Etiket arxivi: AZƏR TURAN

Zaur İLHAMOĞLU AYB-nə üzv oldu

ZAUR İLHAMOĞLUAZƏR TURAN

Şəkidə yaşayıb-yaradan tanınmış şair Zaur İlhamoğlu Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzv qəbul olunub. Bu barədə o: – “Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü oldum. Mənə etimad göstərən, yaradıcılığıma dəyər verən, mütəmadi soruşan, maraqlanan, uğuruma sevinən hər kəsə sonsuz minnətdarlığımı bildirirəm!” – deyə öz sosial şəbəkə hesabında sevincini çoxsaylı oxucuları ilə bölüşüb. Mənbə: facebook.com

AZƏR TURANIN YAZILARI

ZAUR İLHAMOĞLUNUN YAZILARI



MÜSABİQƏ ELAN OLUNDU 

“SÖZÜN AĞ RƏNGİ” LAYİHƏSİ

ŞAHMAR ƏKBƏRZADƏNİN YAZILARI

Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

ZAUR USTAC. ÇAĞDAŞ  ÖRNƏK  YAZARLAR.

ZAUR USTACIN YAZILARI

QIRX  SƏKKİZİNCİ  YAZI

ÇAĞDAŞ  ÖRNƏK  YAZARLAR

 (“Nə məsləhət verirsiniz?” sualının cavabı)

Salam olsun, dəyərli qələmdaşlar və çox dəyərli oxucular! Həmd olsun Uca Yaradana! Bugünkü söhbətimiz  “Nə məsləhət verirsiniz?” sualına cavab olaraq qələmə alınmışdır. Söhbətə başlamazdan əvvəl onu qeyd etmək istəyirəm ki, bu suala əsasən gənc yazarlar və ya canında yazmaq həvəsi olub, bir türlü başlaya bilməyənlər,  bir də hər şeyə maraqlı oxucular müxtəlif görüşlərdə, oxucu məktublarında cavab axtarırlar. Yazı, kitab aləmi haqqında bu cür şikayətlərlə dolu bir fonda ilk addımlarını atmağa tərəddüd edən gənc yazarlar kimi, eyni zamanda diqqətli oxucular da eyni suala cavab axtarışındadır.  Qələm adamları  “nədən yazım”, “necə yazım”, “necə başlayım”, “kimdən örnək alım” kimi suallara cavab axtararkən, oxucular da həmən-həmən ekvivalent “nə oxuyum”, “kimi oxuyum” kimi sualların cavabını arayırlar. İstənilən cavabı diqqətlə dinləyir və ya oxuyurlar. İnanıram ki, hamımız nə vaxtsa bu suallarla üzləşmişik. Şəxsən mənə gəlincə bu sual ətrafında şifahi olaraq dəfələrlə danışıb fikir bildirmişəm (bu mövzuda internetdə bir neçə variantda video material da var). Hətta o qədər təkrar-təkrar danışmışam ki, artıq danışdıqlarımı özüm də əzbərləmişəm. Sual aktual olduğuna görə və həm də bu günün, bu yaşımın fikirlərini qeyd etmək məqsədi ilə məlum sual ətrafında olan, dəfələrlə təkrarladığım fikirlərimi yazı şəklinə salmaq istədim. Keçək mətləbə.

Tarixə söykənməyən gələcək yoxdur və ya qol-budaqlı ağaca sağlam kök lazımdır düşüncəsi ilə adətən bu mövzuda olan söhbətlərimə ötən əsrdə qələmə alınmış Makulunun “Səttarxan” və müəllifinin kimliyinə belə ehtiyacı olmayan “Əli və Nino” kitablarını misal çəkməklə başlayıram. Müasir dövrümüzdən Aqil Abbasın “Dolu” sunu nümunə kimi təqdim edir və hələ elə də böyük auditoriyanın  tanımadığı rəhmətlik Qələndər Xaçınçaylının “Güllə işığında” povesti,  Əli bəy Azərinin “Hərbi Zəngilan”ı haqqında məlumat verirəm. Aydın məsələdir ki, danışanda müxtəlif sualları yazar üçün ayrı, oxucu üçün daha uyğun formada cavablandırmaq imkanı geniş olur. Çalışacağam ki, “Nə məsləhət verirsiniz?” sualına ümumi fikirlərimdə dəyişikliyə yol vermədən hər iki tərəf üçün yığcam və əhatəli şəkildə 22 mart 2022-ci il üçün olan qeydlərimi sizlərlə bölüşüm. Birinci onu bildirmək istəyirəm ki, fikirlər subyektivdir, əksini düşünənlərin fikrinə hörmətlə yanaşıram. İkinci yazıya “ondan xəbəri yoxdur”, “bundan xəbəri yoxdur” düşüncəsi ilə yanaşanlara xatırlatmaq istəyirəm ki, istər elektron, istərsə də ənənəvi qaydada ortalığa çıxmış nümunələrlə tanışam. Üçüncü hər hansı bir suala cavab verəndə istənilən şəxs elə örnəklərdən istifadə etməlidir ki, ən azından bu nümunə müsahibinə tanış olsun. Məsələn, Azərbaycan reallığında ağaclardan söhbət gedirsə, “palıd”, “qoz”,  “nar”  ağacları daha çox hamı tərəfindən tanınır, nəinki, “evkalipt” və ya  “baobab”.  Belə bir əhatəli girişdən sonra yazının əhatə edəcəyi dövrlər və meyar kimi götürülmüş kriteriyalar barədə də qısaca məlumat vermək istəyirəm. Çünki bu vacib məsələlərin mətləbə birbaşa dəxli var. Mənim sizlərə təqdim edəcəyim örnəkləri seçməmdə əsas meyarlarım faydalılıq, tanıtmaq və tanınmaq, özünə yer tutmaq  bacarığı, müstəqil olmaq qabiliyyəti, ən əsası heç kimə, heç nəyə fikir vermədən yaxşıları öyrənib tətbiq etməklə öz işi ilə məşğul olmaq, daim axtarışda olmaq, təkmilləşmək, görünə bilmək, seçilməyi bacarmaq. Bu sadaladığım qabiliyyətlərlə seçilmək, fərqlənmək 1920-ci ilə qədər birinci, 1920-1990 ikinci və 1990-dan sonra üçüncü (bu dövrü də 1990-2000, 2000-2010, 2010-2020, 2020-dən sonra) dövr olmaqla olduqca müxtəlif tələblər və şəraitdə baş verdiyini unutmamalıyıq. Bütün bu bölgülərin fövqündə dayanaraq  müxtəlif dövrlərin  keşməkeşlərinə sinə gərərib  indi də mətin addımlarla sıralarımızda addımlayn bir qrup müasirlərimiz olan qələm adamları var ki, onlar çağdaş ədəbiyyatımızın məhəng daşlarıdır.

DÖVRLƏR VƏ TƏLƏBLƏR HAQQINDA

1920-ci illərə qədər bizim qənaətimiz üçün əsas olan meyarlar keyfiyyət baxımından təxminən indiki (1990-cı illərdən sonra) kimi idi. Yəni yalnız öz şəxsi keyfiyyət və bacarıqlarınız (həm yaradıcılıq, həm də maddi baxımdan) əsasında uğur qazana bilərdiniz.

1920-1990-cı illərdə vəziyyət bir az fərqli idi. Beləki, yaradıcılıqda müəyyən korrektələr olmaqla demək olar ki, maddi problem yox idi. Yəni yaradıcılıq qənaətbəxş olduqdan sonra, maddi həllə yol tapmaq (təbii ki, bu məqamda da şəxsi keyfiyyətlər, bacarıqlar əsas amil olub) mümkün idi.

1990-lardan sonra baş verənlər çoxumuzun göz qabağındadır. Məncə ən qarışıq dövr 1990-2000-ci illər hesab olunmalıdır. Bu həm fürsətlər, həm də çətinliklər baxımından eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Ümumiyyətlə, istənilən sahədə uğur qazanmaq üçün şəxsi keyfiyyətlər önəmlidir. Bu mövzuda söhbətə məsələyə dolayısı ilə aidiyyəti olan “utananın oğlu olmur” atalar sözü ilə nöqtə qoymaq istəyirəm.

2000-2020 zəngin təcrübə və püxtələşmə dövrü kimi səciyələnməlidir.

Ən maraqlı və real vəziyyəti əks etdirən dövr indi başlayıb (2020-ci ildən). Necə deyərlər, “bu meydan, bu şeytan”.

Birinci dövrə baxdıqda kimləri xatırlayırıq, Abbasqulu Ağa Bakıxanovu, Mirzə Fətəli Axundovu, Nəriman Nərimanovu, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevi, Üzeyir Hacıbəyovu, Həsən bəy Zərdabini və b. Şərhə ehtiyac duymuram.

İkinci dövrün süzgəcindən keçib (birinci dövrlə əlaqəli şəxslər də daxil olmaqla) gələnlər; Süleyman Sani Axundov,  Məmməd Səid Ordubadi, Hüseyn Cavid, Cəfər Cabbarlı, Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Süleyman Rüstəm, Mir Cəlal, Mirzə İbrahimov, Süleyman Rəhimov, İsmayıl Şıxlı,  Bayram Bayramov, İlyas Əfəndiyev, Cabir Novruz,  Fərman Kərimzadə, Fikrət Qoca, o taylı-bu taylı Şəhriyar  və b. Bu dövrün ortalarından və sonlarından ədəbi fəaliyyətə başlamış və çoxu bu gün də yaradıcılığını uğurla davam etdirən dövrlərin fövqündə dayanmış, çağdaş ədəbiyyatımızın məhəng daşları adlandırdığımız Bəxtiyar Vahabzadə (2009-cu ildə vəfat edib), İsa Muğanna (2014-cü ildə vəfat edib), Anar, Elçin, Çingiz Abdullayev yaradıcılığı Azərbaycan ədəbi irsində xüsusi yer tutur.

Çingiz Abdullayevi Azərbaycan ədəbi mühitində  bu dövrlərin kəsişməsində möhkəm dayanaraq ədəbiyyatı cəmiyyətə, kitabı oxucuya qırılmaz tellərlə bağlayan mühüm fiqur kimi dəyərləndirmək lazımdır. Bu yöndə onun xidmətləri danılmaz və əvəzolunmazdır.

Bəxtiyar Vahabzadə, İsa Muğanna, Anar, Elçin və Çingiz Abdullayev kimi çağdaş ədəbiyyatımızın məhəng daşları adlandırdığımız örnək şəxsiyyətlərin üzərindən onların da içində olduğu üçüncü dövrə nəzər salsaq, Aqil Abbas, Akif Əlini,  Sabir Rüstəmxanlı, Kamal Abdullanı, Yunus Oğuzu, Rəşad Məcidi, Elxan Elatlını, Varisi, Musa Ələkbərli, Səlim Babullaoğlunu, Vüqar Əhmədi, Azər Turan, Firuz Mustafa, Elçin Hüseynbəylini, Əli bəy Azərini, İlqar Fəhmini, Kənan Hacını, Sayman Aruzu,  Fərid Hüseyni, Rövşən Abdullaoğlunu, Nicat Həşimzadəni, İntiqam Yaşarı görürük. Və təfərrüata keçməzdən əvvəl bir məqamı vurğulamaq istəyirəm. Necə ki, bu gün  (22 mart 2022 – ci ildə) böyük əminliklə Çingiz Abdullayevi bir vaxtlar dahi Üzeyir Hacıbəyovun gördüyü işi ləyaqətlə və böyük əzmlə davam etdirərək  ədəbiyyatla cəmiyyət, ədəbi-bədii yaradıcılıq məhsulu ilə kütlə-oxucu arasında möhkəm əlaqə, bağ yaradan şəxs kimi təqdim edirik, Rövşən Abdullaoğlu da eyni ilə gələcək nəsillər üçün bu vəhdəti qoruyacaq real namizəddir. Onun bu missiyanın öhdəsindən ləyaqətlə gələcəyinə inanıram. Xahiş edirəm ara-sıra bu tərz qeydləri oxuyarkən fiklərimizi əsaslandırıb, söykəndiyimiz meyarları unutmayaq. Mümkün qədər konkret və əhatəli izahatdan sonra “Nə məsləhət verirsiniz?” sualına cavab olacaq və yuxarıdakı qaydada əsaslandırılmış müasirlərimiz olan örnək yazarlar barədə danışmazdan əvvəl bir qeyd də etmək istəyirəm. Mənim yazdıqlarım tam subyektivdir. Və mən sadəcə fikirlərimi sizlərlə bölüşürəm. Bu heç vaxt məsləhət kimi qəbul edilməməlidir. Mən sualı eyni ilə eşitdiyim, oxuduğum kimi, mənə ünvanlanmış qaydada yazmışam. Ümumiyyətlə, bir şəxsin yaxınlıq və qohumluq, subardinasiya dərəcəsindən asılı olmayaraq digər şəxsə məsləhət verməsi qəbuledilməzdir. Bu ən yaxşı halda tövsiyə formasında ola bilər. Bu yöndə ən təqdirəlayiq hal örnək göstərməkdir.

ÇAĞDAŞ ÖRNƏK YAZARLARIMIZ:

Aqil Abbas – şair, yazıçı, siyasətçi. “Ədalət” qəzeti idarəçiliyindədir. Xalqla bağlı istənilən məsələyə söz adamı olaraq anındaca mövqe bildirir.

Sabir Rüstəmxanlı – şair, siyasətçi. Mövqe sahibidir. Nəzarətində nəşriyyat var.

Çingiz Abdullayev – yazıçı. Dünyanın müxtəlif yazar klub və dərnəkləri, nəşriyyatları ilə əlaqəsi var.

Yunus Oğuz – yazar, həm də “Olaylar” informasiya agentliyi və eyni adlı qəzet idarəçiliyindədir.

Varis (Varis Yolçuyev) – yazar, həm də “168 saat” qəzeti və digər mətbu orqanlarla, TV-lərlə birgə fəaliyyət göstərir.

Rəşad Məcid – şair, həm də “525-ci qəzet” idarəçiliyindədir. Bundan əlavə saytlardan, sosial şəbəkələrdən, TV-lərdən, müxtəlif internet kanallarından, bir sözlə fayda verəcək yazılı və görüntülü bütün dəstək variantlarından böyük ustalıqla istifadə edir.

Elxan Elatlı – yazar. Heç kimə, heç nəyə fikir vermədən öz işinə konsentrasiya olaraq fasiləsiz və nümunəvi fəaliyyət göstərir. Əsl müasir yazıçıdır.

Azər Turan – tənqidçi, publisist. Təyinatla “Ədəbiyyat qəzeti”nə rəhbərlik edir. Gücü çatdığı qədər  bölgələrdə yaşayıb-yaradan yazarlar da daxil olmaqla bütün qələm adamlarına dəstək olmağa çalışır.

Musa Ələkbərli – şair, naşir. Bacardığı qədər yazarlara kitab işində dəstək olur.

Firuz Mustafa – nasir, dramaturq.  Yazır yaradır.

Əli bəy Azəri – yazar, səlnaməçi. “Xəzan” jurnalı idarəçiliyindədir. Mümkün qədər ədəbiyyatımız, tariximiz üçün faydalı olmağa çalışır.

Səlim Babullaoğlu – şair, tərcüməçi. Kitabçılıq, tərcümə və tanıtım baxımından fəaliyyəti misilsizdir. ATV kitab – “Parlaq imzalar” layihəsi kimi dəyərli bir iş ortaya qoymuş şəxsdir.

İlqar Fəhmi – şair, yazıçı, kinodramaturq. Bir sözlə xalq üçün faydalı ola biləcək bədii yaradıcılıqla bağlı istənilən sahədə onu görmək olar.

Kənan Hacı – şair-publisist, mücadilə edir. Bir zamanların Sabiri, Hadisi kimi mücadilə aparır. İlk anlaşılmazlıqda vaz keçən gənclər üçün nümunə olacaq müasirimiz, çağdaş yenilməz qələm adamı.

Rövşən Abdullaoğlu – yazar, psixoloq, araşdırmaçı, səyyah. “Qədim Qala” nəşriyyatının qurucusu. Yorulmadan öz üzərində işləyən, təkmilləşən və öyrəndiklərini həyatına tətbiq edib, oxucusuna təlqin edən ən  müasir, ən prespektivli çağdaş örnək yazarımız.

İntiqam Yaşar – şair, təşkilatçıdır. Həyatdan nə istədiyini bilir. Uğurları bol olsun!

Dəyərli oxucum, bu çəkdiyim misallar, gətirdiyim örnəklər sadəcə bir ipucu kimi dəyərləndirilməlidir. Müxtəlif yaş qruplarından olan, olduqca keşməkeşli həyat yolu keçərək uğura, misilsiz nailiyyətlərə imza atmış bu örnək şəxslərin həyat və yaradıcılıqları ilə tanış olmağınızda “Google” dostumuzun xidmətindən və kitabxanalardakı kitablardan istifadə edə bilərsiniz. Atalar yaxşı deyib: – “Gör, götür dünyasıdır.” Və inanıram ki, təqdim etdiyim bu “açar söz”lərdən istifadə etməklə özünüz üçün böyük imkanlar vəd edən geniş bir dünyaya qapı açmış olacaqsınız. Uğur bələdçiniz olsun. Bu yazının ancaq və ancaq bir məqsədi var faydalı olmaq. Vəssalam!

Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Çox sağ olun!

             22.03.2022. Bakı.

Qeyd:

Məqalə müxtəlif saytlarda dərc olunmaqla yanaşı müəllifin “Qələmdar-2” (məqalələr), Bakı , 2022. səh. 160-165. və “Seçilmiş əsərləri” (ikinci cild), Bakı, 2022. səh. 395-403. kitablarında da yer almışdır.

Müəllif: Zaur Ustac

ZAUR USTACIN YAZILARI


MÜSABİQƏ ELAN OLUNDU 

“SÖZÜN AĞ RƏNGİ” LAYİHƏSİ

ŞAHMAR ƏKBƏRZADƏNİN YAZILARI

Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

BU GÜN AZƏR TURANIN DOĞUM GÜNÜDÜR!

AZƏR TURANIN YAZILARI

Bu gün gözəl insan, əsl ziyalı, dəyərli alim, tənqidçi, publisist, Azərbaycanın Əməkdar mədəniyyət işçisi, “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru Azər Turanın doğum günüdür! Şad günü münasibəti ilə onu təbrik edir, həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!


AZƏR TURANIN YAZILARI

MÜSABİQƏ ELAN OLUNDU 

“SÖZÜN AĞ RƏNGİ” LAYİHƏSİ

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Atam, anam, qardaşım, mən və Stalin – Faktlar, mətnlər və xatirələr əsasında Cavidlərin ailə dramı. Azər TURAN

edebiyyatqazeti.az

İştirakçılar:

Ata

Ana

Qardaş

Mən

Zaman

Hadisələr dəyişdikcə rejissorun və rəssamın düşüncəsinə görə səhnəyə bəzi məişət detalları qoymaq olar. Yaxşı olar ki, epoxa nəzərə alınsın. İstifadə olunan detallar “Mən”in xəyalında yaranır, sonra da yoxa çıxır. Pyes epik janrda qurulub. Hətta dialoqlar belə nəqldən yaranır. Hər bir deyilən fakt “Mən”in söylədiklərindən “oyuna” çevrilir.

I səhnə

Boş məkan… ara qaranlıqdır… Zaman görünür. Xeyli dayanıb salonda əyləşən tamaşaçılara baxır. Sonra cibindən kağız çıxarıb oxuyur.

Zaman: – 3 iyun 1937. Hüseyn Cavid. Cinayət Məcəlləsinin 68, 72, 73-cü maddələrinə əsasən ittiham olunub. 1882-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub. Yaşadığı ünvan: Bakı şəhəri, Kommunist küçəsi, ev 8. İxtisası və peşəsi: şair. İşləmir, təqaüdçüdür. Kəndli ailəsindən çıxmışdır. Təhsili: ali. Bitərəf. Milliyyəti: azərbaycanlı. Orduda xidmət etməyib. Arvadı: Mişkinaz – 36 yaşında. Oğlu: Ərtoğrol – 16 yaşında. Qızı: Turan – 13 yaşında. (Kağızı büküb cibinə qoyur. Sonra əllərini bir-birinə sürtüb yuxarı qaldırır. İşarə edir. Simfonik musiqi səslənir. Zaman sanki musiqini çalan orkestrə dirijorluq edir).

II səhnə

Qardaş: – Gecənin soyuqluğu xəfif səhər küləyinə çevrilmədədir. Quşcığazların səsi işıqlamanı xəbər verirdi… Dan yıldızı yenicə çıxır, günəş gecənin soyuq nəfəsi ilə donmuş buludları ilıq şüası ilə isidərkən mənim səadətimin dan yıldızı yenicə sönür, qaynar qəlbim isə kədər buzları ilə donurdu… Yarpaqların şehi təvəxxir edirkən, mənim gözlərim yeni-yeni yaşla dolurdu. Uf!.. Nə uğursuz gecə, nə pərişan mənzərə. Odanı məzar soyuqluğu, ölüm sükutu bürümüş. Kitablar, dəftərlər yerdə, şkafların qapıları açıq, hər şey tərpədilmiş, döşəklər yarıya qədər qatlanmış. Ümumən bir qırıqlıq. Odanın sükutunu pozan iki şeydi: quşların səsi və mışıl-mışıl uyuyan bacımın mışıltısı. Arabir anamın ah çəkməsi, boğuq hıçqırıqları eşidilirdi. Mənim qəlbim daş kəsilmişmi?.. Yox. Mənim bütün həyəcanlarım içimdə alovlanmış, içimdə sönür! Neçin?! Nə olmuş? Bir neçə saatdan sonra bacım qalxacaq, acı duyacaq, o: – babam hardadır? – deyə sorunca anam ağlayacaq, bacım da ona uyacaq. Neçin? Babam harda? Kim bilir?.. Babam gedirkən belə həmişəki kimi gülümsəyirdi. Lakin ağlasaydı daha yaxşı olardı. Mənalarla dolu bu gülüş daş ürəkləri əridər, insanın isə düşüncəsində silinməz iz buraxır…

III səhnə

Ata: – Azər düşünür… Bəlkə otuz yıldır o, hər an

Düşkün bəşərin eşqini, fəryadını inlər.

Yaqdıqca yaqar beynini bir kölgəli böhran,

Əflaka sorar dərdini, yıldızları dinlər.

Göz qırparaq ancaq ona yıldızlar edər naz,

Dilsiz və sağır göylər onun halını duymaz.

Bəsləndi küçük duyğusu azadə çocuqkən,

Pək incə tərənnümlər öpən neylər icində.

Vurğundu o həp şer ilə ahəngə əzəldən,

Ağlar və gülümsərdi təğənnilər icində.

Hər gün yaralar qəlbini bir sıtmalı röya,

Hər gün uyutur dərdini bir nəşəli xülya.

Atəşkədələr, fırtınalar yavrusu Azər

Coşduqca alevlər və köpüklər kibi cılğın…

Bəzən bayılıb sərəli bir heykələ bənzər,

Yorğun gözü həsrətli üfüqlər kibi dalğın.

Bəzən o baqışlar yenə şimşək kibi parlar,

Qəsvət savuran hiçliyi bir anda yaqarlar.

Bir gün acı bir sis o gülümsər yüzü sardı,

Yalnızlığa imrəndi, uzaqlaşdı bəşərdən.

Bir qulbəyə saqlandı ki, issızca məzardı,

Məhrum idi dünyayı saran xeyr ilə şərdən,

Yıllarca dalıb getdi o böhranlı qəfəsdə,

İnsanları özlərdi hər atəşli nəfəsdə…

IV səhnə

Mən: – Babam çaya aludə deyildi. Daha çox qəhvə içərdi. Türkiyədə olduğu vaxtlar adət etmişdi. Gecələr bəzən ana, bəzənsə özü bişirərdi. 1937-ci il iyun ayının 3-də, gecə ana yatmağa hazırlaşanda qapını döyüb anadan yatıb-yatmadığını soruşub. Ana – yox – deyib, hələ yatmamışam. Bir şey lazımdı? Heç… qəhvə istəyirdim. Bir halda ki, uzanmısan, özüm bişirərəm – deyib qapını örtüb. Baba həmin gecə həbs olunub. Sonuncu dəfə bişirdiyi qəhvəni içə bilməyib… Bundan sonra ana bir daha qəhvə bişirmədi… və içmədi… (Ana görünür. Əlində bağlama var) Görüş verdilər?

Ana: – Yox. (Pauza) Dəhşətdir…

Mən: – Nə olub?

Ana: – Bir qadın ərinin paltarlarını aldı… qan içindəydi… Deyirdi ki, dəhşətli işgəncələr verirlər… Məhbusları böyük kisələrin içinə salıb rezinlə döyürlər, dırnaqlarını çıxarırlar, dırnaqlarının altına iynə batırırlar. Qorxa-qorxa açıb baxdım… heç bir işgəncə izi yox idi… Rahatlaşdım… Dedilər ara-sıra dəyişəcək gətirə bilərsiniz…

Mən: – Baba nəsə istəyib?

Ana: – Yemək… yarpaq dolması… kələm dolması… onlarsa dedilər ki, olmaz…

Mən: – Niyə?

Ana: – Dedilər bir-bir açıb içinə baxmayacağıq ki… Dedilər küftə, qovurma gətirə bilərsiniz… hərdənbir…

Mən: – Kağız-qələm istəyib?

Ana: – Yox… İstəsə belə bizdən qəbul etməzlər… Amma dedilər görüş verəcəklər…

V səhnə

Uzun skamya. Ana, Qardaş və Mən skamyada oturublar. Ata arxası onlara üzü Zamana oturub.

Mən: – Vəd olunan görüş babamın həbsindən düz iki il bir ay sonra – 1939-cu ilin 2 iyulunda Keşlə həbsxanasında baş tutdu…

Ana: – Bağışla, dünən gələ bilmədik, çatdıra bilmədim… (Zamana baxır) Nə deyəcəkdim, unutdum…

Mən: – Baba həmişə belə vəziyyətdə işarə bildirmək üçün deyərdi: Allahu əbha.

Ana: – Hə, hə… Allahu əbha…

Mən: – Yaxşını yaman qələmə verənlər yox olurlar.

Ata: – Təmiz adına ləkə vurulması, başı-qulağı üç qəpiyə dəyməyənin qarşısında dayanıb təhqirli sözlər dinləmək, anlamaz qarşısında susmaq, anlatmağa haqqın olmamaq cəza deyilmi? Elə təhqirli sözlər deyirlər ki, dözmək mümkün deyil. Gərək nə qədər ürəksiz, şərəfsiz adam ola ki, olmayan sözləri danışa. Nə isə… sözüm çoxdu. Əfsus ki, vaxt azdı. Əsl xain yaxşıları pis adlandırıb məhv edənlərdir. Vaxt gələcək bu günahsız zavallılar üçün nə qədər təəssüf ediləcək.

Mən: – Hə… umulmaz ümid…

Zaman: – Vaxt qurtardı!..

Ana: – Vaxt nə tez çatdı?!

Zaman: – Məndən asılı olsaydı bir az da gec gələrdim…

Mən: – İnsafsızlar içində insaflılar da varmış…

Zaman Mənə tərəf hərəkət edir.

Ata: – Toxunma… nənəsimə, toxunma!

VI səhnə

Ata: – Möhtərəm Mircəfər Bağırov yoldaş! Son zamanlarda mənə və yazılarıma qarşı istər mənəvi, istər maddi cəhətdən qaba və soyuq bir keçimsizlik var. Bu da tək-tək şəxslərin kaprizindən irəli gəlməkdədir. Düz iki il bir aydır ki, həbsdəyəm, cəsarət olsa da fikrinizi bu nöqtəyə cəlb etməklə 30 ildən artıq əmək sərf edən xəstə və yorğun bir yazıçının halını düşünməyinizi rica edirəm… Dərin hörmətlə, H.Cavid.

Mən: – Rəngi solğun, kədərli idi. Dəyişilmişdi. Çox həsrətlə baxırdı bizə. Elə bil bir daha görüşməyəcəyimizi bilirdi. Çox əsəbiydi. Qəribədir, görüş vaxtı hamı bizə baxırdı… Elə bil hamı bizi nəzarətdə saxlayırdı. Baba heç dinib-danışmırdı. Sadəcə qırıq-qırıq kəlmələr. Daha çox baxırdı. Düz iki il idi görüşmürdük. Mənə çox baxırdı… Özümü saxlaya bilməyib ağladım… İyulun 4-də gəmi ilə Krasnovodska apardılar. Sonra qatarla gedib, avqustun 22-də Vladivostoka çatıblar. Ordan da gəmiyə mindirib Maqadana aparıblar. Təsəvvür edin bütün iyul, avqust aylarını, iki aya yaxın, yük qatarında yol gedib. Yollarda nə qədər dözməyib ölənlər olurmuş. Ölənləri yollarda atırmışlar…

Qardaş: – Sən bu keçənlərə yaxşı bax, yadında saxla onların simasını. Babanı həbs etməyə gələn onlar idi. Rus və erməni…

VII səhnə

Ana:  – (Həbsxanadan verilmiş növbəti bağlamanı açır. Diqqətlə hər geyimi nəzərdən keçirir). Bacın məni sənə tərifləyir. Sən də razılıq vermirsən. Sonra da şərt kəsirsən ki, özüm görməsəm “hə” deyə bilmərəm. Böyük qardaşının arvadı deyir ki, “Mişkinazı çağırım gəlsin bizə, deyim, gəlsin mənim tikiş maşınıma baxsın. Sən də onu orada görərsən”. Sizə get-gəlim olmadığı üçün gəlib anamdan icazə almışdılar. Mən də gəldim. Böyük bir ev idi. Yarı hissəsindən o yana iki böyük sandıq qoyub üstünə yük yığmışdılar. Sən də oturmusan yükün arxasında. Məni də üzü yükə tərəf oturdublar. Demə, işıq dal tərəfdən düşdüyü üçün məni yaxşı görə bilmədiyindən, razılıq vermirsən. Bir neçə gün götür-qoy edəndən sonra qərara gəlirlər ki, məni bu dəfə də bacısıgilə aparsınlar. (Paltarlara baxır) İçəri girəndə gördüm, samovar qoyub, dairəvi oturub çay içirlər. Məni təyin olunmuş yerdə oturdurlar. Sənsə o biri evdə qapının arasından baxırmışsan… Razılıq verirsən… 1918-ci ildə evləndik… Sonra Bakıya gəldik… Necə gəldik? Naxçıvandan Tiflisə dörd-beş günə çatdıq. O zaman yol oradan idi. İndiki təzə yol yox idi. İllərin ağır vaxtlarıydı. Qatar gündüzlər gedir, gecələr dayanırdıq. Üç günlük yolu bir həftəyə gəlib çıxdıq Bakıya… Kiçik bir ev kirayələdik. Evdə heç nə yox idi. O çətinliklə ki, biz gəlmişdik, evə dair heç bir şey götürə bilməmişdik… Sonra hər şey yoluna düşdü… Yoxdur…

Mən: – Ana, kiminlə danışırsan?

Ana: – Nə?

Mən: – Deyirəm, kiminlə danışırsan?

Ana: – Həbsxanadan dəyişikləri götürmüşdüm… Diqqətlə baxdım, Allaha şükür ki, qan izi yoxdu… yoxdu…

Zaman: – (peyda olur) Yığışın, köçürsünüz!

Qardaş: – Necə yəni?

Zaman: – Evin kişisi olmadığına görə, evin sahəsi artıq olduğu üçün, evi təhvil verib başqa evə köçməlisiniz.

Ana: – Mümkün qədər münasib ev olsun… gündüşən…

Zaman: – Xalq düşməninin arvadı kurort istəyir. Şeylərinizi yığın. Bu gün burdan köçməlisiniz. Sovet küçəsi, ev 92. (Gedir).

Ana: – Aman Allah, nə həyət, nə ev?! Az qaldım çığırıb qaçam… Həmin həyətdə on doqquz il nələr çəkdim?! Oğullu getdim, oğulsuz çıxdım… Amma hələ var… Görəcəkli günlərim hələ qabaqda imiş… Ev nə ev… Üç pillə aşağı enir. Bir göz otaq. Nazik taxta ilə aradan kəsilmiş. Hərəsi doqquz kvadratmetr. Birini mənə, birini də Qərənfil xanımgilə – Əsəd Verdiyevin ailəsinə – qonşuma verdilər. Onlara verilənin heç qapısı da yox idi. Bir pəncərəydi. Xeyli sonra o pəncərəni qapı açdılar. Onlar da bizim evdən keçirdilər. İndi gəl fəryada bax.

Bu an Mən və Qardaş bağlamaları bir yerə yığırlar. Sıxlaşıb epizodun sonunda otururlar bir yerə.

VIII səhnə

Həbsxana kamerası.

Zaman: – Sənin haqqında gör nə ifadələr verirlər: “O, həmişə narazıdır, şikayət edir ki, onu bir türk olaraq incidir, təqib edir, işləməyə və ailəsini dolandırmağa qoymurlar. Şəxsən mənə şikayət edirdi ki, erməni yazıçıları dəfələrlə xaricə getdikləri halda, ona xaricə getmək üçün ezamiyyə vermirlər. Artist Ponodyan həmişə xaricə gedir… türk artistlərindən heç kimi göndərmirlər.

“Türkiyənin şpionu, müsavatçı-pantürkist, əksinqilabi təşkilatın üzvü, ədəbiyyat və dramaturgiya sahəsində gənclərin millətçi əksinqilabi ruhda tərbiyə olunması istiqamətində iş görür, pantürkist ideyaların yayılmasına çalışır”.

“İran, Dağıstan, Ermənistan və Gürcüstan ərazilərindəki bütün Azərbaycan torpaqlarını birləşdirib, burjua təmayüllü müstəqil Azərbaycan dövləti yaratmaq uğrunda fəaliyyət göstərən pantürkist əks-inqilabçı təşkilatın üzvüdür”.

Zaman bir qəzet götürüb baxır. “Ədəbiyyat qəzeti” 16 iyun 1937. Məqalələrin başlıqlarını oxuyur: “Böyük dramaturq Qabriel Sundukyan”. “Xalq və səadət düşməni, şarlatan Hüseyn Cavid”.

Hətta səndən həyatın canlı məsələlərini yazmağı tələb edənlərə də “Bəncə, ədəbiyyat başqa, siyasət və təbliğat başqadır. Təbliğat bənim işim deyildir” – deyirmişsən.

Ata: – Nə deyəydim? Onların istədiyini yazaydım? “Ey quru şalban, // Mən sənə qurban!”.

Zaman: – Qardaşın Şeyx Məhəmməd yazırdı amma:

Ey sosializm ölkəsində ziya saçan qüvvəmiz!

Sən eylə bir mühəndissən yaparsan böyük bina.

…O binanın müəssisi böyük dahi Lenindir,

O binanın mühəndisi sevimli Stalindir.

Ata: – Mən qardaşımı bir Şeyx kimi tanımışam. Amma 1918-ci ildən sonra onu görməmişəm. İndi nə üçün belə yazdığını bilmirəm.  

IX səhnə

Həbsxanada görüş yeri.

Ata: – Mişkinaz, sənə deyilməli o qədər sözüm var ki… Mişkinaz, mənim haqqımda deyilənlərin heç birinə inanma. İki dəfə məhkəmə etdilər. Axırda o qərara gəldilər ki, guya bir az vətən dəyişikliyi…

Ana: – Səni də “xalq düşməni” etdilər, hə?

Ata: – Cərəyandır, keçib gedər… Hamı məni satıb… Amma sən üzülmə, bu işləri gələcək həll edəcək. Həqiqət bir vaxt aşkara çıxacaq… Turan on illiyi bitirib bir il fasilə versin. Çox üzgündü yəqin. Sonra qoysalar, ali təhsil alsın.

Ana: – Oğlun oxuyur, heç bir söz deyən yoxdu. Bu da oxuyacaq. Onu özün gəlib oxudacaqsan.

Ata: – Sən deyən olsa.

Ana: – İnşallah…

Ata: – Ərtoğrolun oxumasına yaxşı ki, mane olmadılar. Şükür, xeyirxahlar, qədirbilənlər varmış. Haqlını haqsızdan xalq ayırıb qiymət verəcək. Əfsus ki, gördüyüm rəzalətləri, keçirdiyim günlərimi heç bir yerə qeyd edə bilmədim.

Ana: – Gələndən sonra hamısını yazarsan.

Ata: – Sözüm çoxdu, vaxt az… Bir də kim bilir, görüşmək qismət olacaqmı? Mən istərdim, biz həmişə bir yerdə, el içində şad, xoşbəxt olaydıq. Nə qədər işlərim, arzularım qaldı.

Ana: – Sənə ümidsizlik yaraşmır. Gələndən sonra bu acıları unudarsan.

Ata: – Zavallı yavrum. Unudulmaz acılar umulmaz ümid.

Ananın gözləri yol çəkir.

Zaman gələcək, yazılmamış əsərlərimə, qaranlıq zindanıma xalqım da ağlayacaq. Azərbaycana vurulan yara çox dərindi. Əsrlər boyu bu yaralar sızlayacaq… Sən arzu etdiyin kimi olsa, gələsi olsam, onda hamısını danışaram… Üzləri “ağ” olsun ağ üzləri “qara” adlandıranların (Zaman görünür, Ata ayağa durur). Sağlıq olsa, yenə də görüşərik. Məktub yazmaq hüququm var. Harda olsam, məktub yazacağam. Məni bu yola yolçu edənlərdən yazsam, təbii ki, buraxmayacaqlar. Heç olmasa, barı bir-ikisinin adlarını deyim… biləsən…

Zaman: – Vaxt qurtardı…

Ata: – Uşaqları öpərsən… yaxşı dostlara, qonşulara salam de. Darıxmayın… Əlvida…

Ana: – Yox… yaxın vaxtda görüşənə qədər…

Ata görünməz olur.

Nə vaxt aparacaqlar?

Zaman: – Bilmək olmaz, yarım saat bundan əvvəl iki maşın apardılar. Bu qədər camaat da durub gözləyir. Gəlsən də görə bilməyəcəksən.

Ana başını yelləyib görünməz olur. Zaman əllərini qaldırır.

Təntənəli marş.

X səhnə

Mən və Qardaş evdədir. Qardaş sabahkı dərslərə hazırlaşır.

Mən: – Nə kitabı oxuyursan?

Qardaş: – “Hamlet”dir. Sabahkı dərsimizdir.

Mən: (Kitabı alıb vərəqləyir).

Qardaş: – Hamletin sarayın adətlərinə, insanlarına münasibəti başqadır. O, atasının ehsanından qalanların toyda paylanmasını izahla saraydakıların gəmik sümürən köpək olmasını demək istəyir. Onu qavrayanlar sərsəmdir. Hamlet istəmədiyi mühitə düşdüyündə pessimistdir…

Ana: (daxil olur) – Babadan sizə çoxlu-çoxlu salamlar. (Hər ikisini öpür) Babanın əvəzinə.

Qardaş: – Kaş biz də gedəydik.

Mən: – Necəydi, nə dedi?

Pauza.

Ana: – Çox yaxşıdı… Kiçik bir bağlama verdim… bir şələ dərd, kədər, nisgil gətirdim…

Pauza.

Qardaş: – Ana, sabah gedək, bəlkə görüş ala bildik.

Ana: – Artıq görüş yox, məktubunu gözləməliyik… Bu gün gecə, ya sabah səhər aparmalıdılar…

Pauza.

Qardaş: – Neçə il iş veriblər?

Ana: – Səkkiz…

Qardaş: – Səkkiz?!

Mən: – Səkkiz?!

Ana: – Nədi ki, beş ildən sonra gələcək…

Mən: – Mənə elə gəldi ki, ayağımın altında bir quyu açıldı, məni çəkdi aşağı. Başım gicəlləndi. Yerə baxdım. Quyu-filan, heç nə yox idi.

Qardaş: – Sanki yuxuda qaranlığa düşdüm. Həyat ağlamaq qədər çətindir… Nəşəli gənclik planlarım pozuldu. Zəhərli ilan belə bunlardan mərhəmətlidir. İnsanı su içirkən görsə sancmaz… Amma bunlar… qan və ölümlə oynayan ölülər, şər və nifrət yavruları… Bu sərsəm korlar bu böyük dünyaya tək gözlə baxırlar…

Mən: – Axı atam kimə pislik edib ki, hamı məndən məktəbdə də üz çevirib. Ən yaxın rəfiqələrim belə məndən yan qaçırlar.

Qatar səsi.

1937-ci il iyunun dördündə evindən çıxdı, 1939-cu il iyulun dördündə isə Vətənindən qapalı qatarda qarlı-şaxtalı səhralara əsir getdi. Ona “qardaşım, dostum” deyənlər də səfalı bağlara, sərin yaylaqlara…

Ana: – Ağlamaqdan bir şey çıxmaz… Çalışın yaxşı oxuyun, babanıza layiq olun. Heç kimə əyilməyin. Üzünüz ağ, alnınız açıq olsun. Şərəfli ad dünya qədər qiymətlidi. Ac qalmaq, solğun geyinmək, ağır işlərdə çalışmaq əskiklik deyil. Açıq alınla ac qalmaq alçaq yaşamaqdan qat-qat şərəflidir.

Mən: – Gözümüzü bağlı qapılardan çəkib uzaqlardan gələcək məktubların yoluna dikmişdik…

Zaman: – “Hara üz tutasan, hara gedəsən? Qapı da bağlıdır, dünya da bağlı…”.

Alaqaranlıq qatar.

Ata: – Nə əcayib sürü, yahu, bunlar,

Öndə rəhbərlik edər maymunlar.

Cühəla elm, fəzilət satıyor,

Xalqı əfsunlayaraq aldatıyor.

Kəndi əxlaqı sönükkən həpsi

Yeltənir verməyə əxlaq dərsi.

Sadə minbərdə deyil, coq yerdə

Göz boyar həp şu qaranlıq pərdə.

Hanki bir sərxoşu söylətdim, inan

Bəhs edər, gördüm, o huşyarlıqdan.

Nerdə beş kölgə görür ördəklər

Başlayıb nitqə həmən saz köklər.

Rəqsi təlim ediyor aqsaqlar,

Əzəmət düşkünüdür alcaqlar.

Zevqə biganə səfillər bol-bol

Şerü sənətdə arar bir yeni yol.

Sadədil, hissə uyan abdallar

Həp siyasi kəsilib at nallar.

Bir yığın kor qılavuzluq yaparaq

Göstərir zülməti aydın, parlaq.

Hər gülər yüzdə ölüm, qan görürəm,

Pək yaqın dostları düşman görürəm.

Yurdu sarmış qabalıq, yaltaqlıq,

Yüksəliş varsa, səbəb alcaqlıq…

XI səhnə

Ana: – Babadan məktub var…

Qardaş və mən onun üstünə atılırlar. Ana konverti cırıb açır. O yan, bu yana çevirir, qəhər boğduğundan oxuya bilmir.

Mən: – (məktubu ondan alıb oxumağa başlayır). Əzizim Mişkinaz. Köhnə yerimdəyəm. Sağlamam. Bağlama lazım deyil. Ancaq hər yarım aydan bir səhhətiniz haqda məktub yazın. Burda hərdən yüzlərlə dustaq azad edilir. Ya da müddətlərini qısaldırlar. Arxayın olun. Mənə də növbə çatacaq. Səni, ağıllı, bacarıqlı oğlumu və xüsusən, istəkli, mehriban Turancığımı öpürəm. İşlərinizdən yazın. Yenə öpürəm sizi. Hüseyn Cavid. 27 may 1941-ci il.

Ana: – Babaya mütləq bağlama göndərmək lazımdır. Yazmasa da bilirəm ki, ona çətindir…

Qardaş: – Anam, bacım və mən. Maddi vəsait təkcə mənim stipendiyamdır.

Ana: – Onu xilas etmək lazımdır. Yaz… mən deyim, sən də rəhbərə bir məktub yaz, bəlkə kömək oldu. Yaz:

“Hörmətli yoldaş Stalin! Necə ola bilər ki, xalqın son dərəcə böyük hörmətini qazanan bir adam “xalq düşməni” adı ilə həbs olunsun, ömrünün son günlərini xəstə vücudu ilə sürgünlərdə başa vursun… Hüseyn Cavid xalq düşməni olmamış və heç bir zaman da olmayacaq. Çünki qırx illik ədəbi yaradıcılığında xalqı duyaraq, ondan ilham alaraq yazmışdı… O, xalq düşməni deyil, ola da bilməz. Çünki xalqı sevməyən adamı xalq da sevə bilməz və o, xalqın ruhunu oxşayan böyük sənətkar ola bilməz. Bu günə kimi onun həbs olunmasını haqlı sayan bir fikir belə eşitməmişəm. Hamı bu işin səhv olub, tezliklə azad ediləcəyini söyləyir… Sizə dərin hörmətlə, Hüseyn Cavid ailəsi adından həyat yoldaşı Mişkinaz Cavid”.

Mən: – Ana…

Ana: – Bilirəm nə demək istəyirsən… amma indiki vaxtda belə yazmaq lazımdır.

Qardaş və Mən Cavidin məktubuna baxır… Sonra divara asdıqları SSRİ xəritəsinə yaxınlaşırlar. Qardaşın əlində qırmızı karandaş var. Məktubun göndərildiyi ünvanı qeyd edir.

Qardaş: – Babamın getdiyi yollar… Krasnovodsk, Daşkənd, Alma-Ata, Novosibirsk, Vladivostok, Maqadan. Dünyanın sonu… Babam Hüseyn Cavid bir günəş idi, yüksəldi, parladı, yarasaların gözünü kor etdi. Lakin dumanlar onun qarşısını aldılar. Buludlar onun atəşli işıqlarını udmaq istədilər… Patlatmaq! O mənhus karvanı patlatmaq lazımdır. Top mərmiləriylə təbiətin anası günəşi yavrusundan ayıran dumanlar səltənətini patlatmaq…

XII səhnə

Mən qaçaraq gəlir. Həyəcanlıdır. Arxaya baxır. Ana həyətdədir. Sərgilərdə paltar sərir. Daha çox ağ mələfələrdir.

Ana: – Nə olub?

Mən: – Məktubu yola salmağa Mərkəzi Komitənin poçtuna getmişdim. Qayıdanda yolda Stalinin şəklini gördüm. Tüpürdüm şəklinə. Bayaqdan elə bilirəm kimsə görüb, ardımca gəlir, məni təqib edir.

Ana: – Çaşasan, məni çaşdıran…

XIII səhnə

Mən: – Babamdan aldığımız məktub bizə nə qədər ümid verdi… Yarıarxayın günlər keçirdi… İndi ayları yox, illəri sayırdıq… Gəlişini, şad günləri gözlədiyimiz halda, qanlı-qadalı, anaları ağlar qoyan, evlər yıxan 1941-ci il müharibəsi başlandı. Yara üstündən yara. Birinci həftə dayım Abuzəri apardılar…

Ana: – (işini yarımçıq qoyur) Cavidin böyük qardaşının böyük oğlu Tahir mənə oğul əvəziydi, o da getdi. Ağır işlərimi, ac günlərimi, yuxusuz gecələrimi demirəm. Deyirdim, Cavidim gələr, dərdlərimi onunla bölüşərəm, keçirdiyim ağır dərdlərimi unudaram. Noyabr ayında da oğlum getdi…

Qardaş: – “Hörmətli Üzeyir bəy! Əsgərliyə getməzdən əvvəl Sizinlə görüşmək istədimsə də, qismət olmadı. Yeganə narahatlığım, anam və bacımın acınacaqlı halıdır. Rica edirəm, keçdiyimiz səmimi dərs illəri və ümidli gələcək xatirinə mümkün ola biləcək yardımınızı əsirgəməyin. Anam uşaq bağçalarında işləyə bilər. Bacım həm bağçada, həm maşinistkalıq, həm də ibtidai məktəbdə dərs (matematika, dil) deyə bilər. Lakin ən lazım məsələ çətin hallarda nəzarət etmək, ürək vermək, mənəvi yardımdır. Zənn edirəm rədd etməzsiniz. Hörmətlə, Ərtoğrol. 25.II.1942”.

Mən: – Məktubu Üzeyir bəyə verdim. Oxuyub mənə qaytardı. Kim idi onun bir sözünü iki edən. Məni Radiokomitetə işə götürdülər. Birtəhər anamla dolanırdıq… Amma çətin idi, xalq düşməninin qızına iş verən şəxslər və ya ona kömək edənlər risk edirdilər… Ərtoğrolu əsgərliyə çağırsalar da, xalq düşməninin oğlu olduğundan etibar edib cəbhəyə də göndərmədilər. Fəhlə batalyonuna göndərmişdilər, yol tikintisinə. Gürcüstanda idi. Heç vaxt ağır iş görməyən bir adamı birdən-birə ağır işdə işlətdilər. O da soyuqladı, ciyərləri…

Ana: – Bir evin ki, çırağı söndü, heç yandan işıq düşməz. Sən demə, oğlumu ağır vəziyyətdə Tiflis qospitalına gətiriblər. Özünə demədən baş həkimin adından mənə teleqramma gəldi… Aman Allah “gəl” demək nə deməkdir? Gör nə haldadır ki, mənə “gəl” deyirlər. Birinci, maddi ehtiyac. İkinci, getmək üçün icazə verəcəklərmi?

Mən: – Həmişə evdən satılmaq üçün bir şey verəndə qardaşım deyirdi ki, Ana, elə et ki, ac da qalsaq, o halqa üzüyü satma. O, babamın yadigarıdır.

Ana: – Bundan ağır gün olmaz. Cavidimin yadigarını yadigarına sərf edəcəyəm. (Üzüyü barmağından çıxarır. Ətrafı nəzərindən keçirir). Satmağa bu üzükdən, bir də babanın xoşuna gələn paltardan başqa heç nə qalmayıb… Saxlamışdım ki, gələndə geyinərəm… qismət deyilmiş… özündən muğayat ol. (Qucaqlaşırlar).

Qatar səsi.

XIV səhnə

Ana yorğun-yorğun ətrafa baxıb, bir tərəfə çəkilib gözləyir.

Zaman görünür. Çiyninə ağ xalat atıb.

Zaman: – O, gəzən deyil, ağırdı…

Ana: – Doktor… (ağlayır)

Zaman: – Elə bir oğulun anası ağlamaz… Əlimizdən gələni etdik. Görək nə olacaq? Sizin xalqda qədirbilməzlər çoxdu, belə bir ağıllı, mədəni adamı saxlamalıydılar. Bütün həkimlər onun sağalmasına çalışırlar. Baş həkim hamısına tapşırıb… (Çamadanı götürür). Çalışın ağlamayın, ona həyəcanlanmaq olmaz.

İşıqlar dəyişir.

Palata. Ana çarpayıya yaxınlaşır.

Qardaş: – Nə yaxşı gəldin… Öpmə!..

Ana əyilib onu oxşayır.

Ana: – Bu nə sözdü?! Adam xəstə də olar, sağalar da. Sənə nə olub?

Qardaş: – Nə yaxşı gəldin… Yollar çox çətindi, çox əziyyət çəkdin…

Ana: – Yox, rahat gəldim…

Qardaş: – (onun barmaqlarına toxunur) Nə yaxşı gəldin… Ana, birdən üzüyü…

Ana: – Yox, evdədi…

Pauza.

Qardaş: – Ana, mən əsgər gedəndə dedim ki, səni qəhrəman anası edəcəyəm, demədim ki, ağır dərdinin üstünə sağalmaz dərd qoyacağam. Adamın ki, taleyi döndü, hərtərəfli dönür…

Ana: – Canın sağ olsun, inşallah, yaxşı olarsan… hər şey düzələr…

Qardaş: – Sağalsam…

Ana: – Adam ümidsiz olmaz.

Qardaş: – Yazıq anam… (Öskürür).

Zaman işarə edir, Ana ona yaxınlaşır.

Zaman: – İkitərəfli sətəlcəm olub, müalicəsi düzgün aparılmayıb. Sonra döndərib vərəmə. Keçən həftə çox qan itirdi. Mənim azərbaycanlı dostlarım, tanışlarım çox olub. Sizin dildə danışmağı da onlardan öyrənmişəm. Əlimizdən gələni edirik. Bir az yaxşı olsun, bir il vaxt verərik… Əgər o vaxta qədər müharibə qurtarmasa onu bir də əsgər getməyə qoymaram.

Ana: – Qalmaq mümkün deyil, aparmaq imkanım yoxdu… Onun kəlmə-kəlmə öskürməsi, ümidsiz baxışları ömrüm uzunu unudulmaz.

Qardaş: – Ana…

Ana: – (yaxınlaşır). Can ana…

Qardaş: – Ana, baba Keşlədə görüşəndə sizi mənə tapşırdı. İndi mən kimə tapşırım?

Ana: – Bu nə sözdü?

Qardaş: – Arzu etmədiyim sözdü… (Öskürür) Ana, mənə möhlət veriləndə Naxçıvana gedim.

Ana: – (Zamana baxır) Necə istəsən.

Zaman: – Bir az yaxşı olsun, sonra adamınız gəlib aparar.

Ana: – Onu elə ağır halda yataqda qoyub gedən köməksiz ananın vəziyyətini izah etmək çox çətindi…

Qardaş: – Turanı öpərsən, salam söyləyərsən. Deyərsən ki, yaxşıyam. Qismət olsa, görüşərik.

Ana: – İnşallah! Əlbəttə, görüşəcəksiniz, o nə sözdü…

Bu mənim onunla son görüşüm idi…

Qatar səsi.

XV səhnə

Qardaş: – Əzizlərim! Salamlar! Nəhayət, Naxçıvana da gəldim. Ümid bağladığım bir adam (Əziz Şərif) məni çox rahat gətirib çıxardı… Saat 7-nin yarısında çatdıq, əvvəl Əzizgilə getdik. Böyük ana qonşu kənddə idi. Şamil Bakıda, Süleyman Culfada, Hacı Bazarçayında… Sanki mənim gəlişimi eşidib qaçmışdılar… Ərtoğrol. 6 sentyabr 1943

Musiqi.

Mən bir tərəfə çəkilib məktub oxuyur.

Qardaş: – Əziz bacım Turan. Bu məktubu anaya göstərmə… Məni ən çox düşündürən səni əhatə edən mühitdir – yoldaşların, sənin xarakter inkişafındır. Hər addımda çox ehtiyatlı ol, hamı yalançıdır. Qardaşın Ərtoğrol.

Mən: – Nədənsə, çox rahatsızdır. 10 gün sonra təkrar başqa məktub aldım…

Qardaş: – Çalış familəmizin saflığını, ucalığını qoru. Möhkəm ol. Qırıl, lakin əyilmə. Yaxşı olar ki, çalış kimsə yaxın durmasın. Mümkün qədər kənar, ciddi, soyuqqanlı. Hamı yalançıdır. Hamı həm də etibarsızdır. Ərtoğrol.

Mən: – Hamı yalançıdır… Hamı həm də etibarsızdır… sentyabrın 15-dən sonra yazdığı məktublarsa ağrıyla, nisgillə, xəyal qırıqlığıyla doludur. Hər məktub sanki ölümqabağı fəryaddır…

Qardaş: – Onu bir daha anlayın ki… Siz bura gəlməsəniz nə yeməyim normal olacaq, nə yaxşılaşacam, nə də istirahət edə biləcəm. Bu evdə mən hələ isti yemək görmədim… Daha bir çox səbəblər var ki, sizin gəlməyinizi zəruri sayır. Belə vaxtlarda ailənin bir yerdə olması lazımdır. Mümkündür ki, həmişəlik ayrı düşək…

Mən: – 15 sentyabr…

Qardaş: – Burda sanki hər şey boğur, didir, insanın az qala qəlbi sızlayır. Nə bir dost, nə də bir həmdəm. Ən yaxın zənn etdiyim Şamil belə daş kəsildi… Bütün ümidlər boşa çıxdı…

Mən: – 27 sentyabr…

Qardaş: – Son dərəcə ağır haldayam. Dünən bütün günü yediyim iki nəlbəki süzmə qatıq və yeddi stəkan çay olub. Böyük ana çox qaba, kəm imiş… Sancı məni həlak edirkən, o, evdə tapılmır, Təzə kəndə quzuları otarmağa gedir, lazım olan yeməklərin heç birini hazırlamır. Bir sözü gərək beş-altı dəfə təkrar edəsən. Bir neçə gün bundan əvvəl məni hamama göndərib, özü də məndən sonra hamama gedir, açarları da özü ilə götürür. Mən geri dönərkən, bir saata qədər gün altında gözləməli oldum, gecə qızdırmam 39-a çıxdı… Turan! Doğum gününü təbrik edirəm, təəssüf ki, bir yerdə pilov yeyə bilməyəcəyik… Buraların havası müntəzəm deyil. Bir neçə gün bərk soyuq oldu, ətraf dağlar qarla örtülmüşdür. Bəziləri qış paltarı geymiş. Bu evdə bir dənə də kişi paltarı yoxdu… Gəlişimə çox peşmanam. Daha nə yazım. Mümkün qədər burdan tez çıxmağa çalışacağam. Hələlik. Bərk-bərk öpürəm sizləri…

Mən: – Qardaşın Ərtoğrol. 28 sentyabr. Naxçıvan.

Ana: – Hələ altı ay əvvəl Tiflis qospitalında mənə demişdilər ki, o, gəzən deyil, yəni yataq xəstəsidir. İndi altı ay sonra dərmansızlıqdan, qidasızlıqdan getdikcə ağırlaşan halını necə təsəvvür edəsən…

Mən: – Və ölümündən yeddi gün əvvəl yazdığı son məktub…

Qardaş: – Lazımi yemək yeyə bilmirəm. Heç olmasa, dərmanla özümü saxlayım… Mənə dava-dərman lazımdır… Tez gəlməsəniz dəlixanaya düşəcəyəm…

Mən: – Sonra sükut…

Qardaş: – Sonra sükut… Sükutun əks sədası…

Mən: – Məktublar bitir… Sonra xatirələr…

Zaman: – Ərtoğrolda son günlər qəribə bir şakər əmələ gəlmişdi. Tez-tez dırnağına baxırdı. Soruşanda ki, niyə dırnağına baxırsan, deyirdi ki, burda bir xətt var, o göyərəndə öləcəyəm…

Mən: – Ərtoğrol necə can verib? Son anında yanında kim var idi? Son sözü nə olub? Bu barədə heç kəsin xatirəsi yoxdu…

Zaman: – Yenə xatirələr… yalan xatirələr… Ölümündən altmış il sonra kimsə Ərtoğrola lazım olan dərmanları “alıb gətirir”. Kimisi onuncün dadlı yeməklər “hazırlayır”…

Mən: – (məktubları göstərir). Son məktubları isə bu xatirələrin üstündən qara bir xətt cəkir.

Qardaş: – “Kimsəyə salam söyləməyin”.

Zaman: – Cavidin oğlu hec kəsdən minnət götürmür.

Mən: – Ərtoğrol 1943-cü il oktyabrın 14-də dünyasını dəyişib… Vida şəkli cəkdiriblər. Sonra tabutu arabaya qoyublar və araba aramla, cırıltı salaraq həyətdən cıxıb…

Ana: – Cavid oğlunu Tuquş deyib əzizləyirdi.

Mən: – Tuquş belə tamama yetdi… Ağrılar icində, insanlardan küskün, həyata tamarzı…

Qardaş: – (görünür).

Bu uzun zaman nədən

Qəlbimi dəlib keçdin?

Heç etina etmədən

Qarşımdan gəlib keçdin.

Nə oldu ki, gözəl qız,

İndi deyirsən: mənim

Arzum, diləyim yalnız

Sənin olmaqdır, sənin?!

Gəl, ilıq dodaqların

Mənliyimi isitsin,

Ətirli yanaqların

Cismimi sərxoş etsin…

Birdən gözlərimi açınca qandım,

Gördüyüm yuxudan özüm utandım…

Mən: – 24 yaşı tamam olmadı… Pedaqoji İnstitutu bitirdi, Konservatoriyada oxudu. Yazdı, rəsmlər çəkdi, musiqilər bəstələdi… Çırpındı, qanadlandı, uçmağa macal tapmadı…

Qardaş: – Adamın ki, taleyi döndü, hərtərəfli dönür…

Mən: – Qardaşımın vəfatından sonra anamın qeyri-adi insan olduğunu gördüm. Əlbəttə, təklikdə yəqin ki, ağlayırdı. Amma o gündən sonra nə o mənim gözümdə yaş gördü, nə də mən onun. Demək olar ki, son dəqiqəsinədək. 1943-dən sonra 1976-dək bizim aramızda Ərtoğrolun adı çəkilmədi…

Ana: – İraq qızımın canından, mən qaragün, onun sağalıb gəlməsini gözləyirdim. Amma qara xəbərini aldıq. Heç analar, bacılar görməsin. Özü də necə nisgiliydim. Əlim çatmır, ünüm yetmir. Yeganə təsəllim o oldu ki, o hadisə burda olmadı. Onu yerdən götürmək üçün bir dost, bir qohum gəlməyəcəkdi. Gərək çıxıb yoldan keçənlərdən xahiş edəydim ki, gəlib mənə kömək etsinlər. Amma Naxçıvanda onu əzizləyənlər, layiqincə yerdən götürənlərim vardı…

XVI səhnə

Mən: – 1944-cü ildə sənədlərimi Tibb İnstitutuna verdim. Yüksək qiymətlər aldım və Müalicə fakültəsinə daxili oldum…

Zaman: – Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun direktoru, professor Z.Məmmədovun və qəbul komissiyası katibinin abituriyent Turan Cavidə verdiyi arayışda qəbul imtahanlarında aldığı qiymətlər öz əksini belə tapıb: “Fizika – 5, Kimya – 5, Azərbaycan dili, yazılı – 5, Azərbaycan dili, şifahi – 5”.

Mən: – Sentyabrda dərsə getdim… bir gün, iki gün, beş gün… Beşinci gün qərara gəldim ki, həkim ola bilmərəm…

Zaman: – Sənin institutdan çıxmağını istəmirəm.

Mən: – Mən həkim ola bilmərəm…

Zaman: – Axı niyə?

Mən: – Ərtoğroldan sonra yaşadıqlarıma, çəkdiklərimə görə elə bil birdən-birə otuz-qırx il böyümüşəm. Heç bir dərd-sər görməyən gənclərlə bir yerdə olmaq məni çəkindirir. Odur ki, xahiş edirəm sənədlərimi qaytarın…

Zaman: – Dekan sənin institutdan çıxmağını istəmir axı.

Ana: – Nə yaxşı sən həkim olmadın, Tibb İnstitutundan getdin… Xalq düşməninin qızını həkim kimi kim işə götürəcəkdi ki?

XVII səhnə

Mən: – 1945-ci ildə Teatr İnstitutuna qəbul olundum. Mən artıq yerimdə idim. Mən burda “xalq düşməninin” qızı olduğumu hiss etmədim. Məlum məsələlərə görə aspiranturaya girə bilməsəm də, hər halda, ali təhsil ala bildim. Burada Cavidə münasibət aydın idi. Heç elə bil repressiya olunmamışdı… Babadan isə xəbər yoxdu. Hara müraciət edirdiksə cavabsız qalırdı. Mən isə ümidimi itirmir ona məktub yazırdım. Ona Teatr İnstitutuna daxil olduğumu, burda hamının onu sevdiyni yazırdım. Əlbəttə, bu məktublarda Ərtoğrolun ölümünü gizlədirdim… Düşünürdüm ki, onun dərdinin üstünə dərd qoymaq lazım deyil. Özü gələr, özü bilər…

Zaman: – Müqəddəs yalançı məktublar. Xoşbəxt yaşayan sevimli qızın məktubları. Cavid çoxdan canını tapşırıb. Məktubları o yox, (özünə işarə edir). Zaman oxuyur.

Mən: – 1948-ci ildə heç gözləmədiyimiz halda bir bildiriş aldıq…

Zaman: – 59 yaşlı Hüseyn Cavid sepsisdən, iki ayağın pəncəsinin donması və ürək iflicindən 1941-ci il dekabr ayının 5-də gecə saat 22.30-da vəfat etmişdir. 21 saylı əlillər zonasının rəisi Sinitsın, həkim Vartminski, palata növbətçisi Fisunenko.

Mən: – Bəs mənim bu müddətdə babama yazdığım məktublar? Bəs mənim babama çatmalı olan məktublarım haradadır? Kimə çatıb o məktublar?! Kim məndən icazəsiz oxuyub o məktubları?! Axı niyə? Nə haqla?! Davamlı məktublar yazırdım. Maqadandan məktub kəsiləndən sonra yazdım ki, məktub almırıq.

Zaman: – Onlar da başqa bir ünvan göndərmişdilər: İrkutsk vilayətinin Bratsk şəhəri.

Mən: – Ora da yazdım.

Zaman: – Ordan da cavab alınmadı.

Mən: – 1948-ci ildə Ananı çağırıb bizim yaşadığımız rayonun VVAQ idarəsindən ölüm şəhadətnaməsi vermişdilər. 1956-cı ilə qədər Ana həmin şəhadətnaməni məndən gizləmişdi.

Zaman: – Azərbaycanda Hüseyn Cavidin ölümü haqqında qeydiyyat vəfatından 7 il sonra – 1948-ci il martın 31-də aparılıb, ölüm şəhadətnaməsi isə 1948-ci il mayın 4-də ailəsinə verilib. Ölüm tarixi dəqiq göstərilsə də, vəfat etdiyi yer bildirilməyib. Şəhadətnamə Caparidze rayonunun VVAQ bürosu tərəfindən təqdim olunub.

XVIII səhnə

Zaman: – (Stalinin ölümü haqda xəbəri oxuyur). 1953-cü il martın 5-də Stalin…

Mən: – Gəbərdi!.. (əli ilə ağzını tutur, yavaşca). Gəbərdi!.. (ucadan) Gəbərdi!..

Zaman: – Stalin öldü, üç il sonra 1956-cı ildə Cavid bəraət aldı. Bəraət müjdəsini alan Mişkinaz – Ana hər zamankı təmkinliyini, mətinliyini itirmişdi.

Ana: – Ərtoğrol, ay oğul, hardasan?

XIX səhnə

Zaman: – Ən çox kimə ehtiyac duyursan?

Mən: – Ərtoğrola.

Zaman: – Cavidin həyatında rəqəmlərin mistikası var.

Mən: – Hə. Atanın saxlandığı kameranın nömrəsi qırxdan bir əskik idi… Yəni 39. Ailəsi ilə son görüşü 39-cu ilin iyulunda oldu. Cavid 59 yaşında vəfat edib. Sibirdəki qəbrinin nömrəsi də 59 idi. Ölüm aktı da 59 nömrəliydi. Məqbərədə Cavidlər 59 ildən sonra (1937-96) görüşdülər. Məqbərənin inşaya başlandığı gün (3 iyun 1996) Cavidin düz 59 il əvvəl (3 iyun 1937) həbs olunduğu gündü. Cavid cib dəftərçəsinə başının ölçüsünü qeyd edib – 59. Mənim tələbə biletim də 59 nömrəlidir. 1982-ci ildə Cavid vətənə gətiriləndə mən də, bu işin təşəbbüskarı Heydər Əliyev də – hər ikimiz 59 yaşındaydıq. 

XX səhnə

Mən: – Əgər Heydər Əliyev olmasaydı, Cavidin Azərbaycana gətirilməsi baş tutmazdı. 1937-ci il repressiyasının qurbanlarından heç birisinin nəşi vətənə gətirilməmişdi. Bu, SSRİ-də yeganə hadisəydi… Səksən ikinci ilin oktyabr ayı qədər dəhşətli ay təsəvvür etmirəm. Bir tərəfdən Cavidin 100 yaşı tamam olur, digər tərəfdən, Ana yoxdu.

Zaman: – Cənazəni gətirməyə gedənlərin məqsədləri oymuş ki, ordan birbaşa Moskva – İrəvan reysilə uçsunlar. İrəvanda – belə planlaşdırıblar Naxçıvandan Cavidin obrazlarında aktyorlar gəlsin və cənazəni onlar aparsın.

Mən: – Sonralar mən onlara dedim bunu, necə insafınız yol verirdi ki, Cavid Azərbaycana İrəvandan daxil olsun. Amma yaxşı ki, bu plan baş tutmur.

Zaman: – İrkutskdan Moskvaya uçanda radioqramma alırlar ki, birbaşa Bakıya gəlmək lazımdır.

Mən: – Ömrümdə mənim o qədər əzab çəkdiyim olmayıb. Heç nədən xəbərim yoxdu. Ayın 26-da Mədəniyyət Nazirliyindən zəng vurdular ki, Cavidin cənazəsi gətirilir, saat 3-də işçilərlə olarsız aeroportda. Bunu eşidəndə dəhşətə gəldim. Bu barədə heç kəs mənə heç nə deməmişdi. Hara zəng vurmaq lazım gəldiyini bilmirdim. Birbaşa gəldik hava limanına. Həbibə Məmmədxanlı da mənimlə idi. Biz ora çatanda cənazə artıq meydanda qoyulmuşdu. Yaxınlaşdıq tabut qoyulan hissəyə.

Zaman: – Hansı hissləri keçirdiniz?

Mən: – Belə hallarda ən asan hal ağlamaqdı. Ətrafda heç kəsi görmürdüm. Biz qarşılaşanda baba 18 gün məndən böyük idi.

Mən: (Yaxınlaşıb tabuta əlini ehmalca sürtür). – Biz sonuncu dəfə ayrılanda üç nəfər idik. İndi səni tək qarşılayıram.

Zaman: – Amma ağlamadın…

Mən: – Ağlamaq, kədərin ən aşağı qatıdı.

XXI səhnə

Mən: – Gecə yuxuda Ananı görmüşəm.

Zaman: – Necə gördün?

Mən: – Evimizin eyvanı Qoşa Qala Qapıya baxır. Görürəm ki, həmin istiqamətdən evimizə tərəf sel gəlir. Ana da selin içərisindəydi. Çox nigaran oldum. Amma evə girəndə gördüm ki, üstü-başı qupqurudu…

(Musiqi)

Mən: – Heç islanmamısan.

Ana: – Səni aparmağa gəlmişəm.

Mən: – Seldən qorxuram.

Ana: – Qorxma, səni quru yollarla aparacam.

(Musiqi)

Zaman: – Nə olub?..

Mən: – Gedirəm.

Zaman: – Hara?

Mən: – … (Sükut).

Zaman: – (ətrafa) Susmaq! O da başqa dürlü fəryad.

Mən: – Görürsən, necə tərləmişəm? Bu əcəl təridi…

Zaman: – Sən hələ çox yaşayacaqsan…

Mən: – Deyirsən qurdnan qiyamətə qalacam?

Zaman: – Əlbəttə…

Mən: – Zarafat vaxtı deyil…

Zaman: – Bəlkə sizi xəstəxanaya aparaq?

Mən: – Yox!

Zaman: – Ağrı isə onu qovururdu…Təcili yardıma zəng vurdum. On dəqiqədən sonra iki həkim qadın gəldi. O isə sakitcə uzandı. Gözlərini otağın divarlarında gəzdirdi və iri dolabın üstündəki üç şəklə – özünün qibləgahına – Cavid əfəndinin, Mişkinaz xanımın və Ərtoğrolun şəkillərinə tərəf boylandı. Baxdı, baxdı, baxdı və gözlərini yummadı. …Keçindi… Miokard infarktından sonrakı kardioskleroz. Ürək astması. Ağ ciyər odemi. Təkrar miokard infarktı.

“Ölmək yaşamaqdır…”

Şaşırdım kaldım iştə,

            bilməm ki, nəyimsən?

Bəzən qızqardaşımsan,

            bəzən öpöz annəmsən.

Sultanımsan susunca,

            danışınca köləmsən.

Əksilməyən çiləmsən.

Orada üfüq cizgim,

            burada yanım, yörəmsən.

Məni ruh kimi saran

            sonsuzluq dairəmsən…

Çarəsizəm… Çarəmsən…

Şaşırdım qaldım iştə,

            bilməm ki, nəyimsən?

Mən: – Ey fələk, keçdi zaman dalğa kimi…

İşıqlar sönür.

Pərdə

Son

Avqust, 2022

İlkin mənbə:edebiyyatqazeti.az


Müəllif: Azər TURAN

AZƏR TURANIN YAZILARI

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Azər Turan “Səməd Behrəngi” adına mükafata layid görülüb

ANAR AZƏR TURANa “SƏMƏD BEHRƏNGİ” MÜKAFATInı təqdim edərkən (20.06.2022. Bakı ş. AYB,).

Azər Turan “Səməd Behrəngi” adına mükafata layid görülüb. Mükafat bu gün AYB sədri, Xalq yazıcısı Anar tərəfindən tənqidçi, publisist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Respublikası Əməkdar Mədəniyyət İşçisi. “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru Azər Turana təqdim olunub.

YAZARLAR olaraq, AZƏR müəllimi təbrik edir, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayırıq! Uğurlarınız bol olsun, Azər müəllim!

YAZARLAR

ANARIN YAZILARI

AZƏR TURANIN YAZILARI

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Ədəbi layihələr fonunda “inkişaf”, yaxud Azər Turanın “Janra sığmayan mətnlər”i – Əli bəy AZƏRİ

ƏLİ BƏY AZƏRİ

Azərbaycan ədəbi mühitində bir canlanma müşahidə olunmaqdadır. Bu canlanma heç də ədəbi proseslərin sürətləndiyindən təsirlənən qələm əhlinin fəallığının göstəricisi deyil. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin növbəti qurultayöncəsi bir növ hesabat xarakterli məruzələr ətrafında baş verən müzakirələr buna rəvac verir.

Mülahizələrim subyektiv görünsə belə, mənə görə, məruzələr arasında hələ ki ən diqqətçəkəni Azər Turanın “Janrın sərhədlərinə sığan və sığmayan mətnlər”idir. Göz önündə publisistikanın yaratdığı ədəbi həyatın al-əlvan çalarlarından ibarət gözəl mənzərə canlanır. Təkcə son yeddi ilin deyil, bəlkə də müstəqillik dövründən üzübəri publisistikanın həyatımıza necə daxil olmasını şərh etməyə ehtiyac yoxdur. Publisistika heç vaxt indiki kimi insan həyatında vacib rola malik olmamışdır. Müasir insanı bir an belə informasiyadan kənarda saxlamağın mümkünsüzlüyü həddinə gəlib çatmışıq. 

Müəllifin böyük coşqu və həvəslə işləyib-hazırladığı məqalə-məruzədə diqqəti yönəltmək istədiyi heç də bu deyil. Azər Turan bu səpkidə ən başda duran Əli bəy Hüseynzadənin “Fürusəti-siyasət”indən danışır, qiymətli sənət əsərini Anarın “Yaşamaq haqqı” ilə müqayisələndirir. Qeyd edir ki, “Yaşamaq haqqı” nəinki haqqında danışmağa, eləcə də böyük bir dövrü və əsərləri onun ətrafında və işığında, onunla bağlantılı şəkildə təhlil etməyə imkan verən əsərdir. (Sitatın sonu).

Ədəbi mühitdə hamıya aydındır ki, Azər Turan “Ədəbiyyat qəzeti”nə baş redaktor təyin olunandan sonra qəzetin çapında nail olduğu inqilabi dəyişikliklə paralel, böyük bir işin də bünövrəsini qoydu. Rüstəm Kamal, Elnarə Akimova, Nizami Cəfərov, Tehran Əlişanoğlu, Cavanşir Yusifli, İradə Musayeva və başqa bu kimi ədəbi həyatımıza biganə qala bilməyən söz adamlarını ətrafına toplayaraq ciddi müzakirələrin aparılmasına start verdi, hansı ki, bu müzakirələr sayəsində bir çox mətləblərə aydınlıq gətirildi. Böyük auditoriyalar həmin müzakirələr nəticəsində üzə çıxmış materiallardan mənbə kimi bəhrələndi. Müzakirələr təkcə ədəbi sahəni deyil, bütövlükdə ölkə həyatını əhatə etməyə yönəldi. Müəllif özü bunu belə qeyd edir: “…”Ədəbiyyat qəzeti”ndə keçirilən müzakirə saatlarında təkcə ədəbiyyatımızın deyil, ümumən, fikir həyatımızın müxtəlif problemləri hər zaman diqqət mərkəzində olub. Ədəbiyyatın ən müxtəlif məsələlərini müzakirə etmişik. Amma biz bəzən bilərəkdən ədəbiyyat sferasından kənara adlamışıq, məsələn…”. Burada Azərbaycan Cümhuriyyəti tarixi, Repressiya dövrü, Kərkük və Azərbaycan ədəbiyyatı, Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı barədə fikirlər söylənmiş, paralel və təhlillər aparılmış, həmin dövrlərin ədəbiyyatda öz əksini necə tapması barədə müzakirələr keçirilmişdir. Desələr də ki, ədəbiyyat siyasi həyata müdaxilə etmir, burda bir şirin yalan hiss etmək mümkündür. Çünki ədəbiyyatdan kənarda heç bir siyasət yoxdur, ədəbiyyat özü həyatdır, həyat isə həm də siyasətdən ibarətdir. Sözsüz ki, həyatımızın bütün dövrləri ədəbiyyatın vacib bölməsi olan publisistikada öz əksini çılpaqlığı ilə tapmalıdır.

Müəllif bugünkü baxımdan çox dəyərli hesab olunan məqaləsində bir çox mətləblərə toxunmuşdur. Publisistikanın genişliyindən və bu genişliyin imkan dairələrindən bəhs etmişdir. Bədii publisistika növündən söhbət açmış, esse ilə aradakı sərhədin mövcudluğundan, bəzən bu sərhədin elə asanlıqla “pozulduğu” məqamları incələmişdir. Əlbəttə ki, bu məsələ daha çox müəllifin əhatə etmək istədiyi mövzudan, onu necə qavramasından və ictimaiyyətə çatdıra biləcəyi peşəkarlıq səviyyəsindən asılıdır.

Azər Turan məruzə-məqaləsində hələ sovet dövründə baş tutmuş bəzi ədəbi hadisələrlə müstəqillik dövründə olanlar arasında paralellər qurmağa çalışır və ürək yanğısı ilə qeyd edir: “Müstəqillik dövrünün publisistikasında sovet dövründə yaranmış – Anarın “Dünya bir pəncərədir”, Qəzənfər Paşayevin “Altı il Dəclə-Fərat sahillərində”, Sabir Rüstəmxanlının “Ömür kitabı” səviyyəsində əsərlər yazılmadı. İndi tarixə 30 illik bir uzaqlıqdan baxanda böyük bir nəslin, daha doğrusu, Azərbaycanın müstəqilliyinə doğru axın edən nəslin, əsasən, bu üç kitabın şinelindən çıxdığını kim etiraf etməz?”. Olduqca doğru və obyektiv yanaşmadır. Hər hansı bir nəsil aparıcı missiyanı öz üzərinə götürmüş müdrik kitablardan bəhrələnməlidir, o əsərlərdən ki, müəyyən inkişaf yolundan nəticələr çıxarmış və gələcəyə istiqaməti müəyyənləşdirmək yolunda mayak rolunu oynayır. 

Azər Turan daha bir məsələyə toxunur. Bunu, ədəbi proseslərin inkişafına “planlı təkan” da adlandırmaq olar. Madam ki, sovet dövrü ilə müstəqillik dövrünün bəzi müqayisəli təhlili məqalədə yer alıb, bunu da analiz etmək mümkündür. Sovet dövründə qələm əhli qarşısında müəyyən mənzərələr canlandırılırdı; kolxozçunun firavan həyat tərzi, işıqlı sabahlara addımlayan zəhmətkeş sovet ailəsi, əmək cəbhəsində yarışan mexanizatorlar, ölkəni ağ günə aparacaq “ağ qızıl” ustaları və s. Qələm əhli həmin məhdud çərçivədə manevr etmək imkanına malikdi. Əks halda onun əsərləri işıq üzünə həsrət qalacaqdı. İndi, müstəqillik dövrünün prizmasından yanaşsaq, həmin “planlı inkişaf”ı əvəzləyəcək ədəbi layihələr həyata keçirilir. Publisistikanın missiyası layihələr çərçivəsində həyatı canlandırmağa məhkumdu. Azad yazıçı çox zaman həmin layihələrdən kənarda qalır. Çünki layihə irəli sürən təşkilat, yaxud adam əvvəlcədən çəkəcəyi məbləği müəyyənləşdirdiyi kimi “öz qəhrəmanını” da planlayır. Nəticədə, göz önündə canlandırılan mənzərə qənaətbəxş olmur. Real nümunələr kifayət qədərdir. Hətta QHT-lər hesabına indiyə kimi “zəfərnamələr” silsiləsindən neçə-neçə kitab çap olunsa da, 44 günlük Vətən müharibəsini üzdə tutacaq əsl Zəfərnamə hələ yazılmayıb. Deməli, belə layihələrin xeyrindən çox, ziyanını görürük. Elə Azər Turanın da diqqət çəkmək istədiyi məqam budur.

Mənbə: edebiyyatqazeti.az

Müəllif: ƏLİ BƏY AZƏRİ

ƏLİ BƏY AZƏRİNİN YAZILARI

AZƏR TURANIN YAZILARI

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

AYB-də Azər Turanın qurultayqabağı məruzəsi dinlənilib – Sərvaz Hüseynoğlu   

SƏRVAZ HÜSEYNOĞLUNUN YAZILARI

Mayın 18-də AYB-nin Natəvan klubunda ədəbiyyatşünas alim, “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru Azər Turanın publisistika mövzusunda qurultayqabağı məruzəsi dinlənildi.

Tədbiri Yazıçılar Birliyinin katibi, yazıçı-dramaturq Elçin Hüseynbəyli açdı. Bildirdi ki, son yeddi ilin publisitika təsnifatı ilə bağlı məruzə Azərbaycan yazıçılarının növbəti qurultayı qarşısında ayrı-ayrı ədəbi janrlar üzrə edilən məruzələrin onuncusu və sonuncusudur. “Deyim ki, edilən məruzələr ümumilikdə ötən illərin ədəbi-bədii mənzərəsini yetərli şəkildə əhatə edib, faydalı müzakirələrə səbəb olub. Hesab edirəm Azər Turanın publisistika ilə bağlı məruzəsi də maraqla qarşılanacaq, bu janrda yazılmış əsərlərin obyektiv təsnifatı veriləcək”.

Sonra ədəbiyyatşünas alim Azər Turanın əhatəli məruzəsi dinlənildi.

Məruzə ətrafında ilk sözü də Elçin Hüseynbəyli dedi: “Olduqca məntiqli, səriştəli bir məruzədir. Lüzumsuz sadalanmalara yol verilməyib. Publisistika sahəsində diqqət çəkən hər bir əsərə fundamental şəkildə nəzər yetirilib. Azər Turanın bu sahəyə yaxından, peşəkarcaçına bələdliyi məruzənin uğurunu təmin edib. Bu mövzu barədə maraqlı bir söz var ki, publisistika faktlı ədəbiyyat, ədəbiyyat faktsız publisistikadır. Həmin aforizm bu məruzədə də öz təsdiqini tapdı”.

AYB sədrinin müavini, “525-ci qəzet”in baş redaktoru Rəşad Məcid də E.Hüseynbəyli ilə həmrəy olduğunu bildirdi: Məruzəçi haqlı olaraq ədəbi-bədii düşüncəyə və milli məfkurəyə istiqamət verə bilən bədii publisistika nümunələri üzərində dayanıb. Bu, onun əsl sənətə, sözə olan münasibətindən, obyektiv dəyərləndirmə mövqeyindən irəli gəlir… Deyə bilərik ki, unudulan ad ümumiyyətlə olmadı. İradə Tuncay, Niyazi Mehdi, Ramilə Qurbanlı kimi adların da çəkilməsini təqdirəlayiq hesab edirəm. Məruzə ilə bağlı iki iradım var: birincisi, Azər Turanın özünə yer verməməsinin düzgün olduğunu düşünmürəm. Çünki Azər Turan adları çəkilənlərdən heç də geri qalmır və publisistikada gördüyü işlər də hər kəsə məlumdur. Əlbəttə, bu da onun təvazökarlığından irəli gələn bir haldır. İkincisi, fikrimcə, publisistika nümunələri adı altında yazılan bir çox uğursuz yazını tənqid etmək olardı. Hər bir halda çox uğurlu məruzədir, Azər Turana təşəkkür edirəm”. 

Görkəmli yazıçı Xeyrəddin Qoca bildirdi ki, ədəbi həyatımızda yolu gözlənilən, istedadla qələmə alınmış əsərlər az olduğu kimi, Azər Turanın etdiyi məruzə kimi dəyərli araşdırmalara da az halda rast gəlirik: “Namuslu, əsl ədəbiyyatşünas araşdırmasıdır… Çox vaxt deyirlər kitab oxunmur. Deyirəm ki, yaxşı yazın, oxunsun. Bu mənada Azər müəllimin məruzəsi o yaxşıların sırasındadı”.

AYB-nin katibi, yazıçı-publisist İlqar Fəhmi bildirdi ki, məruzəçinin milli düşüncəyə, vətəndaş mövqeyinə stimul verən əsərlər üzərində dayanması daha çox cəlbedicidir: “Bu əhatəli məruzəyə görə mən də Azər Turana təşəkkür edirəm. Məruzədə milli düşüncə, milli təfəkkür aparıcı xətt idi və bu, onu daha çox dəyərli etmiş oldu. İndi istənilən mövzuda yazılmış yazını esse kimi qələmə vermək olar. Amma bu məruzədə toxunulan publisistika nümayəndələrinin və nümunələrin hamısı vahid xətt üzrə qruplaşdırıla bilir. Söhbət milli təfəkkür xəttindən gedi…”

Professor Qəzənfər Paşayev qeyd etdi ki, məruzədə bütün nəsillər təmsil olunub: “Məruzə olduqca məntiqli, bitkin və yanaşma tərzinə görə obyektivdir. AYB rəhbərliyinin publisistikamıza bu yöndən yer verməsi çox əlamətdardır. Deyim ki, publisistika Azər Turanın gündəlik fəaliyyətinin önəmli bir sahəsidir. Bu prosesin içindədir. Məruzəçinin peşəkarlığı diqqətə çatdırdığı bütün arqumentlərdə özünü aydın şəkildə büruzə verir. Publisistika oxucular tərəfindən ən çox sevilən janrdır. Mənəvi məzmunlu gözəl bir məruzə dinlədik. Məruzədə bütün nəsillər təmsil edilib. İlk dəfə görürəm ki, publisistika ilə bağlı məruzədə gənclərə də yer verilir. Bu məruzənin Azər Turana həvalə edilməsi də çox yerində verilmiş qərardır. Çünki o, hər gün bu işlə məşğuldur və işinin peşəkarı olan biridir”.

Tanınmış yazıçı, AYB-nin nəsr sektorunun rəhbəri Səyyad Aran bildirdi ki, adətən mükəmməl, əhəmiyyətli və bitkin iş barəsində yekdil rəy, münasibət olur. “Azər Turanın məruzəsinə də münasibət belədir və bu, haqlı münasibətdir. O, məruzəyə mükəmməl bir girişlə başlayıb və bu mükəmməllik bütün məruzə boyu davam etdirilib. Elmi-intellektual təhlil, real dəyərləndirmələr göz qabağındadır və dərin razılıq doğurur…”

Professor Tofiq Məlikli dedi: “Maraqla dinlədim. Publisistikamızın inkişaf mərhələləri gözlərim önünə gəldi. Belə bir məruzə ilə çıxış etmək sözügedən sahəyə yaxından bələdliyin və ciddi hazırlığın nəticəsidir. Ona görə ki, məruzəçi bütün hallarda faktlara əsaslanıb. Olduqca obyektiv baxışdı…”

Yazıçı-publisist Fazil Güney bildirdi ki, məruzəçi son illər publisistikamızın ümumi mənzərəsini dolğun şəkildə ifadə edə bilib. Ancaq yaxşı olardı ki, bu sahədə diqqətə çarpan, arzuolunmaz məsələlərdən də konkret misallar fonunda bəhs olunaydı.

Ədəbiyyatşünas alim, filologiya elmləri doktoru Elnarə Akimova çıxışında məşhur bir fikri xatırlatdı ki, “doğrudan da üslub insandır”. Azər Turan fəaliyyətində hansı üslubla çıxış edirsə, bu məruzədəki çıxışda da biz onu görürük. Mən düşünürəm ki, məruzə çox yaxşı sistemləşdirilib. Məruzədə son illərin publisistikası dərin notlarla öz əksini tapıb. Azər Turanın məruzəsi onun sənətə baxışını, mövqeyini və özünəməxsus üslubunu bütünlüklə ehtiva edir. Məruzədə zamana tarixi-tipoloji vahid kimi deyil, daha çox milli məzmun ifadə edən düşüncə müstəvisindən nəzər salınıb. Bu da Azər Turanın özünün ədəbiyyatşünas səriştəsindən irəli gəlir. Məruzə yaxşı bir sistemləşdirmə nümunəsidir. Son yeddi ilin publisistik mənzərəsi yığcam şəkildə ümumiləşdirilib”.

Tənqidçi Bəsti Əlibəyli məruzənin əhatəli, konseptual, orijinal cəhətlərini dəyərləndirdi.

Yazıçı-publisist Zemfira Məhərrəmli bildirdi ki, publisistika həmişə inkişafda olub, düşüncə həyatımızın müəyyən sahəsini əhatə edib. A.Turan bu reallıqları yetərincə dəyərləndirib.

İlkin mənbə: edebiyyatqazeti.az

Müəllif:Sərvaz HÜSEYNOĞLU

SƏRVAZ HÜSEYNOĞLUNUN YAZILARI

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

İmamverdi Əbilov – ömrün məna sıxlığı – Azər TURAN

İMAMVERDİ ƏBİLOV

İmamverdi Əbilov – ömrün məna sıxlığı

Bu ev bülbül yuvasıdır – dəyməyin,

Qapısını bəd niyyətlə döyməyin.

İmamverdi – bir təvazö heykəli,

Qabağında özünüzü öyməyin!

Qabil

İmamverdi Əbilov əyalətdə bir ədəbiyyat müəllimi idi ki, akademik Nizami Cəfərovun “Patriarx” məqaləsində dediyi kimi, onun “tarix (və millət) qarşısındakı çoxlu xidmətləri içərisində ikisi, tamamilə doğru olaraq, xüsusi qeyd edilir ki, onlardan birincisi bütün türk dünyasının romantik mütəfəkkiri (və bilavasitə yerlisi) Əli bəy Hüseynzadənin sovet dövründə ideoloji təzyiqlər altında unutdurulmasına qarşı cəsarətlə mübarizə aparması olmuşdu… İkincisi isə o idi ki, müasir Azərbaycan poeziyasının yaradıcılarından Rəsul Rzaya müxtəlif məqsədli (və motivli) hücumların şiddətləndiyi dövrdə İmamverdi Əbilov onun yaradıcılığının araşdırıcısı (və müdafiəçisi) kimi tanınmışdı…”.

Onun ünsiyyət miqyası, təsir dairəsi elə geniş idi ki, evinə Səməd Vurğundan başlayaraq, Azərbaycan ədəbiyyatının bütün işıqlı simaları, Yusif Məmmədəliyevdən başlayaraq, Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin bütün üzvləri hamılıqla gəlib-gedib…

İmamverdi müəllim gənc yaşlarında görkəmli dövlət xadimi, o zaman Neftçala Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifəsində çalışan Kamran Hüseynovun təqdimatı ilə Partiya Komitəsinin ikinci katibi seçilmişdi. Neftçalanın bir rayon mərkəzi kimi qurulması da, rayondakı həlledici vəzifələrdən erməni şovinistlərinin qismən uzaqlaşdırılması da həmin illərə, Neftçalanın “Kamran əsrinə” aiddir. Kamran Hüseynov “Bir ömrün salnaməsi” kitabında yazır: “Çox təvazökar, savadlı, yaşından asılı olmayaraq, geniş dünyagörüşünə malik olanlardan biri İmamverdi Əbilov idi. Belə fikirləşdik ki, müəyyən vaxtda ictimai işdə işləsə, geniş sahələrdə məşğul olsa, onun dünyagörüşü daha da artar. Elə ona görə də o, Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsinə məsləhət görüldü”. O zaman İmamverdi Əbilovun 24 yaşı vardı. Həmin kitabında Kamran Hüseynov ilginc bir məqama toxunur. Mircəfər Bağırovla görüşüb yeni təyinatları müzakirə edirlər və s… Kamran Hüseynov yazır ki, “əfsuslar olsun, bu işlər mən gedəndən sonra çox davam etmədi. İ.Əbilov vəzifəsindən kənarlaşdırıldı. Lakin Əbilov ruhdan düşmədi, mənliyini itirmədi. Hərtərəfli öz üzərində çalışdı… S.Vurğun yaxşı demişdir: “Qızılı udsa da qara torpaqlar, // Yenə qiymətini özündə saxlar”. Kamran Hüseynov fikirlərini belə davam etdirir: “Tarixdə belə hadisələr çox olub. Görkəmli şəxsiyyətlər öz elinin içində işləyə-işləyə çox yüksək dərəcələrə çatıblar. Məsələn, dünya mədəniyyəti tarixində görkəmli yer tutan tarixçi, filosof Plutarx nə qədər dəvət olunub ki, Afinada, Romada işləsin, lakin imtina edib, heç birinə getməyib. Adını da qoyub ki, mən kəndimdən getsəm, kəndim mənəvi cəhətdən yoxsullaşar. İmamverdi Əbilov özünün bütün nailiyyətlərini elə öz yerində, Neftçalada, Muğan elində əldə edib. Hamının da böyük hörmətini qazanıb. Mən inanıram ki, Neftçala, Muğan camaatı da, Azərbaycan xalqı da onun uğurları ilə fəxr edirlər”.

Nizami Cəfərovun yuxarıda xatırlatdığım qeydləri yadıma Söhrab Tahirin “Mən sənə Təbrizdən baxıram” məqaləsindəki bir frazanı saldı: “1971-ci il idi. Salyanda Yazıçılar İttifaqının səyyar plenumu keçirilirdi. Özü də bu, elə-belə plenum deyildi, dövlət işçiləri, ətraf rayonların birinci katibləri də dəvət olunmuşdular. O vaxta qədər və həmin illərdə Əli bəy Hüseynzadə cəmiyyətə bir turançı kimi, Türkiyəyə mühacirət etmiş bir ideoloq kimi tanıtdırılmışdı, tanıtdırılırdı. Akademiyada elmi işçilər vaxtaşırı onun əleyhinə yazırdılar. Lenini tərifləyib Hüseynzadəyə zərbə vurmaq bir vəzifə kimi başa düşülürdü. Plenumda o vaxt nisbətən gənc olan İmamverdi Əbilova söz verildi. İlk cümləsini indiki kimi xatırlayıram: “Mənim əzizlərim, – dedi – siz Əli bəy Hüseynzadənin vətəninə xoş gəlmisiniz”. Onun bu ilk cümləsinə hamı məəttəl qaldı. Mən də heyrətlənmişdim. Düşündüm, əgər Əli bəy Hüseynzadə bu qədər əzizdirsə, bəs onda niyə onu ədəbiyyatda, mətbuatda bu qədər vururlar, yamanlayırlar. Elə bu fikirdəydim, bir də gördüm, hamı altdan-altdan bir-birinə baxır ki, görək kim bu natiqin cavabını verəcək. Salona qəribə bir sükut çökmüşdü və qəfil, elə bil ki, partlayış oldu. Uzun sürən alqış başlandı. Salyanlılar neçə illərdən sonra ilk dəfəydi ki, Əli bəyin adının belə ehtiramla çəkilməsini alqışlayırdılar. Mən həmin gündən İmamverdi müəllimin böyük cəsarətinə, ayıq milli şüuruna hörmət etməyə başladım”.

Elə həmin konfransda iştirak edən yaxın dostu, rəhmətlik akademik Bəkir Nəbiyev 1971-ci ildə onun haqqında “Tənqidçi” adlı məqalə yazıb “Azərbaycan müəllimi” qəzetində dərc etdirmişdi. Bəkir müəllim sonralar “El ağsaqqalı, elm fədaisi İmamverdi Əbilov” adlı bir kitab yazdı və o kitabda bütün bu məsələlərə də toxundu. Mən isə indi bu sitatları gətirdikcə həm də həyəcan keçirirəm. Əli bəy Hüseynzadə və Rəsul Rza onun həyatından yaşıl işıq zolağı kimi keçib. O həm də Rəsul Rza barədə ilk kitabın müəllifi idi və 1960-cı ildə nəşr olunmuş həmin kitabında Rəsul Rzanı Verxarnla, Uitmen, Mayakovski, Araqon, Nazim Hikmətlə müqayisə etməyə cəsarət göstərən 33 yaşlı İmamverdi Əbilovu Rəsul Rza “Azərbaycan ədəbiyyatının yeni yollarını hərarətlə təbliğ edən” alim kimi dəyərləndirir, onu “yeni şeirin qəhməri” adlandırırdı. Neftçala şəhər 1 saylı orta məktəbin ədəbiyyat müəllimi İmamverdi Əbilov, doğrudan da, yeni şeirin qəhməriydi. İncə şeir zövqü vardı… Həm də qəribəydi ki, 1960-cı illərdə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində, “Azərbaycan” jurnalında müasir ədəbiyyat barədə ən çox onun məqalələri dərc olunurdu. Və bu məqalələr, əsasən, o dövrün Əli Kərim, Məmməd Araz, Sabir Əhmədli, Nəriman Həsənzadə kimi gənc müəlliflərinin yaradıcılığını ehtiva edirdi. Təəssüf ki, sonralar ədəbi tənqid tarixinə həsr olunmuş araşdırmalarda yada salınmayan, yaxud nadir hallarda xatırlanan bu yazılar, ümumiyyətlə, həmin müəlliflərin yaradıcılığına həsr olunmuş ilk məqalələr olaraq diqqətdən kənarda qaldı.

İndi heç xatırlayan yoxdur, onun məqalələri bəzən müzakirə təriqi ilə çap olunurdu. Həmin müzakirələrə də Nigar Rəfibəyli, Mehdi Məmmədov, Həsən Seyidbəyli, Bəxtiyar Vahabzadə kimi görkəmli yazıçılar, sənət adamları qatılırdı.

…Onda da elə indiki kimi, kimlərsə “bizdə ədəbi tənqid yoxdur” deyə ədəbi tənqidi qaralamaqla məşğul idi. Və bu qaralama kampaniyasına ilk təpki görkəmli dövlət xadimi və sənətşünas Cəfər Cəfərovdan gəlmişdi. 1965-ci ildə Yazıçıların IV Qurultayında ədəbi tənqidlə bağlı məruzəsində Cəfər Cəfərov: “”Bizdə tənqid yoxdur” deyən səslərə, əlbəttə, haqq qazandırmaq çətindir. Mən inanmıram ki, bu cür düşünənlər M.Arifin, M.C.Cəfərovun, Əziz Şərifin, Əkbər Ağayevin, Kamal Talıbzadənin, H.Orucəlinin, İslam İbrahimovun, Əziz Mirəhmədovun, Yəhya Seyidovun, Məsud Vəliyevin, Pənah Xəlilovun, Gülrux Əlibəyovanın, Qulu Xəlilovun, Yaşar Qarayevin, İmamverdi Əbilovun və başqalarının üzərinə qələm çəkməyi özlərinə rəva bilsinlər” – deyirdi.

Yaxud Azərbaycan tənqidinin patriarxı Kamal Talıbzadə 1967-ci ildə “Tənqidimiz haqqında qeydlər” kitabında yazırdı: “Tənqid sahəsinə istedadlı, nəzəri cəhətdən hazırlıqlı gənclər gəlmişdir ki, onlarsız bugünkü tənqidi təsəvvür etmək çətindir. Yaşar Qarayevin, Gülrux Əlibəyovanın, Şamil Salmanovun, Arif Səfiyevin, İmamverdi Əbilovun son məqalələri bu fikri təsdiq etmək üçün kifayətdir. Ədəbi hadisələri nəzəri məsələlərlə əlaqələndirməyə meyil onların müsbət keyfiyyətlərindəndir”. Bu fikirlər səslənəndə əyalətdə qəsəbə orta məktəbinin 30 yaşlarında bir ədəbiyyat müəllimi olan İmamverdi Əbilov həm də Azərbaycan ədəbi tənqidinin tanınmış, öndə olan nümayəndələrindən biriydi.

Əlbəttə, statusuna görə o, orta məktəbdə ədəbiyyatı tədris edən adi bir müəllim idi, amma həm də hamıdan fərqliydi. Görkəmli pedaqoq alim, professor Rəfiqə Mustafayeva ona ünvanladığı məktubda qeyd edirdi ki, “İmamverdi müəllim, səmimiyyətlə etiraf edirəm ki, pedaqoji yaradıcılığa məni ruhlandıran ən güclü amil Sizin “Orta məktəbdə siyasi lirikanın tədrisi” kitabınız olub. Siz hamımızın müəllimisiniz, hamımız üçün ideal şəxsiyyətsiniz”.

“Hamıdan fərqliydi” yazdım, fikrimi əsaslandırmaq istəyirəm. Tutaq ki, Mirzə İbrahimovun 1971-ci il dekabrın 3-də Akademik Dram Teatrında keçirilən yubiley iclasında Mirzo Tursunzadə, Rəsul Həmzətov, Şöhrət, Məmməd Arif, Mustafa Topçubaşov, Mehdi Mehdizadə, Məmməd Rahim, Süleyman Rüstəm, Əfrasiyab Bədəlbəyli, Tahir Salahov, İsmayıl Şıxlı ilə yanaşı, o da rəyasət heyətində əyləşir və bu mötəbər ədəbiyyat məclisində ona da söz verilir. Hədsiz təvazökar adam idi və mən “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru olandan sonra, yəni hadisələri daha yaxından və daha aydın nəzərlərlə müşahidə etmək imkanı qazanandan sonra bütün bunların necə baş verdiyinin fərqinə varmağa başladım. Ədəbi tənqidlə məşğul olsa da, hər halda, məhdudiyyətlərin bol, sosial şəbəkələrin olmadığı çağlarda, rayonda yaşayan, orta məktəbdə ədəbiyyat müəllimi işləyən birinə yüksək ədəbi elitanın bu həssasiyyətinin kökü nə ilə bağlıydı? Bu necə olurdu? Bilmirəm. Bəlkə heç özü də bu suala cavab tapa bilməzdi. Hətta bir dəfə soruşmuşdum ondan. “Bilmirəm”, demişdi. Rəyasət heyətində oturmalı olduğumu və çıxış edəcəyimi İmran Qasımov dedi, rəsmi tədbirdən sonra “İnturist” mehmanxanasında keçiriləcək ziyafətdə iştirak etməli olduğumu isə Cabir Novruz söylədi. “Hətta ziyafətə də dəvət olunmuşdun?”. “Hə. Məmməd Rahim tamada idi” – demişdi…

Şəxsi kitabxanasında qorunan mindən çoxu avtoqraflı iyirmi minə yaxın kitabın, yüzlərlə məktubun, onlarca səs yazısının, fikir həyatımızın böyük simalarının bu torpaqda çəkilmiş yüzlərlə fotoşəklinin, əlyazmalarının arasında Mirzə İbrahimovun yazdığı məktublar da qorunur və ədəbiyyat tariximizin araşdırılması baxımından maraqlı olan bu məktublar özü ilə bağlı yuxarıdakı sualları cavablandırmağa, ədəbiyyatımızın cavabsız suallarına cavab tapmağa da vəsilə ola bilər. Məsələn, Mirzə İbrahimovun belə bir məktubu: “Əziz qələm yoldaşım və dostum İmamverdi müəllim. Mən diqqətlə Sizin yazılarınızı oxuyuram və onlarda həqiqət üçün, xalqın səadəti və idrakı inkişafı üçün çırpınan əsl vətəndaş ziyalının ürəyinin səsini eşidib sevinirəm… Mən ədəbiyyat və sənətə insanların həyatını, fikrini, əxlaqını yaxşılaşdıran qüdrətli və çox lazımlı, faydalı bir mübarizə silahı kimi baxanlardanam. Bədii sözü əyləncə, oyunbazlıq vasitəsinə çevirən cərəyanları və onların gözqamaşdırıcı “tapıntılarını”, forma oyunlarını, ədəbazlığını daxilən qəbul edə bilmərəm… Bu il “Mayak” romanını oxuculara vermək fikrindəyəm… “Mayak”ı qurtaran kimi “Pərvanə”nin ikinci kitabını yazacağam… Əlinizi sıxıram. Hörmətlə: Mirzə İbrahimov. 20.11.74”.

Yuxarıda “cavabsız suallar” dedim. Mirzə İbrahimovun “Mayak” adlı əsər yazmasından onun tədqiqatçıları da xəbərsiz idi. Mən rəhmətlik professor Teymur Əhmədovla da bu barədə danışmışdım. Tale elə gətirdi ki, əski əlifba ilə yazılmış bu romanı dəyərli alim Kənan Aslan tapdı və əsərdən bir parça ilk dəfə Teymur Əhmədovun təqdimatında və Kənan Aslanın transliterasiyası ilə 2017-ci ilin 30 dekabrında bizim “Ədəbiyyat qəzeti”ndə dərc olundu.

Onun ədəbi tənqidçiliyinin rakursu fərqli olub. Tutaq ki, müasir ədəbi proses, uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı məqalələr qələmə alıb, eyni zamanda cənub ədəbiyyatımızı araşdırıb, Balaş Azəroğlu, Mədinə Gülgün, Hökumə Billuri, Əli Tudə, İsmayıl Cəfərpur, Söhrab Tahir barədə yazıb. Bununla yanaşı, orta məktəblərimizdə Cənub ədəbiyyatının tədrisinin zəruri olduğunu konseptual şəkildə irəli sürən “Ədəbiyyatımızı vəhdətdə öyrənək, öyrədək” məqaləsini də qələmə alıb. Yaşar Qarayev 1983-cü ildə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində dərc olunmuş “Ədəbi tənqidin vəziyyəti və vəzifələri” məqaləsində İmamverdi Əbilovun həmin məqaləsinə istinadən deyirdi: “İndi bizim auditoriyamız yalnız Azərbaycan deyil, həm də bütün yaxın Şərqdir. Bilavasitə Cənubda ədəbi proses də müasir tənqidin diqqətindən kənarda qalmamalıdır. “Ədəbiyyatımızı vəhdətdə öyrənək, öyrədək” – İmamverdi Əbilovun bu məqaləsindəki çağırış vaxtında irəli sürülən və ucadan səslənən bir müraciətdir: Şəhriyar, Səhənd, Sahir, Səməd Behrəngi kimi şairlər, anadilli “Dədə Qorqud”, “Varlıq”, “Koroğlu”, “Çənlibel”, “Araz”, “Azərbaycan”, “Odlar Yurdu”, “Birlik”, “Xalq sözü” kimi qəzet və jurnallar indi tənqidi fikirdən də, tədris və təlim proqramından da hər məktəbliyə məlum olmalıdır”.

Bu sətirləri yazıram, yaddaşımda xatirələr sayrışır. Süleyman Rəhimov, həyat yoldaşı Zərqələm, oğulları Arif və Aqillə bizə gəlib. İndi 1970-ci ilin həmin 17 may gecəsində evimizdə Süleyman Rəhimovun səsi yazılmış lent yazısını dinləmək imkanım var: “İmamverdi müəllim! Mən böyük məmnuniyyət hissilə sizin evdə nəinki bir-iki kəlmə, bir neçə kəlmə danışmaq, demək istərdim. Mən birinci dəfə 1955-ci ilin noyabr ayında sizin evdə olmuşam. Elə o vaxt da, Mirzə Cəlil demiş, bizim uşaqların anası Zərqələm xanım mənimlə idi. Sizin evdə çox böyük hörmət görmüşəm, çox dadlı, təamlı xörəklərdən yemişəm və bu gün də ikinci dəfə böyük bir fasilədən sonra yenə də sizin gözəl evinizdə, ailənizin içindəyəm, yenə də Qələm xanım – Zərqələm xanım mənimlədir, bu da təsadüfi deyildir. Çünki mən bir yana gedəndə Zərqələm xanım, çox çətin ki, mənimlə gedir… İndi axşamdır. Gecəyə işləyir. Sizin evdə qonaq qalmışıq. Yenə də böyük hörmət görürük… Mən sizin məqalələrinizi əksərən oxumuşam, oxuyuram. Gözəl, istedadlı, nəzəriyyəçi bir alim olan sizi – İmamverdi müəllimi həmişə qiymətləndirirəm və nəzəriyyə sahəsində çalışan yüksək dərəcəli alimlərimizdən biri hesab edirəm. Əgər siz bu gün Bakıda deyil, burada, Azərbaycan torpağının bu gözəl, basəfa Neftçala şəhərində yaşayırsınızsa, bu o demək deyil ki, siz mərkəzdən, Bakıdan təcrid olunmusunuz, xeyr. Siz mənən mərkəzdəsiniz, Bakıdasınız, öz qələminizlə siz bizim coşqun və qaynar ədəbi həyatımızda iştirak edirsiniz… Təkrar-təkrar sizə xoşbəxtlik arzu edirəm. Sizə yaxın bir il, ya il yarım içərisində doktorluq dərəcəsini almağı arzu edirəm və qoy bu xəyal uçuşunda olsa da, sizə bizim Elmlər Akademiyasının üzvü olmağı da arzu edim. Sağ olun…”.

1 saylı orta məktəbin ədəbiyyat müəllimi İmamverdi Əbilov fərqli adam idi. Bir də görürdün axşam evimizin qapısını Ali Məhkəmənin sədri Abdulla İbrahimov açdı. Dost idilər. Gecədən keçmişə qədər Abdulla İbrahimovla “Qurani-Kərim”dən, Tolstoydan etdikləri söhbətin şahidiyəm. Yalnız Abdulla İbrahimov gedəndən sonra raykomun birinci katibi xəbər tuturdu ki, gecə Ali Məhkəmənin sədri rayonda – İmamverdi müəllimin qonağı olub… 

Ona çoxlu şeirlər həsr olunmuşdu. Ən çox şeir həsr edən isə Bəxtiyar Vahabzadə idi. Bəxtiyar Vahabzadə ilə dostluğu bir kitablıq mövzudur. Evimizə ən çox gəlib-gedən də Bəxtiyar müəllim olmuşdu. Bakıya yolumuz düşəndə gedəcəyimiz ev Vahabzadənin evi olardı. İndi atamın arxivində Bəxtiyar Vahabzadədən aldığı 135 məktub qorunur. Məktublar da nə məktublar… Bəxtiyar müəllim heç kəslə bölüşmədiklərini onunla bölüşür: “…Çoxdandır görüşmürük. Sənin üçün təşnəyəm. Sənə, yalnız sənə demək üçün ürəyimdə o qədər sözüm var ki… Deyirəm, bəlkə də, dünya sənin kimi yaxşı adamların, duyan və duyğusu öz başına bəla olan adamların üzünə görə bu qədər salamat qalıb. Bu günlər Bakıya gəlməyəcəksən ki? Səni yaman görmək istəyirəm… Hörmətlə, Bəxtiyar. 08 may 1974”.

“”Muğam” poemasının elə yerləri var ki, yazanda sənin doluxsunmuş gözlərin, kövrək ürəyin göz önümə gəlib. Duyanlar olmasaydı, heç kəs öz duyduğunu kağıza köçürməzdi. Beləliklə də, ədəbiyyat yaranmazdı. Bununla da dünya nə qədər vecsiz və boş olardı. Təkcə elmlə dünya necə də yarımçıq olardı… Əziz dost, səninlə söhbət eləməyə, bölüşməyə nə qədər ehtiyacım var. Hörmətlə, Bəxtiyar. 11 fevral 1975″.

Vahabzadə müxtəlif kitablarında çap olunmuş “Əbədi gənclik”, “Göygöl”, “Din” şeirlərini ona həsr etmişdi. Haqqında üç məqalə yazmışdı. Hər şeirin, hər məqalənin öz tarixçəsi vardı. İndi mən o şeirlər, məqalələr barədə yazmayacağam. Amma “Ay Allah” şeirini ona həsr etməsə də, bu yazıda o şeiri mütləq xatırlatmaq istəyirəm. Çünki müstəqillik dövrünün rakursundan baxanda sovet dövrü ədəbiyyatımızın ilk metafizik şeiri kimi “Ay Allah”ın yeri əlahiddədir və müasir tədqiqatların predmetinə çevrilməlidir.

Bəxtiyar Vahabzadənin 1969-cu ilin mart tarixli belə bir məktubu var: “Əzizim İmamverdi! Bu şeiri başladığım gün sən bizə gəldin. Müqəddəs duyğu ilə alışdığım gün, müqəddəs bir insan, pak bir vücud bizə gəldi. Bu da təsadüfi deyildi. Buna görə də həmin şeiri sənə göndərməyi özümə borc bildim”, – deyə hələ mürəkkəbi qurumamış “Ay Allah”ı atama göndərmiş və 28 iyul 1969-cu il tarixli növbəti məktubunda şeirin meydana gəlməsinin səbəblərini bir-bir izah etmişdi… 

İmamverdi müəllimin arxivində həm də Xudu Məmmədovun çoxlu məktubları qorunur. 1964-cü ilin 31 dekabrında yazılmış bu məktubu hansı oğul iftixar hissi ilə oxumaz: “Əziz İmamverdi müəllim! Bilmirəm, Sizə öz minnətdarlığımı hansı sözlərlə yazım. Keçən il Sizə olan səfərimiz mənim xatirimdən heç vaxt silinməyəcəkdir… Bu yay üç min kilometrlik bir səfərə çıxdıq. Mənim üçün böyük mənası olan bir nəticə ilə qayıtdıq: Azərbaycan mənzərələrini mənim qəlbimdən heç bir mənzərə çıxara bilməz! Qafqaz dağı böyükdür, lakin gözəl deyildir. Gözəlliklə böyüklük arasında fərq çox böyükdür. Biz özümüzlə Bəxtiyarın mənə bağışladığınız kitabını aparmışdıq. Elə bil, o bizim üçün yazılmışdı. Lakin rast gəldiyimiz adamlar da onu sevib, bizi çox sevindirdilər. Onun elmi fəaliyyətindəki müvəffəqiyyəti də məni çox şad etdi. Ünvanını bilmədiyim üçün təbrik edə bilmədim. Görəndə deyin ki, oxucular yeni səfərlər üçün yeni kitablar gözləyir. Biz o zaman danışdıq ki, Bakıya gələndə bizim də xəbərimiz olsun… Mehriban ailənizə mənim salamımı deyin! Hörmətlə, dostunuz Xudu”. Buradan belə anlaşılır ki, Bəxtiyarın kitabını Xudu Məmmədova İmamverdi Əbilov bağışlayır. Xudu Məmmədov Bəxtiyarın ünvanını bilmədiyi üçün onu təbrik edə bilmir. Həm də yazır ki, görəndə Bəxtiyara deyin, oxucular yeni səfərlər üçün yeni kitablar gözləyir. Söhbət sonralar dostluqları Azərbaycanın sədaqət və mənəviyyat simvoluna çevrilmiş iki insanın ilk tanışlığından gedir. Xudu Məmmədovun yazdığı məktub da, evimizdə olarkən maqnitofon lentinə dedikləri də bu söhbətin sənədləşmiş təsdiqidir… Həmin səs yazısı 1969-cu ilin 10 sentyabrında evimizdə lentə alınıb. Dost məclisidir. Yola düşməzdən əvvəl atam onların səsini lentə köçürüb. Bir-bir danışırlar:

“Bəxtiyar Vahabzadə: Məsud, Xudu müəllim, İmamverdi bu məclisdə oturmuşuq… Bu qapıya, bu ocağa bizim böyük sənət bahadırlarımız gəlib. Bu qapını Səməd Vurğun açıb, bu qapını Süleyman Rəhimov açıb, bu qapını Rəsul Rza açıb. Bu qapıya gəlməyən bir ədəbiyyatçı, bir şair, bir ədib mən təsəvvür eləmirəm. Hamı bu qapını açıb. İmamverdinin evi ədəbiyyat evidir, ona görə də müqəddəsdir, ona görə də pakdır. Bu evdə gör kimlər var. Bu evdə Füzulidən tutmuş, bugünkü ədiblərimizə qədər… Şekspirdən tutmuş, Sartra qədər, ondan sonra… bütün klassiklər bu evə yığılıb. Bu otaqda musiqi var, burda şeir var. Bəs İmamverdi kimdir? Nə ücün İmamverdinin başına toplaşıb bu gözəl adamlar, bu gözəl şəxsiyyətlər, bu gözəl ruhlar? Ona görə ki, İmamverdinin özü təmizdir, özü müqəddəsdir, özü pakdır. Hər adam bir xüsusiyyəti ilə tanınır… Məndən soruşsalar ki, İmamverdi nəyin simvoludur? – deyərdim ki, İmamverdi təmizliyin simvoludur, paklığın simvoludur.

Məsud Əlioğlu: İcazə versəydiniz, Bəxtiyar müəllim, mən bir əlavə edərdim. Bizim cox gözəl dostlarımız var. Hərəsinin öz ətri var, öz mənası var, öz qəlbi var. Amma İmamverdi bizim elə bir dostumuzdur ki, o, bütün dostlarımızın hamısından cox gözəl bir xüsusiyyəti ilə secilir, fərqlənir. O da budur ki, İmamverdi xiridardır, mənəviyyat xiridarıdır, insanlıq xiridarıdır. Onun insan mənəviyyatına o qədər eşqi, şövqü, bağlılığı var ki, bununla məşğul olaraq az qala özünü unudub.

Xudu Məmmədov: Cox qəribədir ki, Bəxtiyar müəllim, mənim məsələn, sənnən tanış olmağımın, yəni böyük müasirimlə tanış olmağımın iki səbəbkarı, ikisi də buradadır… Biri İmamverdi, biri də Məsud. Mənim ücün bu iki nəfər, və sonradan üçü olan mənim dostlarım müqəddəs günün qardaşları sayılır. Demək, nə isə elə bil ki, ziyarətgahı adam özü yaradır.

Məsud Əlioğlu: Bu ziyarətgahı İmamverdi özü yaradıb. Bu ziyarətgah olmaya da bilərdi. İnsan ziyarətgah yaradan olsa, Salyanda da yaradar, Qarabağda da yaradar…

Bəxtiyar Vahabzadə: İnsan özü insan olsa…

Xudu Məmmədov: Məsələn, İmamverdidən qabaq da burda ziyarətgah yaradan olardı. Amma öz aləmində İmamverdi bu evi ziyarətgah yaradıb. Bunların hamısının bir mahiyyəti var. Ziyarətgah yaratmaq arzusunu Allah bizi yox eləməmək məqsədi ilə qoyub bizim qəlbimizə ki, onu da ayrı-ayrı adamlar saxlayır. Başa da düşə bilmirik, bu nə sirdir belə? Nə təhər ola bilər ki, adam şeirnən də yaşaya bilər, onun evini şeir dövlətləndirə bilər? …Odur ki, mən hər ikinizə, indi Bəxtiyar müəllimə görə hər üçünüzə ziyarətgahınıza görə çox minnətdaram…

Məsud Əlioğlu: Mən istəyirəm bu ziyarətgahın ən böyük şəxsiyyəti Əli bəy Hüseynzadənin şeirinən ayrılaq burdan. Bəxtiyarın ürəyindən olar”.

Məsud Əlioğlu “Ucundadır dilimin həqiqətin böyüyü” misrasıyla başlayan “Hali-Vətən” şeirini söyləyir… 1969-cu ildir. Əli bəy Hüseynzadənin adı yasaqdır. Mənim isə 6 yaşım var. Qapının arxasında dayanıb bu qəribə şeiri dinləyirəm. Yəqin ki, Əli bəy Hüseynzadənin adı şüuruma ilk dəfə onda daxil olur…

Xalq yazıçısı Elçinin təbirincə “Azərbaycan maarifçiliyi, ziyalılığı ənənələrini davam etdirən, ədəbi (və əxlaqi!) estafeti o rəhmətliklərdən qəbul edib, həmin ənənələri qoruyaraq XXI əsrə gətirən görkəmli ədəbiyyatşünas” İmamverdi Əbilovun səksən illik yubileyində Prezident ona fərdi təqaüd verilməsi ilə bağlı Sərəncam imzaladı. Yubileyində iştirak etmək üçün 180 kilometrlik Bakı-Neftçala yolunu qət edib, bir deyil, bir neçə akademik, bir neçə millət vəkili, bir neçə nazir, bir neçə universitet rektoru, bir neçə səfir gəldi. Bütün Xalq şairləri, əksər Xalq yazıçıları gəldi. Təkcə Bakıdan deyil, Türkiyə, Yaponiya, Almaniyadan qonaqlar gəldi. İctimai Televiziya bu yubiley mərasimini iki saatdan artıq yayınladı. İndi bu sətirləri yazdıqca həmin verilişin videosuna baxıram. Vaqif Səmədoğlu danışır: “…İlk dəfə mən İmamverdi müəllimi görmüşəm 12-13 yaşım olanda – Neftçalada. Əllinci illərin əvvəli idi. İmamverdi müəllimlə Səməd Vurğunun qucaqlaşıb öpüşmələrinin, indi öpüşməsinlər, o gün şahidi oldum… Səməd Vurğun dünyasını dəyişəndən sonra mən növbəti dəfə İmamverdi müəllimin evində olanda onun evinin divarında bir şəkil gördüm: İmamverdi müəllim – gənc İmamverdi Əbilov çıxış edir və Səməd Vurğun rəyasət heyətində oturub. Hələ bir dəfə də olmayıbdır ki, mən bu mahala gəlim, maşını Neftçalaya sürdürməyim. İmamverdi müəllimin evində çörək yeməyim, yatmayım. Dəfələrlə İmamverdi müəllimin evində olmuşam, onun kitabxanasını paxıllıqla və dərin hörmətlə seyr eləmişəm. Özünün müdrik, son dərəcədə ağsaqqal söhbətlərinə qulaq asmışam və doğrudan da, heyran qalmışam”. O tədbirdə Xalq yazıçısı Anar da iştirak edirdi və ilk çıxışı da o etdi. Amma buna qədər Anar müəllim “Ədəbiyyat qəzeti”nin həmin günkü sayında İmamverdi müəllimə açıq məktub yazmış, ürək sözlərini bölüşmüşdü. Anar müəllimin ona həssasiyyətinin ən ilginc dəlili isə yazıçının “Xalqıma vəsiyyətim” adlandırdığı çox-çox dəyərli əsərinin – “Yaşamaq haqqı”nın ilk səhifəsinin İmamverdi müəllimlə başlaması idi: “Bakıdan çox da uzaq olmayan Neftçala şəhərində dəyərli alim-ədəbiyyatşünas, əsl ziyalı İmamverdi Əbilov yaşayır. İmamverdi müəllimin evi – bu balaca əyalət şəhərində işıq saçan bir ocaqdır. Bu evi bir çox müəlliflərin avtoqraflı kitabları ilə zəngin nadir kitabxana adlandırmaq olar. Muzey də demək olar – ev yiyəsinin ömrü boyu topladığı “eksponatlarla”- əlyazmalar, fotoşəkillər, məktublarla zəngin muzey. Ünlü şəxsiyyətlərin – yazıçı, alim, dövlət xadimlərinin imzaladığı, Bakıdan, Azərbaycanın başqa yerlərindən, Türkiyədən, İrandan, Rusiyadan gələn yüzlərlə, bəlkə, minlərlə məktub. İmamverdi müəllim valideynlərimlə mehriban dost münasibətlərində olub və onun arxivində Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli ilə məktublaşmaları da özəl yer tutur. Filologiya elmləri doktoru İmamverdi Əbilovun namizədlik dissertasiyası Rəsul Rzanın yaradıcılığına həsr edilmişdi. Mən də İmamverdi müəllimlə məktublaşıram, dəfələrlə evində olmuşam”.

Anar müəllimin xatırlatdığı eksponatların arasında elə əlyazmalar var ki, onların nəinki oxşarı, bənzəri, heç surətləri də başqa heç yerdə yoxdur. Vaqif Səmədoğlunun əlyazısı ilə “Məzarıma nə başdaşı qoyun, nə heykəl”, Məmməd Arazın “Qaraçı çal”, Xəlil Rzanın “Bir gün vətən desə vüsal günüdür”, Söhrab Tahirin “Anam Nəsibə, qızım Nəsibə”, Rüfət Zəbioğlunun “Habil”, Cabir Novruzun “Həyat, sən nə qəribəsən?”, Rəfiq Zəkanın “Ötən günlərimi qaytaraydılar” şeirləri və s… Müxtəlif şairlərin onlarca şeiri… Hətta Bəxtiyar Vahabzadənin indiyə qədər heç yerdə çap olunmamış “Qan udub dövran əlindən” şeirinin əlyazma nüsxəsi… Və bu şeirlərin bir çoxu ya İmamverdi müəllimin evində yazılıb, ya da ilk dəfə burada yazıya köçürülüb. Başqa əlyazmalar da var. Məsələn, çoxları bilmir ki, Şəhriyarın “Heydərbabaya salam” poemasının Bakıda ilk redaktəsini Məsud Əlioğlu edib və həmin redaktə olunmuş yeganə nüsxəni Məsud Əlioğlu İmamverdi müəllimə bağışlayıb. Yaxud əlyazmalar içərisində biri və ən vacibi Rəsul Rzanın anası Məryəm xanımın şeirləridir və bizim evdə qorunanlar da o şeirlərin yeganə nüsxəsidir. Atamın yas çadırında Anar müəllimə bunu xatırladanda “Məryəm xanım şeirlərini əzbər söyləyərmiş, onları kağıza köçürən babam İbrahim olub” – dedi. Deməli, Rəsul Rzanın anasının şeirləri Rəsul Rzanın atası İbrahimin əl yazısı ilə bizim evdədir…

Anar müəllimin dediyi eksponatlar, əslində, ata ocağımızın relikviyasıdır. Hz. Əlinin rəngli şəkli 1959-cu ildən evimizin divarındadır. Onu Rəsul Rza İraq səfərindən gətirib atama bağışlayıb.

Yaxud qara rəngli “Belarus” pianosu… Səksəninci illərin əvvəlində Emin Sabitoğlu bizə qonaq gəlmişdi. Atamın qəribə şakəri vardı. Evimizə qonaq gələndə “Vodka”nı büllur kuzələrə doldurub qoyardı süfrəyə. Üstünə də nar suyu sıxardı… Yeyib-içdilər. Sonra Emin Sabitoğlu Nazim Hikmətin “Gəlsənə dedi bana” şeirini türkcə və öz gözəl xətti ilə atamın ağ üzlü xatirə dəftərinə yazdı… Pəncərə açıq idi. Sabitoğlu pəncərəni bağlamağımızı istədi. Bağladıq. Pianonun arxasına keçdi və ilk dəfə eşitdiyimiz bir musiqini ifa etdi. Son akkordları vuranda isə “Azərbaycan Cümhuriyyətinin himnidir”, – dedi. Bu hesabla, himnimiz Muğan torpağında ilk dəfə 1980-ci illərin əvvəllərində İmamverdi Əbilovun evində səsləndi…

Yuxarıda qeyd etdim ki, İmamverdi müəllimin ünsiyyət miqyası, təsir dairəsi çox geniş idi. Özbəkistanın Xalq şairi Zülfiyyə yeni çıxan kitablarını, qazax alimi Marat Xamrayev türkoloji tədqiqlərini ona göndərir, fikir mübadiləsi edir, məktublaşırdılar. Gürcü yazıçısı Dumbadze atasının Azərbaycan Sənaye İnstitutunda Beriya ilə bir yerdə təhsil aldığını, sonra Beriyanın zavalına gəldiyini, adının türkcə Nadir adından götürüldüyünü və b. xatirələrini onunla bölüşmüşdü. Müəlliflər yeni əsərləri barədə fikrini öyrənmək üçün kitablarını ona göndərirdilər. Məsələn, belə: “Kitabı göndərirəm. Şeirlər xoşuna getsə bir şey yazarsan. Çap etdirməyə bir yer tapılar. Hörmətlə, məhəbbətlə Süleyman Rüstəm. 18 sentyabr 1972-ci il”. SSRİ himninin müəllifi Qarold Reqistan, rus şairi və alimi, yeseninşünas Sergey Koşeçkin Moskvadan Bakıya – Süleyman Rüstəmə qonaq gələndə şair öz dostları ilə birgə Neftçalaya – İmamverdi müəllimə də baş çəkərdi.

Hətta SSRİ rəhbərlərindən Andrey Qromıko ilə səmimi münasibətləri vardı…

Sovet dövründə dünyada kifayət qədər nüfuzlu Krupskaya mükafatı ilə təltif olunmuşdu… Din duyğusu da fərqliydi. Sovet illərində bölgədə qatı dindar kimi tanınan Məşədi Əlabbas Qazinski də, keşiş Zaxar da onu tez-tez ziyarət edərdilər. Belədə evimiz işıqla dolardı… Həmin illərdə evində mövludlar təşkil edərdi. Bakıdan Lənkəranacan qonaqlar dəvət edərdi. Onun bu tərəfini yaxın dostu, professor İmamverdi Həmidov indi hamıdan yaxşı bilir. Yenə də sovet dövründə 1975-ci ildə Pirətəvan ziyarətgahının dövlət tərəfindən qorunmasına çağırış etmiş və “Kommunist” qəzetində “Daş şahidin ehtiyacı” adlı məqalə yazmışdı. Doğulduğu kənddəki məscidin tikilməsi də onun adıyla bağlıdır və s…

Haqqında çəkilmiş televiziya filmlərinin birində, “Mən nə iş görmüşəm ki… Ev tikməmişəm, yol çəkməmişəm”, – söyləyir. Amma bu torpaqda, Xalq şairi Qabilin məşhur dördlüyündə yazdığı kimi, “bülbül yuvasında təvazö heykəli” kimi var oldu. Yurdu Vətən qıldı. Doğulduğu torpaqdan ayrılmadı. Xalq şairi Nəriman Həsənzadə demişkən, biz dedik, İmamverdi əməl etdi.

İmamverdi Əbilovun sağlığında nəşr olunan sonuncu kitabına – “Ömrün və elmin romantikası”na yazdığı ön sözdə filologiya elmləri doktoru Elnarə Akimova onu Azərbaycan ədəbiyyatının Ay düşən yeri adlandırır. “Ay qədər təmiz, işıqlı və uzaq… Bu uzaqlıq onun görünməyən tərəflərinin həmişə pünhan qalmasına imkan verib, bir az əlçatmaz, bir az da arzulanan edib. Mühit içrə bulaşmayıb, sadəliyinə, təmizliyinə xələl gəlməsinə izn verməyib, mənəvi dəyərlərin fövqündə (keşiyində!) dayanmaqla ədəbiyyatın fəza elementinə çevrilib”.

2016-cı ilin 9 aprelində dünyasını dəyişdi. Hüznlü xəbər bütün sevənlərini sarsıtdı və təbii ki, həmin gün telefonuma çoxlu zənglər oldu. İlk zəng isə yaxın dostu, professor Qəzənfər Paşayevdən gəldi. Nə vaxt dəfn olunacağını soruşurdu. “İki saatdan sonra” dedim. Və Qəzənfər Paşayevlə Şirindil Alışanlı İmamverdi müəllimlə vidaşlamağa hamıdan əvvəl gəldilər. Elə sonuncu dəfə də gəlib rəhmətliyə baş çəkən onlar olmuşdu. Sonra Azərbaycan ədəbi cameəsi hamılıqla onun yas mərasimində iştirak etmək üçün Neftçalaya gəldi. Yasın sonuncu – yeddinci günü isə təkcə mənim deyil, İmamverdi müəllimin yurddaşlarının yaddaşında əbədi həkk olundu. Məclisin sonuncu günü akademik Vasim Məmmədəliyev Quran tapşırdı. Akademikin Quran və irfan işıqlarıyla süslənmiş söhbəti bitəndən sonra İmamverdi müəllimin yerlilərinin istəyinə görə Ramiz Rövşən “Sevgi məktubu” şeirini oxudu. “Haçan aşar bu sümükdən, // ətdən olan hasarı?! // Ruhum uçar göyə sarı, // sevgi məktubu kimi…”.

Bir də Musa Yaqub… Adamların arasında məni səslədi. “Bayaqdan düşünürəm ki, bu itkinin əvəzini nəylə qaytarmaq olar? Bu hüzr yerində mən bu itkinin təsəllisini tapdım; əsl səmimiyyət, mənəvi bağlılıq, qədirbilənlik mənasında. Sevinirəm, sən də sevin ki, o duyğular ölməyib, öləziməyib, bizi sabaha aparır… Sapsağlam, dipdiridir”.

87 illik ömrün dünyayla irtibatı belə sona çatdı.

…2006-cı ilin 9 dekabrında Xalq şairi Zəlimxan Yaqubla Salyana, Aşıq Pənahın yubileyinə getmişdik. Tədbirdən sonra Zəlimxan: “Gedib İmamverdi müəllimə baş çəkək, Bakıya sonra qayıdarıq”, – dedi. Gecədən keçmiş Salyan-Neftçala yolunda Zəlimxan Yaqub hər zaman dediyi sözləri bir daha təkrar etdi: “Bu düzəngahın sonunda İmamverdi müəllim olmasa, bizi bu yerlərə hansı duyğu çəkib apara bilər”.

İndi nə gedib ziyarət edəcəyim adam var, nə də sən varsan, Zəlimxan. İmamverdi müəllimdən sonra o yerlərin cazibəsi çox azaldı…

Bu yazını Şəhriyarın sözləri ilə bitirmək istəyirəm: “Mənim atam, süfrəli bir kişiydi… El əlindən tutmaq onun işiydi. Gözəllərin axıra qalmışıydı. Ondan sonra donərgələr döndülər. Məhəbbətin çıraqları söndülər…”.

7 aprel 2022

İlkin mənbə: edebiyyatqazeti.az

Müəllif: Azər TURAN

AZƏR TURANIN YAZILARI

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>>ZAUR USTAC – “BB” HEKAYƏLƏR

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev – 150

“Tərəfsiz ədəbiyyat tarixdir” layihəsi

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<<<< WWW.YAZARLAR.AZ  və  WWW.USTAC.AZ >>>>>>

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru