndü, Sevinc göz yaşlarım qəhərə döndü. Ana evin ruhudur. Onun yoxluğu təkcə bir insanın itkisi deyil, bir ocağın sönməsi, bir ailənin mənəvi sütununun dağılmasıdır. Şair bu həqiqəti bədii dillə, lakin son dərəcə real duyğularla ifadə edir. “Ana həsrəti” şeiri eyni zamanda insanın psixoloji sarsıntısının poetik gündəliyidir: Bir əsər qalmadı səbri-dözümümdən. Burada artıq təskinlik yoxdur. Şair etiraf edir ki, ana həsrəti qarşısında ən möhkəm iradə belə sarsılır. Bu etiraf şeiri daha da səmimi və inandırıcı edir. Əsərin diqqətçəkən cəhətlərindən biri də taleyə və zamana yönəlmiş açıq etirazdır: Etiraz edirəm sənsiz zamana, İstədim ki, artıq zaman dayana. Bu misralar insanın acı qarşısında acizliyini, eyni zamanda üsyankar ruhunu əks etdirir. Şair üçün zaman artıq şəfa verən deyil, əksinə, ağrını uzadan bir gücdür. Şeirin hər bəndinin sonunda təkrarlanan: Anama həsrət qaldığım günü misrası bir növ şeirin ürək döyüntüsünə çevrilir. Bu təkrar oxucunun yaddaşına həkk olunur və ana itkisinin unutulmaz, dəyişməz bir həqiqət olduğunu vurğulayır. Nicat Ərtürkün “Ana həsrəti” şeiri sadəcə bir şəxsi kədərin ifadəsi deyil. Bu əsər ana sevgisinin əvəzsizliyini, ana itkisi ilə insanın daxilində yaranan boşluğu, zamanla belə sağalmayan yaraları poetik dillə ortaya qoyur. Şeir oxucunu həm düşündürür, həm də öz ana xatirələri ilə üz-üzə qoyur. Bu əsər bir daha sübut edir ki, ana həsrəti – zamanla keçməyən, sözlərlə təsəlli tapmayan, yalnız poeziyada nəfəs alan bir dərddir. Nicat Ərtürk bu dərdi səmimi, sadə və təsirli bir dildə ifadə edərək oxucunun qəlbinə yol tapmağı bacarmışdır. Nicat Ərtürkün “Ana həsrəti” kitabı Azərbaycan poeziyasında ana mövzusuna həsr olunmuş səmimi, dərin və fəlsəfi kitablar arasında öz layiqli yerini tutmuşdur. Bu kitab oxucuya təkcə bir şairin daxili dünyasını deyil, hər bir insanın qəlbində gizlənən ana sevgisini və həsrətini göstərir. “Ana həsrəti” – bir kitabdan daha çox, bir qəlbin səsi, bir ruhun etirafı və bir ömrün poetik xatirəsidir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik. 28.02 – 01.03.2026. Bakı.
Sənin yoxluğundan otuz il keçir, Bu gün otuz ildi sənsizəm, ana. Təzədən canımı canına köçür, Baxıram səmtsiz, yönsüzəm, ana, Bu gün otuz ildi sənsizəm, ana.
Özünü üşüdən çovğunlu qışam, Gəzib dən axtaran yetim bir quşam, Elə kövrəlmişəm, elə dolmuşam, Bu gün otuz ildi sənsizəm, ana.
O vaxt dedim:- yaşım otuz ikidi, Neçə arzularım hələ dik idi. Vallah, anasızlıq ağır çəkidi, Bu gün otuz ildi sənsizəm, ana.
Həsrətin sinəmdə bitib, dəyibdi, Sənsizlik qəddimi yaman əyibdi. Başım əllərinçün qəribsəyibdi, Bu gün otuz ildi sənsizəm, ana.
Bir bacı, bir qardaş itirib gəldim Qəmi ürəyimdə bitirib gəldim, Keçdiyim yolları götürüb gəldim, Bu gün otuz ildi sənsizəm, ana.
İçimdə qaynayır qadam, gəzirəm, Çoxuna ögeyəm, yadam, gəzirəm, Dərdimi deməyə adam gəzirəm, Bu gün otuz ildi sənsizəm, ana.
…Sənin yoxluğundan otuz il keçir, Bu gün otuz ildi sənsizəm, ana. Təzədən canımı canına köçür, Baxıram səmtsiz, yönsüzəm, ana, Bu gün otuz ildi sənsizəm, ana.
Man nannte es Teppich, legte uns die Welt zu Füßen… Man nannte es Decke, hing uns die Welt vor die Augen… Unsere Welt blieb in Mustern gefangen, bis wir die Zeichen verstanden… Das Wort des Vaters gab uns meine Mutter mit ihrer Stimme. Wer es verstand – gewann, wer es in hundert Jahren erst versteht – auch… Denn in den Worten meiner Mutter liegt immer ein Schatz verborgen: meine geheime Geschichte ruht darin – in jeder Masche, in jedem Muster, in jedem Teppich, in jeder Decke…
Das Wort des Vaters webte sie in die Fäden, füllte die Satteltaschen, damit es eine Gabe sei für die Kinder. Masche für Masche, Knoten für Knoten, Teppich für Teppich legte sie uns die Welt vor die Augen und lehrte uns: sie ist Garn und Wolle. Wer es verstand – gewann, wer es später versteht – auch… Denn in den Worten meiner Mutter liegt meine geheime Geschichte, in jeder Masche, in jedem Muster, in jedem Teppich, in jeder Decke…
Den Himmel hob sie in ihre Gewebe, die Erde legte sie in Bündel. Sie band das Ende des Fadens an unser Handgelenk, damit wir den Anfang des Knäuels nicht verlieren. Ein Zeichen wiederholte sie tausendfach mit dem Schiffchen, damit es uns zum Ohrschmuck, zur Mahnung werde. Sie ließ uns die Welt erkennen, bunt und reich: Zeichen für Zeichen, Symbol für Symbol ging die Welt durch den Schuss meiner Mutter… Von der Schnalle des Vaters ging die Welt in die Muster der Mutter über… Die Welt ist immer ein Teppich für eine neue Welt!!!
26 avqust həssas və qayğıkeş ana, dövlətimizin, xalqımızın rifahı, inkişafı naminə yorulmadan çalışan, bütün fəaliyyəti boyu humanizm, bəşəri dəyərləri özünə rəhbər tutmaqla, mənsub olduğu xalqın kiçikdən-böyüyə hər bir fərdinin sevimlisinə çevrilən ölkəmizin birinci xanımı Mehriban Əliyevanın doğum günüdür.
Yazarlar cameəsi adından Azərbaycanın birinci xanımı Mehriban Əliyevanı doğum günü münasibətilə təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!!!
