Salam olsun əziz yazarlar və oxucular! Buyurun oxuyun: Yazarlar 70
Məlumatı hazırladı: Tuncay ŞƏHRİLİ
Oxuyun >> Gözündə tük var
ƏSL İNSAN HAQQINDA
BİR ÖMRÜN İLK CÜMLƏSİ
Hər ömrün bir başlanğıcı olur. Amma hər başlanğıcın tarixdə görünən bir günü olmur. Bəzən insanın ömrünün ilk cümləsi doğulduğu gün yazılır, bəzən ilk dəfə məktəb qapısından içəri girəndə, bəzən də heç kimin görmədiyi bir axşam, bir otağın sakitliyində, ürəyində qərar verdiyi anda. İnsan özü də bilmir ki, ömrünün hansı saniyəsində taleyinin qələmini əlinə alıb. Sonra illər keçir, adam geriyə baxır və görür ki, həyat dediyimiz bu uzun yol, əslində, vaxtında yazılmış qısa-qısa cümlələrdən ibarət imiş.
Görkəmli jurnalist, özünün əvəzsiz istedadı ilə qəlbimə hopmuş qələm sahibi, dəyərli dost, sözünün qədrini bilən ağsaqqal Ayətxan Ziyadın ömrünün ilk cümləsini axtarsaq, bizi Hacıqabulun yollarına aparar. 1951-ci il oktyabrın 15-də Hacıqabulda dünyaya gələn Ayətxan Ziyad İsgəndərov sonralar sözün, qələmin, televiziyanın, mətbuatın və tədqiqatın adamı olacaq. Amma bunu həmin gün heç kim bilmirdi. Heç bir körpənin beşiyinin başında onun gələcəkdə neçə məqalə yazacağı, neçə kitabın müəllifi olacağı, neçə gənc jurnalistə yol göstərəcəyi yazılmır. Taleyin belə bir pis xasiyyəti var: ən böyük xəbərləri əvvəlcədən vermir.
Hacıqabulun özü də adam kimi bir yerdir: zahirən sakit, daxilən yolçu. Dəmir yolu buradan keçəndə şəhərin qulağı həmişə səs eşidirdi. Qatarlar gəlirdi, qatarlar gedirdi. Biri haradansa gəlirdi, biri harasa gedirdi. Uşaqlar isə bütün bunlara baxıb dünyanın böyük olduğunu düşünürdülər. Bəlkə də Ayətxan müəllimin uşaqlıq yaddaşında qatarların xüsusi yeri elə buna görə qalıb: qatar insana məsafəni öyrədir, uzağı, yolu göstərir, həm də adamı öz yerindən çıxıb başqa yerlərə baxmağa həvəsləndirir. İnsanın taleyini isə yalnız doğulduğu yer müəyyən etmir. Onu böyüdən küçələr, gördüyü insanlar, eşitdiyi sözlər, oxuduğu kitablar, müəllimləri, dostları, hətta uşaqlıqda verdiyi kiçik suallar da müəyyən edir.
yətxan müəllim 1959-1969-cu illərdə Hacıqabul şəhərinin Xilə yaşayış massivindəki 9 saylı dəmir yolu məktəbində oxuyub. On il məktəb həyatı… On il insanın dünyaya baxışının yavaş-yavaş formalaşdığı bir dövr. Uşaq həmin illərdə çox şey öyrənir: əlifbanı, rəqəmləri, tarixləri, şeirləri. Amma məktəbin ən böyük dərsi – kitabda yazılmır – insanlara baxmaqdır.
Müəllim sinfə girir, jurnal masanın üstündədir, pəncərədən küçə görünür. Bir uşaq isə bəlkə də heç kəsin fikir vermədiyi bir şeyi düşünür: “Niyə?”
Jurnalistliyi jurnalistika məktəbindən əvvəl başlayan adamların hamısında bu “niyə?” sualı olur: niyə belədir? Niyə belə oldu? Niyə bunu heç kim demir? Niyə birinin dərdi o birinin sevincindən xəbərsizdir? Niyə bir insan danışır, digəri susur? Bəlkə jurnalistliyin ilk diplomu elə bu suallardır.
A.Ziyadın ilk yazıları 1969-cu ildə “İşıq” qəzetində çap olunub. Həmin il onun həyatında iki qapı açılıb: biri mətbuatın, biri də ali təhsilin qapısı. “İşıq” qəzetində dərc olunan iki məqalə onun jurnalistikaya gedən yolunu açıb və o, həmin il fəaliyyətə başlayan Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə daxil olub.
İki məqalə, iki yazı… İki balaca qəzet səhifəsi… Amma bəzən insanın taleyində bir səhifə bütöv bir kitabdan böyük olur. O səhifədə adamın gələcəyi də görünür. Hələ gələcək özü görünməsə də.
Jurnalistika qəribə peşədir. Başqa peşələrdə insan bir şey düzəldir, tikir, müalicə edir, hesablayır, öyrədir. Jurnalist isə əvvəlcə eşidir. Eşitmək də asan iş deyil. Qulaqla eşitmək asandır. Ürəklə eşitmək çətindir. Çünki hər səs xəbər deyil. Hər danışan adamın dediyi həqiqət deyil. Hər susan adam da günahsız deyil. Jurnalist bütün bunların arasından bir yol tapmalıdır. Ayətxan müəllimin sonrakı ömrünə baxanda görünür ki, o, jurnalistikanı yalnız bir peşə kimi qəbul etməyib. Onun yaradıcılıq yolu qəzetdən radioya, radiodan müxtəlif mətbuat orqanlarına, oradan elmi-tədqiqat sahəsinə qədər uzanıb. Bu yolun başlanğıcında isə yenə həmin gənc oğlan dayanır: əlində qələm, qarşısında ağ kağız. Ağ kağızın bir xasiyyəti var. O, adamı aldada bilmir. Sən nə qədər böyük görünsən də, qarşında ağ kağız varsa, tək qalırsan, adın, vəzifən, tanışların, diplomların isə bir kənarda qalır.
Kağız soruşur:
– Nə deyəcəksən?
Və sən cavab verməlisən.
1969-cu ildə universitetə qəbul olunan A.Ziyad üçün jurnalistika artıq, sadəcə, bir arzu deyildi. O, yazının içində idi. 1970-ci ildən etibarən tələbə ikən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində ştatdankənar müxbir kimi fəaliyyət göstərməsi də bu yolun təsadüfi olmadığını göstərirdi. O, hələ tələbə ikən efirin havasını udmağa başlamışdı. Sonralar, 1976-1994-cü illərdə həmin sistemdə kiçik redaktor, redaktor, böyük redaktor və şöbə müdiri kimi çalışması isə bu ilk addımların peşəkar həyata çevrilməsinin davamı oldu.
Radio başqa aləmdir. Qəzetdə yazdığın sözün yanında onu oxuyan adam var. Radioda isə sözün evlərə girir. Sən bir cümlə deyirsən, həmin cümləni minlərlə insan eşidir. Bir səhv söz – minlərlə qulaq. Bir doğru söz – minlərlə yaddaş. Ona görə radio adamı əvvəlcə sözün çəkisini bilməlidir.
Ayətxan müəllimin radio illəri məhz bu məktəbin illəri idi. Orada yalnız yazmağı yox, görməyi də öyrənirdi…
İllər sonra onun yaradıcılıq yoluna nəzər salanda adamın qarşısına uzun bir siyahı çıxır: qəzetlər, jurnallar, televiziya, elmi institut, universitet, kitablar, tədqiqatlar… Amma ömrü siyahı ilə ölçmək olmaz. İnsan gördüyü vəzifələrin sayı qədər böyük deyil.
İNSAN QOYDUĞU İZ QƏDƏR BÖYÜKDÜR
Ayətxan Ziyadın ömründə isə bu izin ilk cizgiləri çox erkən görünür. 1969-cu ildə qəzetdə çap olunan ilk yazılar… Tələbəlik illərində radio… 1975-ci ildə BDU-nun Jurnalistika fakültəsini bitirmək… Sonra peşəkar jurnalistika… Bunlar biri-birinin ardınca gələn tarixlər deyil, əslində, bir cümlənin sözləridir. Həmin cümlənin mübtədası insan idi. Xəbəri isə həyat özü yazırdı.
Bir adamın həyatını yazmaq istəyən müəllifin ən böyük çətinliyi bilirsinizmi nədir? O adam haqqında çox şey bilmək. Çünki faktlar çoxaldıqca insan azalmaq təhlükəsi ilə üzləşir: tarixlər, vəzifələr, adlar, kitablar, mükafatlar gəlir. Bəs insan harada qalır? Bir anın içində, bir baxışda, bir sözdə, bir davranışda, bir dostun yaddaşında, bir tələbənin xatirəsində, bir həmkarın “o vaxt belə demişdi” cümləsində… Ona görə Ayətxan müəllimin 75 illik ömrünə baxanda biz təkcə bir jurnalistin bioqrafiyasını görmürük. Qarşımızda zamanın içindən keçmiş bir söz adamını görürük. 1951-ci ildən 2026-cı ilə qədər uzanan bu yolun başlanğıcında isə Hacıqabul var: bir uşaq, bir məktəb, bir qəzet və iki məqalə…
Onda hələ heç kəs bilmirdi ki, bu iki məqalənin ardınca neçə onillik gələcək, həmin gənc jurnalist radioda illərlə çalışacaq, müxtəlif mətbuat orqanlarında yazacaq, elmi-tədqiqatla məşğul olacaq, kitablar yazacaq.
Hələ heç kəs bilmirdi, amma həyat bilirdi. Həyat bəzi sirləri insandan gizlədir ki, o, yolunu həvəslə getsin. Bəlkə də insanın ən böyük sərvəti başladığı yeri unutmamasıdır. Başlanğıcını unudan adam isə yolunun haradan başladığını da unudur.
AYƏTXAN ZİYADIN BAŞLANĞICI SÖZLƏ BAĞLIDIR…
Qəzet səhifəsindəki ilk yazı, müəllimlərin verdiyi ilk biliklər, Hacıqabulun uşaqlıq yaddaşı, dəmir yolu məktəbinin həyəti ilə. Sonra Bakı gəlir. Universitet gəlir. Televiziya gəlir. Böyük şəhərin böyük sözləri gəlir. Amma insanın içində bir balaca şəhər həmişə qalır. Bəlkə buna görə qələm adamları doğulduqları yerləri ömür boyu özləri ilə daşıyırlar. Onlar şəhərdən çıxırlar, amma şəhər onların içindən çıxmır. Hacıqabul da Ayətxan müəllimin içində qalan həmin yerlərdən biridir. Orada bir uşaq böyüyürdü. O uşaq hələ yazıçı deyildi. Hələ jurnalist deyildi. Hələ tədqiqatçı deyildi.
Sadəcə, baxırdı. Dinləyirdi. Soruşurdu. Öyrənirdi. Və bəlkə də bilmədən öz gələcək sənətinin ən vacib dərsini keçirdi: insanı görmək. Jurnalistika hadisələr haqqında deyil, hər şeydən əvvəl, insan haqqında yazmaqdır.
Sonralar onun həyatında çoxlu qəzet adları dəyişdi, vəzifələr dəyişdi, zaman dəyişdi. Bir dövr bitdi, o biri başladı. Amma qələm dəyişmədi. Qələm adamın qəribə dostudur. Səni heç vaxt tərifləməz. Səni yalandan sevindirməz. Nə düşünürsənsə, onu kağıza çıxarar. Bəzən səni özündən də yaxşı tanıyar. A.Ziyadın uzun yaradıcılıq yolunda qələm belə bir dost olub.
Onun 75 illik yubileyinə həsr olunmuş yazılarda da yaradıcılığının, əməksevərliyinin, vicdanlılığının, xeyirxahlığının və fədakarlığının xüsusi vurğulanması təsadüfi deyil. Çünki qələm yalnız yazı yazmır; qələm sahibinin xarakterini də illər boyu üzə çıxarır. Bir adam haqqında yazılan ən böyük cümlə bəzən onun vəzifəsi deyil. “Yaxşı adam idi.” Bunu yazmaq asandır, amma yaşamaq çətindir.
İndi geriyə – 1951-ci ilin payızına, Hacıqabulun sakitliyinə, bir körpənin dünyaya gəldiyi günə qayıdaq.
Hələ qarşıda 75 il yoxdur. Hələ qarşıda radio, qəzetlər, kitablar, elmi araşdırmalar yoxdur. Bunların yerində yalnız bir başlanğıc var: bir nəfəs, bir ana laylası, bir ev, bir ailə, bir şəhər və zaman. Zaman deyir:
– Gözlə.
Bu uşağın yazacağı hələ çox söz var. Zamanın bir başqa adəti də var: o, heç vaxt nə qədər gözləyəcəyini demir.
İnsan isə böyüyür. Məktəbə gedir. Dünyanı tanıyır. İlk yazısını yazır. İlk dəfə adını qəzetdə görür. Və həmin gün bəlkə də içində balaca bir qapı açılır. Adam öz adını qəzetdə görəndə qəribə hiss keçirir. Adın sənin özündür. Qəzet də artıq sənin şəxsi mülkün deyil. O adı başqaları oxuyur, sənin sözünü müzakirə edir, səni tanımağa başlayırlar. Deməli, sən artıq yalnız özün üçün yazmırsan. Bu, jurnalistin ilk məsuliyyətidir.
Ayətxan müəllimin 1969-cu ildə “İşıq” qəzetində çap edilmiş ilk yazıları məhz belə bir yolun başlanğıcı oldu. İlk cümlə yazıldı. Sonra ikinci cümlə gəldi. Sonra üçüncü. Və bir ömür belə başladı.
ÖMÜR YAZIYA BƏNZƏYİR…
Bəzi cümlələri silmək istəyirsən, silə bilmirsən. Bəzilərini yenidən yazırsan. Bəzilərini isə ömrün sonuna qədər düzəldə bilmirsən. Yaxşı ki həyatın bütün səhifələri əvvəlcədən yazılmayıb. Yoxsa yaşamağın mənası qalmazdı.
A.Ziyadın ömrünün ilk cümləsi də gələcəkdə yazılacaq kitabların, məqalələrin, radio proqramlarının, elmi araşdırmaların və mətbu yazıların hamısını özündə daşımırdı. O cümlə sadə idi. Bir gəncin dünyaya sözlə baxmaq istəyi. Bəlkə də hər böyük yaradıcılığın əsasında elə bu sadə istək dayanır: dünyaya baxmaq, gördüyünü demək, eşitdiyini unutdurmamaq, insanı yaddaşdan silinməyə qoymamaq. Jurnalistin ən böyük işi isə xəbəri çatdırmaq yox, zamanın yaddaşını qorumaqdır…
Bu gün 75 yaşın astanasında həmin ilk cümləyə qayıtmaq ona görə vacibdir ki, hər uzun yolun qiyməti başlanğıcında gizlənir. Ayətxan Ziyadın yolu da bir anda yaranmayıb. O yol Hacıqabuldan başlayıb. Məktəbdən, “İşıq” qəzetinin səhifələrindən, universitet auditoriyalarından, radionun dəhlizlərindən, redaksiyaların işıqlı və işıqsız otaqlarından, qəzet səhifələrindən, kitabxanalardan, elmi araşdırmalardan keçib. Və bütün bunların içindən bir şey keçməyib: qələm. Qələm qalıb. Söz qalıb. İnsanlara olan maraq qalıb. Yazmaq ehtiyacı qalıb. Buna görə də 75 yaş yalnız yubiley deyil, həm də geriyə baxıb ilk cümləni oxumaq vaxtı deməkdir.
O ilk cümləyə baxıb deməkdir: – Mən bu yolu haradan başladım? Cavab isə uzaqda deyil.
Hacıqabulda bir məktəb… 1969-cu il… “İşıq” qəzetinin bir səhifəsi… Gənc bir müəllif… İki məqalə… Və həyatın qarşısında açılan uzun bir yol… Həmin yolun ilk cümləsi yazılmışdı. Qalanını isə Ayətxan müəllimin özü yazacaqdı: qələmlə, sözlə, əməllə. Və ən əsası, insanla. Çünki yaxşı yazının axırında həmişə insan dayanır. Yaxşı ömrün də. Bir ömrün ilk cümləsi belə yazıldı. Bu isə hələ hekayənin başlanğıcı idi…
HACIQABULDAN EFİRƏ
Hacıqabuldan Bakıya gedən yolun kilometrlərini ölçmək olar. Qatarla neçə saat, maşınla neçə dəqiqə – bunların hamısının hesabı var. Amma bir insanın kənddən, rayondan, kiçik şəhərdən çıxıb böyük söz dünyasına getdiyi yolun kilometri olmur. O yolun ölçüsü başqa cürdür: neçə kitab, neçə müəllim, neçə gecə, neçə səhər, neçə səhifə, neçə səhv, neçə doğru… Ayətxan Ziyadın Hacıqabuldan efirə gedən yolu da belə bir yoldur.
Hacıqabulda doğulan uşaq bir gün Bakıya gəlib universitetə daxil olur. Bu, kənardan baxanda adi görünə bilər. Azərbaycanda neçə-neçə gənc rayonlardan Bakıya gəlib ali məktəbdə oxuyub. Həyatın qəribəliyi isə ondadır ki, eyni şəhərə gələn adamların hamısı eyni taleyə getmir. Biri diplomunu alıb başqa işə keçir. Biri öz peşəsində qalır. Biri isə peşəsini ömrünə çevirir. Ayətxan müəllim üçün jurnalistika belə oldu: öncə peşə idi, sonra həyat, sonra da tale oldu…
Hacıqabulun adamı Bakı kimi şəhərlərdə əvvəlcə özünü bir az qərib hiss edir. Bakı böyükdür… Səs-küylüdür… Tələsir… Adamları da tələsdirir… Hacıqabul isə başqa cürdür. Orada adamın səsini uzaqdan tanıyırlar. Kimin hansı evdən çıxdığını bilirlər. Küçədən keçən adamın üzünə baxıb onun kefinin necə olduğunu soruşurlar. Böyük şəhərdə adam bəzən min nəfərin içində tək qalır. Bəlkə jurnalistin ilk böyük dərsi də elə budur: insan çoxluğunun içində insanı görmək. Ayətxan müəllim Bakıya gələndə qarşısında böyük şəhər, böyük universitet və böyük peşə dayanmışdı.
1969-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə qəbul olunması onun həyatının istiqamətini müəyyənləşdirən mühüm hadisələrdən biri idi. Həmin vaxt onun qəzetdə ilk yazıları da artıq çap olunmuşdu. Yəni universitetə jurnalistikaya “yol axtaran” biri kimi yox, artıq sözün qapısını döymüş gənc kimi gəlmişdi.
Universitetdə gənc yalnız ixtisas öyrənmir, adamın dünyasını böyüdür. Dünya böyüyəndə isə suallar da böyüyür. Bir kəndin, bir rayonun, bir şəhərin dərdini düşünən gənc birdən-birə ölkənin, cəmiyyətin, zamanın dərdləri ilə üz-üzə qalır. Sözün çəkisi artır. Çünki artıq yazdığın yazını müəllimin yox, oxucu oxuyacaq.
A.Ziyadıın tələbəlik illəri radio ilə də bağlanır. 1970-ci ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində ştatdankənar müxbir kimi fəaliyyət göstərməsi onun efir dünyasına çox erkən daxil olduğunu göstərir. Radio… Bu sözün özü o vaxt başqa bir sehr daşıyırdı. İndiki kimi hər evdə yüzlərlə kanal yox idi. İnsanlar ekran, efir qarşısına başqa cür otururdular. Televiziya, yaxud radio açılırdı. Evdə səs azalırdı. Kimsə deyirdi:
– Veriliş başladı.
Və otağın bütün diqqəti ekrana, efirə yönəlirdi. Efirin belə bir hökmü var: adamı uzaqdan yaxın edir.
Radioda gördüyün insanı tanımırsan, amma onun səsi evinə daxil olur. O adamın danışdığı hadisə sənin gündəlik həyatının bir parçasına çevrilir. Jurnalist üçün isə bunun başqa tərəfi var. Efirə çıxan söz geri qayıtmır. Qəzetdə səhv yazını sabah düzəltmək mümkündür. Efirə gedən səhv söz isə artıq minlərlə insanın yaddaşındadır. Ona görə televiziya, radio jurnalistdən yalnız savad yox, məsuliyyət istəyir.
Ayətxan Ziyad radionun bu məsuliyyətini gənc yaşlarından öyrənməyə başladı. Tələbəliklə jurnalistliyin bir yerdə getməsi asan deyildi: bir tərəfdə auditoriya, bir tərəfdə redaksiya. Bir tərəfdə kitab, o biri tərəfdə həyat.
Kitabda hadisənin nəzəriyyəsini oxuyursan, redaksiyada hadisənin özünü görürsən.
Müəllim sənə deyir ki, jurnalist faktı yoxlamalıdır. Redaktor sənə deyir: – Get, özün gör. Sən gedirsən. Görürsən. Qayıdırsan. Yazırsan. Sonra yazın redaktə olunur. Bir söz çıxarılır, digəri əlavə edilir. Bir cümlənin yeri dəyişdirilir. Və sən yavaş-yavaş anlayırsan ki, jurnalistika yalnız yazmaq deyil, həm də yazdığını düzəltməkdir.
Həyatda hər kəs danışmağı bacarır. Lakin hamı dinləməyi bacarmır. Jurnalistin isə dinləməyə borcu var. Çünki xəbər bəzən yüksək səslə deyilən sözdə olmur. Bəzən xəbər bir qadının gözündə olur. Bəzən fəhlənin əlində. Bəzən müəllimin yorğun səsində. Bəzən kəndlinin susmağında. Bəzən küçədə heç kimin fikir vermədiyi bir detalda. Kamera onu görməyə bilər. Amma jurnalist görməlidir.
A.Ziyadın sonrakı yaradıcılıq yolunda insan talelərinə, cəmiyyətə, tarixə və milli yaddaşa marağın mühüm yer tutması da bu jurnalist baxışının davamı kimi görünür. Onun yaradıcılığı haqqında yazılarda peşəsinə bağlılığı, araşdırmaçılığı və müxtəlif mövzularda yazmaq bacarığı xüsusi qeyd olunur.
O, 1975-ci ildə jurnalistika fakültəsini bitirdi. Tələbəlik başa çatdı. Jurnalistika təhsili isə bitmədi. Əsl jurnalistika diplomdan sonra başlayır. Universitet sənə qələm verirsə, həyat isə o qələmlə nə yazacağını öyrədir. 1976-cı ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində artıq müxtəlif vəzifələrdə çalışması onun efir yolunun peşəkar mərhələsinin başlanğıcı oldu. Bu vəzifələrin hər birinin adı ayrıdır. Amma hamısının bir ortaq cümləsi var: sözə cavabdehlik! Redaktor sözə cavabdehdir. Böyük redaktor sözə daha çox cavabdehdir. Şöbə müdiri isə təkcə öz sözünə yox, başqalarının sözünə də cavabdeh olur. Bu, artıq başqa məsuliyyətdir. Radionun dəhlizləri də insan həyatı kimidir. Kiminsə ayaq səsi eşidilir. Kiminsə əlində kağız var. Bir otaqda müzakirə gedir, digərində telefon zəng çalır. Birisi efirə tələsir. Birisi material gətirib. Birisi materialını gözləyir. Kimsə əsəbiləşib. Kimsə gülür. Kimsə gecəni işdə keçirib.
Radio efirdə bir neçə dəqiqəlik görüntüdür. Amma o görüntünün arxasında saatlarla əmək dayanır. İzləyici efirdə aparıcının səsini eşidir. Redaksiyada isə neçə nəfərin görünməyən əməyi var. Jurnalist də çox vaxt belədir. Oxucu yazını görür. Yazının arxasındakı gecəni, gecə yarısı dəyişdirilən cümləni, yenidən yoxlanılan faktı, redaktorla mübahisəni, səhər tezdən gedilən yolu görmür.
Bəzən bir abzasın arxasında bir gün dayanır. Bəzən bir cümlənin arxasında bir ömür. Ayətxan Ziyadın radio illəri də belə görünməyən zəhmətin illəri idi. O illərdə jurnalistikanın texniki imkanları bugünkü kimi olmayıb. İndi bir telefonla çəkirsən. Bir neçə dəqiqəyə montaj edirsən. Bir düymə ilə yayımlayırsan. O vaxt isə hər şeyin öz qaydası, öz tempi, öz zəhməti vardı. Texnika nə qədər dəyişsə də, jurnalistikanın əsas qaydası dəyişmir: həqiqəti tapmaq. Texnologiya sürət verir. Vicdan isə istiqamət verir. Sürətli olmaq mümkündür. Doğru olmaq isə xarakter tələb edir. Hacıqabuldan gələn gəncin televiziya redaksiyalarında illər keçirməsi həm də bir sosial məktəb idi. O, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən, müxtəlif peşələrindən, müxtəlif xarakterlərindən olan insanlarla tanış olurdu.
Jurnalistin dostu da çox olur, düşməni də. Çünki jurnalist bəzən kiminsə xoşuna gələn həqiqəti yazır. Bəzən kiminsə xoşuna gəlməyən həqiqəti. Əsl jurnalistika isə alqışın arxasınca getmir. Alqış çox səsli olur. Həqiqət isə çox vaxt sakit. Ona görə jurnalist öz içində bir sükut yaratmalıdır. Hamı danışanda düşünmək. Hamı tərifləyəndə yoxlamaq. Hamı susanda soruşmaq. Bu, asan deyil.
Ayətxan müəllimin sonrakı fəaliyyəti göstərdi ki, o, yalnız efir adamı olaraq qalmadı. Radio onun üçün məktəb oldu. Mətbuat ikinci məktəb. Elmi fəaliyyət başqa bir məktəb. Universitet isə öyrəndiklərini başqalarına ötürmək imkanı. Beləcə Hacıqabuldan başlayan yol yalnız Bakıya gətirmədi onu. Bu yol onu sözün müxtəlif ünvanlarına apardı: radio, qəzet, jurnal, elmi institut, universitet, kitab… Bu ünvanların qapısında eyni adam dayanırdı. Ayətxan Ziyad. Peşəsini dəyişməyən, amma peşəsinin imkanlarını genişləndirən adam.
İnsan bəzən öz həyatını bir istiqamət hesab edir. Halbuki həyat xətt deyil. Həyat çaydır. Çay yol boyu başqa sulara qarışır. Amma çaylığını itirmir. Onun yaradıcılıq yolu da belədir. Jurnalistika ilə başlayıb tədqiqatçılığa, yazıçılığa, pedaqoji fəaliyyətə qədər genişlənir. Bu dəyişikliklərdə əsas xətt isə qalır: SÖZ. Söz radioda səs, qəzetdə mürəkkəb, kitabda fikir, elmdə nəticə, müəllimin dilində dərs olur. Amma hamısının kökü birdir: insana nəsə demək.
Bakıya gələn hər rayon uşağı şəhərin küçələrini tez öyrənə bilmir. Jurnalist üçün isə şəhəri öyrənməkdən daha vacib bir şey var: adamlarını öyrənmək. Çünki şəhəri binalar yaratmır, insanlar yaradır. Hər küçənin öz xasiyyəti var. Hər redaksiyanın öz nəfəsi. Hər kollektivin öz dili. Hər jurnalistin öz yazı səsi. Ayətxan Ziyad da illər ərzində öz səsini formalaşdırdı. Bu səs yalnız televiziyadan gələn səs deyildi, yaşanmış zamanın səsi idi..
İllər keçir. Bir vaxtlar gənc jurnalist olan adamın saçlarına ağ düşür. Redaksiyada yeni insanlar görünür. Köhnə həmkarların bəziləri təqaüdə gedir. Bəziləri dünyasını dəyişir. Yeni texnologiyalar gəlir. Yeni qəzetlər çıxır. Yeni televiziya kanalları yaranır. Yeni jurnalist nəsli yetişir. Amma köhnə jurnalist bir şeyi görür: dəyişən texnikadır, dövrdür, vasitələrdir. Dəyişməyən isə insanın sözə məsuliyyətidir. Bu məsuliyyət bir vaxt Hacıqabuldan Bakıya gələn gəncin çiyninə düşmüşdü. Sonra illər boyu onunla birlikdə böyüdü.
Hacıqabuldan efirə gedən yol, əslində, bir insanın coğrafiyadan çıxıb yaddaşa daxil olması yoludur.
Hacıqabul başlanğıc idi… Bakı imkan… Televiziya məktəb… Qəzet təcrübə… Kitab yaddaş… Elmi araşdırma isə zamanla söhbət… Ayətxan Ziyadın ömründə bunların hamısı biri-birinə bağlanır. Bəlkə də buna görə onun 75 illik həyatına yalnız “jurnalistin ömrü” demək azdır.
Bu, həm də bir dövrün içindən keçən söz adamının ömrüdür. O, Azərbaycan televiziyasının və ölkə mətbuatının müxtəlif mərhələlərini görüb. Bir dövrün efir dilini eşidib. Başqa dövrün qəzet dilini yazıb. Sonra elmi və ədəbi düşüncəyə üz tutub. Beləcə, bir insanın ömründə bir neçə zaman yaşayıb.
İndi isə təsəvvür edək: bir tərəfdə Hacıqabul, bir tərəfdə Bakı. Arada uzun yol. Bir gənc yola çıxır. Əlində diplom yoxdur hələ. Amma əlində qələm var. Bəlkə də ən vacib diplom elə budur. Çünki diplom sənə peşənin adını verir. Qələm isə o peşənin məsuliyyətini.
Gənc Bakıya gəlir. Universitetə daxil olur. İlk yazılarını çap etdirir. Radioya gedir. Efirə yaxınlaşır. Bir gün isə onun səsi ekranın o biri tərəfində eşidilir. Hacıqabulun bir uşağı artıq Azərbaycanın evlərinə daxil olur: səs kimi… Söz kimi… Xəbər kimi… Düşüncə kimi… Bəlkə də insanın həyatında ən böyük məsafə budur: doğulduğun yerdən görünməzsən, yazdığın sözlə görünərsən. Efir insanı dəyişdirməməlidir. Əksinə, insan efiri öz içində dəyişdirməlidir. Çünki ekran işıqlıdır. İşıq isə adamın həm üzünü, həm də kölgəsini göstərir. Efirə çıxan adam özündən qaça bilmir. Səsində xarakteri eşidilir. Söz seçimində dünyagörüşü görünür. Mövzuya münasibətində vicdanı. Ona görə jurnalist ekran qarşısında yalnız peşəsini yox, şəxsiyyətini də nümayiş etdirir.
Onun uzun jurnalistika yolunun əsas dəyəri də burada axtarılmalıdır: peşə ilə şəxsiyyətin biri-birindən ayrılmamasında.
Hacıqabuldan başlayan yol hələ çox davam edəcəkdi. Çünki televiziya yalnız başlanğıc idi. Qarşıda qəzet səhifələri, jurnallar, tədqiqatlar, kitablar, universitet auditoriyaları, ən başlıcası isə, hələ yazılmamış çoxlu cümlə vardı…
Yaradıcı şəxs bir yazını bitirəndə elə bilir ki, söz qurtardı. Əslində isə söz qurtarmır. Bir cümlənin sonuna nöqtə qoyursan, o biri başlayır. Bir fəsil bitir, digəri isə açılır. Ayətxan Ziyadın həyatında da belə oldu. Hacıqabuldan Bakıya gəldi. Bakıdan efirə çıxdı. Efir isə onu daha böyük bir yola çağırdı. Çünki söz adamının taleyində heç bir ekran son ekran deyil…
75 YAŞ HƏLƏ HƏYATIN SON CÜMLƏSİ DEYİL…
Ayətxan Ziyadın 75 illik ömrünün bu səhifəsində ən mühüm söz bəlkə də “davam” sözüdür. Bir dövr bitdi, başqası başladı. Televiziyanın dili, mətbuatın imkanları, cəmiyyət dəyişsə də, onun sözlə münasibəti davam etdi. Çünki jurnalistlik təkcə vəzifə deyil, bir düşüncə tərzi, bir baxış, bir yaddaşdır.
Bir gün jurnalist mikrofonu stolun üstünə qoyur. Əlində qələm qalır. Bu, peşədən qaçmaq deyil. Əksinə, peşənin daha dərin mərhələsinə keçməkdir. Çünki mikrofon insanın səsini yazır, qələm isə onun taleyini. Radio insanın səsini bir neçə dəqiqəyə çatdırır, kitab onu illərlə yaşada bilir.
Onun 75 yaşında yazıçı kimi qarşısında dayanan əsas sərvət də budur: yaşanmış ömür, görülmüş insanlar, eşidilmiş sözlər, toplanmış yaddaş, illərlə sınanmış müşahidə və hələ yazılmamış çoxlu cümlə… 75 yaş isə həyatın son cümləsi deyil. Əksinə, insan bəzən məhz bu yaşlarda ömrünün əvvəlki səhifələrini daha aydın oxumağa başlayır. Gənclikdə yaşayırsan. Sonra yaşadıqlarını anlayırsan. Yazıçı isə anladıqlarını sözə çevirir.
Jurnalistdən yazıçıya keçid belə baş verir. Bir gün xəbərin, bir gün insanın, bir gün taleyin, bir gün öz yaddaşının arxasınca gedirsən. Sonra görürsən ki, artıq xəbər yazmırsan. Ömrü yazırsan.
Ayətxan Ziyadın 75 illik həyat yolunun bu mərhələsi də mənə məhz belə görünür. Radio onun üçün böyük bir məktəbdir. Mətbuat sözün ikinci ünvanı. Tədqiqat yaddaşın dərinliyi. Yazıçılıq isə bütün bunların bir yerdə nəfəs aldığı məkan. Burada jurnalistin gördüyü həyatla yazıçının hiss etdiyi həyat görüşür.
Biri deyir: “Bu, belə olub.”
O biri soruşur: “Bəs bunun insanın ürəyində izi necə qalıb?”
Və kitab həmin sualdan başlayır.
Sonda yenə sözə qayıdaq. Çünki Ayətxan müəllimin ömrünün əvvəlindən axırına qədər söz onun yanında olub. Əvvəl söz ona, sonra o, sözə yol göstərib. İndi isə söz onun ömrünü danışır.
Jurnalistdən yazıçıya gedən yolun ən gözəl tərəfi də budur: insan əvvəl həyatı yazır, sonra həyat insanı yazmağa başlayır. Ayətxan Ziyadın 75 illik ömrü də artıq belə bir kitabdır.
Səhifələri Hacıqabuldan başlayır, Bakının küçələrindən keçir. Radionun işıqlı studiyalarına girir. Redaksiyaların gecələrinə baş çəkir. Senzuranın kölgəsindən keçir. Qəzet səhifələrində dayanır.
Tədqiqat masasında uzun-uzadı düşünür. Sonra sakitcə kitabın içinə keçir.
Mikrofon susur. Kamera dayanır. Redaksiya qapısı örtülür. Amma qələm hələ əlindədir. Çünki bəzi adamların ömrü danışmaqla bitmir. Onlar yaşadıqlarını yazmağa başlayanda əslində ikinci dəfə ömür sürürlər.
ÖMÜR SƏNƏDƏ ÇEVRİLƏNDƏ ARTIQ ŞƏXSİ HƏYAT OLMAQDAN ÇIXIR
O, dövrün bir parçasına çevrilir. Ayətxan müəllimin 75 illik ömrü də belədir. Onun şəxsi bioqrafiyası Azərbaycan jurnalistikasının müəyyən mərhələləri ilə kəsişir. Televiziyanın inkişafı. Mətbuatın dəyişməsi. Sovet dövrünün informasiya sistemi. Müstəqillik illərinin yeni media mühiti. Jurnalist peşəsinin dəyişən tələbləri. Bunlar bir insanın həyatında birləşir. Ona görə onun bioqrafiyasını araşdırmaq müəyyən mənada bir dövrün jurnalistika tarixinin də izlərini araşdırmaqdır.
Tədqiqatçı Ayətxan Ziyad burada yalnız müəllif deyil. O həm də şahiddir. Şahid olmaq isə bəs etmir. O, gördüyünü danışır. Tədqiqatçı gördüyünün sənədini axtarır. Bu fərq vacibdir. Çünki şəxsi yaddaş qiymətlidir. Amma sənədlə yoxlanmış yaddaş daha qiymətlidir.
Ayətxan Ziyadın 75 illik yubileyi münasibətilə onun tədqiqatçı tərəfinə nəzər salmaq həm də bir həqiqəti xatırladır: jurnalistika yalnız gündəlik xəbərlərdən ibarət deyil, o öz tarixini də yaratmalıdır. Kimlər yazdı? Kimlər efirə çıxdı? Kimlər redaksiyalarda illərlə çalışdı? Kimlər bölgələrdən xəbər gətirdi? Kimlər Azərbaycan mətbuatının inkişafına töhfə verdi? Bu suallar cavabsız qalsa, bir gün media tariximizin böyük hissəsi şəxssiz qalacaq.
Onun kimi uzun illər jurnalistika sahəsində çalışmış insanların yaradıcılıq irsinin öyrənilməsi də buna görə əhəmiyyətlidir. Onların həyatında yalnız bir insanın taleyi yoxdur. Bir peşənin tarixi, bir dövrün dili, bir nəslin düşüncə tərzi, bir medianın inkişaf yolu var.
75 il… Bu qədər zamanın içində nə qədər iz var – nə qədər ad, tarix, insan, hadisə, sənəd, yazı… Onların hamısını bir insanın ömrünə sığdırmaq mümkün deyil. Amma tədqiqatçı ən qiymətli olanları seçməyə çalışır. Yaddaşın içindən yadda qalmalı olanı çıxarır.
A.Ziyadın uzun illər radio mühitində olması ona kadr düşüncəsi də qazandırmışdı. Yazıçı üçün bu böyük üstünlükdür. O, hadisəni sanki mikrofonla görür. Əvvəl ümumi plan. Sonra yaxın plan. Sonra insanın üzündə bir detal. Əlin titrəməsi. Gözün baxışı. Stolun üstündəki köhnə şəkil. Divardakı saat. Pəncərədən gələn külək. Bunlar yazının kadrlarıdır…
Yaxşı yazıçı sözlə kino çəkir. Jurnalist isə buna bir addım daha yaxın olur. Televiziyanın bir dərsi də ritmdir. Efir cansıxıcı ola bilməz. Materialın başlanğıcı, inkişafı, sonu olmalıdır.
Yazıçılıqda da ritm var. Bir cümlə qısa, o biri uzun. Bir yerdə sükut… Sonra fikir. Bir yerdə dialoq. Sonra müəllifin səsi. Bunlar mətnin nəfəsidir. Jurnalist bunu illərlə efirdə hiss edir. Sonra kağızda tətbiq edir. Amma yazıçı olmaq üçün jurnalist təcrübəsi kifayət deyil. İnsan oxumalıdır. Düşünməlidir. Şübhə etməlidir. Öz yazısına da kənardan baxmalıdır. Jurnalist çox vaxt hadisənin içindədir. Yazıçı isə həm hadisənin içində, həm də ondan kənarda dayanmalıdır. Öz yazdığı insanı sevsə belə, onu ideallaşdırmamalıdır. Sevməsə belə, ona ədalətsiz yanaşmamalıdır. Bu, ədəbiyyatın da əxlaqıdır.
75 YAŞIN İŞIĞINDA…
75 yaş… Bu rəqəmi təqvimdə görmək asandır. Bir tarix yazırsan, qarşısına 75 qoyursan və elə bilirsən ki, məsələ bitdi. Amma insan ömrünü rəqəmlə ölçmək olmur…
75 il – 27 min gündən bir az çox zaman deməkdir. Amma bu günlərin hamısı eyni deyil. Bir gün uşaqlıqdır, bir gün ilk məktəb, bir gün ilk ayrılıq, bir gün ilk yazı, bir gün ilk maaş, bir gün ilk efir, bir gün ilk böyük səhv, bir gün böyük sevinc, bir gün itki, bir gün ata olmaq, bir gün müəllim olmaq, bir gün özündən kiçik birinə “sən bacararsan” demək, bir gün də dayanıb geriyə baxmaq. Bu gün həmin gündür. 75 yaşın işığında geriyə baxmaq.
… İnsan gənc olanda gələcəyə baxır. Gözünün qabağında uzun yol olur. O yolun harada bitdiyini bilmir. Bilmədiyi üçün də qorxmur. Hər şey mümkündür. Dünyanı, özünü dəyişmək, böyük işlər görmək mümkündür.
Sonra illər keçir. İnsan geriyə baxmağa başlayır. Yolun bir hissəsini artıq keçib. Bəzi yollar bağlanıb. Bəziləri başqa istiqamətə çıxıb. Bəzilərinə isə bir daha qayıtmaq mümkün deyil. Amma insanın əlində başqa bir sərvət yaranıb: təcrübə.
75 yaşın işığı bir az başqa işıqdır. Gəncliyin işığı adamın gözünü qarşıdakı yola dikir. Yetkinliyin işığı yolun ortasını göstərir. Qocalığın, daha doğrusu müdrikliyin işığı isə keçilən yolu da işıqlandırır. İnsan geriyə baxanda artıq ayrı-ayrı hadisələri yox, onların arasındakı əlaqəni görür. Uşaqlıqla jurnalistliyin… Jurnalistliklə tədqiqatçılığın… Tədqiqatçılıqla müəllimliyin… Müəllimliklə ziyalılığın. Hamısının biri-birinə necə bağlandığını anlayır.
Ayətxan Ziyadın 75 illik ömrünə də bu işığın altında baxmaq lazımdır. Çünki onun həyatını yalnız ayrı-ayrı mərhələlərə bölmək düzgün olmaz. Hacıqabuldan başlayan yol radio redaksiyalarından keçib. Radiodan mətbuata. Mətbuatdan tədqiqata. Tədqiqatdan kitaba. Kitabdan tələbələrə. Tələbələrdən gələcəyə…
Bu, bir insanın peşə yolundan daha böyük bir hərəkətdir.
Bu, ömrün öz içində davam etməsidir.
Hacıqabul…
Bu ad onun həyatının ilk cümlələrindən biridir. Hər insanın bir “ilk yeri” olur. Orada dünya böyük görünür. Əslində isə dünyanın başlanğıcıdır. Uşaqlıqda gördüyün küçə sənə adi görünür. Sonralar uzaqlaşanda həmin küçənin yaddaşdakı ölçüsü böyüyür. İnsan böyüdükcə uşaqlığı da böyüyür. Çünki xatirələr yaşlandıqca qiymətlənir.
Bəlkə A.Ziyadın 75 yaşında Hacıqabula baxışı ilə gənclikdəki baxışı eyni deyil. Gənclikdə doğma yer gələcəkdən uzaqlaşdıran məkan kimi görünə bilər. Sonra başa düşürsən: insan haradan gəlirsə, oranın bir hissəsini özü ilə aparır. Şəhər də, peşə də, ətraf da dəyişir. İnsanın içindəki ilk mənzərə isə qalır.
75 yaşda insanın yaddaşında “ilk” sözünün çəkisi artır. İlk müəllim… İlk dost… İlk kitab… İlk yazı… İlk əmək günü… İlk efir… İlk uğur… İlk böyük məyusluq… İlk dəfə “mən bu işi bacarıram” hissi. Bunların hamısı insanın içində bir-birinə bağlanır.
75 yaşın işığında Ayətxan müəllimin qarşısında yalnız keçmiş deyil, gələcək də dayanır. Hələ yazılacaq sözlər. Hələ danışılacaq xatirələr. Hələ oxunacaq kitablar. Hələ görüşüləcək insanlar. Hələ veriləcək məsləhətlər. Hələ öyrədiləcək gənclər. Çünki insanın yaradıcılığının təqvimi yaşla bitmir.
SÖZÜN YADDAŞINDA QALAN ADAM
Bəzi adamlar həyatdan keçir. Bəziləri isə həyatın içində qalır. Onların arxasınca böyük izlər görünmür bəlkə. Bir heykəl ucaldılmır. Bir küçəyə adı verilməyə də bilər. Amma bir gün kiminsə ağlına bir cümlə gəlir: “Bunu Ayətxan demişdi…” Və həmin adam yenidən yaşayır. Deməli, insanın ikinci həyatı yaddaşda başlayır. Bəzən bir insanın ən uzun ömrü onun sözləridir.
Söz qəribə şeydir. Deyildiyi anda havaya qarışır. Sanki yox olur. Əslində isə yox olmur. Birinin qulağında qalır. Sonra yaddaşa keçir. İllər keçir. Adam həmin sözü unutduğunu düşünür. Bir gün hansısa hadisə baş verir. Və o cümlə qəfil geri qayıdır. Söz öz sahibini tapır.
Ayətxan Ziyadın həyatı sözlə keçib – radionun, jurnalistikanın, mətbuatın, tədqiqatın, kitabın, müəllimin, dostun, atanın sözü. Bu qədər sözün içində yaşayan adamın özü də gec-tez sözə çevrilir.
AYƏTXAN ZİYADIN MƏNƏVİ PORTRETİ
İnsanın şəkli bir anı göstərir. Mənəvi portreti isə bir ömrü. Şəkildə üz görünür. Mənəvi portretdə isə adamın içi. İnsan haqqında danışmaq üçün bəzən onun harada doğulduğunu, harada işlədiyini, neçə kitab yazdığını, neçə il efirdə olduğunu bilmək kifayət etmir. Bunlar həyatın görünən tərəfidir. Bir də görünməyən tərəf var: adamın heç kimin görmədiyi vaxtlarda kim olması. Tək qalanda nə düşündüyü. Haqqı çatmadığı halda nəyi özünə rəva görmədiyi. Başqasının haqqını qorumaq üçün nədən keçdiyi. Söz demək asan olduğu halda nə vaxt susduğu. Və ən çətini – öz səhvinin qarşısında necə dayandığı. Ayətxan Ziyadın mənəvi portretini də bu görünməyən tərəfdən oxumaq lazımdır.
İnsanın mənəviyyatı diplomda yazılmır. Vəzifə kağızında görünmür. Mükafat siyahısında ölçülmür. Mənəviyyat insanın davranışında yaşayır. Bir kasıbla necə danışdığında. Bir gəncə necə baxdığında. Bir dostun çətin günündə yanında olub-olmadığında. Özündən zəif olanı əzmədiyində. Özündən güclü olanın qarşısında əyilmədiyində. Əsl ölçü budur!..
Onun həyat yoluna nəzər salanda ilk diqqəti çəkən cəhətlərdən biri əməyə münasibətdir. Uzun illər jurnalistika ilə məşğul olmaq asan deyil. Radio öz adamından vaxt istəyir. Mətbuat səbir istəyir. Tədqiqat dözüm. Yazıçılıq isə insanın öz içindən keçməsini. Bütün bunların arxasında bir şey dayanır:
ƏMƏK.
İnsan istedadla başlaya bilər. Amma yalnız istedadla uzun yol getmək olmur. İstedad qapını açır. Əmək isə adamı içəri aparır. Ayətxan müəllimin 75 illik ömründə də əməyin izi görünür. Bəzən jurnalistin zəhməti tamaşaçıya görünmür. Efirə çıxan iki dəqiqəlik materialın arxasında saatlarla iş ola bilər. Bir cümlənin arxasında onlarla mənbə. Bir kitabın arxasında illərlə araşdırma. Bir dərsin arxasında ömrün təcrübəsi. İnsan yalnız gördüyü nəticə qədər zəhmət çəkir sanılır. Halbuki nəticə çox vaxt buz dağının suyun üstündə qalan hissəsidir.
Ayətxan Ziyad! 75 yaşınız mübarək olsun! Bu yaş sizə yalnız keçmişin hesabını yox, gələcəyin rahatlığını da gətirsin. Qələm əlinizdə qalsın, sözünüz yaddaşda. Adınız yaxşılıqla çəkilsin. Kitablarınız oxunsun. Tələbələriniz sizi xatırlasın. Dostlarınız yanınızda olsun. Ailəniz ətrafınızda. Və ən əsası, insanın öz içində daşıdığı o kiçik, amma əbədi işıq – vicdan işığı – heç vaxt sönməsin. Çünki insanın ömrü illərlə ölçülür. Qiyməti illərlə yox, qoyduğu izlə ölçülür. Ayətxan Ziyadın izi isə sözün içindədir. Söz isə yaddaşın içində. Yaddaş da insanların içində. Beləcə, 75-ci səhifəyə çatdıq. Kitabı bağlamırıq. Sadəcə, əlimizi səhifənin kənarına qoyub bir anlıq dayanırıq. Arxada bir ömür var. Öndə isə hələ ağ səhifələr. Və ağ səhifə həmişə ümiddir. Çünki hər ömrün bir başlanğıcı var, amma yaxşı ömürlərin sonu olmur. Onlar insanlardan insana keçir. Sözdən-sözə, kitabdan-kitaba, nəsildən-nəslə. Və bir gün kimsə yenə Ayətxan Ziyadın adını çəkəcək. Bəlkə bir tələbə, bir jurnalist, bir oxucu, heç tanımadığı bir gənc. Və deyəcək: “Ayətxan Ziyad adlı bir söz adamı varmış…” Həmin “varmış” sözünün içində isə bir ömrün ən böyük həqiqəti yaşayacaq:
O, yaşayıb.
Yazıb.
Öyrədib.
Araşdırıb.
Danışıb.
Və iz qoyub.
75-ci səhifə burada bitir. Ayətxan Ziyadın isə sözü burada bitmir…
Hörmətlə, Daşdəmir ƏJDƏROĞLU
DAŞDƏMİR ƏJDƏROĞLUNUN YAZILARI
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
Sözün yaddaş arxeologiyası:
“Ayətxan Ziyad” imzasının fəlsəfi qatları
Ədəbi tənqid və sənətşünaslıq çox zaman müəllifin yaradıcılıq irsinə sadəcə bioqrafik faktların, rəqəmlərin və xronoloji tarixlərin açıqlanması ilə yanaşır. Ancaq ömrünün yarım əsrdən çoxunu ağ vərəqlərlə baş-başa keçirmiş söz sahibinin dünyası quru təqvimlərin sərhədinə sığışmaz. Təqdim olunan yazı yaşanan ömür yolunun sadəcə hesabatı deyil. Məqalənin məqsədi yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın 57 illik masaarxası fəaliyyətinin zahiri xronologiyasını deyil, onun yaradıcı təfəkkürünün daxili nüvəsini, sətiraltı fəlsəfi qatlarını oxucuya çatdırmaqdır. Məqalə “Ayətxan Ziyad” imzasınınədəbiyyatda, mətbuatda və elmdə qərar tutduğu mənəvi sahillərin fəlsəfi koordinatlarını üzə çıxarır.
Oxucu yazını mütaliə etməklə məqam-məqam A.Ziyad yaradıcılığının üç əsas sütununu – onun publisist-jurnalist peşəkarlğını, bədii nəsrində və poeziyasında artıq özünü təsdiq etmiş lirik MƏN-ini və tədqiqatçı zəkasının metodologiyasını dünya təfəkkür tarixinin tanınan nümayəndələri ilə paralel şəkildə özü üçün aydınlaşdımaq imkanı əldə edir. Məqalə, A.Ziyadın həm mətbuatdakı kəskin, ifşaedici, qarşısıalınmaz çıxışlarını, həm də arxivlərin zəngin dərinliyindən aşkarlanan elmi tutumunu Martin Haydegger, Mişel Fuko, Anri Berqson, Qaston Başlar, Valter Benyamin və digər mütəfəkkirlərin varlıq və yaddaş nəzəriyyələri ilə müqayisəli müstəvidə təhlil edir.
Adları çəkilən filosofların dil saflığı, unudulmayan yaddaş və insan ömrünün zaman dəyəri haqqındakı düşüncələri, əslində eyni bir mənəvi təməldə birləşir. Onların ortaq bir fikri var idi: əsl sənət və dürüst söz zamanın sınağından uğurla keçir. Onlar heç vaxt unudulmur və gələcək nəsillərin yaddaşına həmışəlik həkk olunur.
Bu fəlsəfi baxış oxucuya “Ayətxan Ziyad” imzasının sadəcə keçici gündəlik mətbuat yazıları ilə məhdudlaşmadığını, yazıçının 57 illik bədii və elmi irsinin dərin fəlsəfi qatlara malik bir yaddaş arxeologiyası nümunəsi olduğunu aydınlıqla nümayis etdirir.
Araşdırmalarımız bu qənaətimizi bir daha təsdiq edir ki, fəlsəfi qatlardan yetərincə bəhrələnmək imkanında olan qələm sahiblərinin əsərləri daha yüksək bədii qalıcılıq qazanır. Sözügedən keyfiyyətləri dərindən analiz etmək üçün oxucunu A.Ziyadın əsərləri nümunəsində sözün yaddaş arxeologiyasının fəlsəfi qatlarıdan biri ilə tanış edirik.
IX QAT: Təxəyyülün mənəvi bünövrə məkanı: uşaqlıqdan yaddaşa
((Gaston Başlyarın (Gaston Bachelard) uşaqlıq təəssüratları və poetika fəlsəfəsi işığında)
VIII qatda insanın öz iç dünyasına çəkilən təfəkkürünün, yaşantının müşahidədən heyrətə, heyrətdən düşüncəyə, düşüncədən sözə çevrilməsi üzərində dayanmışdıq. IX qat həmin prosesin daha ilkin mərhələsinə – insanın dünyanı ilk dəfə necə gördüyünə, ilk sözləri necə mənimsədiyinə, ətrafındakı əşyaları, səsləri, hadisələri necə mənalandırdığına yönəlir. Burada məsələ yalnız uşaqlıqdan danışmaq deyil. Daha dərin sual budur: sonralar insanın təxəyyülünə, yaddaşına və sözünə çevriləcək ilk material harada yaranır?
Gaston Başlyarın fəlsəfi-estetik düşüncəsi bu sual üçün mühüm nəzəri açar verir. “Məkanın poetikası”nda məkan yalnız insanın yaşadığı fiziki yer kimi deyil, onun daxili dünyasının formalaşdığı intim sahə kimi götürülür. Ev, otaq, künc, yuva kimi yaxın məkanlar insanın uşaqlıq təəssüratlarını qoruyan, xəyalın və xatirənin formalaşmasına şərait yaradan daxili məkanlara çevrilir. G.Başlyarın üçün uşaqlıq yaddaşı sadəcə keçmişdə qalmış hadisələrin siyahısı deyil; həmin yaşantıların sonrakı həyat və təxəyyül içində yenidən canlanmasıdır.
Bu baxış IX qat üçün əsas nəzəri istiqaməti müəyyənləşdirir: yaddaşın ən dərin qatına keçmək üçün yalnız xatırlanan hadisələrə deyil, həmin hadisələrin insanın daxilində ilk dəfə hansı obraz, duyğu və söz şəklində yarandığına baxmaq lazımdır.
IX fəlsəfi qat üçün daha mühüm olan məqam tədqiqatla yaradıcılığın bir nöqtədə qovuşmasıdır. A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına yönələn tədqiqatları bu baxımdan onun yaradıcılıq yolunda təsadüfi bir mövzu dəyişikliyi kimi görünmür. 2017-ci ildən başlayaraq bu sahədə apardığı araşdırmalar, xüsusən Zahid Xəlil və Zaur Ustac yaradıcılığına həsr etdiyi monoqrafiyalar, onlarla məqalə uşağın poetik dünyasının necə qurulduğu məsələsinə elmi marağının göstəricisidir.
“Zahid Xəlil yaradıcılığının nəzəri-poetik sistemi: konseptual-çərçivə və metodoloji yanaşma” və “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyalarda diqqət konkret müəlliflərin yaradıcılığı üzərində cəmlənsə də, bu tədqiqatların arxasında daha geniş məsələ dayanır: uşaq dünyasının poeziyada hansı bədii və düşüncə mexanizmləri ilə yaradılması.
Z.Ustacın yaradıcılığının Zahid Xəlil, Qəşəm İsabəyli və Rafiq Yusifoğlu ilə müqayisəli müstəvidə nəzərdən keçirilməsi də bu baxışın çərçivəsini genişləndirir. Burada uşaq poeziyasına yalnız mövzu kimi deyil, ayrıca poetik düşüncə sahəsi kimi yanaşılır.A.Ziyad uşaqlıq dünyasının necə qurulduğunu, hansı sözlərdən, obrazlardan, münasibətlərdən və yaddaş elementlərindən ibarət olduğunu araşdırır.
A.Ziyad uşaq ədəbiyyatına kənardan baxan tədqiqatçı mövqeyi nümayiş etdirmir.Onun özünün də uşaqlar üçün yazdığı “Sevda, Babək və dostları” adlı kitabı nəşr edilib. “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” və “Qara, məxmər gecələrim” kitablarında bu silsilə ayrıca bölmə kimi verilmişdir.A.Ziyadın özünün uşaq şeirlərin olması tədqiqatçı baxışına başqa bir istiqamət əlavə edir.
Beləliklə, IX qatın əsas məsələsi yalnız “A.Ziyad uşaq ədəbiyyatını araşdırıb” demək deyil. Məsələ ondadır ki, uşaq dünyasına tədqiqatçı kimi baxan insanın öz yaradıcılığında həmin dünyanın poetik mexanizmləri necə üzə çıxır və bu mexanizmlər yaddaşın formalaşması ilə necə əlaqələnir?
Uşaqlıq: yaddaşın deyil,
yaddaşın yaranmasının məkanı
G.Başlyarın məkan fəlsəfəsinin bu qatda ən mühüm tərəfi uşaqlığın yalnız zaman mərhələsi kimi deyil, insanın daxili dünyasının ilkin məkanı kimi anlaşılmasıdır. Uşaqlıqda yaşanan hər hadisə gələcəkdə eyni şəkildə xatırlanmır. Bəzən böyük hadisələr unudulur, çox kiçik bir detal isə yaddaşda qalır. Çünki yaddaş hadisənin böyüklüyünə görə deyil, onun insanın daxili dünyasında yaratdığı izə görə işləyir.
Uşaq üçün dünyanın ölçüsü də böyüklərinkindən fərqlidir. Yaşlı adamların əhəmiyyətsiz hesab etdiyi bir hadisə uşağın dünyasında ciddi emosional hadisəyə çevrilə bilər. “Sevda, Babək və dostları” kitabındakı “Qənd balam, şəkər balam” şeirində bu xüsusiyyət xüsusilə aydın görünür. Uşağın yeni-yeni dil açması sadəcə fizioloji inkişaf faktı kimi təqdim edilmir. “Bal tökülür dodağından” ifadəsi ilə ilk sözlər poetik hadisəyə çevrilir. Uşağın danışmağa həvəsi, sözün ardınca söz gətirməsi, hər sözün bir nəğmə kimi səslənməsi onun dünyasında dilin necə meydana gəldiyini göstərir.
Burada G.Başlyarın nəzəri fikri ilə A.Ziyadın poetik nümunəsi arasında təbii bir əlaqə yaranır. G.Başlyar üçün insanın ilkin məkanı onun sonrakı təxəyyülünün daxili materialını hazırlayırsa, A.Ziyadın şeirində də uşağın ilk danışığı adi məişət faktı olaraq qalmır; sonralar xatırlana biləcək poetik obraza çevrilir. Uşağın ilk sözü burada həm dilin, həm də yaddaşın başlanğıcıdır.
Eyni xüsusiyyət saçının kəsilməsi ilə bağlı şeirdə də görünür. Böyüklər üçün sadə bir məişət hadisəsi olan saç kəsilməsi uşaq üçün itkiyə çevrilir. “İndi o saçının harasın darasın?” sualının təkrarı (əslində, təkriri) uşağın həmin hadisəni necə qəbul etdiyini göstərir. Təkrir burada yalnız ritmik vasitə deyil; uşağın fikrinin eyni nöqtənin ətrafında dolaşmasını, baş vermiş dəyişikliklə barışa bilməməsini ifadə edir.
Bu nümunələr göstərir ki, uşaqlıq yaddaşının materialı çox vaxt böyük hadisələrdən yox, ilk dəfə yaşanan kiçik təcrübələrdən yaranır. Sonrakı yaradıcılıq üçün əhəmiyyət daşıyan da həmin hadisələrin böyüklüyü deyil, onların uşağın daxili dünyasında yaratdığı münasibətdir.
Məkan xatirədən
obraza çevriləndə
G.Başlyarın məkan poetikasında uşaqlıq məkanının mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun yalnız xatırlanan yer olmamasıdır. İnsan həmin məkanı sonradan xəyalında yenidən qurur. Buna görə də, poetik təxəyyül keçmişi olduğu kimi təkrarlamır, onu yenidən görür və yeni obraz münasibətləri içində yaşadır.
A.Ziyadın “Arazxan evcik tikir” şeiri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşaq domino daşlarından ev qurur. Hər dəfə sonuncu daşı qoyanda “ev” dağılır. Sonda bacısı Sevda köməyə gəlir.
Bu sadə uşaq oyununun arxasında uşağın məkanla münasibətinin mühüm xüsusiyyəti dayanır: uşaq üçün qurmaq son nəticə deyil, qurmağın özüdür. Ev yalnız hazır konstruksiya deyil; onun qurulması, dağılması və yenidən qurulması təxəyyülün hərəkətidir.
G.Başlyarın məkan fəlsəfəsi baxımından yanaşdıqda bu detal təsadüfi görünmür. Ev insanın ən ilkin daxili məkanlarından biridir. A.Ziyadın şeirində isə ev artıq hazır yaşayış məkanı kimi deyil, uşağın öz əli ilə yaratdığı xəyal məkanı kimi meydana çıxır. Deməli, burada məkan yaddaşın saxlandığı yer olmaqdan əvvəl təxəyyülün qurduğu yerə çevrilir.
“Qar yağışı” şeirində də təbiət uşağın baxışında adi fiziki hadisə olmaqdan çıxır. Qarın hərəkəti, səsi, görünüşü və kənddən şəhərə qədər yayılması uşaq təxəyyülünün dili ilə canlandırılır. Kiçik Babəkin qarla oynamaq istəyi isə təbiəti müşahidə etməkdən onu öz oyun məkanına çevirməyə keçidi göstərir.
“Bütöv dünya mənimdi” şeirində bu münasibət daha da genişlənir. Uşağın dünyaya münasibəti sərhədlərlə müəyyənləşmir: günəş, çiçəklər, çöl və ətraf aləm onun təxəyyülündə bir bütöv məkan kimi qavranılır. Bu, uşağın dünyanı mənimsəməsinin poetik formasıdır.
Beləliklə, G.Başlyarın nəzəriyyəsindəki “məkan → xəyal” əlaqəsi A.Ziyadın uşaqlar üçün yazdığı şeirlərdə “ətraf aləm → uşaq baxışı → oyun və obraz” formasında konkretləşir.
İlk sözün arxasında
ilk dünya
Uşağın dili böyüklərin dilinin sadələşdirilmiş forması deyil, uşaq sözü öz təcrübəsinin içindən qəbul edir. Bu səbəbdən böyüklərin məcazi, zarafat və ya şərti şəkildə işlətdiyi ifadələr uşaq üçün həqiqi məna daşıya bilər.
“Sadəlövhlük” şeirində uşağın Könülün “vay, ürəyim düşdü” ifadəsini həqiqi mənada qəbul etməsi bunun sadə, lakin dəqiq nümunəsidir. Ana zarafatla “get, axtar quzum” deyir, uşaq isə böyüyün dil oyununu öz məntiqi ilə qəbul edir.
Burada əsas məsələ sadəlövhlük deyil. Şeir uşağın dil ilə dünya arasında qurduğu birbaşa münasibəti göstərir. Böyük insan artıq məcazın şərtiliyini bilir; uşaq isə sözün arxasında konkret hadisə axtarır. Deməli, uşağın poetik dünyasının ilkin xüsusiyyətlərindən biri sözün əşya və hadisə ilə hələ tam ayrılmadığı mərhələdir.
Bu cəhət IX qat üçün əhəmiyyətlidir. Çünki yaddaşın arxeologiyası yalnız keçmiş hadisələri tapmaq deyil, həmin hadisələrin ilkin dilini də axtarmaqdır. İnsan dünyanı ilk dəfə hansı sözlərlə adlandırıbsa, sonrakı düşüncəsində həmin sözlərin izi qala bilər.
Bu baxımdan A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına tədqiqatçı münasibəti ilə öz uşaq şeirləri arasında daxili bir yaxınlıq görünür. Tədqiqatçı kimi o, uşağa təqdim edilən sözün keyfiyyətinə, poetik imkanına və uşağın dünyasına yaxınlığına diqqət yetirir. Mənbədə də onun uşaq ədəbiyyatı təhlilində əsas məsələlərdən birinin mətnin uşağın dünyasına nə dərəcədə yaxın olması olduğu vurğulanır.
Uşaq sual verəndə
mədəni yaddaş danışmağa başlayır
Uşaqlıq dünyasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də sualdır. Uşaq böyüklər üçün hazır və dəyişməz görünən mənaları sorğulaya bilir. Bu suallar bəzən sadə görünsə də, onların altında mədəni yaddaşla fərdi düşüncə arasında ilk qarşılaşma dayanır.
A.Ziyadın qarğa ilə bağlı şeirində uşağın “xeyir söylə, a qarğa” ifadəsinin yalnız boz qarğaya aid edilməsini soruşması belə bir nümunədir. Uşaq burada sadəcə quş haqqında sual vermir. O, böyüklərdən eşitdiyi bir ifadənin daxili məntiqini yoxlayır: əgər bir qarğaya “xeyir söylə” deyilirsə, niyə başqa qarğaya deyilmir?
Bu sualın əhəmiyyəti onun cavabında deyil, sualın özündədir. Çünki uşağın dünyasında artıq şifahi-mədəni yaddaşın bir parçası yaşayır, lakin uşaq onu olduğu kimi qəbul etməklə kifayətlənmir. O, həmin yaddaş elementinə öz sualını verir.
Bu, yaddaşın mexaniki ötürülməsi deyil. Mədəni yaddaş uşağın şüuruna daxil olur, lakin orada yenidən işlənir. Beləliklə, fərdi təfəkkür ilə kollektiv yaddaşın ilk əlaqələrindən biri yaranır.
“Bir ala qarğa…” şeirində də “xeyir söylə” ifadəsinin uşaqların kollektiv çağırışına çevrilməsi həmin prosesin başqa formasını göstərir. Burada artıq fərdi sual yox, kollektiv oyun və təkrar var. Folklorsayağı ifadə uşaqların dilinə daxil olaraq onların oyun dünyasının bir hissəsinə çevrilir.
Bu nümunələr A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatı tədqiqatlarında diqqət çəkən məsələni də aydınlaşdırır: uşaq mətnində milli və mədəni yaddaş yalnız mövzu kimi təqdim olunmur. O, dilin içində, ifadədə, ritmdə, sualda və obrazda yaşayır.
Oyun:
yaddaşın ilk yaradıcı forması
Uşağın təxəyyülü oyun zamanı özünü daha aydın göstərir. Çünki oyun zamanı uşaq hazır dünyanı sadəcə qəbul etmir, onu dəyişdirir.
“Çapar oğlan” bu baxımdan IX qatın ən mühüm nümunələrindən biridir. Taxta qılınc, qamış at, uşaqların dəstəsi və “düşmənə hücum” oyunu uşağın təxəyyülündə Koroğlu obrazı ilə birləşir. Burada Koroğlu haqqında abstrakt məlumat verilmir. Milli-epik yaddaş uşağın oyununa daxil olur və uşaq özünü həmin dünyanın içində təsəvvür edir.
Bu, yaddaşın canlı mexanizmidir. Koroğlu adı sadəcə keçmişdən qalmış bir ədəbi surət olaraq saxlanılmır; uşağın oyununda yenidən hərəkətə gəlir.
G.Başlyarın uşaqlıq təəssüratlarının sonrakı xəyal dünyasında yaşaması haqqında düşüncəsi ilə bu nümunə arasında mühüm paralellik yaranır. Uşağın qarşısında hazır tarixi-epik dünya dayanır, lakin təxəyyül onu olduğu kimi təkrarlamır. Taxta qılınc həqiqi qılınca, qamış at həqiqi ata, uşaq isə öz xəyalında Koroğluya çevrilir.
Deməli, kollektiv yaddaşın uşağa keçməsinin ən təsirli yollarından biri onun oyuna çevrilməsidir. Yaddaş oyunla birləşəndə artıq kənardan öyrədilən məlumat deyil, uşağın öz təcrübəsinin bir hissəsi olur.
Ailə yaddaşı
gələcək haqqında təsəvvürə çevriləndə
Uşaq dünyası yalnız oyun və xəyal dünyası deyil. Ailə münasibətləri də həmin dünyanın ilkin mənəvi məkanını yaradır. Uşaq öz gələcəyini çox vaxt ətrafındakı böyüklərin həyatına baxaraq təsəvvür edir.
“Neftçi olacağam” şeirində uşağın atasını işə yola salması və gələcəkdə onun kimi neftçi olmaq istəməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Burada peşə seçimi haqqında abstrakt fikir yoxdur. Uşağın gələcək təsəvvürü gündəlik ailə mənzərəsindən doğur. Ata işləyir, uşaq onu müşahidə edir və öz gələcəyini həmin müşahidənin davamı kimi qurur.
Beləliklə, uşaqlıq yaddaşı yalnız keçmişi saxlamır; gələcəyin ilkin obrazlarını da yaradır.
Bu xüsusiyyət G.Başlyarın uşaqlıq məkanına verdiyi əhəmiyyətlə səsləşir. İnsanın ilkin intim dünyasında formalaşan obrazlar yalnız keçmişə aid olmur. Onlar gələcək haqqında təsəvvürlərin də materialına çevrilir. Uşağın “mən nə olacağam?” sualına verdiyi ilk cavab çox vaxt “mən kimləri görürəm?” müşahidəsindən yaranır.
Uşaq oyunu
tarixlə qarşılaşanda
“Sevda, Babək və dostları” kitabındakı “Atam deyir ki…” şeiri IX qatın fəlsəfi mərkəzinə daha yaxın dayanır. Çünki burada uşağın oyunu ilə böyüyün yaddaşı bir nöqtədə qarşılaşır.
Uşaq müharibə oyunu oynayır. Ata isə bildirir ki, vaxtilə böyüklər də belə oyun oynayırdılar, bir-birlərini düşmən kimi təsəvvür edirdilər. Lakin sonra həqiqi müharibə gəldi və oyun gerçəkliyə çevrilərək insanların ürəyini dağıtdı. Bundan sonra onlar müharibə oyunu oynamadılar.
Bu şeir uşaqlıq yaddaşı ilə tarixi yaddaş arasındakı münasibəti çox sadə bir ailə dialoqu içində qurur. Uşaq üçün müharibə əvvəlcə oyundur. Ata üçün isə artıq yaşanmış həqiqətdir.
Burada yaddaşın ötürülməsi dərslik, tarix kitabı və ya rəsmi izah vasitəsilə baş vermir. Bir atanın sözü uşağın oyununa daxil olur və oyunun mənasını dəyişir.
Bu məqam “sözün yaddaş arxeologiyası” anlayışı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki burada keçmişin izi birbaşa hadisənin təsvirində deyil, bir nəsildən digərinə keçən cümlədə yaşayır. Uşaq həmin cümləni eşidərək öz oyununun içində yeni məna ilə qarşılaşır.
G.Başlyarın fəlsəfəsi ilə A.Ziyadın bu şeiri arasındakı əlaqə də burada daha aydın görünür: uşaqlıq insanın daxili dünyasının ilk məkanıdırsa, ailə həmin məkanın ilk yaddaş mühitlərindən biridir. Uşağın eşitdiyi söz sonralar onun dünyaya münasibətində iştirak edə bilər.
Tədqiqatçı baxışı ilə
yaradıcı təcrübə arasında
A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına münasibətinin əhəmiyyəti yalnız onun bu sahədə yazdığı tədqiqatların sayında deyil. Əsas məsələ onun uşaq dünyasına hansı mövqedən yanaşmasıdır.
2017-ci ildən başlayan araşdırmalarında onun diqqətinin əsasən uşaq şairləri Zahid Xəlil və Zaur Ustac yaradıcılığı üzərində cəmləndiyi, bu tədqiqatlarda uşaq poeziyasının sənətkarlıq sistemi, poetik dil və uşaq dünyasının ifadə imkanlarının araşdırıldığı mənbədə göstərilir. Zaur Ustacın yaradıcılığı ilə yanaşı Zahid Xəlil, Qəşəm İsabəyli və Rafiq Yusifoğlu kimi müəlliflərlə müqayisələr də aparılır.
Bu fakt IX qatın əsas fəlsəfi məsələsini daha da dəqiqləşdirir. A.Ziyad əvvəlcə uşağın ədəbiyyatda necə göründüyünü araşdırır: “uşaq üçün yazılan söz necə olmalıdır, hansı poetik vasitələr onun dünyasına yaxınlaşa bilir, milli və mənəvi məzmun uşağın qavrayışına necə daxil olur?”
Sonra isə onun öz “Sevda, Babək və dostları” kitabında uşaq dünyasına yaradıcı mövqedən yanaşması görünür. Kitabdakı şeirlərdə ilk söz, ilk həyəcan, ilk qorxu, ilk sual, oyun, ailə münasibəti, təbiət, peşə arzusu, folklorsayağı ifadə və tarixi yaddaş kimi müxtəlif elementlər uşağın baxış bucağından təqdim olunur. Kitabın məzmununda bu mövzuların bir silsilə halında yerləşməsi də həmin istiqamətin sistemli olduğunu göstərir.
Burada tədqiqatçı ilə şair arasında mexaniki eynilik yaratmaq düzgün olmaz. Lakin hər iki istiqamətdə bir ortaq diqqət görünür: uşaq dünyasının sözə necə çevrildiyi.
Tədqiqatçı bu prosesi başqasının yaradıcılığında araşdırır. Şair isə onu öz poetik təcrübəsində sınaqdan keçirir.
IX qatın əsl fəlsəfi yükü də məhz bu iki baxışın kəsişməsində yaranır.
Yaddaşın
ilkin arxivi
Beləliklə, IX qat bizi yaddaşın özündən daha əvvəlki bir mərhələyə gətirir: yaddaşın yaranma mərhələsinə.
Uşağın ilk sözü burada sadəcə danışmağa başlamaq deyil. o, dil ilə dünya arasındakı ilk əlaqədir.
Saçının kəsilməsi ilə bağlı kiçik inciklik sadəcə uşaq şıltaqlığı (kaprizi) deyil, o, itki hissinin ilk təcrübələrindən biridir:
– “Sadəlövhlük”də sözün birbaşa mənası uşağın dünyanı necə qəbul etdiyini,
– Qarğa haqqında sual mədəni yaddaşın uşaq şüurunda necə sorğuya çevrildiyini göstərir;
– “Çapar oğlan”da Koroğlu uşağın oyununa daxil olur və epik yaddaş canlı təxəyyülə,
– “Arazxan evcik tikir”də məkan uşaq xəyalının qurduğu və yenidən qurduğu dünyaya çevrilir;
– “Neftçi olacağam”da ailə münasibəti gələcəyin ilk obrazını yaradır;
– “Atam deyir ki…” şeirində isə ailənin yaddaşı uşağın oyununa daxil olaraq onu tarixi yaddaşla qarşılaşdırır.
Bütün bunlar ilk baxışda bir-birindən ayrı mövzular kimi görünə bilər. Lakin onların altında eyni proses gedir: insan dünyanı əvvəlcə yaşayır, sonra ona ad verir, onu oyununda yenidən qurur, sual verir, eşitdiyi sözləri mənalandırır və həmin yaşantılar zaman keçdikcə yaddaşın materialına çevrilir.
G.Başlyarın fəlsəfəsində uşaqlıq məkanı insanın daxili dünyasının mühüm başlanğıc nöqtəsidirsə, A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı tədqiqat və yaradıcılıq təcrübəsi bu başlanğıc nöqtəsinin ədəbiyyatda hansı formalarda üzə çıxa bildiyini göstərir.
Bu baxımdan “sözün yaddaş arxeologiyası” yalnız keçmişin dərinliklərində gizlənmiş xatirələri axtarmaq demək deyil. Daha dərin məsələ budur: həmin yaddaşın ilk materialları harada yaranmışdı?
Cavab IX qatda aydınlaşır: ilk sözün içində, ilk evin və otağın duyğusunda, ailə söhbətində, uşağın verdiyi ilk sualda, qurduğu evcikdə, oynadığı oyunda, eşitdiyi nağıl və folklor ifadəsində, atasından eşitdiyi müharibə xatirəsində.
Deməli, yaddaşın arxivi sonradan qurulmur. Onun ilk səhifələri insanın uşaqlıq təcrübəsində yazılmağa başlayır.
Və söz həmin səhifələrin ən davamlı daşıyıcılarından biridir.
Bu səbəbdən IX qatın fəlsəfi nəticəsi uşaqlığın sadəcə “gözəl və saf dövr” olması deyil. Belə ümumiləşdirmə məsələnin mahiyyətini kiçildə bilər. Əsas məsələ budur ki, uşaqlıq insanın dünyanı ilk dəfə mənalandırdığı daxili məkandır; təxəyyül həmin məkanda formalaşır, dil onun ilk ifadə vasitəsinə çevrilir, yaddaş isə yaşantıları zamanın içindən keçirərək saxlayır.
A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına yönəlmiş tədqiqatları ilə öz uşaq şeirlərinin birlikdə nəzərdən keçirilməsi bu prosesi iki istiqamətdən göstərir: biri uşağın dünyasının ədəbiyyatda necə qurulduğunu araşdırır, digəri həmin dünyanın özünü poetik sözə çevirir.
Beləcə, VIII qatda insanın içində sözə çevrilən yaşantının ardınca IX qat həmin yaşantının daha ilkin mənbəyinə – uşaqlığın daxili məkanına qayıdır.
Yaddaşın ən dərin qatı bəzən xatırladığımız hadisənin özündə deyil, həmin hadisəni ilk dəfə necə yaşadığımızdadır. Söz isə həmin ilkin yaşantının zaman içindən keçərək bu günə gəlib çatan izidir.
araşdırmaçı
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında