Etiket arxivi: AZƏRBAYCAN YAZARLARI

NAİBƏ YUSİF. MƏKTUB

>>>>Bayraq hekayələr toplusu

NAİBƏ YUSİF

Naibə Həsənağa qızı Yusubova 03 dekabr 1958-ci ildə Səlyan rayonu, Qaraçala qəsəbəsində anadan olub. Hazırda Şirvan şəhərində yaşayır.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

MƏKTUB

Başını aşağı salmışdı. Qulaqlarındakı uğultudan danışanın nə dediyini anlamırdı. Gözlərinin qarşısında köpüklənən ağız, hədəqədən çıxmış göyümtül gözlər, ölçüsüz-biçimsiz əl-qol hərəkətləri canlanırdı. Nə olduğunu anlamağa çalışsa da, heç nəyi yadına sala bilmirdi. “Bu kişi kimdir? Nə üçün qəzəblidir? Nə üçün onun qarşısında günahkar kimi başımı aşağı salmışam? Axı günahım nədir? Niyə içəri girən kimi mənim adımı çəkdi? Nə sinifdəki müəllimə, nə də tələbələrə etina etmədi? Niyə heç nə xatırlamıram?” Niyələr çox yordu Talehi. “Allahım, kömək ol!” – deyərək imdad istədi.

Nə qədər vaxt keçdiyindən xəbəri olmadı. Amma getdikcə özündə bir yüngüllük duydu. Hafizəsi aydınlaşmağa başladı. İcazə almadan təkəbbürlə içəri girən bu şəxsin özünü təqdim etmədən:

-Taleh Qədirov kimdir? – sualına maraq dolu baxışlar altında ayağa durduğunu da xatırladı. Boz kostyumlu ucaboy kişinin baxışlarından sıxıldı. Bu baxışlardan gizlənməyə çalışdı. Amma birdən özündə cəsarət duydu, adamın gözlərinin içinə baxdı. Bu gözlər kimi xatırladırdı? Nə üçün bu qədər tanış idi? Ayırd etməyə vaxtı olmadı.

-Demək, Taleh sənsən, – kişi rişxənd dolu baxışlarını Talehin nimdaş üst-başından çəkib düz gözlərinin içinə zillədi. – Demək, mənim qızıma məktub yazan da sənsən.

Taleh bir anlıq nə edəcəyini bilmədi. Özünə bəraət qazandırmaq ağlından belə keçmədi.

-Üst-başına bax, sonra mənim qızıma məktub yazmaq fikrinə düş! – sözləri qulaqlarında şillə kimi partladı. Başı hərləndi, gözləri qaraldı. Müvazinətini itirməmək üçün stoldan yapışdı. Anasını itirdiyi günü xatırladı. Dərindən köks ötürdü…

Bir ildən sonra evlərinə təşrif buyuran ögey anaya da isinişə bilmədi Taleh. Elə həmin gündən evdən soyudu. Dərs oxumaq bəhanəsilə süfrəyə hamıdan gec gəldi, yeməyini tək yedi. Bu, atasının da diqqətini cəlb etdi, amma ona heç nə deyə bilmədi.

Darıxanda anasının yanına qaçdı, heç kimə deyə bilmədiklərini onun soyuq məzarı ilə bölüşdü… 

Ali məktəbə daxil olanda başqa uşaqlar kimi anası boynunu qucaqlamadı. Əlini kürəyinə vuran atasının:

-Afərin oğluma! – sevincinə də susmaqla qarşılıq verdi.

Universitetə gəldiyi ilk gün onunla yanaşı oturan Faziləni görəndə özünü itirdi, dili topuq vurdu. Fazilə ala gözlərini onun üzünə dikəndə diksindi də. İlahi, bu gözlər necə də anasının gözlərinə bənzəyirdi. Gülərkən batan yanaqları, girdə sifəti, sarışın siması, qızılı saçları ona nə qədər doğma idi. Bəzən özündən asılı olmadan gözlərini bu tanış simadan çəkmədi. Fazilə bir gün dərsdə olmayanda özünə yer tapmadı, ondan xəbər tutmağa çalışdı…

-Axı nə pis iş tutmuşam ki? – sualına cavab axtardı, tapmadı. – Sadəcə, darıxdığımı yazmışam. Axı mən onu görəndə anamı xatırlayıram. Ananı xatırlamaq qəbahətmi? Bunu Fazilə də yaxşı bilir.

Taleh bütün cəsarətini topladı, dillənmək istədi, lakin qulağına dəyən həlim səsdən diksindi:

-Xahiş edirəm, bir qədər nəzakətlə danışın. Unutmayın ki, onlar gəncdirlər.

Taleh müəlliminin nə üçün dilləndiyini anlamağa macal tapmadı. Fazilənin atası əlini cibinə saldı. Dörd qatlanmış bir vərəqi Talehə uzatdı:

-Mənim də sənin anana məktubum var. Apar ver, oxusun.

Otağa dərin bir sükut çökdü. Heç kim eşitdiyinə inanmaq istəmədi. Talehin qırğı baxışları boz kostyumlu kişinin ağaran dişlərinə sataşanda qeyri-ixtiyari gözündə iki damla yaş parladı, dəli bir hayqırtı pəncərələri titrətdi. Boz kostyumlu kişi bu səsdən diksindi. Bir addım geri çəkildi. Elə zənn etdi ki, Taleh üzərinə şığıyacaq, qəzəbdən düyünlənən yumruğunu onun başına endirəcək. Amma gördüyü mənzərə hamı kimi onu da səksəndirdi. Taleh kökündən kəsilmiş ağac kimi yerə sərildi. Səs-küy bir-birinə qarışdı. “Təcili yardım” gələnə qədər Taleh ayılmadı. Həkimlərin ilk yardımı da bir nəticə vermədi. Hərtərəfli müayinə üçün onu xəstəxanaya apardılar. Hamı sarsılmışdı. Boz kostyumlu kişi də susdu. O, tələbələrin qınaq dolu baxışları altında əzildi. Müəllimin üzündəki donuq ifadə sıxılan qəlbini daha da göynətdi.

-Məni bağışlayın! – deyib ağır addımlarla qapıya tərəf yönəldi.

Yol boyu gəncin siması gözlərinin qarşısında canlandı. Öz-özünə pıçıldadı:

-Bu da sənin yeni əsərin, Qürbət!

Pıçıltı qulaqlarında əks-səda verdi. Səsi özünə də yad gəldi. Hara getdiyini bilməyən adamlar kimi yol boyu ayaqlarını sürüdü. Xəstəxananın həyətinə nə zaman çatdığından xəbəri olmadı.

***

Talehi ikiadamlıq palataya yerləşdirmişdilər. Otaqda ondan başqa kimsə yox idi. Bənizi ağarmış gəncin alnında narın tər damcıları vardı. Adyaldan çöldə qalan qoluna sistem qoşulmuşdu. Xəstə qımıldanmırdı. Aramla damcılayan dərman olmasaydı, Talehin yaşamasına inanmaq çətin idi…

Şüşənin içindəki maye qurtarınca tibb bacısı özünü yetirdi, iynəni xəstənin damarından çıxardı. Üzünü ayaq üstündə gözləyən boz kostyumlu kişiyə tutub soruşdu:

-Sizin oğlunuzdur?

Çətinliklə də olsa dilindən qıfıl götürüldü:

-Xeyr.

Sözünün ardını gətirə bilmədi. Növbəti sualı eşitməmək üçün otaqdan çıxdı. Özünü danlaya-danlaya dənizkənarı bulvara tərəf yol aldı. Yeri boş idi. Yaxınlıqda da kimsə görünmürdü.

Hava sakit olsa da, narın-narın əsən mart küləyi həmişəyaşıl ağaclara sığal çəkirdi. Mavi dəniz asta-asta ləpələnir, ağ köpüklü dalğalar sahil qumlarını yalayırdı. Bu guşə Qürbətin sıxıntılı günlərinin həmdəmi idi. Çətinə düşəndə, dərdini dağıtmağa çalışanda həmişə buraya gələr, düşüncələri ilə baş-başa qalar, çözüm axtarardı. Bəzən saatlarla yerindən tərpənməz, gəlib-gedənlərə əhəmiyyət verməzdi…

Qürbət ata-anasını çox erkən itirmişdi. Atasını heç xatırlamırdı. Anasının solğun siması isə birdəfəlik yaddaşına hopdu. Özündən üç yaş kiçik bacısı ilə yetim qalanda onlara həyan olacaq bir qohum-qardaş da tapılmadı. Qonşular yas mərasimini birtəhər yola verdikdən sonra uşaqları yetimxanaya aparmağı son mənəvi borc bildilər. Onda Qürbətin dörd yaşı vardı. Bacısından elə o vaxtdan ayrı düşdü. Qonşuluqda yaşayan Məsmə arvad arabir ona baş çəksə də, sonralar ondan da bir xəbər çıxmadı. Nə qədər qayğı göstərilsə də, ana nəvazişini, ata sığalını heç nə əvəz etmədi Qürbət üçün. Arabir bacısını yadına salmağa çalışsa da, yanağındakı xaldan başqa heç nəyi xatırlaya bilmədi. Bu xalı xatırlamasının səbəbi də vardı. Onu yatırtmağa çalışan anasının yanağındakı xal ən sevimli əyləncəsi idi. Balaca barmaqları ilə xaldan tutar, qoparmağa çalışardı. Anası dünyasını dəyişəndə bu əyləncədən də məhrum oldu. Amma qonşuların söhbətindən yadında qaldı ki, bacısı anasına çox oxşayır.

***

Həyat Qürbəti çox sıxdı. İstədiyinə heç vaxt asanlıqla nail ola bilmədi. Bəzən təhqir olundu, alçaldıldı. İmkanlı ailələrin uşaqlarına həsədlə baxdı. Yelkənsiz qayıq kimi həyatın amansız dalğalarında üzməyi bacarmadı Qürbət. Yolu həbsxanalardan da keçdi. Müxtəlif adamlarla oturub-durdu. Bir şey anladı: yaşamaq üçün heç kimə heç nədə güzəşt etməyəcəksən. Səni əziblərsə, sən də əzəcəksən…

Qürbət şərlənib həbsxanaya düşdükdən sonra bu qənaətə gəldi. Müttəhimlər kürsüsündə əyləşdiyi günü heç unuda bilmədi. Düzdür, o vaxta qədər çox sınmışdı, amma heç kimin qarşısında əyilməmişdi. Həmin gün isə sındırmaqla kifayətlənmədilər, həm də əydilər Qürbəti. Adicə bir yükdaşıyanı topdansatış dükanını talamaqda günahlandırdılar. Yoxlama zamanı üzə çıxan bütün yeyintilər ayağına yazıldı. Özü kimi yükdaşıyanları üzünə durğuzanda qəh-qəhə ilə güldü Qürbət. Son sözü bu oldu:

-Görəsən, mənim arxamca həbsxana küncünə sizin hansınız göndəriləcək?

Qürbətə beş il cəhənnəm əzabı yaşatdılar. Ən çirkli işlərdə çalışdırdılar. Bəzən gecəni sübhə qədər ayaq üstə qalmaq da qismətinə düşdü…

Dustaqxanadan çıxdığı gün nə edəcəyini bilmədi. Gedəcək bir evi, döyəcək bir qapısı yox idi. Köhnə paltarlarla dolu çamadan əlində küçələri veyl-veyl dolaşarkən gözünə sataşan elan ona yeni həyatın başlanğıcı kimi göründü. Elanı bir də oxudu, ürəkləndi.

Emalatxananın müdiri onun üst-başına baxdı, sınayıcı nəzərlərlə soruşdu:

-Taxta-tuxta işindən başın çıxır?

-Hə. Peşə məktəbində öyrənmişəm.

İllər yazıqlaşdırmışdı Qürbəti. Onun yazıq görkəmi ustanın gözündən yayınmadı. Artıq heç nə soruşmadı. Həmin gündən emalatxana onun yalnız iş yeri yox, həm də evi oldu. Bütün günü işlədi. İş saatı bitəndən sonra da mişar, çəkic əlindən düşmədi. Bir amalı vardı: özünə gün ağlamaq. Hamı kimi o da uduş lotereyası aldı. Bəxti gətirdi. Elə həmin gün emalatxanadan ayrıldı. Üst-başını təzələdi. Ölkədəki ab-hava da karına gəldi. Xırda alverdən böyük biznesə doğru irəlilədi. Qabağına qaçanların, yol verənlərin sayı çoxaldı. Bəzən verilən salamları “eşit”mədi. Biznesi böyüdükcə özü də “böyüdü”. Onu kürəkəni kimi görmək istəyənlərin sayı artdıqca Qürbətin təkəbbürü yerə-göyə sığmadı.. İlk məhəbbətinin “hədiyyəsi” beşillik cəza olmuşdu. Axı acından ölən birisinə hansı imkanlı qız verərdi ki? Keçmiş taleyi ilə barışmayan Qürbət arabir geriyə rişxəndlə baxmağı da unutmadı. Ağrılı günlərin qisasını alırmış kimi çox qəlblər qırdı. Rişxəndinin qarşısında göz yaşı axıdanlara istehzası lap dözülməz oldu…

Qürbət ailə qurdu. Doğulan ilk körpəsinə bacısının – Fazilənin adını verdi. Böyüdükcə daha çox anasına bənzəyən Fazilədən təkcə anasının yox, itkin düşən bir yaşlı bacısının da ətrini aldı. Yalnız o ətri duyanda Qürbət tamamilə dəyişdi. Həlimləşdi, təkəbbüründən əsər qalmadı və həmin anda həmsöhbəti onu yenidən kəşf etdi…

Qürbət bacısını çox axtardı, amma tapa bilmədi. Hansı uşaq evinə getdisə, Fazilə adlı qızın həmin ildə qeydə alınmadığını söylədilər. Bacısını tapmadığı üçün özünü günahkar saydı Qürbət. Yeganə təsəllisi qızı Fazilə oldu. Ona yalnız ata deyil, bir həyan, dost, qardaş sandı özünü. Bacısı kimi qızı Faziləni də itirəcəyindən ehtiyat etdi. Ona dikilən hər gözdə saxtakarlıq axtardı, açılan hər ürəkdə varına, dövlətinə hərislik gördü. Çoxlarını incitdi, hətta arxa qapıdan içəri ötürtdükləri də oldu. Hər qələbəsini təntənə ilə qeyd etdi Qürbət. İncitdiyi adamların heç birinə, azacıq da olsa, mərhəmət duymadı. Çox zaman qarşısındakının mütiliyi onu hövsələdən çıxardı. İyrəndi belə adamlardan: “Əzilmək üçün doğulub belələri”, dedi.

Talehin məktubunu da qutudan özü götürdü. Qızına məktub yazmağa cəsarət edən gəncin “dərsini vermək” fikri yuxusuna haram qatdı. Lakin ilk görüşdəcə “qələbə”yə bu qədər yaxınkən özünü məğlub sandı Qürbət. Həyatında ilk dəfə etdiyi hərəkətin ağrısını yaşadı, “niyə?” sualına cavab verməkdə çətinlik çəkdi. O, rastlaşdığı adamları bir-bir xəyal süzgəcindən keçirtdi. Ən güclü rəqiblərini yolunun üstündən asanlıqla götürdüyü günləri xatırladı. “Sənin də havanı çalan tapılar, Qürbət!”- deyən Hafizi yadına saldı. Onda bu sözlərə qəh-qəhə ilə gülmüş: “Artıq sən görən Qürbət çoxdan ölüb, yoxdur”, – demişdi. Qürrələnib sinəsinə döymüşdü və onu məhbəs küncündə yatırdan müdirindən ilk intiqamını belə almışdı.

Ancaq Qürbət üçün bu da kifayət etmədi. Zəminə kabinetinə gəldiyi gün özünü göyün yeddinci qatında zənn etdi. İntiqam hissi gözlərini elə örtdü ki… Ad-sanını yetim yükdaşıyandan “qoruyan” keçmiş müdirin xahiş üçün qızını şirkət sahibi Qürbətin yanına göndərməsi qələbənin ən yüksək nöqtəsi idi…         

Zəminə müflisləşən ərinin günah sahibi olmadığını söyləyəndə məhkəmə zalı Qürbətin gözlərinin qarşısında canlandı. “Mənim də heç bir günahım yox idi”, – deyib bağırmaq istədi, lakin  Zəminənin gözlərindəki ifadə onu danışmağa qoymadı.    

“Yalvarıram, Hafizlə işin olmasın, o, pis adam deyil”, – deyərək hıçqıran Zəminəyə çox yazığı gəldi. “Axı səni niyə göndəriblər?”- deyə bağırdı. Səsindən diksinən qadına: “Get!”- əmrini necə verdiyindən də xəbəri olmadı. Zəminə ağır-ağır qapıya tərəf yönələndə: “Arxayın ol!” – kəlməsini dilinə gətirə bilmədi.

Zəminə getdi. Qürbət nə qədər sıxıntılı olsa da, yarımçıq qalan işlərini sahmana salmaq istədi, amma bacarmadı. Beş illik məhrumiyyətləri, acıları, təhqirləri sanki yenidən yaşadı. Kini bir az da artdı. Amma növbəti zərbəni vurmağa imkanı olmadı. Arvadının minnətə getdiyini öyrənən Hafiz bağ evində özünü asmışdı.

Bu xəbərdən daxili sarsıntı keçirsə də, heç nə olmamış kimi davrandı Qürbət. Hətta dəfnə də getdi. Cılızlaşan keçmiş müdirinə uzaqdan qalib kimi baxdı. Dəfndən qayıdanda isə əda ilə: “Allah səbir versin”, – dedi. Dişi bağırsağını kəsən müdir heç nə deyə bilmədi, bu təsəllidən bir az da balacalaşdı. Onun büzüşməyi Qürbətin nəzərindən qaçmadı. “Bu dünyanın işlərini bilmək olmur, Səttar dayı” – sözləri ilə ötən günləri müdirinin yadına salmağı da unutmadı.

Səttar dodaqaltı nə isə mızıldandı (Əslində onun nə deyəcəyinin Qürbət üçün heç bir əhəmiyyəti yox idi), sonra başını qaldırıb Qürbətin üzünə baxdı. Bu göyümtül gözlərdəki istehzanı ilk dəfə məhkəmə zalında gördüyünü xatırladı…

Qürbətin qızına vurulduğunu eşidəndə tamam hövsələdən çıxmış: “Bir “dərənin iti”nin mənim süfrəmin başında nə işi var? Onu elə gedər-gəlməzə göndərəcəyəm ki, qızımın adını tutmağına peşman olacaq”, – deyə and içmişdi. “İtirdiyi açar” Qürbətin cibindən çıxanda ucaboylu gəncin balacalaşmasını ləzzətlə seyr etmiş, istehza ilə: “Nə qədər mal çırpışdırmısan?”- soruşmuşdu. Gəncin and-aman etməsinə əhəmiyyət verməmiş, anbarda yoxlama başlatmışdı. Bir gecənin içində yoxa çıxan malların hesabını ondan istəmişdilər. Səttar arxasız bir gənc üzərində qələbəni belə qazanmışdı. Lakin Qürbətin məhkəmə zalındakı qəh-qəhəsi uzun zaman qulaqlarında cingildəmiş, bəzən onu yuxudan oyatmışdı. Oyanan zaman gördüyünün yuxu olduğuna çox sevinmişdi. Qürbət cəza evindən gələnə qədər qızını gəlin köçürmüş, tanınmış bir ailə ilə qohumluğun binasını qoymuşdu. Kürəkəni Hafizlə çox yerdə qürur duymuşdu. Yeni tikdirdiyi evə qapı-pəncərə sifarişi verəndə Qürbətin işlədiyi emalatxanaya gəlmiş, onun nimdaş geyiminə, fağır görkəminə rişxənd edərək: “Ay müdir, bir abırlı adam tapa bilmirdinmi ki, yoldan ötəni işə götürmüsən? Bunun gördüyü iş nə olacaq?” – söyləmişdi. Müdir onun dediklərinə əhəmiyyət vermədən: “Əlləri qızıldır. Əgər bəyənməsən, başqa emalatxanaya gedərsən”, – cavabını vermişdi. Sifarişini alanda isə heyrətini gizlədə bilməmişdi Səttar. O zaman bugünkü Qürbətlə rastlaşacağını ağlına belə gətirməmişdi.

Qürbət yas yerindən ayrılanda kürəyinə zillənən bir cüt göz maşına minənə qədər onu təqib etdi. Adi vaxtlarda arxasınca dikilən baxışlara qətiyyən əhəmiyyət verməyən Qürbət bu gün daxili bir narahatlıq keçirdi. Üsyankar gəncin qəzəbli baxışları, hayqırtısı ruhuna elə hakim kəsildi ki, kim olduğunu belə unutdu. Asta-asta yerindən qalxdı. Ətrafda gəzənləri görmürmüş kimi yoluna davam etdi. Amma hansısa bir hiss onu xəstəxanaya tərəf çəkdi. İndiyə qədər etdiklərindən ötrü heç kimə hesabat verməyən Qürbət vicdan məhkəməsi ilə üz-üzə qalmışdı. O, ağır addımlarla pilləkənləri qalxdı. Artıq onun üçün xəstəxanada kiminlə qarşılaşacağının əhəmiyyəti yox idi. Təki gənc oğlan ayılsın. 

***

Cingiltili gülüş səsi qulaqlarında əks-səda verəndə Qürbət duruxdu. Bu, kimin gülüşü idi? Nə üçün ona bu qədər doğma, məhrəm gəldi? Addımlarını yavaşıtdı. Palataya yaxınlaşanda gülüş yenidən təkrar olundu. Qürbətin heç nəyə şübhəsi qalmadı. O, bu gülüşü yüz gülüşün içindən ayırd edə bilərdi. Qızının ondan icazəsiz xəstəxanaya gələcəyini ağlına gətirmək istəmədi. Ağırlaşan ayaqlarına ağrı çökdü, addım atmağa taqəti qalmadı. İçəridə isə gülüş səsləri bir-birinə qarışmışdı.

-Qızım, Fazilə, Allah səni həmişə güldürsün. Çoxdan belə ürəkdən gülməmişdim, – deyən səsi eşitdikdə heç nəyə şübhəsi qalmadı. Bəli, bu onun hamıdan qoruduğu, əsən küləyə, doğan Aya, parlayan ulduza belə qısqandığı qızı Fazilə idi.

Qürbət bir anlıq nə edəcəyini bilmədi. Dəlicəsinə bağırmaq, içəri cummaq istəsə də, bacarmadı. Ciyərparasına qıymadı. Divara söykənib dərindən nəfəs aldı, irəliyə gedən yolların üzünə qapandığını zənn etdi. Geri döndü. Pillələri sanki sürünə-sürünə endi. Sərin axşam küləyi üzünə dəyəndə bütün əzalarından üşütmə keçdi. Bir azdan üşütmə sızıltıya çevrildi. Hiss etdi ki, yeriyə bilmir. Vücudunu saran ağrılar ixtiyarını əlindən alır.

Yaxınlıqdan keçən bir taksiyə əl elədi. Evləri ilə xəstəxananın arası xeyli vardı. Yol boyu bir-birini əvəz edən mahnılarda o, keşməkeşli bir ömrün cizgilərini hiss etdi. Qürbət yolun bitməsini arzulamadı. Mahnı qanadlarında mürgüləmək, bu gün törətdiyi hadisəni unutmaq istədi, bacarmadı. Taksi evlərinin qarşısında dayananda zorla maşından düşdü. Evin qapısını da özü açdı. Şıltaqlıqla boynuna sarılan qızını gözləmək fikri indi ondan tamam uzaq idi. Ona elə gəldi ki, ev də əvvəlki hərarətini itirib. Diqqətlə üzünə baxan qadınına, qolları havadan asılan qızına baxmadan yataq otağına keçmək istədi.

-Ata! – sədası yaddaşını silkələdi. Qızını yalnız indi gördü. Dili topuq vurdu:

-Səən nə vaxt gəldin?

-Sənə nə olub, ata? – deyib köksünə sığınan qızının saçlarını tumarladı. Hələ də hərarəti enmədiyi üçün istidən pörtən yanaqlarına, parıltı əvəzinə yaşla dolan ala gözlərinə baxıb alnından öpdü, yavaş-yavaş eyni açıldı.

-Heç, bir az fikirli idim, – dedi.

-Özünü çox yorursan, bir az istirahət elə, – deyən qadınının sözlərini də eşitmədi. Daxili bir narahatlıq bütün gecəni Qürbəti üzdü. Xəstəxanada eşitdiyi səslər, gülüşlər bir tilsim kimi onu özünə çəkdi. Səbirsizliklə səhərin açılmasını gözlədi. Günəşin ilkin şüaları dənizdən boylananda göz qapaqları ağır-ağır endi.

                                           ***

Qürbət oyananda günortaya az qalırdı. Cəld yerindən qalxdı. Vanna otağına getmək istəyəndə qızı yenə də uşaq şıltaqlığı ilə boynuna sarıldı. Qürbət bir anlıq hər şeyi unutdu. Hərarəti enməsə də, qızının şən əhvali-ruhiyyəsi ona da sirayət etdi. Süfrə başına keçdi. İştaha ilə yeməyini yedi. Evdən çıxanda dünənki halından əsər yox idi. Sürücü həyətdə onu gözləyirdi. Maşına əyləşən kimi:

-Sür, – dedi.

İncitdiyi gəncin ailəsi ilə tanış olmaq, üzr istəmək, qızını xatırladan gülüş sahibini – Faziləni görmək marağı onu xəstəxanaya çəkdi. İndi ona qarşı tərəfin necə münasibət bəsləyəcəyinin heç bir əhəmiyyəti yox idi. Xəstəxanaya çatanda:

-Məni gözləmə, – deyib sürücünü yola saldı.

Pillələri yüngül addımlarla qalxıb koridora daxil oldu. Koridorun geniş foyesində tibb bacısından nə isə soruşan uca boylu bir kişi diqqətini cəlb tdi. Gözlərinə inanmadı. Bu, Qədir idi. Dustaqxanada tanış olub dostlaşdığı Qədir. Özündən ixtiyarsız qollarını açaraq ona tərəf addımladı:

-Qədir! – deyib səsləndi.

Qədir də iyirmi ildən bəri görmədiyi Qürbəti görəndə gözlərinə inanmadı, amma bu, yuxu deyildi. Qarşısındakı dost yolunda canından keçməyi bacaran Qürbət idi. Bir-birini qucaqlamadılar. Qucaqlaşan əllər və çiyinlər oldu.

-Səni buralara hansı ruzgar atıb, ay Qədir? – deyərək maraq dolu göyümtül gözlərini dostunun üzünə dikdi.

-Oğlum burada yatır. Ona dəyməyə gəlmişəm.

-Xəstəliyi nədir?

-Eh, elə bir xəstəliyi yoxdur. Əsəbi gərginlikdən huşunu itirib. Ayılmağı uzun çəkir.

-Nə vaxtdan xəstəxanada yatır?

-Dünəndən. İlk dəfə anasını itirəndə bu vəziyyətə düşdü. Uzun sürən müalicədən sonra güclə özünə gəldi. Amma indi nə olduğunu bilmirəm. Özü də heç nə demir. Anasının itkisi ilə heç barışmaq istəmir. Nə qədər könlünü açmaq istəsək də, bir kəlmə dinib-danışmır.

Qədir doluxsundu. Gözündəki yaşı dostunun görməməsi üçün üzünü kənara çevirdi.

-Ata, Taleh səni çağırır, – deyən qızın səsi axşamkı gülüşü Qürbətin yadına saldı.

-Gəldim, qızım!

Qədir ağır bədəninə uyuşmayan bir cəldliklə ayağa qalxdı, palataya tərəf yönəldi, işarə ilə Qürbəti də içəri çağırdı. Səsin sehrindən çıxmayan Qürbət özündən asılı olmadan onun arxasınca düşdü. Bir neçə addımlıq məsafə sanki qurtarmaq bilmədi. Qapıda Fazilə ilə qarşılaşanda duruxdu. Özünü ayrı bir dünyada zənn etdi. Anasının çöhrəsi gözünün qarşısında canlandı. Bu, həmin ala gözlər idi. Sol yanağındakı qəhvəyi xal da yerində idi.

Qürbətin dili tutuldu, bir kabus qovurmuş kimi əllərini tərpətdi. Yıxılmamaq üçün divara söykəndi. Fikrini aydınlaşdırmağa çalışdı: Bu nə idi: yuxumu, təsadüfmü, ya illərdən bəri axtardıqlarına qovuşmaq üçün etdiklərinin əvəzində Allahın cəza kimi göndərdiyi hədiyyəmi idi?

Qürbət ayılanda özünü yataqda gördü. Qədir başının üstünü kəsdirmişdi. Taleh çarpayının ayaq tərəfində dayanmışdı. Qürbət hönkürdü. Onun hönkürtüsündəki acı fəryada dözə bilməyən Fazilə də ağladı. Ürəyi boşalana kimi ağladı Qürbət. Heç kim onu sakitləşdirməyə cəhd eləmədi. Sakitləşəndə də heç nə soruşmadılar. Qürbət qırıq-qırıq cümlələrlə özü danışdı hər şeyi. Fazilə adı ilə tanıdığı bacısı Nazilənin şəklini istədi. Qədir həmişə cibində gəzdirdiyi şəkli göstərəndə Qürbət yenidən hönkürdü. Şəkildən boylanan solğun çöhrəli qadın anasının eyni idi…

Müəllif: Naibə YUSİF

YNAİBƏ YUSİFİN YAZILARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF


YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Yazıçı Əli bəy Azəri ilə görüş keçirilib

ƏLİ BƏY AZƏRiİNİN YAZILARI

Yazıçı Əli bəy Azəri ilə görüş keçirilib

Sumqayıt Regional İdarəsinə tabeli Abşeron Rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin 5 saylı Mehdiabad Kitabxana Filialında Azərbaycan Milli Ordusunun ehtiyyatda olan mayoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Əli Bəy Azəri ilə oxucuların görüşü olub. Görüşdə Mehdiabad qəsəbə 4 saylı tam orta məktəbin IX-X sinif şagirdləri və ədəbiyyat müəllimi Səbinə Süleymanova iştirak ediblər. Filialın müdiri Aytən Təhmasib yazıçının Birinci Qarabağ müharibəsindən bəhs edən “Qəmlibel müsibəti”, “Hərbi Zəngilan”, “ArazGERSdən keçən köç” və digər bədii və publisistik kitablarından bəhs etmiş, orda toplanmış bədii və publisistik yazılarının içərisində yetkin oxucuların sevə-sevə oxuyacağı əsərlərlə yanaşı, yeniyetmələrin, gənclərin də həm şəxsiyyət, həm də vətənini, xalqını sevən dəyərli vətəndaş kimi yetişməsinə xidmət edən çox sayda nümunələr olduğunu bildirdikdən sonra sözü Əli bəy Azəriyə verib. Xarkov Ali Hərbi Tank Komandirliyi məktəbini bitirmiş, Türkiyədə zabit təkmilləşdirmə kursu keçmiş, birinci Qarabağ müharibəsi zamanı doyüşlərdə iştirak etmiş, mayor hərbi rütbəsində ehtiyata buraxılmış Əli bəy Azəri (Əli Rzaquliyev) yaradıcılığında hərb mövzusunun üstünlük təşkil etdiyini, Birinci Qarabağ müharibəsində baş verənlərin, canlı şahidi olduğu hadisələrin “Hərbi Zəngilan” romanı, “Arazgersdən keçən köç” və “Qəmlibel müsibəti” povestlərində öz əksini dolğun şəkildə tapması haqda məktəblilərə məlumat verib. İkinci Qarabağ döyüşlərində qazandıgımız qələbə sevincini bölüşüb, həm hərbiçi, həm də yazıçı mövqeyindən çıxış edərək qəhrəman xalqımızın yaxın və uzaq tarixi keçmişi haqda tarixi qaynaqlara istinad edərək dəyərli bilgilərlə oxucuları məlumatlandırıb. Dövrün müasir ədəbi mənzərəsini əks etdirən, paytaxtda yazıb-yaradan yazıçı və şairlərlə yanaşı, bölgələrdəki ədəbiyyat adamlarının da geniş yer verildiyi “Xəzan” jurnalında gördüyü işlərdən, redaktorluq fəaliyyətindən, bu sahədə yaşanan çətinliklər, boşluqlarla yanaşı, xeyli ürəkaçan məqamların da olması barədə danışıb. Tədbir boyunca yazıçı, oxucuların internet Resurslarından əldə etdikləri və kitablarından oxuduqları hekayə, povest və romanları, yaradıcılığı və həyatıyla bağlı onları maraqlandıran çoxsaylı sualları cavablandırıb, dünyagörüşlü, mənəviyyatlı şəxs kimi formalaşıb, yetişməsində kitabın, ədəbiyyatın əvəzsiz təsirini vurğulayıb. Həmçinin məktəbin Azərbaycan dili – ədəbiyyat müəllimi Səbinə Süleymanova da çıxışı zamanı bədii ədəbiyyat oxuyan şagirdlərin davranışlarının, həyata baxışlarının digərlərindən fərqləndiyini, şagirdlərin yazıçılarla olan görüşlərə böyük maraq göstərdiklərini deyib. Görüşdə Əli bəy Azərinin təşəbbüsü ilə yenicə işıq üzü görmüş 22 yazıçının hekayələrinin yer aldığı “Bayraq Hekayələr Toplusu” oxuculara təqdim olunub. Maraqlı ədəbi müzakirələr və söhbətlərlə keçən tədbiri Yazıçı hər kəsin ayaq üstə dayanaraq dinləməsini xahiş edərək, Məmməd Arazın “Azərbaycan-yurdum mənim” adlı şeirinin: Azərbaycan mayası nur, qayəsi nur ki… Hər daşından alov dilli ox ola bilər. “Azərbaycan!” deyiləndə ayağa dur ki, Ana yurdun ürəyinə toxuna bilər. – bəndiylə bitirib. Tədbirdən sonra aktiv iştirak edən bir neçə oxucuya yazıçı tərəfindən imzalanmış kitablar hədiyyə olunub, “Xəzan” jurnalının müxtəlif saylarının toplandıği sərgi nümayiş etdirilib.

Təqdim etdi: Leyli NOVRUZOVA


LEYLİ NOVRUZOVANIN YAZILARI

ƏLİ BƏY AZƏRiİNİN YAZILARI


“SÖZÜN AĞ RƏNGİ” LAYİHƏSİ

ŞAHMAR ƏKBƏRZADƏNİN YAZILARI

Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

BİR QRUP YAZAR TƏLTİF OLUNUB

MUSTAFA MÜSEYİBOĞLU DİPLOMU

MİNGƏÇEVİRLİ YAZARLAR TƏLTİF OLUNDU

“Yazarlar” jurnalı və “Ustac.az” saytı tərəfindən həyata keçirilən “Mustafa Müseyiboğlu – 70” layihəsi çərçivəsində Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Mingəçevir bölməsinin tərtib etdiyi “Ömrümüzün yaz havası” toplusunda yer almış bir qurup yazar “Mustafa Müseyiboğlu” diplomu ilə təltif olunmuşdur. Diplomlar sabah yəni, 20 noyabr 2022-ci il tarixində saat 14:00 -da AYB-nin “Natəvan” zalında təqdimat mərasimində təqdim olunacaq. Bütün laureatları təbrik edir, gələcək yaradıcılq fəaliyyətlərində uğurlar arzulayırıq. Uğurlarınız bol olsun!

TƏLTİF OLUNANLARIN SİYAHISI:

Ağabala Salahlı     N 002 – 20.11.2022 – Bakı.

Araz Süleymanov  N 003 – 20.11.2022 – Bakı.

Ayşən Rəhim         N 004 – 20.11.2022 – Bakı.   

Bəhman Gülövşəli N 005 – 20.11.2022 – Bakı.

Eyyub Rəşidov      N 006 – 20.11.2022 – Bakı.

Əhməd Süleymanov N 007 – 20.11.2022 – Bakı.

Gülnarə Acalova    N 008 – 20.11.2022 – Bakı.

İsmayıl Yusifli       N 009 – 20.11.2022 – Bakı.

Kəmalə Əyyubqızı N 010 – 20.11.2022 – Bakı.

Qüdrət Məmmədov N 011 – 20.11.2022 – Bakı.

Laçın Eyvazov        N 012 – 20.11.2022 – Bakı.

Mahir Musa            N 013 – 20.11.2022 – Bakı.

Məhyəddin Məhərrəmoğlu  N 014 – 20.11.2022 – Bakı.

Məmməd Mərzili    N 015 – 20.11.2022 – Bakı.

Namiq Zaman         N 016 – 20.11.2022 – Bakı.

Rafiq Ələkbər         N 017 – 20.11.2022 – Bakı.

Rəşid Rəsulov        N 018 – 20.11.2022 – Bakı.

Seymur Sönməz     N 019 – 20.11.2022 – Bakı.

Şahin Adıgözəlov  N 020 – 20.11.2022 – Bakı.

Ülviyyə Məmmədli N 021 – 20.11.2022 – Bakı.

Valeh Heydər        N 022 – 20.11.2022 – Bakı.

Vahid Xəyali         N 0 23– 20.11.2022 – Bakı.


MÜSABİQƏ ELAN OLUNDU 

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF


YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Faciəvi tarixi olan “Mən ki gözəl deyildim” filmi

BAYRAM BAYRAMOV

 

Faciəvi tarixi olan “Mən ki gözəl deyildim” filmi

“Mən ki gözəl deyildim” bədii filmi 1968-ci ildə yazıçı Bayram Bayramovun eyniadlı povesti əsasında çəkilib. Ekran əsərinin quruluşçu rejissorları Tofiq Tağızadə, Ağarza Quliyev, Ramiz Əsgərov, bəstəkarı Fikrət Əmirov, operatoru Aleksey Polkanov, rəssamı Kamil Nəcəfzadədir. Bir çox çəkilişlər Daşkəsən rayonunun Bayan kəndində, həmçinin Gəncədə, Lənkəranda aparılıb.

Filmdə hadisələr İkinci Dünya müharibəsi illərini (1939-1945) əhatə edir. Baş qəhrəman dağ kəndlərindən birində yaşayan 15 yaşlı Səidədir. O, anasını itirib, müharibə başlayanda isə atasını cəbhəyə yola salır. Ekran əsərində, həmçinin arxa cəbhədəki insanların məişəti və dövrün mühiti göstərilir.

Əmisi Qurbanın himayəsində yaşayan Səidəyə hər kəs uşaq kimi yanaşır. Əhvalatın əvvəlində poçtalyon Şərif sərt gerçəyə hazır olmayan Səidəyə atasının ölüm xəbərini demir. Səidə poçtalyon işləyəndə böyüyür və güclənir. Onun bu xəbərə hazır olduğunu görən Şərif həqiqəti deyir.

Səidənin atasının ölüm xəbərini aldığı səhnə alınmırdı. Buna görə rejissor aktrisaya bacarıqsız olduğunu, Səidənin taleyini yaşaya bilmədiyini deməklə onu ağladır və beləliklə, səhnə alınır.

Çəkilişin 13-cü günü, Dneprin alınması səhnəsi Lənkəranda lentə alınırdı. Həmin vaxt çaya iki qayıq buraxıldı. Birində aktyorlar, digərində çəkilişin texniki heyəti idi. Partlayış səhnəsində pirotexnik ehtiyatsızlığından həqiqi partlayış baş verir. Nəticədə rejissor Ramiz Əsgərov, operator və iki kino işçisi həlak olur. Yaradıcı heyətin bir qismi ekran əsərindən imtina edir. Sonradan filmə başqa heyət cəlb olunur.

Filmə Xuraman Qasımova (Səidə), İsmayıl Osmanlı (Şərif), Sadıq Hüseynov (Qurban) gəncəli aktyorlar Şahmar Ələkbərov (Məzahir), Ələddin Abbasov (İmran) və digərləri çəkiliblər.

Xuraman Qasımovanın ekran əsərinə çəkilən zaman 16 yaşı var idi. O, Gəncəyə çəkilişə anası ilə gəlmişdi və 3-4 ay burada qalası olmuşdu. Anası aktrisanın dərslərdən geri qalmaması üçün onu Gəncədə məktəbə yazdırmışdı.

Film müharibə mövzusunda çəkilən ən yaxşı ekran əsərləri sırasına daxil edilib. 1969-cu ildə Kiyevdə kinofestivalda Xuraman Qasımova “Qadın rolunun ən yaxşı ifası”na görə birinci yerə layiq görülüb.

Mənbə: Сабина Расим


MÜSABİQƏ ELAN OLUNDU 

“SÖZÜN AĞ RƏNGİ” LAYİHƏSİ

ŞAHMAR ƏKBƏRZADƏNİN YAZILARI

Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

RAMİZ İSMAYIL. VİCDAN SANCISI.

RAMİZ İSMAYLIN YAZILARI

RAMİZ İSMAYIL
Ramiz Məmməd oğlu İsmayılov 1 fevral 1948-ci ildə Gədəbəy rayonu, Kiçik Qaramurad kəndində anadan olub. Hazırda Xırdalan şəhərində yaşayır.

VİCDAN SANCISI

Ön hissəsi vitrin şüşələrindən yığılmış üç mərtəbəli binanın qabağında maşını saxlatdırıb şüşəsinə qara plyonka çəkilmiş qapını açıb yerə düşdü. Maraqla bu yaraşıqlı binaya baxıb heyrətini gizlədə bilmədi. “Əclaf düz deyirmiş, çox gözəl binadır. Proyektini kim veribsə fantaziyası çox güclüdür. Yaxşı da maya qoymuş olar”.
Eynəyini çıxardıb yavaş addımlarla binaya tərəf gəldi. İri hərflərlə “V. İ. M Medikal Senter” yazılmış lövhəyə baxdı. Lövhə “qacan hərflərlə” işıqlandırılmışdı. Qapıya yaxınlaşanda qapı özü açıldı. İçəri girməmiş sürücüyə işarə elədi: yəni maşını bir sakit yerdə saxla, axtardığımız yer buradır.
Foyedə adam çox idi, növbəyə yazılırdılar. Maskasını taxıb şüşəli arakəsmə arxasında oturmuş cavan qızlardan birinin pəncərəsinə yaxınlaşdı:
-Xanım, dünəndən “onlayn” vasitəsilə növbə tutmuşam. Həm də məni Loğman Təbib göndərib.
Qız Loğman Təbibin adını eşidən kimi ayağa qalxdı:
-Xoş gəlmisiniz. Nə qulluğunuz?
-Saat 11 tamamda həkimin qəbulunda olmalıyam. Əlavə nəsə bit şey lazım olacaq, yoxsa… gedim doxdurun yanına.
-Siz düz saat 11 tamamda həkimin otağında olacaqsınız. Bir dəqiqə o yan-bu yan ola bilməz. Xatırladıram ki, hər pasiyent üçün səkkiz dəqiqə vaxt ayrılıb. Düz vaxtında otağa daxil olun.
-Çox sağ olun, xanım.
-Siz sağ olun.
Onun qəbula düşməyinə düz on iki dəqiqə qalırdı. Maşına qayıtmağa ehtiyac yox idi. İkinci mərtəbəyə qalxıb onu qəbul edəcək həkimin qapısına yaxınlaşdı. Səliqəli hərflərlə yazılmışdı: uzman doktor, vicdanoloq İnsaf Mürvətli. Qəbul saatları: 9:00-dan 18:00-a qədər. İstirahət günləri və fasilə barədə məlumat yox idi. Dəhlizə göz gəzdirdi. Hər oturacaqdan sonrakına “oturmaq olmaz” yazılmışdı. Bu xəbərdarlığa baxmayaraq oturanlar var idi. Divarda iri hərflərlə “məsafə saxla” yazılmış və pandemini əks etdirən plakatlar asılmışdı.
O, əlində növbəni bildirən qəbzə baxaraq “on beşinci kimdir” deyə soruşdu.
-Mənəm, – həkimin qapısının lap yanında oturmuş bir nəfər orta yaşlı, başı dazlaşmış, şişman bir kişi dilləndi. – Siz yəqin məndən sonrasınız. – Ayağa qalxıb yerini ona göstərdi. – Buyurun, əyləşin. Tələsirsinizsə, növbəmizi dəyişə bilərik. Səhv etmirəmsə…
O, yer göstərən adama təşəkkür edib sözünü tamamlamağa qoymadı. Guya təvazökarlıq edirdi. “Oturmaq olmaz” yazılan stolda oturub qarşısındakı şişmana diqqətlə baxdı. Sakit səslə soruşdu:
-Ağlın nə kəsir bu doxdurdan? Məni bura bir mötəbər adam göndərib. Deyir bura analoqu olmayan tibb mərkəzidir.
Şişman adam sanki söhbət üçün darıxırmış, maskasını çənəsinə salıb azacıq ona tərəf əyildi.
-Mən sizi tanıyıram, – deyib yaltaqcasına gülümsədi. – ona görə də açıq deyirəm, tam əminliklə həkimə inana bilərsiniz.
Şişman yenə nəsə demək istəyirdi. Bu vaxt həkimin otağının qapısı açıldı. Eynəyi başının ortasında, sinəsi yarıya qədər açıq, boğazında qəribə “tatu” olan, şalvarının dizləri bir neçə yerdən it parçalamış kimi cırıq görünən cavan qız nəzakətlə:
-On beşinci buyursun! – dedi.
Şişman tez ikiqat əyilərək: – müəllim, buyurun, keçin, – dedi.
***
…Həkimin yaxşıdan-yaxşı “abstanovkası” olan otağına göz gəzdirdi. Onun əvvəlki xəstəyə nisbətən özünü lovğa və təkəbbürlü aparması həkimin nəzərindən yayınmadı. “Xəstə” dilucu özünü təqdim etdi: mən Vəkil Daimiyəm. Həmkarım Loğman Təbibin tövsiyyəsi ilə gəlmişəm.
-Xoş gəlmisiniz. – Həkim təkəbbürün mənasını anladı. – Loğman bəy bir nəfəri göndərəcəyini demişdi. Adınız nəsə məni çaşdırdı. Bu, sizin əsl ad-familiyanızdır, yoxsa …
-Xeyir, bu mənim təxəllüsümdür.
-Siz şairsiniz?
-Həm də şairəm, nasirəm, dramaturqam. Loğmanla danışmışıq, sizinlə bərabər qəbulda iştirak edib bu xeyirxah işinizdən material toplayıb geniş məqalə yazacağam.
-Həm də…
-Bəli, həm də otuz ildi millət vəkiliyəm. Ona görə də deputat dostlarım hörmət əlaməti olaraq “Vəkil Daimi” təxəllüsü veriblər. Şairliyim yerində. Lazım gəlsə, kosmik tədqiqatlardan danışa bilərəm. Lazım gəlsə, atom nəzəriyyəsindən mühazirə oxuyaram, ailə-məişət məsələlərindən samballı mülahizələrimlə hamını mat qoyaram, sonsuzluqla mübarizə yollarını dünyanın ən məşhur ginekoloqlarına izah edə bilərəm. Pandemiya ilə əlaqədar Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına tövsiyyələr verərəm. Tak şto, doxdur, mən otuz ildə elə-belə, qara qaşıma, gözümə görə millət vəkili olmamışam. Boş yerə mənə “Vəkil Daimi” demirlər. Televiziya kanallarında gündə ən azı eyni vaxtda dörd-beş verilişdə məni göstərirlər. Özü də canlı, həm də müxtəlif mövzularda.
-Yəni millət qarşısında xidmətləriniz böyükdür.
-Böyükdür yox, lap çox böyükdür! Sayım?
-Zəhmət olmasa…
-Bakının dörd ən yaxşı yerində səkkiz dənə iki mərtəbəli şadlıq sarayı tikdirmişəm. Hər nəvəmin adına birini. Üç rayona avtobus marşrutu açmışam. Böyük bir taksi şirkətim var. Bunların hamısı xalqın xidmətindədir.
-Bütün bu xidmətlər yəqin ödənişsizdir.
Vəkil Daimi əlini-əlinə vurub şaqqanaq çəkdi:
-Kefin olsun, ay həkim! A kişi indiki zəmanədə adamın halal arvadı ərinə pulsuz… – Vəkil Daimi kənardan ona diqqətlə qulaq asan gənc xanıma görə deyəcəyi sözü dəyişdi. – xidmət eləmir. Elə sizin xidmət. Bütün özəl klinikalarda olmuşam. Sizdəki xidmət haqqı heç yerdə yoxdur. Sizdə qəbul, ödəniş iki üç-qat yüksəkdir. Səbəb nədir?
-Səbəb odur ki, bizdə xidmət superdi. Maşın parklama, yumşaq stullar, ayaqyolu, koridorda nəfəs almaq, hamısı xidmət haqqına daxildir. Yaxşı, heç demirsiniz sizin şikayətiniz nədəndir.
-Mənim vicdanım ağrıyır.
-Bu məlumdur, ayrı xəstəliyiniz olsa başqa yerə gedərdiniz. Vicdanınızı ağrıdan nədir?
-Qısa deyəcəm. Otuz ildə nəvələrimin hamısının nəvəsinə də gün-güzəran üçün şərait yaratmışam. Xeyli fasilədən sonra Avstraliyada yaşıyan qızımın nəvəsi dünyaya gəlib. İndi mənim vicdanım qəbul eləməz ki, məndən ona bir miras qalmasın. Çox fikirləşdim, axırda belə qərara gəldim ki, ona heç olmasa on-on beş hektar torpaq sahəsi alım. İçində bir arxitekturalı məscid tikdirim. Sonra fikirləşdim: baş molla başı buna imkan verməz. Yəni, ona bata bilmərəm. Belə qərara gəldim ki, torpaq alım, içində mürdəşirxana tikdirim, qəbir daşları üçün sex açım. Özün bilirsən də qəbir daşları get-gedə bahalanır. Bütün bunları təzə nəvəmin adına sənədləşdirim. Həm xalqa xidmət olar, həm də dolanışıq.
-Bütün bunların vicdana nə dəxli var?
-Ay doxdur, bunları eləməsəm, mənim vicdanım sakit ola bilərmi? Gəlişimin də səbəbi odur ki, vicdanım sakitləşdirmək üçün mənə dərman yazasınız, yerin deşiyindən də olsa taparam.
-Yerin deşiyi lazım deyıl. Düşün birinci mərtəbəyə, bizim aptekdə “Vicdanavin” adlı dərman var. Öz istehsalımızdır. Cəmisi iki yüz manatdır. Bir ay hər gün qəbul edin. Sonra yenə gələrsiniz.
-Nə bahadı, doxdur, bu qiymətə dərman olar?
-Vicdan ağrısı elə belə dərmanla müalicə olunmur, hörmətli millət vəkili. Bu dərman şəxsən Loğman Təbibin kəşf elədiyi dərmandır. – Həkim saatına baxdı.
Vəkil Daimi onun fikrini başa düşdü. Növbəti xəstə gəlməli idi. Bu şışman olmalıydı.
***
Şişman içəri girib əyilə-əyilə həkimə salam verdi. Həkimin göstərdiyi stulda əyləşəndə də elə görünürdü ki, stula da qıymır: stul əziyyət çəkər. Həkim diqqətlə ona baxdı:
-Siz elə bil mənim yanımda olmusunuz.
-Olmuşam, doxdur, ikinci dəfədir gəlirəm.
-Nə oldu, müalicənin xeyri dəymədi?
-Mən atama görə gəlmişəm.
-Necə yəni atama görə, başa düşmədim.
-Doxdur, mənim atam sovet dövründə “abaxeyis” işləyirdi. O vaxtlar bilirsiz də-ə, zambağlar yaxşı pul qazanırdılar. Amma ilişəndə də qazandıqları burunlarından gəlirdi. Üç qəpikdən ötrü tutub ya “qoduxluğa” salırdılar, ya da gönünə qədər soyurdular. Atam məni həmişə ayrı-ayrı mağazalara alver eləməyə göndərirdi. Mağazada məni uşaq bilib beş-üç qəpik aldadırdılar. Atam mağazanın çölündə məni gözləyirdi. Mən qapıdan çıxmamış saxlayırdı və… qalanı məlum məsələ idi. Zambaq…
Həkim onun sözünü kəsdi:
-Zavmaq.
-Hə, zavmaq da işini bilirdi. Ya əlli-ayaqlı getməli idi, ya da atam deyən məbləği verməli idi. Beləliklə… qazanırdıq. Dəfələrlə qulağım eşidə-eşidə atamın dalınca deyirdilər: vicdanın itin olsun.
-Bu söhbətin sənin xəstəliyinə nə dəxli var? Sənin vaxtın gedir. Dərdini de. – Həkim səbirsizliklə dilləndi.
-Həkim, elə dərdim budur. Atam rəhmətə gedib. Hər gecə yuxuma girir. Deyir, a bala, məni bu gorda da rahat yatmağa qoymurlar. Hey deyirlər oğlun sənə rəhmət oxutdurur. O qədər vicdanını itirmisən ki, mənim kimi “vicdanı itin olmuş” adama indi rəhmət oxutdurursan?
-Dayan görüm, sən nə işlə məşğulsan?
-İş verən adam kimi tanıyırlar məni.
-Pis iş görmürsən ki, adamları işlə təmin edirsən, çörək qazanırlar. Bunun nəyi pisdir ki?!
-Bu iş siz düşünən iş deyil, doxdur. Elə iş görürəm ki, mənim də arxamca “vicdansız köpəkoğlu vicdansız” deyirlər. İndi soruşmaq istəyirəm: bu vicdan nə olan şeydir? Siz onu necə müalicə edirsiniz? Vapşe onun müalicəsi varmı?
Həkim saatına baxdı.
-Sizin vaxtınız qurtardı. Ayrı vaxt gələrsiniz. Növbəti xəstənin haqqına girməyin.
Şişman ayağa qalxar-qalxmaz həkim xanım qapını açıb məlahətli səslə:
-Növbəti xəstə zəhmət olmasa, buyursun, – dedi.
***
Vicdanoluqun növbəti xəstəsi özünü millət vəkili kimi yekəxana aparmasa da sadəlik də hiss olunmurdu. O, otağa girib əyləşən kimi İnsaf Mürvətli onun üzünə baxdı: yəni eşidirəm.
-Mən super marketlər şirkətinin prezidentiyəm. Bura vicdanımın səsinə qulaq asıb gəlmişəm.
-Əcəb eləmisiniz. Bura gələnin heç biri bağırsaqlarının səsinə qulaq asıb gəlmir, – həkim özü də hiss etmədən kobud şəkildə dedi, – eşidirəm sizi, buyurun!
-İşçilərimdən biri mənə dedi ki, şef, yaxşı ucuz ət yeri eləmişəm. Dedim murdar olmuş heyvan ətidir? Dedi, yox əşi, at ətidi, eşşək ətidi. Rayonda kəsib itə, pişiyə yedizdirirlər. Vicdanım sancdı. Atın, eşşəyin dalında böyümüş adamam. Atdan düşüb eşşəyə, eşşəkdən düşüb ata, ayıb olmasın elə də minmişik, belə də, Tem bolye, at-eşşək də deputat seçildiyim, doğulduğum rayonun ərazisindən idi. At, eşşək mənim üçün əziz heyvanlardır. Elə Özbək, Qazax qazrdaşlarımız da bu heyvanlara hörmətlə yanaşırlar. Atın, eşşəyin kəsilib itə, pişiyə yedizdirilməsi vicdanımı göynətdi. O cür nəcib, illərlə insanlara xidmət eləyən məxluqların belə urvatsız olmasına vicdanım dözmədi. Beş tona yaxın ət idi, gətizdirib verdim qəssablarımıza. Mal əti əvəzinə camaata ucuz qiymətə satdılar. Hər dəfə atın, eşşəyin qabırğasına balta dəydikcə elə bilirdim mənim cəmdəyimə dəyir. Bir təsəllim o oldu ət itə, pişiyə yem olmadı. Həyəcanım son həddə çatmışdı. Ət satılıb qurtarandan sonra vicdanım bir az sakitləşdi. İndi hər ehtimala qarşı profilaktik tədbir üçün yanınıza gəlmişəm.
-Bax buna deyərəm vicdan.
Vicdanoloq bir az kövrəlmiş, bir az da məmnun halda dedi:
-Gedin birinci mərtəbəyə, aptekçiyə mənim adımdan deyin sizə “Vicdanavın” versin. Duyğulu insan belə olar.
Həkim ayağa qalxıb rəğbətlə xəstəni qucaqladı, əl tutuşub ayrıldılar.
Xəstələrin qəbulu davam edirdi. Növbəti xəstə vəkil idi. Hüquqşunas vəkil. Qırx il vəkillik etdiyini, lakin bir dənə də məhkəmə işini uda bilmədiyini etiraf etdi. Əzrayılla əlləşdiyini, o dünyada qır qazanında yandırılacağını qorxa-qorxa vicdanoloqa danışıb kövrəldi: bilirəm ki, günahımı heç nə ilə yuya bilməyəcəm. Ona görə gəlmişəm ki, vicdanımın, qismən də olsa, təmizlənməsinə köməyiniz dəyə bilərmi?
Həkim onu da “Vicdanavin” almağa göndərdi.
Növbəti xəstə nə təhər həyacanlanmışdısa vəzifəsini, iş yerini, adını da düz-əməlli deyə bilmədi. Dili dolaşa-dolaşa “mən pensionnu fonddan gəlmişəm” dedi.
O, həkimin sualını gözləmədən ləhliyə-ləhliyə dərdini danışmağa başladı:
-Doxdur, bütün umidim sizədir. Səkkiz-doqquz milyon əhalinin ahı-nifi məni tutmamış bir əlac eyləyin.
-Ay kişi, bir de görüm nə olub? Dərhal ağlaşma qurursan.
-Doxdur, mən pensiya idarəsində işləyirəm. Göstəriş aldım ki, pensiyaları artırmaq üçün sənədləri hazırlayım. Necə sevindiyimi özün təsəvvür elə. İşin gedişatında məlum oldu ki, bir milyon üç yüz min pensiyaçının pensiyasını orta hesabla iyirmi-iyirmi beş faiz artırmaq olar. Şöbənin müdirinə hesabatı göstərdim. Dedi lap yaxşı. Yaxın üç-dörd ay ərzində tam dəqiqləşdirib xalqımızı sevindirərik. Başağrısı olmasın, doxdur, televiziyadan xəbər tutdular. Təsəvvür elə də camaatın sevincini. Sən demə, qardaş, bu xəbərə qara camaatdan çox işbazlar sevinirmiş. Dərhal qiymətlər qalxmağa başladı. Köhnə malları da, təzə malları da gündən-günə artırılmış qiymətə satdılar. Altı aydan sonra pensiyalar vur-tut heç dörd faiz də artırılmadı. Bir milyon qara camaatın pensiyasının bu artımı səkkiz-doqquz milyonun “civinə vurdu”. Bu milyonun ahı-nifi məni tutacaq-tutmuyacaq, bilmirəm, amma vicdan əzabı məni öldürəcək. Bu az imiş kimi min manatdan yuxarı pensiya alanlara pensiyanın on faizi qədər yardım təyin elədilər. Bu az qala qara camaatın aldığı pensiyanın ümümi məbləği qədərdir. İndi doxdur, vicdan ağrısı öldürür məni. Bir əlac elə, yalvarıram.
Vicdanoloq müşkül vəziyyətə düşdüyünü anladı. Xeyli fikirləşəndən sonra çarəsiz halda dedi:
-Səninki, Allaha qalıb.
“Xəstə” iki əliylə başını tutmağı ilə stuldan tirtap yerə yıxılmağı bir oldu. Mühafizə işçilərini çağırıb onu ayıltmaq üçün başqa otağa apardılar.
Növbəti “xəstə” elə bil saatı-dəqiqəni gözləyirmiş, “nemes” dəqiqliyi ilə səkkizinci dəqiqənin tamamında vicdanoloqun otağına girdi. Salam verib əyləşdi. Həkim bayaqki xəstənin halından nigaran qalsa da özünü ələ alıb sakitləşdi. Hər halda həkim idi, soyuqqanlı, təmkinli olmaq vacib şərtdir.
-Buyurun, eşidirəm sizi, – deyib xəstənin üzünə baxdı.
-Həkim, mən “Abşeron” tikinti şirkətinin rəhbəriyəm. Bütün Abşeron ərazisində müasir “novostroyka”ları bizim şirkət inşa edir. Saysız-hesabsız binalarımız, saysız-hesabsız da müştərilərimiz var. “İpoteka” krediti ilə evlər tikib, Beynəxalq Bank vasitəsi ilə mənzillər satırıq. İyirmi il müddətinə ödənişlə. Nə gizlədim, elə mənzil vardı dörd-beş dəfə satmışıq. Krediti ödəyə bilməyənləri iki ay gözləyirik. Ödüyə bilməsələr sorğusuz-sualsız evdən çıxardırıq. Səksən-doxsan min ödəyən sakinlərin də elə olub evlərini əllərindən almışıq. Qısası, həm ev tikirik, həm ev yıxırıq. Ən mötəbər instansiyalara da şikayət etsələr, xeyri yoxdur. Üzümüzə itin sözünü deyirlər, peysərə veririk. Abrımızı (olmayan) ətəyimizə bükürlər, qarğış eləyirlər, qızara-qızara gözümüzü döyürük. O qədər qarğış elədilər ki, xəstəlik tapmışam. Bəla burasıdır ki, əlacını tapa bilmirəm. Ürək həkimi mədə-bağırsaq həkiminə göndərir. Mədə-bağırsaq həkimi pulunu alır, böyrək həkiminə göndərir. Böyrək həkimi qara ciyərimi yoxlatdırmağı məsləhət görür. Hamısı da özün bilirsən də, elə-belə başa gələn şey deyil. (Xəstə barmaqlarını bir-birinə sürtdü). Dərdimə əlac yox idi ki, yox idi. Bu yaxınlarda təsadüfən dərdimi tapdım. Səksən min manatdan cox kredit ödəmiş bir nəfər axırıncı iki ayı ödüyə bilmədi. Göz açmağa qoymadıq, evdən çıxartdıq. Onlar ev əşyalarını maşına yığanda ordan keçirdim, iki yeddi-səkkiz yaşlı qız uşağı məni görəndə yaxınlaşıb bir az üzümə baxdılar. İkisi də birdən dedilər: “Heç vicdanınız ağrıdımı?” Qəfil elə bil yuxudan ayıldım. Aha, bəlkə mənim vicdanım ağrıyır? İndi sizdən soruşuram; ola bilərmi mənim vicdanım ağrısın?
Həkim diqqətlə qulaq asırdı. Bir qədər fikirləşib “xəstə”nin üzünə baxdı:
-Narahat olmayın. Sizin vicdanınız ağrımır. İnsanın orqanizmində olmayan şey ağrımaz. – dedi:
“Xəstə” narazı halda dilləndi:
-Sizin sözünüzdən belə çıxır ki, mənim vicdanım yoxdur.
-Mən demədim, özünüz dediniz.
Növbəti vicdanı ağrıyan xəstə otağa girəndə şirkət rəhbəri otaqdan çıxmağa məcbur oldu. Hələ növbədə “vicdan xəstəsi” cox idi. Keçmiş icra başçıları, bələdiyyə sədrləri, ikinci (hətta birinci) Qarabağ müharibəsi dövründə rüşvət olan hərbi komissarlar, ölmüş xəstələrin yaxın adamlarını aldadıb pul alan həkimlər, keçmiş polis rəisləri, “uçaskovu “lar məktəb direktorları, işiq, qaz, su təsərrüfatı işçiləri kimlər… kimlər.
***
…Vəkil Daimi vicdanoloqun yanından çıxıb bu yaraşıqlı binaya bir də qibtə hissi ilə baxıb fikirləşdi:
-Nə təhər olub mənim ağlıma düşməyib belə bir tibb mərkəzi açmaq. Loğman Təbib məndən beş il sonra millət vəkili seçilib, amma gör necə ağıllı işlər görüb.
O, birbaşa Loğman Təbibin yanına getməyi qərara aldı. “Gedim həm təşəkkür edim, həm də bir az söhbətləşək”.
***
…Loğman Təbiblə şəstlə salamlaşıb həmişə çay içdikləri “cay evi” nə getdilər. Bu obyekt də Loğman Təbibin idi. Sakit, xudmani bir otaqda oturdular.
-Hə-ə, qardaş, sağlığına qismət, çox gözəl tibbi mərkəz yaratmısan. Zövqünə heyran oldum. Əcaib də ad qoymusan: “V. İ. M. Medikal senter”. Bu nə deməkdir?
Loğman Təbib gülümsədi:
-Elə bilirsən təkcə sən şairsən? V – Vicdan, İ – İnsaf, M – Mürvət deməkdir.
-A-a, başa düşdüm, doxdurun adına “aformut” eləmisən.
-Yox əşşi. Doxdurun adı deyil. Heç doxdurum da doxdur deyil. Bilmirəm baytarlıq kursunumu, zootexnik kursunumu qurtarıb.
-Dayan görüm, bəs məni o mal doxdurunun yanına niyə göndərmisən?
-Reklam üçün, desinlər filankəs də orada müalicə olunur.
-Sənin reklamın xatirinə beş yüz manatım getdi.
-Qaytaracam, qorxma
-Nə əcəb belə bir mərkəz ağlına düşüb?
-Bilirsən, kolleqa, bizim camaatın bir xüsusiyyəti var. Nə olur, olsun, xarici olsun. Burda öz həkimlərimizi qoyub üz tuturlar İrana, Turana. Görməzə-bilməzə əllərinə keçən həkimlərə pul paylayırlar. Əziyyətləri də daha demə. Vicdanım qəbul eləmədi. Dedim bu pullar niyə əcnəbililərə qismət olsun. Elə də elədim: gördüyün o tibb mərkəzi vicdanımın məhsuludu.
-Halaldı. Biz bu millətə hələ çox vəkillik eləməliyik. Amma bilmirəm bu millət qədrimizi biləcəkmi?
Vəkil Daimi mürəbbəli çay içməyə başladı. Loğman Təbib də armudu stəkana çay süzüb bir qurtum içdi.
-Kolleqa, heç demədin “vicdanoloq”un yanından nə təəssüratla qayıtdın?
-Qardaş, mən çox şeyi açıb ona demədim. Sözün düzü Qarabağda işğaldan azad olunmuş ərazidən torpaq sahəsi almaq istəyirəm. Gələcəkdə turizm mərkəzi yaratmaq fikrim var idi. Özün bilirsən da bilmək olmaz, bir də gördün ruslar erməniləri qaytardı basdı oralara. Yaxşısı budur Abşeronda torpaq alım. Nə qədər ki, sağam, bir mərasim evi tikdirim, qəbir daşı düzəldən usta tapım, ömürlük çörək var.
-Qarabağda torpaq sahəsi almaq ağıllı fikirdi. Amma bir məsələ var: 44 günlük müharibədə bizim bu ölkəyə qırx dörd qəpiklik xeyrimiz dəymədi. Uşaqlarımızın hamısı xaricdə yaşayırlar. Arvad da gah oğlunun, gah qızlarının yanında olur. Bir ay Türkiyədə, üç ay Niderlandda, iki ay Almanyada, heç üzünü də görmürəm.
-Zato “göyərçin”lə romantik həyat yaşayırsan.
Təbib Loğman güldü
-O da qudurub. Deyir “turac” yüz əlli minlik maşında gəzir, mənim haram ondan əskikdi ki, yetmiş minlik maşında gəzim. Dedim sən öl evi də əlindən alaram, maşını da, qalarsan mələyə-mələyə. Dedi səni şantaj eləyərəm, üzünə duraram, nə bilim nə…
-Yaxşı deyiblər: zəhərdə şəfa olmaz, qəhbədə vəfa.
-Hə, dedim səni küllü-küf edərəm, izin-tozun bilinməz. İndi köpü alınıb, yalvarır. Amma qələt eləyir o, iç üzünü göstərdi. Qardaş, o cəhənnəm olsun. Sözümün canına qulaq as. Qarabağda qohum-əqrabandan vuruşan var, yox! Heç mənim də yoxdur. Nə üzlə indi Qarabağda torpaq almaq istəyirik? Bircə əlacı var. Qarabağda vuruşan bir yetim, kasıb uşaq tapıb onun adına almaq. Bəlkə o da bəlkə belə mümkün olar. Biz Qarabağdan torpaq umuruq. Buna vicdan yol verərmi?
Vəkil Daimi yenə “bu məndən ağıllı yol tapıb” deyə fikirləşdi.
-Cəhd elə də, qardaş, Allahın işidir, bəlkə alındı.
-Allah bu sovet hökümətini dağıdanların atasına rəhmət eləsin. Sovet dövründə biz belə cəh-cəlal qura bilərdik. – Loğman Təbib söhbəti dəyişdi. – Amma bir şey pis oldu: Bu Rusiya-Ukraniya müharibəsi başımıza oyun açmasa yaxşıdır.
-Vaxtında tədbir görməmisən?
-Görmüşəm, xarici banklardakı pullarımın böyük bir hissəsinə bir neçə mülk almışam. Qalan hissəsi də uşaqlarla arvadın adındadır. Bir az arxayınam.
Mənim də sərvətim uşaqların və nəvələrin adınadır. Həm də Avstraliya bir az etibarlı yerdir.
-Allaha pənah, – deyib ayağa qalxdılar. Loğman Təbib Səhiyyə Nazirliyinə, Vəkil Daimi isə telekanallara gedəcəyini deyib ayrılanda Vəkil Daimi dedi:
-Sən vicdanın, mənim beş yüzümü qaytar ha!
-Vicdanım haqqı, qaytaracam! 

Müəllif: Ramiz İSMAYIL

RAMİZ İSMAYLIN YAZILARI


MÜSABİQƏ ELAN OLUNDU 


“SÖZÜN AĞ RƏNGİ” LAYİHƏSİ

ŞAHMAR ƏKBƏRZADƏNİN YAZILARI

Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Füzuli və Xətai dilimizə zərbə vurdumu?!

TANRIVERDİ ƏLİYEVİN YAZILARI

Füzuli və Xətai dilimizə zərbə vurdumu?!

Bəzən iddia olunur ki, Məhəmməd Füzulinin və Şah İsmayıl Xətainin əsərləri Azərbaycan dilinə vurulmuş ən böyük zərbədir. Və bu məsələni sübut etməyə çalışan bəzi şəxslər belə bir ifadə işlədirlər ki, “biz bu ədiblərin dilini başa düşmürük, müasir Azərbaycan dili ilə heçbir əlaqəsi yoxdur.”

Birincisi onu qeyd edək ki, Azərbaycan dilinin inkişaf prosesi qısa bir zaman kəsiyində deyil, uzun müddət davam etmişdir. Belə ki, ümumxalq dilinin formalaşması XIII-XVI əsrləri, ədəbi dilin formalaşması isə XVII və XX əsrləri əhatə edir. Ümumxalq dilimizə ən böyük töhfəni verən şəxslər də məhz klassik ədiblərimiz hesab edilir. Orta əsrlər dövründə yazıb-yaratmış İzzəddin Həsənoğlunun əlimizdə olan külliyyatı yazılı Azərbaycan dilinin qədimliyinin ən böyük göstəricisidir.

Apardı könlümü bir xoş qəmərüz canfəza dilbər,

Nə dilbər? Dilbəri-şahid. Nə şahid? Şahidi-sərvər.

Müasir dilçilik aspektindən bu beytin təhlilatına qalxmaq ən böyük cahillikdir. Çünki fars dilinin ədəbiyyatda tüğyan etdiyi dövrdə türk dilində yazmaq ənənəsi yeni başlamışdır.

Səfəvilər dövlətinin hakimiyyətə gəldiyi dönəmdə xüsusən də Xətainin zamanında ümumixalq dilimiz kifayət qədər inkişaf etmişdir.

Bu cümlədən оl nədəndürür piş?

Kim, məndən apara nuşi-biniş?

Linqvistik baxımdan beytdə nəzər yetirsək nədəndürür sözünün müasir dilimizdə nədəndir sözü ilə paralellik təşkil etdiyinin şahidi olarıq. Belə ki, orta əsrlər dövründə dır şəkilçisinin iki dəfə istifadə olunması müasir Azərbaycan dilinin tələblərinə uyğun olmadığı üçün səsdüşümünə məruz qalmışdır. Bundan əlavə Xətayi yaradıcılığında vurmaq sözü urmaq kimi rastımıza çıxmışdır. Müasir dilimizdə buna səsartımı deyilir. Sözügedən elementlər onu göstərir ki, dilimiz müasir səviyyəyə gələndə qədər müəyyən mərhələlərdən keçmişdir və bu mərhələlərdən keçirdənlər də klassik söz ustalarımız idi.

Düzdür Xətai türk dili ilə yanaşı fars dilində də yazıb yaratmışdır. Lakin onun fars dilini bilməsi dilimzə mənfi təsir göstərmir, əksinə ədibin savadlı olmasının bariz isbatıdır.

Pəs təcrübə kərdim dǝr in deyre-mökafat:

Ba Ali-Əli hər ke dar oftad, bər oftad!

Məhəmməd Füzuli yaradıcılığına gəldikdə isə Azərbaycan filologiyasının banilərindən olan Bəkir Çobanzadə qeyd edir ki, “…“Füzuliyə “mübaliğəçi”, “safdil” deyə biliriz. Lakin

Bu gün də, yarın da “yalançı”, “masalçı” deyəməyiz.”

Filoloqların gəldiyi qənaət budur ki, Füzulinin şeir dili orta əsr azərbaycanlısının saf xalq dili üslubunda idi. Misal üçün:

Bəni candan usandırdı, cəfadan yar usanmazmı?!

Fələklər yandı ahimdən muradım şəmi yanmazmı?!

Bu beytdə Bəni sözünün müasir qarşılığı məni sözüdür. Dövr irəlilədikcə B həri M hərfini əvəz etmişdir. Lakin əsl xalis söz Bən sözüdür. Belə ki, dilimizdə II şəxsin təki və cəmi S hərfi ilə (Sən, Siz), III şəxs də (O, Onlar) O hərfi ilə başlayır. Türk dili üçün səciyyəvi olan xasiyyət də budur ki, I şəxsin təki və cəmi də eyni hərflə başlamalıdır. I şəxsin cəmi Biz ikinci şəxsin təki Mən ola bilməz. Biz Orta əsrləri incələdikdə Füzulidə Bən sözünün istifadə edilməsinin şahidi oluruq. Bütün bunlar onu göstərir ki, Orta əsr klassiklərimiz öz dövrlərinin dil tələblərinə uyğun formada yazıb – yaratmışdırlar. Müasir dil aspektindən orta əsr insanının dilinə nəzər yetirmək cahillikdir. Düzdür, Füzuli tək Azərbaycan dilində deyil, eyni zamanda ərəb və fars dillərində də yazıb – yaratmışdır.

Misal üçün:

Əşrəqət min fələkil-behcətü şəmsün və biha

Mələəl-aləmə nurən və sürurən və bəha

Az öncə qeyd etdiyimiz kimi Füzulidə həmçinin Xətai kimi mütəfəkkir şair olduğu üçün ərəb dilinə də müraciət edirdi. Bu gün də müasir Azərbaycan şairləri dünyanın aparıcı dillərində, xüsusən də ingilis dilində əsərlər yazırlar, əgər biz müasir ədiblərimizi bu əsərlərinə görə Azərbaycan dilinə zərbəvuran kimi qiymətləndirsək, böyük xəta etmiş olarıq.

Mənbələr:

Nizami Xudiyev- Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi- Bakı 2012 səh. 331-332

Əsgər Şahi- Füzulinin irfani qəzəllərinin şərhi

Şah İsmayıl Xətai əsərləri (Bakı-2005)

Yaqub Babayev-ХIII – ХIV ƏSRLƏR ANA DİLLİ

LİRİK ŞЕİRİMİZİN İNKİŞAF YОLU – Bakı-2009

Müəllif: TANRIVERDİ ƏLİYEV

TANRIVERDİ ƏLİYEVİN YAZILARI

MÜSABİQƏ ELAN OLUNDU 


“SÖZÜN AĞ RƏNGİ” LAYİHƏSİ

ŞAHMAR ƏKBƏRZADƏNİN YAZILARI

İlkin mənbə: Karabakhmedia.az– :`Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

ANAR TURAN YAZIR – ƏDƏBİYYAT

ANAR TURANIN YAZILARI

İCTİMAİ ŞÜURA, CƏMİYYƏTƏ ƏDƏBİYYATIN TƏSİRİ – I YAZI

            Söz bəşəriyyətin ən böyük kəşfidir. Bu, elə-belə deyilməyib, əsası var. Gəlin bir az düşünək, söz olmasa idi, dünya, insanlıq nələrdən məhrum olardı, nələr itirərdi?! Doğrusu, mən heç düşünmək istəmirəm, sizi bilmirəm. Yəqin, tarixdən, qədim insan məişətindən, həyata baxışından, düşüncə tərzindən, əsas etibarı ilə bixəbər olardıq. Düzdür, tarixi abidələr, maddi-mədəniyyət nümunələri və sairələr insanlıq tarixinə müəyyən dərəcədə işıq salır, amma bu kifayətdirmi?! Məncə, xeyr. Əgər belə olsa idi, əşya (onun şəkli, insan təxəyyülündə yaratdığı ideya) bəs edərdi (burada yazının əşyavi, şəkli və fikri növlərini nəzərdə tuturam), hərfi (fonoqrafik) yazıya nə hacət olardı?! Məsələn, söz olmasa idi, insan necə, yaradılışı, Uca Yaradanın insanlara “çatmasını”, səmavi kitabları öyrənə bilərdi?! Nizamini, Nəsimini, Füzulini … heç tanıyardıqmı?! Dünya klassiklərindən məlumatlı olardıqmı?! Tarixi necə, bilərdikmi?! Tarixi saxtalaşdıranların bu gün dünyada meydan suladığı bir zamanda həqiqətləri müəyyən etmək necə, mümkün olardımı?!.

            Söz haqqında çox danışmaq olar. Nizamidən, Füzulidən … çoxlu nümunələr gətirmək mümkündür, amma onun mahiyyətinə, arealına, təsir dairəsinə hələ heç kim vara bilməyib, çünki söz sərhədsizdir, onun təsir dairəsi, Nəsimi demişkən, insan kimi bu dünyaya sığmazdır, iki dünyanı, hətta yerləri və göyləri əhatə etmişdir. Həkim Nizaminin elmin əhəmiyyətinə işarə etdiyi “Qüdrət elimdədir, başqa cür heç kəs, heç kəsə üstünlük eyləyə bilməz”, Nəsiminin insan mərtəbəsinə verdiyi qiymətin təzahür olunduğu “Məndə sığar iki cahan, mən bu cahanə sığmazam”, Sabirin texniki tərəqqidə geri qalan millətimi oyanmağa çağıran “Əcnəbi seyrə balonlarla çıxır, biz hələ avtomobil minməyiriz”, dahi Cavidin dünyada sülhə çağırış motivlərini əks etdirən “Kəssə hər kim tökülən qan izini, qurtaran dahi odur yer üzünü”, eləcə də dəyərlərin qorunmasının əhəmiyyətini bizə çatdıran Mir Cəlalın “İtə ataram, yada satmaram”, Məmməd Arazın Vətən sevgisini, vətənpərvərlik motivini özündə cəmləşdirən “Vətən mənə oğul desə, nə dərdim, mamır olub qayasında bitərdim” kimi müdrik deyimlərini sözün möcüzəsi kimi qiymətləndirə bilmərikmi?! Milyonlara belə nümunələr var. Çox güman ki, bu sətriləri oxuduqca hər birimizin ağlına daha neçələri gəlir…

            Sözdən, onun sehrindən bəhs edərkən “Söz sənəti” adlandırılan ƏDƏBİYYATI xüsusilə vurğulamaq lazımdır. Elmlər çoxdur, hesab haqqında, təbiət haqqında, tibb haqqında, nə bilim, hər hansı bir sənət, mühəndislik, əkinçilik, hətta sehr, cadu haqqında olan elmlər və sair. Bir çoxları bu elmlərin şahı olan(lar)ını da müəyyən etmişlər. Məsələn, bu sıradan fəlsəfəni elmlərin şahı hesab edənlər çoxluq təşkil edirlər. Məncə, elmlərin şahı ədəbiyyatdır – söz sənətidir. Axı ədəbiyyat həyatı öyrədir, həyatın özüdür. Həyatı öyrədən elmdən daha şah, daha üstün elm ola bilərmi??? Həyatın hansı anı, hansı vərəqi, insan qəlbinin ən dərin qatlarındakı hansı hisslər ədəbiyyatda öz əksini tapmayıb?! Keçmişə, bu günə və gələcəyə ədəbiyyatda rast gəlmirikmi?! Xeyiri, şəri, humanizmin əsl mahiyyətini ədəbiyyat bizə anlatmırmı?! Yaxud pis xisləti, barbarlığı biz ədəbiyyatda görmürükmü?! Keçmişin, həyatın sıfır nöqtəsinə belə gedib çatan, gələcəyi bizə göstərən ədəbi nümunələrə necə?! Siz əlavə edin, nə var ki, ədəbiyyatda ona rast gəlinməsin?! – Heç nə.

            Gəlin başqa bir nöqteyi-nəzərdən sözün əsas tutulduğu ədəbiyyata diqqət yetirək. Elə bir dövr olubmu ki, sözün dəyərinə, onun sənətinə fikir verilməsin, laqeyd münasibət bəslənilsin?! Uzağa getməyə ehtiyac yoxdur, öz ədəbiyyatımıza nəzər salaq. Qədim dövr Azərbaycan ədəbiyyatının əsas hissəsi sarayla bağlı olmamışdırmı?! Hökmdarlar söz sənətkarlarını yanlarına çəkmək üçün (bu və ya digər səbəbdən), onlardan faydalanmaq naminə nələr etməmişlər?! Nizaminin hökmdarlara əsərlər ithaf etməsi, Şirvanşah Axistanın Nizamiyə ona əsər ithaf etməsi üçün sifariş göndərməsi, Füzuliyə “Rum zərifləri” tərəfindən “Leyli və Məcnun” əsərinin yazması təklifinin göndərilməsi və Qərbin “Möhtəşəm Süleyman” adlandırdığı Sultan Süleyman Qanuniyə həsr edilməsi – bunlar hamısı ədəbiyyata göstərilən böyük inam və yanaşmanın bir neçə nümunəsidir. Bir az daha yaxın keçmişə də qayıda bilərik. Zamanında dünyanın super gücü olan (əslində isə böyük tarix səhnəsində saman çöpü kimi bir andaca yanıb-sönən) və insanları, hətta onun düşüncəsini buxovlayan Sovet imperiyası da sözün – ədəbiyyatın əhəmiyyətinə vara bilməmişdimi?! Belə olmasa idi, şair-yazıçı-dramaturqlar niyə bu qədər sıxma-boğmaya salınardılar?! Cavid, Cavad, Müşfiq kimi ülvi hisslər daşıyıcıları repressiyaya məruz qalardılarmı?! Əlbəttə, qalmazdılar, əgər ədəbiyyat ictimai şüura, cəmiyyətə bu qədər təsiretmə gücünə malik olmasa idi. Düşünün ki, bir neçə misradan ibarət olan “Göygöl” şeiri imperiyada qorxu yarada bilmişdi, hələ böyük əsərləri demirəm. Vaxtında bir çoxları tərəfindən Allah (tövbə əstəğfürullah) adlandırılan Stalin söz sənətində mədhə ehtiyac duyardımı?! Ədəbiyyat sadəcə ədəbiyyat olsa idi, bu qədər əsər (kiçikli-böyüklü) niyə istənilərdi ki, qılıncının dalı da, qabağı da kəsən “Rəhbərə” həsr edilsin?!

            Ədəbiyyat, bəli, sadəcə ədəbiyyat deyil. O həyatdır, həyatın düz özü, onu yazana, haqqında danışdığı (ithaf olunduğu) şəxsə, mövzuya əbədilik qazandıran qüdrətli “vasitədir”. Ədəbiyyat həm də mənəm, sənsən, bizik… Bu söz sənətinin çatmadığı ünvan, açmadığı qapı yoxdur. Sözün böyük sehrinin dərinliyinə varanlar da, dünyanı söz ordusu ilə fəth edənlər də bu mənada az deyil. Sözün böyük (hətta mən deyərdim dinüstü) imkanları, dahi ustadların (filosofların) sözün imkanlarından istifadəsi haqqında çox şeylər danışmaq, demək mümkündür. Bu barədə növbəti yazıda…

ƏDƏBİYYAT – SÖNMƏYƏN HUMANİZM MƏŞƏLİ – II YAZI

            İnsanlıq tarixinin ən qədim nöqtəsinə – başlanğıca qədər gedib çıxdıqda müharibəni görmək mümkündür. Dava-dalaş, xeyir və şərin mübarizəsi, deməli, insanlıq tarixi qədər qədim olub, əhali sayı artdıqca, insan dünyasının arealı böyüdükcə o da çoxalıb, miqyasına görə böyüyüb və nəticədə Birinci və İkinci Dünya müharibələri kimi dağıdıcı müharibələr meydana çıxıb. Bu müharibələrdə də tarix boyu milyonlarla insan qırılıb, mədəniyyətlər məhv edilib. Nəticədə isə millətlər və xalqlar arasındakı düşmənçilik daha da dərin kök salıb, yeni-yeni nifaq toxumları cücərməyə başlayıb (bu gün də davam edir, daha güclü, daha dəhşətli).

İnsan cəmiyyətini xoşbəxt etmək, ictimai mühitdə ədaləti bərqərar qılmaq və bu kimi müharibələrdən qorumaq üçün İlahi qüvvə bir nizam qoymalı idi. Beləliklə, səmavi dinlər – Yəhudilik, Xristianlıq və nəhayət, ən mükəmməl din kimi İslam meydana çıxıb. Hər üç dinin kökündə sülh, əmin-amanlıq və ədalətli cəmiyyət prinsipli çağırışlar dayansa da, dünya sülhə qovuşa bilmədi ki, bilmədi. Mahiyyətcə eyni olmalarına baxmayaraq (hər üç din təkallahlılığı təbliğ edir), bu üç dinə sitayiş edənlər bir çox hallarda bir-birləri ilə, hətta eyni dindaşlar özləri arasında müharibələr etdi və qanlar tökdülər (bu gün də davam edir). Hətta dinlərarası korlanan münasibətlər dünyanın bir çox regionunda fobiyaların (qorxuların) yaranmasına da gətirib çıxardı. Bu isə dinlərin dünyanı və insanlığı sülhə, əmin-amanlığa qovuşdurmaq misiyasına maneçilik törədir. Belə olan halda insanlığı birləşdirəcək, onun həyatını sönməyən humanizm məşəli ilə aydınlada biləcək yeni bir vasitəyə ehtiyac duyulurdu. Elə bir vasitə ki, bütün dünya əhalisi, müxtəlif mədəniyyətlərdə yaşayan insanlar heç bir tərəddüt olmadan onu qəbul etsin. Bu vasitə isə ədəbiyyatın düz özü idi.

            Burada bir haşiyə çıxmaq lazım gəlir. Biz ədəbiyyata dinüstü mahiyyət qazandırmırıq. Belə bir fikrimiz də yoxdur (hətta bunu qəbul da etmirik). Sadəcə olaraq bunu əminliklə deyirik ki, hər birimiz bu və ya digər ölkənin, millətin-xalqın söz sənətkarını asanlıqla mütaliə edə bilirik, fərqi yoxdur, o hansı dini, mədəniyyəti təmsil edir. Ədəbiyyatı dinlərdən fərqli qılmağımıza gəldikdə onu da deməliyik ki, söz sənətinin kökündə dayanan humanizm, ədalət prinsipi, eləcə də cəhalətə, geriliyə, ümumiyyətlə, hər cür şərə qarşı nifrət və mübarizə, bir növ, səmavi dinlərin özündə ehtiva etdiyi məsələlərin təzahürü və fəqli şəkildə (amma özündə eyni olan) meydana çıxmasıdır. Sadəcə olaraq insanlar ədəbiyyatı daha tez qəbul edə, fobiya olmadan onun çağırışlarına cavab verə bilirlər. Bəli, bu da onu fərqli qılan əsas xüsusiyyətdir.

            Gəlin bir az daha məsələnin mahiyyətinə varmağa çalışaq. İslam dininə sitayiş edənlərin 95 faizdən çox olduğu ölkəmizdə (dünyada ən tolerant ölkəsi olmağımızı bir kənara qoyuram) müsəlmanlar üstünlük təşkil etsə də, biz, məsələn, Tolstoyu, Viktor Hüqonu, nə bilim, Teodor Drayzeri, Cek Londonu, Robindranat Taqoru və sair sənətkarları oxuduqda onun hansı dinə sitayiş etdiyinə, hansı mədəniyyətin nümayəndəsi olduğuna heç fikir veririkmi?! Əlbəttə, yox. Sadəcə olaraq onların fikirləri, insanlıq qarşısındakı fəaliyyətiləri bizim üçün maraqlıdır və həmin fikir və fəaliyyətləri biz asanlıqla qəbul edə bilirik. Başqa bir deyişlə, “Tövrat”da, “İncil”də və “Quran”da söylənilənləri qeyri dinə inanan insanlar asan qəbul edir, ya qeyd etdiyim söz sənətkarlarının yazdıqlarını?! Yaxşı olardı ki, dinlərin qardaşlığına bütün dünya inansın, necə ki bizim hamımız Adəm övladıyıq, Məhəmməd Hüseyn Şəhriyar demişkən “İnsanın Vətəni yer kürəsidir”, onda süni müharibələr, lüzumsuz konfliktlər nəyə gərəkdir?! Bütün bunları nəzərə aldıqda ədəbiyyatın böyüklüyünün və birləşdiriciliyinin heç ağla gəlməyəcək qədər nəhənglikdə olduğunu qəbul etmək asanlıqla mümkün olur.

            Yuxarıda qeyd etdiklərimizə əsaslanıb deyə bilirik ki, bəli, ədəbiyyat insanları, insanlığı daha gözəl dünyaya çağırır. Elə bir dünya ki, orada insanlar xoşbəxtdir, onlar qardaşcasına yaşaya bilirlər. Söz sənətkarları yazdıqları əsərlərində bu motivlər, belə çağırışlar çoxluq təşkil edir. Dünya şeiriyyətinin ən böyük zirvələrindən olan Hüseyn Cavidin insanları həmrəyliyə çağıran, bu dəyərli varlığa ölüm yox, yaşamaq daha layiqdir anlayışını ortaya qoyduğu “Bir fəzilətsə öldürüb-ölmək, canavar bizdən əşrəf olsa gərək” və yaxud insanın içindəki şər xisləti ölüdürməyə çağırış motivinin əksini tapdığı “İblis nədir? – Cümlə xəyanətlərə bais. Ya hər kəsə xain olan insan nədir? – İblis” misralarını, eləcə də bəşər övladını bir istiqamətə – ədalət, qardaşlıq, birlik yoluna üz qoymasının vacibliyinə nəzər salan böyük demokrat Mirzə Cəlilin “…adamlar niyə hərə bir yana gedir?.. Niyə hamısı bir yerə getmir, niyə hərə bir tərəfə gedir?” ülvi hiss və düşüncələrini qiymətləndirmək lazımdır.

            Göründüyü kimi, ədəbiyyat insanlara tezçatan olması ilə misilsiz funksiyanını yerinə yetirir. Söz sənətkarları, dahi şəxsiyyətlər də tarix boyu ədəbiyyatın, geniş mənada isə sözün bu böyük gücündən lazımi səviyyədə və ölçüdə istifadə edə biliblər. Bəziləri sözün qüdrətindən sırf cəmiyyəti idarə edən hökmdarlara ibrət vermək və onları ədalətə çağırmaq məqsədilə isitifadə etmiş (Nizami Gəncəvi), bəziləri insana böyüklüyünü dərk etdirmək və beləliklə, onu ali varlıq kimi dünyanın gözəlliklərinə layiq olduğunu anlatmağa çalışmış (Nəsimi), bir digəri isə insanı, insanlığı xilasa çatdıra biləcək ülvi hisslərə, məhəbbətə olan inamını ifadə etmişdir (Füzuli). Bu və bunun kimi digər çağırışlar haqqında növbəti yazılarda…

SÖZÜN QÜDRƏTİ İLƏ DÜNYAYA NİZAM GƏTİRƏN NİZAMİ – III YAZI

            Söz mülkündən, onun qüdrətindən danışdıq. Daha sonra söz möcüzəsinin ən güclü şəkildə təzahür olunduğu ədəbiyyatın böyük mahiyyətindən bəhs edərək “Ədəbiyyat” adlı xalçamızın ikinci ilməsini də atmış olduq. Və üçüncü ilməmizi də bu yazımızla atmaq qərarına gəlirik. Beləliklə, söz sənətinin Nizami zirvəsindən danışacağıq. Çünki bu söz dünyasından danışarkən, xalçamızı toxuyarkən böyük Nizamidən danışmamaq, ilk olaraq ondan bəhs etməmək bağışlanmaz qəbahət olardı. Hətta bu böyük sənətkar haqqında söz açmamaqla sanki ədəbiyyatımızın qol-qanadını da kəsmiş olardıq. Nizami bu qədər böyük və bənzərsiz sənətkardır. Onu ədəbiyyatın “Everesti” də adlandırmaq olar… Dahiliyi “Everest” qədər yüksək, fəlsəfəsi isə “Marian” çökəkliyi kimi dərin olan Nizami sənətini ən yaxşı şəkildə əks etdirən hind şair Əmir Xosrov Dəhləvinin bu sözləri olmuşdur. Dəhləvi yazırdı ki, hər sözü birinci deyən Nizami cilasız bir incinin qalmasına imkan verməmişdir. Yəni dahi söz ustadı hər mövzuya toxunmuş, onları sözün qüdrəti ilə, necə deyərlər, cilalamışdır.

            Böyük Nizaminin sənətini anlamaq üçün, ona layiqli qiymət vermək naminə biz hələ əvvəlcə bəzi mətləblərə nəzər salmalıyıq… Əvvəlki yazılarımızda dedik, ədəbiyyat yalnız ədəbiyyat deyil, söz sənətkarı da yalnız söz sənətkarı. Ona görə də söz sənətini biz ilk yazımızdaca elm və sənətlərin ən alisi (şahı) hesab etmişik. Söz ən qüdrətli elm və sənətsə, deməli, bundan istifadə edən söz sənətkarları da eləcə qüdrətli və nəhəng şəxsiyyətlərdir. Sözün qüdrətli nümayəndəsi Nizami isə bu mənada bənzərsiz ustaddır.

            XII əsrdə yaşamış böyük Nizami ədalət axtarışına çıxmışdı desək, yanılmarıq. Bu çətin yolda dahi sənətkar ən alt təbəqədən yox, üst təbəqədən başlayaraq cəmiyyəti “tərbiyə” etməyə çalışırdı. Bu böyük söz sərrafından çox danışılıb, yazılıb. Görkəmli söz ustadı ilə bağlı onu deməliyik ki, Nizaminin ən böyük arzusu və amalı ədalətli cəmiyyətin mövcud olduğu “Xoşbəxtlər ölkəsi” hesab edilir. Bu isə ustadın poeziya axtarışlarının, mən deyərdim, yeganə ideya istiqamətini müəyyənləşdirmişdir.

            Böyük Nizaminin ədəbi görüşləri cəmiyyəti ideal mərtəbəyə yüksəltməkdən ibarət olmuşdur. Başqa bir deyişlə, Nizami nə yazmışdısa, mayasını ədalət və onun yaratdığı xoşbəxtlik və firavanlıqdan götürmüşdü. Ustad sənətkar onu da yaxşı bilir və dərk edirdi ki, cəmiyyətə ədalət və nəticə etibarı ilə xoşbəxtlik və firavanlıq gətirməyin ən əsas amili “yuxarıların” ədalətli olub-olmamasından asılıdır. Yəni dövləti idarə edən, xalqa rəhbər olan şəxslər vicdanlı və ədalətlidirlərsə, həmin cəmiyyətdə yaşayan insanlar da eləcə xoşbəxt yaşamaq imkanına malik olarlar. Cəmiyyətşünas şəxsiyyət kimi Nizami ictimai mühitin bu əsas “qanununu” çox yaxşı görür və anlayırdı. Bunun üçünsə o, hələ ilk dövrlərdə qələmə aldığı kiçikhəcmli əsərlərini hökmdarlara göndərir. Onların diqqətini ədəbiyyata çəkir və ardınca onları “tərbiyələndirməyə” başlayırdı.

            Sözün gücündən, üzünə bütün qapıların açıq olduğu ədəbiyyatın böyük imkanlarından istifadə edən Nizami “Xəmsə” adlanan 5 poemasını dövrünün  hökmdarına  həsr edərək onları, ən sadə şəkildə desək, düşünməyə sövq edirdi. Dahi sənətkar dövrünün böyük idarəçilərinin qarşısında ədalətli və zülmkar, insansevər və qaniçən hökmdar obrazlarını yaratmaqla, əslində, onlara göstərmək istəyirdi ki, baxın, görün, hansı olmaq daha yaxşıdır?! Nizaminin gözündə “Hökmdar” anlayışı “İsa peyğəmbər kimi insanı yaşadandır”, yetər ki, o, ədalətli olsun. Bəs ədalətli hökmdar (idarəçilər) necə olmalı, bu ədalətin sərhəddi haradək uzanmalı? Bu suala ustad ikinci poemasında Hörmüz obrazı vasitəsilə cavab verirdi. Rəiyyətin xeyrinə qoyulmuş qanunu pozan oğlunu cəzalandıran Hörmüz şah qanun qarşısında bərabərlik prinsipinə əməl etməklə ədalətliliyini və bu ədalətin sərhəddini müəyyən etmiş olurdu (Hanı o ədalət, o insaf hanı? Verə öz oğluna belə cəzanı!). Böyük Nizaminin dünyanı fəth etmək istəyən fateh hökmdarlara da sözü var idi. Dünyanı orduyla, qılınc gücü ilə tutmaq mümkün deyil. Dünya heç qılınc gücü ilə tutulacaq qədər qolsuz-ayaqsız da deyil. Amma bu qoca dünyanı ram etmək mümkündü. Necə? – Kim ki bu dünyanın nəbzini İsa kimi tutarsa, insafı və mürvətiylə dünyanın hakimi olar. Dünyaya zülmkarlıq, rəzalət fateh ola bilməz. Yer üzünün bir fatehi var, o da ədalət və ədalətdir. 

Böyük Nizami hökmdarlar qarşısında başqa pəncərələr də açırdı: Ölkədəki gözəlliklər kimi, xaraba vəziyyətdən də onlar cavabdehdir; ən ucqar vilayətdə belə, bir dövlət məmuru zülm etsə, bunun səbəkarı da hökmdarlardır; ölkəni əyyanlarına tapşıraraq gününü eyş-işrətdə keçirən və bunun nəticəsində əyan-əşrəfin ölkəni viran qoymasının da məsuliyyəti hökmdarların boynunadır.

            Dahi şəxsiyyət onu da yaxşı bilir və anlayırdı ki, insan (təbəqəsindən asılı olmayaraq) düşünə bilirsə, yaşayır və yaxud o düşündüyü andan etibarən yaşamağa başlayacaq. Bunun üçün dahi sənətkar yalnız “yuxarı” təbəqələri deyil, bütün insanları, hətta “aşağıları” da düşünməyə vadar edirdi. Çünki ədalətli cəmiyyət, xoşbəxt və firavan insan mühiti “yuxarılar” və “aşağıların” birgə fəaliyyəti (mübarizəsi) nəticəsində mümkün ola bilərdi. “Xoşbəxtlər ölkəsi”nin “resept”i də məhz bunlardan ibarət olmalıydı.

            Söz mülkünün şahı kimi Nizami ömrü boyu bu amal istiqamətində var gücü ilə mübarizə apardı. Həmin dövrkü tarixə nəzər saldıqda Nizaminin məqsədinə müəyyən dərəcədə çatdığını görürük. Amma ustad sənətkarın dünyadan köçməsindən sonrakı dövrlərdə zülm və ətalət yenə “meydan sulamağa” başladı. Bu dəfə isə “aşağıları” haqsızlığa qarşı mübarizəyə səsləyən Nəsimi fəlsəfəsi məsuliyyəti öhdəliyinə götürdü. Beləliklə, bəşər övladına “Sən kimsən?”, “Nəyə qadirsən?”i anladan Nəsimi poeziyası ictimai ədalət axtarışında ən öndə getməyə başladı. Bu haqda isə növbəti yazıda…

“MƏN KİMƏM?”DƏN İCTİMAİ MÜBARİZƏYƏ – IV YAZI

Ədəbiyyat tariximizə nəzər saldıqda Nizami Gəncəvi yaradıcılığı ilə söz sənətinin daha da inkişaf etdiyini və cəmiyyətin tərbiyəsi və təşkilində mühüm rol oynamağa başladığını görürük. Hətta bu səbəbdən Nizamindən sonra onun davamçıları da meydana çıxır və “Nizami ədəbi məktəbi” yaranırdı. Amma bununla belə ədəbiyyat bizim hələ XX əsrin əvvəllərində müşahidə edə bildiyimiz “Molla Nəsrəddin” və “Füyuzat” kimi ədəbi cərəyan (əslində, təşkilatlanma) səviyyəsinə yüksələ bilməmişdi. Çünki “Molla Nəsrəddin” və “Füyuzat” xalqın maariflənməsi, ictimai ədalət, haqsızlığa qarşı mübarizə sahələrində, o cümlədən milli oyanış, milli birlik istiqamətində tarixi missiya üzərlərinə götürdü və bu missiyanı bir təşkilat kimi şərəflə yerinə yetirə bildilər. Başqa bir deyişlə, Nizami Gəncəvi dövründə ədəbiyyat hələ də ədəbiyyat (söz sənəti) kimi fəaliyyət göstərirdisə, XX əsrlə birlikdə ədəbiyyat ən güclü təbliğat aləti funksiyasını yerinə yetirməyə başlamışdı. Yəni ədəbiyyat XII əsrdən XX əsrə və sonrakı dövrlərə doğru böyük təkamül prosesi yaşayaraq yeni bir ERA yarada bildi.

XX əsrin əvvəllərində böyük tənqidi realist ordu yaratmış mollanəsrəddinçilər və xalqın fikir dünyasının üfüqlərini daha da genişləndirən romantik (əslində, idealist) gücün mərkəzinə çevrilmiş füyuzatçılar bir qrup şəklində birləşmişdilər. Amma qədim və orta dövr ədəbiyyatında biz bu halı müşahidə edə bilmirdik. Bununla belə, bu dövrlərdə ayrı-ayrı söz sənətkarları öz yaradıcılığı və fəaliyyətləri ilə bütöv bir ədəbi məktəb funksiyasını yerinə yetirə bilmişdilər. Bu mənada böyük İmaddədin Nəsimi (1369-1417) şəxsiyyətinə ayrıca nəzər salmaq lazım gəlir… Bir öncəki yazımızda biz Nizamini söz sənətkarından daha çox filosof və cəmiyyətşünas şəxsiyyət hesab edirdiksə, İmadəddin Nəsimi şəxsiyyətini də ictimai haqsızlığa və ədalətsizliyə qarşı mübarizə aparan böyük ictimai xadim olaraq qeyd etməliyik.

İmadəddin Nəsiminin yaradıcılığı və sanki konsepsiya şəklində işlənib hazırlanmış fəaliyyəti Nizami ilə müqayisdə əks qütblərdə (bir-birinə təzadda) dayanır. Nizami birbaşa yuxarı təbəqəni “tərbiyə” etməyə çalışırdısa, Nəsimidə bu hal-vəziyyət mövcud deyildi. Əksinə o, əsər və fəaliyyətində “aşağılara” müraciət edir və onları mübarizəyə səsləyirdi. Bunun üçünsə Nəsimi özünə yol və üsul da seçmişdi: “aşağılara” öz böyüklüyünü anlatmaq.

İnsan o zaman onu buxovlayan ədalət və haqsızlığa qarşı çıxa bilər ki, o, öz böyüklüyünü anlaya bilir. İmadəddin Nəsimi yaradıcılığı məhz bu amala köklənmiş təbliğat və təşviqat mexanizmi idi. Biz bu görkəmli şəxsiyyətin yaradıcılığını bu cür qiymətləndirməyi düzgün hesab edirik. Ona görə ki, Nəsimi yaradıcılığının əsas hissəsini təşkil edən əsərlərində insana üz tutur, onun böyük varlıq olduğunu söyləyirdi: İnsanoğlu o qədər böyükdür ki, o hətta bu iki dünyaya sıxmır. Göy və yer, kaf və nun hamısı onda özünə yer edib, insan hətta gizli xəzinənin görünən gözüdür (“Sığmazam” qəzəli). Mən (burada ümumən insanlar nəzərdə tutulur) mülki-cahanam, Haqq məkanıyam. Göy və yerəm, kövnü məkanam. Surət və məna şəklində Haqq və onun sübutuyam. Zaman və məkanam. Gizli xəzinəyəm (“Mən mülki-cahan” qəzəli). Mən o qeybi gözəl sevgiliyəm ki, kainatın gözüyəm. O Rəbbin nitqiyəm ki, dillərdə söylənən əzbər olmuşam (“Daim ənəlhəq söylərəm…” qəzəli).

İnsana üz tutaraq ona bu qədər böyük və bənzərsiz varlıq olduğunu anlatmaqda Nəsiminin məqsəd və məramı da bəlli idi. O, insana demək istəyirdi ki, sən bu qədər böyük varlıqsan, hətta iki dünyanı içinə sığdıracaq qədər nəhəngsən. Belə olan halda sən heç bir haqsızlığa, ədalətsizliyə, zülmə məruz qalmamalısan. Bütün bu naqisliklərdən pak və təmiz ömür sürməlisən… Bunları insanlara söyləməklə Nəsimi onları haqsızlığa, ədalətsizliyə, ümumən şər əmməllərə qarşı mübariz olmağa səsləyirdi. Beləliklə, ictimai ədalətsizliyə qarşı Azərbaycan hüdudlarını da çoxdan aşmış xalqlar hərakatı meydana çıxırdı. Bu mübarizənin əsas təbliğat vasitəsi isə Nəsiminin (onun öncəsində isə ustadı Nəiminin) rəhbərlərindən olduğu Hurifilik cərəyanı idi. Bu cərəyən çox keçmir ki, zülmə, haqsızlığa, maddi və mənəvi əsarətə qarşı “aşağıları” birləşdirir və xalqa zülm edən “yuxarıların” qorxulu röyasına çevrilir. 

Nəsimi bir dərviş kimi (Hurifiliyin ən güclü rəhbərlərindən biri kimi) ömrü əl verdiyincə haqsızlığa qarşı mübarizə apardı. Gəzdi, dolaşdı, insanları mübarizəyə sələdi. Amma dünyada haqq-ədalət üçün mübarizə aparmaq çətindir, bəlkə, ən çətin işdir. Çünki qurbanlar tələb edir. Ucunda hətta diri-diri soyulmaq da var. Nəsimi də haqq-ədalət yolunun qurbanı oldu, təqib edildi, diri-diri soyuldu. Amma Nəsimi şəxsiyyətini və onun dünyanın təlatümlərinə sinə gərərək hələdə yaşayan və sonsuzadək var olacaq söz və fikir dünyasına qəsd etmək mümkün olmadı. Şair demişkən: “Günəşi örtəs də qara buludlar, yenə Günəş adlı bir həqiqət var”… Beləcə, qarşımızda böyük Nəsimi portreti dayanır. Bu portretdə onun boyu, rəngi, üz gizgiləri olmasa da (heç, bəlkə də, bu bizə lazım da deyil), onun bütöv şəxsiyyəti, əyilməzliyi, cəsarəti, haqsızlığa qarşı duruşu əks olunmuşdur… Qarşımızda daha bir portret də var. Budəfəki portretimizdə isə insanlığın xilasında sevgi gücünə inanan bir şəxsiyyət dayanmışdır. Bu haqda növbəti yazımızda…

İNSANLIĞI SEVGİ XİLAS EDƏCƏK – V YAZI

            Biz ədəbiyyatın böyük mahiyyətindən danışdıq. Danışmağa da davam edəcəyik. Çünki ədəbiyyatdan bəhs ediriksə, gərək onun şanına layiq, həm də haqqını verərək danışmaq gərək. Amma unutmaq olmaz ki, ədəbiyyat böyük ictimai mətləblərin “müalicəsini” araşdırmağın və yolunu göstərməyin yanında, həmçinin ruhu islah etmək ideyası ilə insana sevgi-məhəbbət hissləri də aşılayır. “İnsanlığın xilası sevgidədir” anlayışına sadiq qalaraq (həm də inanaraq) bu dəfə sevgi-məhəbbət dedikdə ağla ilk gələn söz ustadı Füzulidən bəhs edəcəyik. Ədəbiyyatın böyük ideallar daşıyıcısı missiyasına ara verib ruhun müalicəsindən, onun əsas dərmanı olan sevgidən və “Məndə Məcnundan füzun aşiqlik istedadı var, Aşiqi sadiq mənəm, Məcnunun ancaq adı var” deyən Füzulidən söz açmaq bu anda yerinə düşəcək.

            Dünya söz tarixinin nəhənglərindən olan Məhəmməd Süleyman oğlu Füzuli (1494-1556) nəinki yaradıcılıq istiqaməti, həmçinin həyat tərzi və fəlsəfəsi ilə də insanlığa örnək şəxsiyyət ola bilib. Dərin və çoxistiqamətli Füzuli yaradıcılığından danışmazdan əvvəl, onu deyək ki, bu söz sərrafı həyatını sadə, dəbdəbədən uzaq və var-dövlətin qulu olmadan yaşayaraq başa vurub. Bu gün zənginlik hərisliyinin, var-dövlət aludəçiliyinin tüğyan etdiyi bir dövrdə geriyə dönüb Füzuli həyatına nəzər saldıqda bu aza qane olan könlü tox insanın həyat fəlsəfəsinin bizə çox şeylər anlatdığını görürük. İnsanlığı uçuruma aparan pul hərisliyi, sahibi-mənsəblik istəyi dünyamıza (müştərək evimizə) hansı bnədbəxtliklər gətirdiyi göz qabağındadır. “Hər şey mənimdir, özgəyə heç nə qoymaram” anlayışı Füzuli həyatına baxdığımızda puç və viran olur. Dahi söz ustadı var-dövlətdən, dünyanın dırnaq içərisində gözəlliyindən imtina edərək sürdürdüyü həyatı da bu mənada yaradıcılığı kimi bizlərə çox sirri-gizlidən xəbər verir. Bu qədər böyük istedad sahibi saraylarda, zənginlik içərisində yaşaya bilməzdimi?! Yox, o belə həyatı istəmədi və Sultan Süleyman Qanuninin ona təyin etdiyi 9 axça təqaüdlə ömrünü başa vurdu (bu təqaüdü də heç əməlli-başlı ala bilməmişdi)… Füzulinin 60 illik həyat tərzi də əsərləri kimi öyrənilməli…

            İnsan övladı hər bir məsələdə mərkəzə özünü yerləşdirdikcə, özündən başqasını görmədikcə (eqoizm) dünyamız daha da pisləşəcək, qanlı qırğınlar, müharibələr meydanına çevriləcək. Eqoizm xəstəliyindən uzaqlaşıb insanları sevə bilsək, ən azından onları anlamağa çalışsaq, daha xoşbəxt bir dünyada yaşayarıq. Başqa bir deyişlə, bu gün dünyada xeyir üçün çalışan qüvvələrin “Humanizm” çağırışları mənbəyini sevgi dəryasından götürür. Bax Füzulinin nəhəng yaradıcılığı bizə bu mətləbləri öyrətməyə çalışıb.

            Eşq-məhəbbət şairi olan Füzuli yaradıcılığındakı bu ülvi hiss iki insanın bir-birinə olan məhəbbəti ilə çərçivələnmir. Heç Füzuli deyəndə ağla gələn “Leyli və Məcnun” poemasının ana xəttini də, əslində, bu qayə təşkil etmir. Həmin əsərdə insanların sevgisinə maneçilik törədən adət-ənənə, köhnə baxışlar və məhdud görüşlər tənqid olunur. “Leyli və Məcnun” əsəri ilə dahi söz sərrafı insanlığı kölə halına salan, mütiləşdirən hər şeyi tənqid edərək, azadlığı, bu azadlığın əsas göstəricisi olan sevgini, məhəbbəti ön plana çıxarmaq istəyib. Yəni “Leyli və Məcnun”la Füzuli bizə göstərir ki, insan hisslərini, düşüncələrini azad şəkildə ifadə edə bilmirsə, orda sevgi yoxdur, sevgi yoxdursa, cəmiyyət də viran olacaq (necə ki Leyli və Məcnunun ata-anasının həyatları viran oldu).

            “Leyli və Məcnun poemasında geniş şəkildə işlənmiş sevgi-məhəbbət motivi Füzulinin türkcə divanının da əsas mayasını və qayəsini təşkil edir. “Eşq aşiqlər üçün hidayət yolunu işıqlandırır” deyən “Mövlana” (bizim ağamız) ləqəbli Füzulinin fikrincə həqiqət yolunun yolçusu eşqə iqtida etməlidir. Eşqə iqtida edən şəxs isə nicat tapacaqdır. Dahi sənətkarın bir qəzəlini nəsrləşdirməklə nəzər salaq: Həqiqət yolunun yolçusu məqsədinə nail olmaq istəyirsə, gedəcəyi yolda ancaq eşqi rəhbər tutmalıdır. Çünki o yolu işıqlandıran da, o yolda yol göstərən də yalnız eşq nurudur. Ariflərin nəzərində aşiqi (oxu: insanı) ağıl yox, eşq idarə edər. Eşq elə bir kamil, tamamlanmış, yetkinləşmiş nəşədir ki, elə bir təsiredici qüvvədir ki, meydə hərarət göstəricisi, neydə isə sədanın təsiri həmişə və yalnız ondadır. Vəhdət vadisi həqiqətdə, əslində, eşq məqamıdır. O səhrada sultanla gəda şəxslənməz (varlı ilə yoxsul fərqlənməz, hamı birdir). Birlik tənhalığının sirrinə məhrəm olanlar aşiqi məşuqdan, məşuqu aşiqdən ayıra bilməzlər.

            Füzulinin insanlığı xilasa çatdıra biləcək, onun qurtuluşunun əsas vasitəsi olan eşq-məhəbbət anlayışına həsr etdiyi irili-xırdalı onlarla əsəri var. Biz bu yazımızda onlardan cüzi şəkildə nümunə gətirdik. Ümumiyyətlə, Füzuli yaradıcılığını biz bəsirət gözü ilə görməyə çalışsaq, onda məqsədimizə (Füzuli də öz məqsədinə) çatmış olarıq. Çünki dünyaya sevgi hisslərini aşılayan Füzuli qurtuluşu da onda görüb. Dahi sənətkarın qənaəti də bu mənada tamamilə doğrudur. Kim içərisində sevgi, eşq-məhəbbət anlayışının olmadığı bir gözəllik, yaxşı nəsnə göstərə bilər?! Elə bir anlayış varmı ki, orda sevgi olmasın, amma müsbət məqamları özündə ehtiva etsin?! Cavab, xeyr!.. Biz təkcə Füzulini yox, bütün ədəbiyyatı bəsirət gözü ilə oxumalıyıq. Söz sərrafları da bizdən bunu gözləyiblər. Belə olan halda, kim bilir, nə qədər sirli mətləblərdən agah olacağıq. Görmədiyimiz, duymadığımız neçə-neçə qapılar üzümüzə açılacaq.

            Biz, beləliklə, eşqin, məhəbbətin “Vətəni” olan Füzuli yaradıcılığına bir nəbzə də olsa, nəzər saldıq. Amma qurtuluşu arayan insanlar bu böyük söz sərrafını sətirbəsətir oxumalı, mütaliə etməli… Füzuliylə sağollaşıb yol almağa başlayırıq. Bu dəfə qurtuluşu başqa “Vətəndə” axtaran maarfçilərdən danışacağıq. O maarifçilər ki, xalqı qəflət yuxusundan oyatmaq, onu bütün şər işlərə qarşı ayıq salmaq üçün elmi-biliyi təbliğ edirlər. Bu haqda növbəti yazımızda…

HƏR CÜR ŞƏRƏ QARŞI MÜBARİZƏ – VI YAZI

Ədəbiyyatın ayrı-ayrı səhifələrini nəzərdən keçirirəm. Söz sənətkarlarını mütaliə etdikcə, onların geniş yaradıcılığını oxuduqca bir şey aydın olur: Elmlərin şahı adlandırdığımız ədəbiyyatın bir amalı var, hər cür şərə qarşı mübarizə etmək, insanlığı aydınlığa çıxarmaq. Müəllifindən, dövründən, janr və mövzusundan asılı olmayaraq, hər bir bədii nümunəninin mayasında, əslində, bu sadaladıqlarım dayanır. Bunu ötən yazılarımızdaca görmək mümkün idi… Beləliklə, dövrün hökmdarlarını, əyan-əşrəflərini ədalətli olmağa çağıran Nizami, insana böyüklüyünü anlatmağa səy göstərən Nəsimi və bəşəriyyətin xilasını sevgidə görən Füzuli dünyasından üz alırıq XIX əsrə…

Dünyanın binəsi qoyulandan şər, cəhalət daim var olmuş, amma bu XIX əsrdə özünü daha güclü şəkildə büruzə verməyə başlamışdı (ən azından Azərbaycanda bu belə idi). Yeni dünya düzəninin təməllərinin atıldığı, İngiltərənin sənaye inqilabi ilə (elmin gücü ilə) dünyada söz sahibi olmağa başladığı bir dövrün astanasında idik. Elmin, texnikanın inkişafına nail olan xalqlar, xüsusilə də Avropa xalqları sürətli dirçəliş və tərəqqi dövrünə qədəm qoymuşdu. Dünyanın bir tərəfində bunlar yaşanarkən, Azərbaycan da daxil olmaqla, digər tərəfində isə cəhalət və gerilik mövcud idi. Xalqın ağır həyat tərzi, müstəmləkə zülmü, əsarət, gerilik, cəhalət həyatın özü olan ədəbiyyatı narahat etməyə bilməzdi. Söz sənətkarları da xalqımızın bu ağır həyatına və yaşayış tərzinə biganə qalmadılar. Dövrün qabaqcıl ziyalıları bütün bu xəstəliklərin dərmanını axtarırdılar. Nəhayət, dərman tapılmışdı: Xalqın dərdinin dərmanın yolu MAARİFÇİLİKDƏN keçirdi. Yalnız maariflənmə xalqı cəhalət və gerilik məngənəsində sıxılmaqdan qurtara bilərdi. Bunun üçünsə dövrün ziyalı təbəqəsi maarifçilik hərəkatına start vermişdi.

Güclü bir ədəbiyyat bir xalqı bütünlüklə hərəkətə gətirə bilər. Cəhalət girdabına tuş gəlmiş, milli şüurunu itirmiş, hətta özünü tanımamaq xəstəliyinə düçar olmuş və əsarətinə etiraz etməyən xalqımız XIX əsrdə ədəbiyyatın böyük təkanı ilə hər cür şərə qarşı mübarizəyə başladı. Amma böyük çətinliklərlə qarşılaşan, daşlı-hamarlı yolda ədəbiyyat heç də öz məqsədinə asanlıqla nail ola bilmirdi. Çünki cəhalət qarşısında bütün “silahlar” çarəsizdi. Onun müalicəsini heç də asanlıqla davam etdirmək olmur. Bununla belə ədəbiyyat cəhalət qarşısında geri çəkilmirdi. Ona görə ki söz sənəti hər bir çətinliyin öhdəsində gəlmək iqtidarına malikdi…

XIX əsr maarifçilik ədəbiyyatının böyük güc və fəaliyyətinə toxunmazdan əvvəl həmin dövrdə ölkəmizdəki ictimai-siyasi vəziyyətə nəzər salmaq lazım gəlir. Belə olan halda biz həmin dövrkü ədəbiyyatın əhəmiyyətinə vara bilərik. Qeyd edilən yüzillikdə Azərbaycanda vahid dövlət mövcud deyildi və ölkəmiz müxtəlif xanlıqlara (ayrı-ayrı dövlətlərə) parçalanmışdı. Daha pisi isə qədim torpaqlarımız yadelli işğalçıların tapdağı altına düşmüşdü. Belə ki, ölkənin cənubu İranın, şimalı isə Çar rusiyasının nəzarətinə keçmişdi. İşğalçılıq, ağır müstəmləkə zülmü isə xalqı, ən sadə şəkildə desək, narahat etmirdi. Çünki cəhalət məngənəsi xalqı bu ağır vəziyyətə qarşı mübarizə aparmağa imkan vermirdi. Xalqa düşdüyü bu ağır vəziyyəti anlatmağa, onu milli oyanışa və nəticədə xoşbəxtliyə doğru istiqamətləndirməyə təşviq edən bir vasitəyə ehtiyac vardı. Bu isə elmlərin şahı ədəbiyyat idi. Beləliklə, söz sənəti xalqı bütün bu ağır vəziyyətə qarşı hərəkata səsləyirdi. Dövrün böyük ziyalı təbəqəsi söz sənətindən bir neçə istiqamətdə faydalanmaqla xalqı mübarizəyə ruhlandırdı.

Abbasqulu ağa Bakıxanov, İsmayıl bəy Qutqaşınlı, Mirzə Şəfi Vazeh, Qasım bəy Zakir, Seyid Əzim Şirvani, Mirzə Fətəli Axundzadə kimi XIX yüzillik nəhənglərinin lokomotivlikləri ilə xalq milli oyanış yoluna qədəm qoya bildi. Maarifçilik hərəkatının əsas nümayəndələri hesab edilən bu söz sənətkarlarının yaradıcılıq amalı və ideya istiqaməti əzilən kütlənin, xüsusilə də kəndlinin mənafeyinin müdafiəsinə yönəlmişdi. Maarifçilik hərəkatının nümayəndələrinin mühüm amallarından biri də savadsız kütləni maarifləndirmək yolu ilə hüquqlarını onlara anlatmaq idi. Bu mənada çox sayda bədii əsərlər meydana çıxırdı. Məsələn, Axundzadənin “Kəmalüddövlə məktubları” haqqında “Cəhalət və geriliyə qarşı mübarizədə bir ordudan ziyada iş gördü” bənzətməsi edilirdi.

Xalqı milli oyanış yoluna yönləndirən ədəbiyyat yalnız bədii əsərlərin yazılması istiqamətində çalışmırdı. Xalqa çatmaq, sadə insanlara, “aşağı” təbəqələrə ulaşmaq da söz sənətinin əsas amallarından idi. Axı, dövrün ideoloqları adlandıra biləcəyimiz maarifçilər yazdıqları əsərlərindəki ideyanı bütün kütləyə çatdırmaq istəyirdilər. Bunun üçün 1873-cü ildə ədəbiyyatın böyük dəstəyi ilə milli teatr meydana çıxdı. Milli dramaturgiyamızın əsasının qoyulması ilə milli teatra yol açılmış və beləliklə, tarix boyu kütlələri maarifləndirən teatr Azərbaycana yalnız XIX əsrin ikinci yarısında gəlib çıxa bilmişdi. Milli teatrın ölkəmizdə fəaliyyətə başlaması geniş xalq kütlələrinin oyanışı yolunda nəhəng addım idi. Həsən bəy Zərdabi, Nəcəf bəy Vəzirov kimi qabaqcıl maarifçi ziyalıların gərgin fəaliyyəti xalqımızı bu böyük teatr məktəbinə qovuşdura bilmişdi. İndi maarifçi ziyalılarımız xalqa daha asan çata bilirdilər. Amma bu bəs etmirdi. Yeni vasitələrə ehtiyac vardı. Nəhayət, dünyanın eradan əvvəl 59-cu ildə Qədim Romada tanıdığı qəzet 1875-ci ildə Azərbaycan həyatına daxil olurdu (Mədəni sahədə bu qədərmi geridə qalmışdıq, qalmışıq?!).

1875-ci ilin 22 iyulunda fəaliyyətə başlayan “Əkinçi” qəzeti Azərbaycanda maarifçilik hərəkatının geniş vüsət almasında və hər kəsə çatmasında müstəsna rol oynadı. Həsən bəy Zərdabinin redaktorluğu ilə nəşr olunan bu mətbu orqan həmin dövrdə bir çox maarifçi ziyalıları öz ətrafında birləşdirə bildi.

Ədəbiyyat tariximizin xüsusi bir mərhələsini təşkil edən XIX əsr maarifçilik hərəkatı dövrü ədəbiyyatın böyüklüyünü bir daha ortaya qoymuş oldu. Beləliklə, biz bu və ya digər əsərləri yalnız bədii əsər kimi oxumadıqca, onun nə qədər böyük amallara xidmət etdiyini, nə qədər misilsiz ideyalar daşıdığını görə bilərik. XIX əsr maarifçilik ədəbiyyatı bu baxımdan Azərbaycan ədəbiyyatının ən çox araşdırılmalı və üzərində dayanmalı olduğu bir ədəbi yaradıcılıqları özündə ehtiva edir. Onu da qeyd edək ki, bu dövrdə bütün vasitələrdən istifadə etməklə xalqı milli oyanışa səsləyən və onu cəhalət girdabından qurtarmaq istəyən söz sənəti istəyinə qarşıdakı illərdə nail ola bilir. Nəticədə, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan milli müstəqilliyini əldə etdi. Elə bir müstəqillik ki, Müsəlman Şərqində ilk demokratik, dünyəvi dövlət modelidir, hüququn üstünlüyü bu dövlətdə əsasdır. Qadınlara ilk dəfə səs vermək hüququ tanınmışdır. Bütün bu qazancların kökündə söz sənəti olan ədəbiyyatın və onun XIX yüzillikdə yaratdığı maarifçi ədəbiyyatın rolu böyük və danılmazdı.

XIX əsr ədəbiyyatından, onun yaratdığı maarifçilk hərəkatından deyəcəklərimizi bitirməmişik. Bu dövrə qədəm qoyarkan, onun qonağı olarkən böyük maarifçi xadim Mirzə Fətəli Axundzadənin üzərindən keçmək doğru olmazdı. Bu dəfə onun “Aldanmış kəvakib” əsərinə nəzər salacağıq. Biz bu əsəri hələ kəşf edilməmiş mücəvhər, yerin altında qalmış və üzə çıxmağı gözləyən böyük xəzinə hesab edirik. Bu haqda növbəti yazıda…

ALDANMIŞ DÜŞÜNCƏLƏRİN MANEƏSİ – VII YAZI

            Povest həcmcə hekayədən böyük, romandan isə kiçik olan epik janrdır. Dünyada bu janrın ən mükəmməl nümunələri içərisində Ernest Heminqueyin “Qoca və dəniz”i, Qabriel Qarsiya Markesin “Polkovnikə məktub yoxdur”u və Çingiz Aytmatovun “Dəniz kənarı ilə qaçan alabaş”ı xüsusi yer tutur. Bu üç povesti mütaliə etmiş birisi kimi onu əminliklə deyə bilərəm ki, ədəbiyyatımızın bu janrda yazılmış ilk nümunəsi “Aldanmış kəvakib” özündə ehtiva etdiyi məqamları ilə bu üç povestdən daha güclü ədəbi nümunədir. Bunu bir azərbaycanlı kimi yox, ədəbiyyatsevər və çoxlu mütaliə edən birisi olaraq söyləmək istərdim…

            Xalq (cəmiyyət), hətta kütlə böyük qüvvədir. Ona görə də xalqa (cəmiyyətə), hətta kütləyə rəğmən hər hansı bir uğurlu addım atmaq mümkün deyil. Başqa bir deyişlə, inkişaf etmiş bir cəmiyyət qurmaq, ədaləti bərqərar etmək və insanların qanunlara, demokratik dəyərlərə tabe şəkildə yayaşıyını təmin etmək üçün, ilk növbədə, onların düşüncə tərzini, həyata baxışını da dəyişmək və həyata keçirilən dəyişikliklərə uyğunlaşdırmaq lazımdır. Böyük ədəbi xadim Mirzə Fətəli Axundzadənin “Aldanmış kəvakib” povestinin ideyasında sadə oxucu üçün gizli qalan tərəf də məhz bu söylədiklərimi ehtiva edir… Deyirlər, insanın iki cür gözü var. Bunlardan ikisi bizim bildiyimiz gözlərdir ki, insanlar onların vasitəsiylə zahiri nəsnələri görmək və müşahidə etmək imkanına malikdirlər. Bir də iki gözün bir az yuxarısında, alnın tən ortasında bir göz də var ki, ona bəsirət gözü deyirlər və o göz görünmədiyi kimi, həm də görünməyənləri görməkdən ötrüdür. Mükəmməl ədəbi əsərlərdə də belə bir hal-qəziyyə mövcuddur ki, bu sıraya daxil olan bədii nümunələrdə iki ideya əks olunur və onlardan biri zahiri şəkildə işlənir, digəri də bəsirət gözü ilə görülə bilən, ağlın gücü ilə dərk edilən ideya hesab olunur…

            1857-ci ildə qələmə alınan “Aldanmış kəvakib” povestinin bəsirət (ağıl) gözü ilə görülə bilən ideyasından danışmazdan əvvəl, onun zahirdə işlənən mövzusu və oxucuya çatdırılan ideyasına da toxunmaq yerinə düşər. Əsərdə Səfəvi hökmdarı Şah Abbasın hakimiyyəti illərində baş verən hadisələr və onun ortaya çıxardığı nəticələr əks olunur. Belə ki, ölkəni zalımlıqla və yarıtmazlıqla idarə edən Şah Abbasın yarıtmaz fəaliyyəti nəticəsində xalqın var-yoxu talanıb, hər yer xarabalığa çevrilib. Yüksək miqdardakı vergilər, günbəgün artan zülm, haqsızlıq və ədalətsizlik insanlara olmazın çiləsini çəkdirir. Xalq gələcəkdən ümidini kəsib. Şah Abbas kimi onun əyan-əşrəfi də zalım və işbilməzdirlər. Şahın vəziri, sərdarı (ordu başçısı), xəzinədarı, mollabaşısı (dövlətin din işləri üzrə cavabdeh şəxsi) yarıtmazdırlar. Onlar yarıtmaz olduqları kimi, daxildə bir-birləri ilə çəkişmə içərisindədirlər… Yazıçı bu çəkişməni təsvir etməklə həm də onu göstərir ki, dövlətin inkişafı, əhalinin rifah halının yüksəldilməsi üçün vəzifədaşların bir-birləri ilə qarşılıqlı əlaqə içində fəaliyyət göstərmələri vacibdir… Şah Abbasın və əyan-əşrəfinin bu zülmü və yarıtmaz fəaliyyətləri xalqı narahat etmir. Sadəcə üç-beş nəfər şah və digər idarəçilərin zalımlıqlarına və ədalətsizliklərinə qarşı öz etirazlarını bildirir. Əsərin davamında Yusuf Sərrac adlı ədalətli, xalqını sevən bir insan hakimiyyətə gəlir. Ölkəni ədalətlə və qanunun üstünlüyü prinspi ilə idarə etməyə başlayan Yusif şah insanların xoşbəxt və firavan yaşayışı üçün bir-birinin ardınca islahatlar həyata keçirir. O, ilk növbədə, nadan və yaltaq məmurları saraydan uzaqlaşdırır, dövlət üçün lazımsız olan mənsəbləri ləğv edir, vilayət hakimlərinə xalqa ədalətli davranmağı tapşırır. Ölkədə xalqın mənafeyinə uyğun vergi sisteminin tətbiq edilməsi, şəhər və kəndlərin, yolların abadlaşdırılması, eləcə də susuz yerlər su çəkilməsi, məktəblərin, xəstəxanaların tikilməsi və sair də Yusif şahın islahatlarına daxil olan məsələlərdən idi. Amma xalq bu islahatlara hazır deyildi. Şah Abbasın qəddarlığına adət etmiş avam xalq, Yusif şahın bu mütərəqqi addımlarını dərk etməkdən uzaqdı. Bu anda bizim “bəsirət gözü ilə görmək mümkündür” dediyimiz ikinci (zahirdə görünməyən) süjet xətti ortaya çıxır. Deməli, mütərəqqi ideyaları həyata keçirmək üçün, cəmiyyətin inkişafına nail olmaqdan ötəri xalqın da, kütlənin də buna hazır olması vacibdir. Xalq yüksək uzaqgörənliyi ilə onun üçün xeyirli olanı dərk etməlidir. Gələcəyini, müqəddəratını özü təyin etmək qabiliyyətində olmalıdır. Bunun üçünsə o, gərək hər şeyin, prosesləri dərk etmək iqtidarında olsun. Belə olan halda xalq əsl qurtuluşa vara bilər. Əgər xalq aldanarsa, aldanmış düşüncəsi də ona mane olacaq, gələcəyini qaranlığa doğru istiqamətləndirəcək…

            Beləliklə, böyük bir maarifçi şəxsiyyət kimi Axundzadə “Aldanmış kəvakib” əsərində bu ideyanı bizə çatdırmışdır: Xalq islahata hazır olmalıdır. Xalq hazır olduqdan sonra nələrəsə qadir olmaq mümkündür. Bütün bu dediklərimizə bəsirət (ağıl) gözü ilə baxdıqda, yazılanları bir-bir ələkdən keçirdikdə görə bilirik… Ədəbiyyat nə qədər böyük vasitə və mexanizmdir. Həyatı, onun enişini, yoxuşunu bizə ondan daha yaxşı anladan nə var?! Ədədbi əsərlər bizə bu kimi sirli, sehirli mətləblərdən xəbər verir. Söz sənətini oxuduqca, kim, bilir, onun daha hansı möcüzələri ilə qarşılaşacağıq… Beləliklə, Mirzə Fətəli Axundzadə “dünyasından” ayrılıb tarix boyu bizə haqq-ədalət yolunda bələdçilik edən, yaxşını, pisi bizə anladan AŞIQ YARADICILIĞI “dünyasına” üz tuturuq. Növbəti yazımızda bu haqda…

HƏYAT AYNASI, DOĞRULUQ BƏLƏDÇİSİ – VIII YAZI

            Biz bəzən yanılaraq keçmişi bu günün nöqteyi-nəzəri ilə, hazırki şəraiti əsas götürərək qiymətləndiririk. Bu, tamamilə yanlış olan yanaşma tərzidir. Çünki hər bir hadisəni, prosesi öz tarixi şəraiti və mövcud olduğu zamanla birlikdə qiymətləndirmək doğru və ədalətli olar. Bu yanaşma tərzi ədəbiyyatla da bilavasitə bağlıdır. Şair və yazıçıların, hər hansı bir ədəbi istiqamətin qiymətləndirilməsi zamanı da bu qanunauyğunluğa riayət etmək yaxşı olar… Düşünün ki, internetin olmadığı bir zamanda yaşayırsınız, bir neçə saniyə içərisində istənilən məlumatı əldə etməkdən məhrumsunuz. Bundan başqa, telefon, televizor da mövcud deyil. Yəni bu gün məlumat, informasiya əldə etdiyimiz əsas vasitələrin olmadığı bir zaman kəsimində ömür sürürsünüz. Məktəblər də, təhsil müəssisələri də indiki kimi hər yerdə yoxdur. Qəzetlər nəşr olunmur, minlərlə nüsxəli ədəbiyyatların olduğu kitabxanalara rast gəlinmir (tək-tük istisnaları çıxmaq şərti ilə). Əhalinin çox az faizi təhsil ala bilir. Onda belə bir sual doğur insan beynində: Bəs insanların digər kəsimləri necə olacaq?! Onlar bilik və bacarığı, dünyanın yaxşı və pis tərəflərini, xeyir və şəri necə öyrənəcəklər?!. Başqa bir yoldan davam edək. Əsl elm, əslində, bu gün bizim öyrəndiyimiz elm deyil, əsl elm həyatı öyrədəndir, bizə yaxşı və pisi anladandır. “Biz nə üçün yaşayırıq?!”, “Yaşamaq amalımız və məqsədimiz nədən ibarət olmalıdır?!” kimi suallar da elmin əsas obyekti olmalı deyilmi?! Buna görə də qərara gəlirik ki, ədəbiyyatın ən böyük qollarından olan və bizə qeyd etdiyimiz sualların cavabını anladan aşıq yaradıcılığından danışaq.

            Söz sənətinin bənzərsizliyindən, insanlıq qarşısında oynadığı roldan və daşıdığı funksiyadan bəhs edərkən AŞIQ YARADICILIĞINI həyatın mərkəzinə gətirmək yerinə düşər. Əvvəlcə, onu söyləyək ki, aşıq yaradıcılığı söz sənətinin ən qədim qollarından biridir. Əsas məqsədi və amalı xalqa xidmət etmək olan söz sənətinin bu qoluna ulu əcdadımız da biganə qalmayıb. Aşığı çox hallarda əcdadlarımız “dədə” adlandırılmış, onlara el ağsaqqalı, elin dədəsi funksiyasını vermişlər. Aşıq yaradıcılığının əsas janrlarından olan dastan yaradıcılığının şah əsəri olan 1300 illik “Kitabi-Dədə Qorqud” eposunda biz xalqımızın aşığa (ozana) qarşı münasibətini bu mənada aydın şəkildə görürük. Aşıq yeni doğulan körpələrə ad qoyur, elçilik edir, küsülüləri barışdırır, hər müşkül məsələni qaydasına qoyur. Kim el ağsaqqalı adlanan aşığa (ozana) qarşı çıxarsa, o ələlbət peşman olacaq. Aşıq kimi onun sazı-qopuzu da müqəddəslik mərtəbəsindədir. Hətta düşmən əlində saz-qopuz olarsa, o da bağışlanardı. Folklor yaradıcılığımızın şedevr əsəri olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanından söhbət düşmüşkən aşıq sənətinin ulu babası olan Dədəm Qorqudun eposta söylədiklərinə də nəzər salaq. Amma bir şərtlə, bu dəfə yalnız sözə yox, onun daşıdığı hikmətə də diqqət yetirməklə: Allah, Allah deməyincə işlər düzəlməz. Bir igidin qara dağ yumrusunca malı olsa, yığar-toplayar, qismətindən artığını yeyə bilməz. Təkəbbürlük eyləyəni Tanrı sevməz. Qarı düşmən dost olmaz. Kişi malına qıymayınca adı çıxmaz. Qız anadan görməyincə öyüd almaz. Ata malından nə fayda, başda ağıl olmasa. Gəlimli, gedimli dünya, son ucu ölümlü dünya…

Hər bir səhifəsi hikmətlə dolu olan aşıq yaradıcılığında irəliləyək. Amma başa qayıtmaqla, sonra isə bu yolda davam edəcəyik. Aşıq yaradıcılığı əsas etibarı ilə müxtəlif məclislərdə söylənmək və bununla da insanlara “çatmaq” funksiyasını icra etmişdir. İnternetin, televizorun, hətta qəzetlərin, kütləvi şəkildə mövcud olmayan məktəblərin (kitabların) rast gəlinmədiyi bir dövrdə insanlara müxtəlif elmlərdən, dünyanın xeyir və şərindən, yaxşıdan, pisdən hali edərək onlara, bir növ, məktəb olmuşdur. Bu səbəbdən aşıqlar saz əlində, söz sinəsində və hikmət də sözlərində el-el, oba-oba gəzərək insanlara “dərs” keçmişlər. Oğuz elində xanlar, bəylər məclisində başda oturan Dədəm Qorqud da, Şah İsmayıl Xətayinin sarayında böyük nüfuz sahibi olmuş Dirili Qurbani də, Aşıq sənətinin ən böyük nümayəndəsi Aşıq Ələsgər də bu qəbildən idilər. Onlar yaşadıqları dövrdə bir el ağsaqqalı kimi fəaliyyət göstərməyin yanında, insanlara həyatın minbir sifətini, yaxşını, pisi, xeyir və şəri öyrətmiş, onları dünyan sirlərindən agah etmişlər… Yolumuza davam edək. “Qəm çəkmə bu qədər, divanə könül, həmişə ruzigar belə dar olmaz”,- deyənDirli Qurbani, “El bir olsa, dağ oynadar yerindən”,- deyən Aşıq Abbas Tufarqanlı, “Yaman addan ölüm yaxşıdır”,- deyən Xəstə Qasım, “Mən Allahdan istəmirəm, çox dövlətim, malım ola, bir balaca güzəranım, dolanmağa halım ola, min batman zərim olunca, bir misqal kamalım ola”,- deyən Aşıq Ələsgər yaradıcılıqları sözbəsöz, səhifəbəsəhifə bilik tədris edir. Təki onlar oxunsun, öyrənilsin… Söz sənətinin ən qədim dövrlərindən mövcud olmuş aşıq yaradıcılığı, aşıq sənəti son XX əsrin əvvəllərinə kimi yuxarıda qeyd edilən funksiyaları yüksək səviyyədə icra etmişdir. Xalqın maariflənməsində, onun informasiyaya çatmasında müstəsna xidməti olan söz sənətinin bu qolu haqqında geniş şəkildə araşdırmalar həm də onu göstərir ki, aşıq sənəti öz məktəb funksiyasını bu gün də oynamaqdadır. Həmçinin dünyada, bəlkə də, köhnəlməyən, “doğulduğu” gün kimi tər, təzə qalan söz öz gücünü aşıq yaradıcılığı ilə də göstərmiş olur və min il, bir əsr bundan öncə söylənmiş hikmətli sözlər insanlıq dünyasını işıqlandırmaqda davam edir.

            Beləliklə, söz dünyasının daha bir “ölkəsindən” ayrılırıq. Unutmadan onu da qeyd edək ki, söz bir neçə kəlmədə birləşməsinə və yaxud bir kitabda cəm olmasından asılı olmayaraq, bəşər övladına bir çox şeylər öyrədə bilir. Bunu biz ən yaxşı şəkildə Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Mirzə Səfər”ində də görə bilirik. Həcmcə kiçikölçülü olmasına baxmayaraq, bu hekayə bir məktəb funksiyasını yerinə yetirməkdədir. Bu haqda növbəti yazımızda…

               “MİRZƏ SƏFƏR”İN “DƏRSİ” – VIII YAZI

            İnsanlıq tarixinin əsas dönüm nöqtələrindən biri dövlət modelinin ortaya çıxması olub. Çünki dövlət modelinin ortaya çıxması və də bu modelin illər, əsrlər ötdükcə təkmilləşməsi insanlıq üçün gərəkli olan bütün hüquqi, demokratik prinsiplərin (dəyərlərin) onun təminatı altında inkişaf etməsinə imkan yaradıb, nəticədə insanların yaşayışı müəyyən qanunauyğun hal alıb. Bu gün hansı cəmiyyətdə inkişaf, tərəqqi mövcuddursa, insanlar xoşbəxtdirsə, deməli, orada dövlət var və güclü dövlətçilik sistemi qurulub. Güclü dövlətçilik sisteminin mövcudluğu isə bir çox digər kordinatların yanında, o dövlətə layiqincə xidmət edən, öz vəzifəsinin öhdəsindən gələn insanların (vətəndaşların) olmasından da xeyli dərəcədə asılıdır. Bu qədər əhəmiyyətli mövzu isə ola bilməzdi ki, söz sənətindən yan keçsin və mövzu kimi ədəbi əsərlərə gətirilməsin. Azərbaycan ədəbiyyatının ən güclü qələm sahiblərindən Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Mirzə Səfər” əsəri məhz bu mövzunu başqa çərçivədən ortaya qoyur…

            İnsanlıq tarixini daim humanizmə, aydınlıq gələcəyə doğru istiqamətləndirən söz sənəti bunun üçün bütün vasitələrə əl atıb, gərəkli bildiyi hər mövzunu bəşər övladının diqqətinə çatdırıb. Bu haqda biz ötən yazılarımızdaca danışmışıq (yazmışıq). Bu yazımızda isə çox əhəmiyyətli bildiyimiz başqa bir istiqamətdən irəliləmək qərarına gəlmişik… Dövlət canlı orqanizm deyil, amma canlı varlıqlar (orqanizmə sahib olanlar) kimi onu formalaşdıranlar mövcuddur. Bunlar biz insanlarıq, daha dəqiq desək, dövlətin bu və ya digər sahəsində çalışan onun vətəndaşlarıdır. Bu insanlar (vətəndaşlar) isə necə çalışırlarsa, Vətənə necə sədaqətlə xidmət edirlərsə, dövlət də eləcə inkişaf edir, çiçəklənir və yaxud da əksinə, tənəzzülə qərq olur, tarix səhnəsində itib-batır. Başqa bir yanaşma tərzi. Dövlətin bu və ya digər sahəsində çalışanlar öz fəaliyyətləri ilə insanların dövlətə, ölkəyə münasibətlərini formalaşdırırlar. Məsələn, bir quruma üz tutduqda o qurumda çalışanların peşəkar fəaliyyəti, bizlərlə yaxşı davranışı bizim də dövlətə olan münasibətimizi istər-istəməz yaxşı mənada formalaşdırır. Dövlətin bu və ya digər sahəsində çalışanların hansı xüsusiyyətlərə malik olmaları isə bu mənada xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.   

            Hər hansı bir insanın (vətəndaşın) dövlətin bu və ya digər qurumunda ona tapşırılan işi və verilən öhdəliyi necə icra etməli olduğu mövzu kimi az, yaxud da çox dərəcədə ədəbi əsərlərdə işlənib. Məsələn, fransız filosof-ədib Viktor Hüqonun məşhur “Səfillər” əsərində bu mövzu insanların diqqətinə bu cür çatdırılıb. “Hər kəsin yüksək savadı ola bilməz, amma işini vicdanla yerinə yetirməklə mükəlləfdir” deyən Hüqo “Səfillər” əsərində Din (Fransada şəhər) yepiskopu vasitəsilə dövlət işində çalışan, dövlətin vətəndaşına həvalə etdiyi bir işi insanın necə məsuliyyət və qayğıkeşliklə icra etməli olduğunu göstərir. Eyni zamanda məsuliyyətli və vicdanlı bir məmurun insanı, insanlığı yaxşı mənada necə dəyişdirə biləcəyi, ona işıqlı gələcək aşılayacağı da əks etdirilir. Din şəhərinin baş yepiskopu Mirielin bir din xadimi kimi maaşının böyük bir hissəsini xeyriyyə işlərinə sərf etməsi, gərək bilmədiyi üçün böyük yepiskopluq binasından xəstəxananın xeyrinə imtina etməklə kiçik bir idarədən işini davam etdirməsi, katorqalı bir “caniyə” dərs keçməklə onun gələcəkdə vicdanlı bir insana çevrilməsinə öncüllük etməsi eyni zamanda oxucunu Mirielin timsalında dövlətinə, onun təmsil etdiyi quruma qarşı bir ehtiram yaradır.

            Azərbaycan ədəbiyyatının dövlət-vətəndaş, dövlət-məmur anlayışının ortaya qoyulduğu şedevr əsər isə “Mirzə Səfər” hekayəsidir. Əsəri mütaliə etdikdə öyrənirik ki, Mirzə Səfər 45-50 yaşlarındadır və dəftərxanada qulluqda işləyir. 25 manatlıq məvacibi az da olsa, o, iki övladına təlim-tərbiyə verməkdə qərarlıdır. Müxtəlif çətinliklərə və süni maneələrə baxmayaraq, Mirzə Səfər oğlanlarını həkim və mühəndis kimi yetişdirə bilib. Əsərdə bizim oxucunun diqqətinə çatdırmaq istədiyimiz ideyanın yanında, iki mühüm məqamı bu anda gərək qeyd edək. Birincisi, Mirzə Səfərin dostu saatsaz Usta Zeynalla münasibətidir. Övladlarını oxutdurmaqda çətinlik çəkən Mirzəyə dostu Usta Zeynalın “İndi gəl biz bir iş görək. Sənin məişətin ağır keçir. İndi bir az da ağırlaşacaq. Mən də ki saatsazlığımla səndən çox qazanmıram. Gəl sənin uşaqlarının oxumasına şərik olaq. Oğlunun birinin xərcini sən çək, o birininkini də mən çəkim. İldə həşdad manat sənin üçün ağır yükdür. Amma qırx manat döy-sındır düzəldərsən. Mənim də gücüm çatar” sözləri dostluq münasibətlərinin necəliyindən və yaxşı dostun olmasının əhəmiyyətindən xəbər verir. Digər ikinci mühüm mətləb isə Mirzə Səfərin övladlarının birinin digərinin xeyrinə etdiyi güzəştdir. Belə ki, hər iki övladına eyni vaxtda ali təhsil vermək iqtidarında olmayan Mirzənin kiçik oğlu qardaşının təhsilini davam etdirməsi üçün öz təhsilini müvəqqəti dayandırır, çalışaraq qardaşının təhsil alması üçün pul qazanaraq ona yollayır.

            “Mirzə Səfər” hekayəsinin oxucu tətqiqinə cəlb etməyimizin əsas səbəbi isə yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi əsərin baş qəhrəmanı Mirzə Səfərin qulluqdakı vicdanlı iş fəaliyyətidir. Aylıq 25 manat məvacibi Mirzənin dolanışığını çətinləşdirir. Bununla belə o öz işinə və adına xələl gətirə biləcək işlərə heç vəchlə qol qoymur. Mirzə Səfər deyir: “Rüşvət almaq adamı qorxaq və gözükölgəli edər, rüşvət aldığın adamların hansını görsən, gərək ikiqat baş əyəsən… Nə lazım? Qulluğumda təmiz olaram, maaşıma qənaət edərəm, bir kəsə ehtiyacım olmaz, həmişə də başıuca gəzərəm, 25 manat məvacibim var, ayda bir 10 manat da evə gəlib ərizə yazdıranlardan qazanıram, bu da mənim başımdan aşıb, ayağımdan çıxar”.  Mirzə Səfərin ölüm ayağında övladlarına xitabən dedikləri də bizim üçün dərsə bərabərdir: “Balalarım, dünyada mən çox ömür etmişəm… Cəmi ömrümü işimdə təmiz olmuşam… Siz təmiz, namuslu dolanırsınızsa, həmişə müvəffəqiyyət sizi tapar”… Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin böyük ustalıq və uzaqgörənliklə işləyib hazırladığı “Mirzə Səfər” hekayəsi kiçikhəcmli, amma daşıdığı məna və aşıladığı mətləblər baxımından olduqca nəhəng bədii nümunədir (bunu biz hekayədən gətirdiyimiz bir-iki misalda gördük). Bu hekayəni mütaliə etdikcə insan şüur və düşüncəsində bir neçə mühüm mətləb hasil olur. İnsan gərək öz adına ləkə vuracaq iş və əməllərdən uzaq olsun. Ona tapşırılan hər bir işin öhdəsindən gəlmək üçün var gücü ilə çalışsın. Dövlətinin başını uca tutsun, onun hörmətini ziyadə etsin! İnsan, Mirzə Səfər demişkən, onda həmişə başıuca gəzər…

            “Mirzə Səfər” hekayəsindən bizim çıxardığımız nəticələrdən biri də budur ki, Vətənə, dövlətə xidmət etmək üçün gərək hərtərəfli biliyə də yiyələnəsən. Bunun üçün lazım gələrsə, xaricə də üz tutasan, dünya təcrübəsini öyrənəsən. Mühüm məqam isə xaricdə təhsil alarkən öz dəyərlərini qoruyub saxlamaqdır. Dəyərlərdən məhrum olmaq isə insanları, cəmiyyəti parçalanmağa, uçuruma aparar. Necə ki bu mətləbi bir əsr bundan öncə Mirzə Cəlil “Anamın kitabı” tragikomediyasının əsas mövzusu kimi işləyib. Bu haqda növbəti yazımızda…

MİLLİ DÜŞÜNCƏDƏN MƏHRUM OLMAQ… X YAZI

            Mütəliə etmək, kitab oxumaq, təhsil almaq – bunlar ilk baxışdan bütün məqamları ilə insanlara faydalı hesab edilir. Təbii ki də, elədir. Tarix boyu bu sadaladıqlarımız insanlığa işıq tutmuş, onun yolunu aydınlatmışdır. Buna görə də insanlar mütaliəyə, dolayısı ilə kitaba və təhsilə maraq göstərmişlər. Amma şər qüvvələr hər şeydən istifadə etdikləri kimi, təəssüf, ən ülvi istiqamət olan kitabın, təhsilin vasitəsiylə də insanlara asan çata bilmək funksiyasından maraqları naminə yararlanmışlar… Unutmaq olmaz ki, dövlətlərin dövlətlər, xalqların xalqlar üzərində maraqları daha da artmaqdadır. Belə olan halda dövlətlər (xalqlar) hədəfə çevrilən ölkədə maraqlarını bilərəkdən və kortəbii şəkildə yerli insanlar tərəfindən təbliğ edənlərin (hətta icra edənlərin) olması amilinə diqqəti gücləndirmişlər. O səbəbdən bu amildən, xüsusilə də, XIX əsrin sonlarından etibarən dünyanın müxtəlif qüvvələrin öz xeyirlərinə kompleks şəkildə istifadə etdiyini görməyə başlayırıq. Böyük demokrat, öz dövrünün minbir oyununu yaxşı görən Mirzə Cəlil “Anamın kitabı” tragikomediyasında bu mövzunu işləyərək xalqımızın diqqətini buna yönəltməyə çalışmışdır…  

            Bütövlükdə XIX əsr və XX əsrin əvvəllərindən etibarən dünyada elm, təhsil daha da həlledici amil hesab edilməyə başladı. Əvvəlki yüzilliklərdə güc, qorxmazlıq daha çox ön planda idisə, qeyd edilən dövrlərdən etibarən elmi tərəqqinin qarşısında heç bir qüvvə tab gətirə bilmirdi. Bu dövrlərdə o səbəbdən elmin, təhsilin inkişafına xüsusi diqqət göstərilmiş, gənclər təhsil almaq üçün hətta müxtəlif ölkələrə də üz tutmağa başlamışdı. Bu isə dünyada bir tərəfdən inteqrasiya prosesinin sürətlənməsinə imkan yaradırdısa, digər tərəfdən də bir sıra problemləri özündə ehtiva edirdi. Birincisi, xarici ölkələrə təhsil almaq üçün gedən gənclər həmin ölkələrdə təsir altına düşə bilir, öz milli düşüncələrinə tərs gələcək addımlar atırdılar. İkincisi, onlar təhsillərini başa vurub öz ölkələrinə qayıtdıqda bir çox hallarda milli dəyərlərindən yoxsul, dövlətçilik dəyərlərinə zidd olaraq təhsil aldıqları ölkələrin maraqlarına uyğun fəaliyyət sürdürürdülər (Əlbəttə, burada bir qisim insanlar nəzərdə tutulur). Bu istəyərək və ya bilmədən həyata keçirilən aksioma (proses) idi. Son bir-iki əsrdir ki, milli ziyalılarımızı düşündürən bu amil isə artıq XX əsrin əvvəllərində “Anamın kitabı” ilə mövzu kimi ədəbiyyatımıza gətirilmiş, insanların diqqətinə çatdırılmışdı.

            Söz sənətimizin şah əsərlərindən olan “Anamın kitabı” tragikomediyasında biz bütünlüklə milli düşüncədən məhrumolmanın hansı fəsadlar törədə biləcəyinin şahidi oluruq. Əsəri mütaliə etdikcə, onun məzmunu ilə tanış olduqca bu günümüz üçün də aktual olan məsələnin nə qədər mühüm əhəmiyyət daşıdığı bir daha öz təsdiqini tapmış olur. Tragikomediyada baş qəhrəman Zəhrabəyim ananın övladlarından Rüstəm bəy, Mirzə Məhəmmədəli və Səməd Vahid yüksək təhsil almaq üçün xaricə – müvafiq olaraq Rusiya, İran və Osmanlıya üz tutmuşlar. Övladların xaricədə təhsil almaları, yüksək biliyə yiyələnmə ehtimalları ailənin sevincinə səbəb olur, eyni zamanda Azərbaycanı müstəmləkədə saxlayan Çar rusiyasını da narahat edirdi. Ona görə ki, ailə övladlarının Vətənə layiqincə xidmət edəcəyinə inanır, işğalçı ölkə isə xalqın bu kimi təhsilli gənclər vasitəsilə milli oyanışından narahat olurdu. Amma gəl gör ki, Rüstəm bəy, Mirzə Məhəmmədəli və Səməd Vahid təhsilllərini başa vurub Vətənlərinə qayıtdıqda ailənin sevinci kədərə, işğalçı ölkənin narahatlığı isə sevincə çevrilir. Çünki qardaşlar təhsil almaq üçün getdikləri ölkələrdən öz milli düşüncələrini itirmiş, xalqımıza yad olan dünyagörüşü özləri ilə Vətənlərinə gətirmişdilər. Ayrı-ayrı ölkələrdə öz milli dəyərlərini itirmiş qardaşların bu vəziyyəti onların bir-birlərinə qarşı düşmən münasibətə sövq etmişdi.

              Müəllif bu məqamda milli düşüncədən uzaq düşmüş, “məsləkayrı qardaşların” (əslində, məsləkayrı insanların) Vətənə nəinki xeyir verə bilməyəcəyi qənaətini ortaya qoyur, hətta bu düşüncə sahiblərinin doğma yurdunu, ölkəsini uçuruma sürükləyəcəyi düşüncəsini irəli sürürdü. Qardaşların əsər boyu bir-birlərinə qarşı laqeyd, bəzən düşməncəsinə münasibətinin kökündə onların öz milli kimliyini unutması və təsir dairəsinə düşmələri göstərilirdi… Övladlarının qeyd edilən “mərəzləri” tragikomediyada Vətəni təmsil edən Zəhrabəyim ananı mənən iflic edir. Böyük ümidlərə xaricə təhsil almaq üçün göndərdiyi Rüstəm bəy, Mirzə Məhəmmədəli və Səməd Vahid doğma yurdlarına qayıdanda ananın gələcək üçün ümidləri puç olur. Çünki ananın (Vətənin) varlığına səbəb onun övladlarının (vətəndaşlarının) fəaliyyətidir. Əgər bu fəaliyyət qanunauyğun olarsa, onda ana (Vətən) yaşaya bilər, əks təqdirdə o, məhvə düçar olacaq.

Mirzə Cəlil tragikomediyanın sonunda dünyadan köç etmiş ata Əbdüləzim kişinin övladlarına vəsiyyətini də oxucunun diqqətinə çatdırır. “Yer, göy, aylar və ulduzlar göylərdə seyr edib gəzə-gəzə genə əvvəl-ağır Günün başına dolanırlar. Çünki bunlar hamısı qədim əzəldə Gündən qopub ayrılmış parçalardır. Mən etiqad edirəm ki, mənim də balalarım dünyada hər yanı gəzib dolansalar, genə əvvəl-axır anaları Zəhranın ətrafında gərək dolanalar. Çünki ay və ulduz Şəmsin parçaları olan kimi, bunlar da analarının ayı və ulduzlarıdır. Vay o kəsin halına ki, təbiətin həmin qanununu pozmaq istəyə! Onun insafı və vicdanı ona müdamül-həyat əziyyət edəcək, nə qədər canında nəfəs var, peşiman olacaq”. Ata Əbdüləzim kişinin bu vəsiyyətini oxucuya çatdıran Mirzə Cəlil insanların dövlət ətrafında birləşməsini, dövlətə, xalqa xidmət etməsini, bir növ, təbiət qanunu hesab edir. Amma “vay o kəsin halına ki, təbiətin həmin qanununu pozmaq istəyə…”.

Söz sənətimizin şah əsərlərindən olan “Anamın kitabı” tragikomediyasını mütaliə etdikcə dramaturqun nə qədər mühüm məqamlara toxunduğunu görmək mümkün olur. Qorunmayan, qayğısına qalınmayan, hərənin bir tərəfə çəkdiyi Vətən, millət parçalanmağa, yadlar tərəfindən işğala məhkumdur – anlayışının ideya kimi işləndiyi əsərdən çıxarılacaq nəticələr çoxdur. Ümumiyyətlə, yeni dünya formatının ortaya qoyulduğu bir dövrün astanasında dünya sürətli inkişaf yoluna qədəm qoymuşkən, “əcnəbi seyrə balonlarla çıxarkən” bizim hələ “avtomobil minməməyimiz”, hələ-hələ kiçik nəsnələrlə mübarizədə belə irəliyə doğru yön almağı bacarmamağımız “qələmimin müqəddəs vəzifəsi xalqa xidmət etməkdir”, – deyən Mirzə Cəlil kimi dövrün qabaqcıl ziyalılarını narahat etməyə bilməzdi. Mənsub olduğu xalqın işıqlı günlərə çıxması üçün Mirzə Cəlillə çiyin-çiynə mübarizə aparan Mirzə Ələkbər Sabir yaradıcılığı, yorulmaz və cəsur fəaliyyəti də bu mənada xüsusi diqqətə layiqdir. Bu haqda növbəti yazımızda…

DİNDİRİR ƏSR BİZİ, BİZ NECƏ? DİNİRİKMİ?… XI YAZI

            Biz ədəbiyyatın sadəcə ədəbiyyat kimi düşünülə bilməyəcəyini demişik. Belə olan halda bir ədəbi nümunəyə, bir kitaba sadəcə söz yığını kimi baxmaq, hətta bir əsər kimi yanaşmaq doğru deyil. Ədəbiyyat istər bir beyt, istərsə də epopeya olsun, yaxşı dərk edildiyində bir milləti, bir dövləti qurtuluşa çatdıra bilər. Söz sənətinin özündə ehtiva etdiyi bu mətləblər, xüsusilə də humanizm ideyaları yer kürəsini öz ağuşuna alsa, onun dünyamızın xilasında böyük rol oynaya biləcəyinə inamımız bu mənada tamdır. Ədəbiyyat, bəli, bütün tarixi dövrlərdə cəmiyyətlərin islahında mühüm rol oynamışdır. Bu birinci əsrdə də belə idi, iyirminci əsrdə də…

            Söhbəti XX əsrə gətirmişkən onu qeyd edək ki, bu yüzillik dünyada qırılma nöqtəsi hesab edilə bilər. Yeni dünyanın qurulduğu, düşüncələrin, fərqli-fərqli qüvvələrin qarşı-qaşıya gəldiyi bu dövrdə artıq yer kürəsi və mədəniyyətlər yolayrıcına girmişdi. Birinci və İkinci Dünya müharibələri bu yolayrıcılarının nəticəsi kimi ortaya çıxmışdı. Çünki dünya bölüşdürülür, güclülər hegomonluğunu daha da artırır, zəiflər isə yox olmaqla üz-üzə qalırdı. Bu qeyd etdiklərimizin fonunda onu deyə bilərik ki, XX əsr artıq bizləri “dindirirdi”. Yeni dünya formatına cavab verməyin, bu yüzilliyin tələbləri istiqamətində irəliləməyin vacibliyini təlqin edirdi. Dövranın bu böyük çağırışı və diqtəsi isə özünü ən güclü şəkildə ədəbiyyat vasitəsilə təzahür etdirirdi. 

            XX əsrdə “Sizi deyib gəlmişəm” deyən, “dindirir əsr bizi” kimi çağırışlar daha çox özünü göstərməyə başlamışdı. Xalqın dərdini anlayan, onun tutulduğu mərəzi yaxşıca görən söz sənətkarları bir loğman həkim və təbib kimi çalışaraq dərdlərə dərman axtarırdılar. Bunlar içərisində, heç şübhəsiz, “Mən vücudumda olan ətimi xalqımın yolunda çürütdüm. Əgər ömür vəfa etsəydi, sümüklərimi də xalqımın yolunda qoyardım”, -deyən Mirzə Ələkbər Sabir xüsusi yer tutur.

Mirzə Ələkbər Sabir (1862-1911) bütün həyatı, fəaliyyəti və yaradıcılığı ilə xalqımızın milli oyanışı istiqamətində çalışmışdır. İnsanların maariflənməsi üçün səy göstərən, onun ayaqlarına qandal olan mənəvi geriliyə, cəhalətə və mövhumata qarşı vuruşan Sabir, ümumiyyətlə, tərəqqiyə qarşı duran hər nə varsa, onunla nəinki mübarizə edir, hətta savaş açırdı. Bu satirik şair məktəblərdə dərs deyir, qəzet və jurnallarda çalışır, milli azadlıq üçün mübarizə aparanlara öz şeirləri ilə dəstək olurdu. Bunların kökündə isə yalnız və yalnız xalqını işıqlı günlərə çıxarmaq amalı dayanırdı.

            Dövrün bütün “sifətlərini” hərtərəfli şəkildə görən, onları öz düşüncə xəlbirindən keçirən Sabir yaşadığı əsrin xalqlar qarşısındakı istək və tələblərini də yaxşıca anlayırdı. O, xalqın böyük xəstəliyə düçar olduğunu dərin ürək ağrısı ilə görür, onu bu xəstəlikdən xilas etməyə çalışırdı. Bu xəstəliyin dərmanı isə elm və maarifdə idi. Dünya isə bu dərmanın müalicəsini çoxdan görmüş, elm və maarifin faydalarından yararlanmağa başlamışdır. Xalqların elmi tərəqqi istiqamətində sürətlə irəlilədiyini görən Sabir isə xalqımızın “oxutmuram, əl çəkin” kimi nidaları ilə baş etmək qarşısında qalmışdı.

            Bütün dövrlərin ən böyük mütəfəkkirlərindən olan Sabir üzünü xalqa tutur, əsrin onları “dindirdiyini”, onların bu çağırışlara tez və sürətli şəkildə cavab verməli olduqlarını başa salmağa çalışırdı. O, əsərləri ilə xalqın qarşısında iki səhnə canlandırırdı. Bir tərəfdə inkişaf etmiş cəmiyyət, bunun səbəb və nəticələri, digər tərəfdə isə cəhalət və gerilik, onun yaratdığı acı vəziyyət bu səhnələrin iki zidd qütbünü əks etdirirdi. Sabir xalqına deyirdi ki, bax gör, əcnəbilər inkişaf edir, “seyrə balonlarla çıxır, biz isə hələ avtomobil minməyiriz”. Bunu səbəbləri nə idi? Xalqı bunu düşünməyə vadar edirdi. Xalq isə düşünmürdü. Sabir qəflət yuxusunda olan həmvətənlərin dili ilə deyirdi, əslində, onlara müraciət edirdi: “Avropalı öz millətin ihya edir, etsin. Şənü şərəfi-qövmünü ihya edir, etsin. İnsanlıq adın dəhrdə ibqa edir, etsin. Qəflətdə yatıb, ad batırıb, nam alırız biz. Başa yumuruq zolladırız, kam alırız biz”.

            Xalq hansı addımlar atılsa, oyanar, onun diqqətini bu gedişata necə yönəltmək mümkündür?! Dünya da toplar açılır, amma biz ona diskinməyirik. Bütün bunlar Sabirin ruhunu incidirdi. Belə olan halda o, yenə yazırdı: “Tərpənmə, amandır, bala, qəflətdən ayılma! Açma gözünü, xabi-cəhalətdən ayılma! Laylay, bala, laylay! Yat, qal dala, laylay!”.

            “Mən bu millətin daxilini aydınlatmaq üçün şeirlər yazdım, başa düşmədilər, fikirləşdim ki, qoy xaricləri təmiz olsun, sabun hazırladım”,- deyən Mirzə Ələkbər Sabir öz yaradıcılığı ilə xalqın XX əsrin çağırışlarına cavab verməsi üçün var gücü ilə çalışdı. Yaradcılığının, demək olar ki, bütün məqamlarında Sabirin dünyanın çağırışına bu və ya digər şəkil və ölçüdə cavab verən əsərlər yazdığını görmək mümkündür. Dahi söz ustadının köhnəlməyən, tər-təzə qalan yaradıcılığı bu baxımdan ədəbiyyatın böyük təbliğat vasitəsi olduğunu, insanları, bir xalqı tərəqqiyə çağıraraq, hər cür şərə “Yox!” dediyini söyləmək mümkündür. Bütün bunlar isə onu göstərir ki, söz sənətimizə adını qızıl hərflərlə və əbədi həkk etdirən Sabir yaradıcılığının bu gün və gələcəkdə də öz aktuallığını itirməyəcəyi öz təsdiqini çoxdan tapa bilmişdir.

            “Mən gedərsəm, var olsun amalım, yaşasın şəhriyari-hürriyyət!”,- deyən Sabir dünyasından ayrılıb üz tuturuq dünya şeiriyyətinin zirvəsi olan Hüseyn Cavidin mənəvi aləminə. Mənəvi aləm dedik ona görə ki, dahi Cavid yaradıcılığına maddi sərhəd qoymaq böyük qəbahət olar. Bənzərsiz yaradıcılığında insanlığı iki dilema qarşısında qoyan Cavid əfəndi sanki ona anlatmaq istəyirdi ki, “Sən dünyanı qurtaran dahi də ola bilərsən, cümlə xəyanətlərə bais də… Bu haqda növbəti yazımızda…

DÜNYANI QURTARAN, YOXSA CÜMLƏ XƏYANƏTLƏRƏ BAİS OLAN İNSAN?! XII YAZI

            Ədəbiyyat bütün dövrlərdə insan və cəmiyyət, onun xarakteristikasının dünyaya təsiri ilə bağlı ən güclü müşahidə və müzakirə meydanı olmuşdur. Söz sənətkarları dünyanın gözəlləşməsinə və bunun üçün insanlarda humanizm prinsiplərinin güclənməsinə çalışmışlar. Bəşər övladının yalnız özünü sevməsi, eqosu və qarşısındakıları heç düşünməməsi müştərək evimiz olan dünyamızı daha pis vəziyyətə salması aşkardır. Dünyanın hansı nöqtəsinə nəzər salsaq, harada bir ağır mənzərə mövcudsa, bunun kökündə mütləq insanın və yaxud insan amili ilə bağlı bir məsələnin dayandığını görmüş oluruq. Buna görə də ədəbiyyat bir çox dəfə insanlıq qarşısında iki seçim qoymuş və onlardan hansını seçməli olduğu haqda düşündürmüşdür: Sən dünyanı qurtaranmı, yoxsa cümlə xəyanətlərə bais olanmı olmaq istəyirsən?! Ədəbiyyatın humanizmə söykənmiş bu beynəlxalq çağırışı dünya şeiriyyətinin zirvəsi hesab etdiyimiz Hüseyn Cavid yaradıcılığının ana xəttini təşkil etmişdir…

            Dünyada insanlığa qarşı müharibədən daha qənim kəsilən nə ola bilər ki?! Məsələn, Birinci Dünya müharibəsində doqquz milyon yarım insan həlak olmuş, iyirmi milyon insan yaralanmış, onların üç milyon yarımı ömürlük şikəst qalmışdır. İkinci Dünya müharibəsində isə təkcə yetmiş beş milyon insan dünyasını dəyişmişdir. Hələ dağılmış şəhərlər, viran olmuş ailələr, məhv olmuş iqtisadiyyatlar və başqa-başqa ağır nəticələri heç qeyd etmirik… Müharibənin insanlıq və bəşəriyyət qarşısındakı bu qədər ağır nəticələri Hüseyn Cavid yaradıcılığında geniş şəkildə işlənmişdir. Bu baxımdan onun 1918-ci ildə qələmə aldığı “İblis” faciəsi xüsusi yer tutur.

            Dünyada müharibəyə qarşı yazılmış şedevr əsərlərdən olan “İblis” faciəsinin dərin qatlarına endikcə biz çox-çox mətləblərdən hali oluruq. Əsər Birinci Dünya müharibəsinin qurtardığı bir dövrdə qələmə alınmışdır. Burada İblisə uymuş bəşəriyyətin acı vəziyyəti və dağılmış insan taleləri diqqətlərə çatdırılır. “İblis” faciəsinin əvvəlində bizi İblis və Mələk obrazları qarşılayır. Bəşəriyyətdə hökm sürən ağır vəziyyətin səbəbini insanda görən İblis dünyada qanın sellər kimi axdığını, insanların isə evlər yıxdığını qeyd edir. Mələk isə üzünü Uca Yaradana tutaraq insanların İblisə uyduğundan, heç kimsədə mürvət qalmadığından şikayətlənir. Mələyin fikrincə, bunun kökündə siyasətin İblis ilə həmrəng olması dayanır.

            Mövzusu müharibədən götürülən, amma real müharibə səhnələrinin təqdim edilmədiyi “İblis” faciəsində biz Arif obrazının timsalında isə insanın İblisə uymaqla özünü faciəyə sürükləyə biləcəyini müşahidə edə bilirik. Əsərin əvvəlində Arif dünyanın yaradılmasındakı ilahi məqsədi axtarır… Bütün insanlıq dünyanın yaranması haqqındakı ilahi məqsədi Arif kimi axtarmalı deyilmi?!. Dünyadakı ağır vəziyyət Arifi narahat etməkdədir. İnsanların xəlq edilməsində hikmət olduğuna inanan Arif İblisin yaradılmasındakı hikməti isə anlamaqda çətinlik çəkir.

            “İblis” faciəsində insanın müharibə ucbatından böyük fəlakətlər qarşısında qalmışdır. Dahi Cavid bu anda insanlara üz tutaraq onları düşündürməyə sövq edir: Bir fəzilətsə öldürüb-ölmək, canavar bizdən əşfər olsa gərək… Bəs İblisə uymuş insanların müharibə törətməsinə səbəb nədir? Buna faciədə aydınlıq gətirilir. Birinci səbəb kimi öz mənliyini, əqidəsini satan insanlar göstərilir ki, onlar İblisin qarşısında mutidirlər və onun hər dediklərini şəksiz edirlər. İkinci səbəbsə bəşər övladının daş-qaş əsirinə çevrilməsi ilə əlaqələndirilir. Əsərin əvvəlində haqq-ədalət axtarışında olan Arif obrazı altının, daş-qaşın əsirinə çevilməklə nəticədə qatil olur. Qardaşını, sevdiyi qadını və ona yaxşılıq edən kəsləri öldürən Arif, beləlikə, İblisə uyur və onun köləsinə çevrilir.

            İnsanlığı uçuruma sürükləyən İblisi, iblis xarakterli insanları və şər xisləti biz necə tanıya biləcəyik?! Buna müəllif İblisin dili ilə aydınlıq gətirir. İblis özünü tanıdır, bizim onu tanımağımız isə ağıl gücü ilə mümkündür. Axı o, mən Şərqdə abid oluram, Qərbdə rahib, bir qazi olub, gah edərim fitnələr icad, bəzən olurum bir çoban, azadə bir insan, bəzən olurum zülmü fəsad aşiqi sultan…

            “İblis” faciəsinin sonunda isə böyük mütəfəkkir kimi Hüseyn Cavid İblislə iblisləşmiş insan arasında müqayisə aparır. Bütün dövrlərdə yazılmış və insanlığı düşündürən ən böyük ədəbi nümunələrdən olan bu əsərdə oxuyuruq: İblis nədir? – Cümlə xəyanətlərə bais. Bəs hər kəsə xain olan insan nədir? – İblis.

İnsanın altın-pul hərisliyi, burnunun ucundan uzağı görə bilməməsi onu iblisləşdirir. İblisləşmiş insansa İblisdən daha təhlükəli olmaqla, müharibələr törədir, insanlığı məhvə sürükləyir. İnsanların bu qədər alçala bilməsini yenə diqqətlərə çatdıran Hüseyn Cavid onlara alçalmaq əvəzinə, dahiliyə yüksəlməyi təklif edir. Bəs insan dahilik mərtəbəsinə necə yüksələ bilər? Buna da aydınlıq gətirilir: Kəssə hər kim tökülən qan izini, qurtaran dahi odur yer üzünü… Böyük bir humanizm məktəbi olan Hüseyn Cavid yaradıcılığı, göründüyü kimi, insanlığı İblisə uymaqla dünyanı uçuruma sürükləmək əvəzinə, müştərək evimizi xoşbəxtlər diyarına çevirməyə dəvət edir. Bütün bunlar “İblis” əsərinin, ümumən, Hüseyn Cavid yaradıcılığının ana xəttini təşkil edir.

            Humanizmə söykənmiş dünya şeiriyyətinin zirvəsi olan və hər bir məqamı ilə bizi düşündürən Hüseyn Cavid aləmindən ayrılaraq bu dəfə üz tuturuq sonuncu səfər edəcəyimiz “ölkə” olan Cəfər Cabbarlı diyarına. Vətəndaşın Vətən qarşısında borcunun olduğunu bizə dərin qatları ilə aşılayan, doğma yurdun bir tikə çörəyinin yad ölkələrin verəcəyi mücəfərdən daha üstün hesab edildiyi “Oqtay Eloğlu” faciəsi gələn dəfəki müzakirə obyektimiz olacaq…

“OQTAY ELOĞLU”DAN BİR MƏQAM – XIII YAZI

            Dünyanın dünəninə, bu gününə və sabahına işıq tutan, insanlığın qaranlıq yolunu aydınladan ədəbiyyatın əhəmiyyətindən bəhs etdiyim silsilə yazıların sonuncu mərhələsinə gəlib çatıram. Söz sənəti üzərində bu müddətdə apardığım araşdırmalar, etdiyim mütaliələr və gəldiyim qənaətlər ədəbiyyatın “elmlərin şahı” olması fikrinin nə dərəcədə doğru olduğu düşüncələrimdə bir daha öz təsdiqini tapa bilir. Hətta mən buna tamamilə əmin də oluram. Buna görə də “Ədəbiyyatdan uzaq düşən insan mənən şikəstdir, natamamdır”, – fikirinin doğruluğuna yəqinliyim var. Söz sənəti elə bir həyati sahə, elə bir əhəmiyyətli mövzu yoxdur ki, onu ədəbiyyata gətirməsin, insanlığın diqqətinə çatdırmasın. Bu yazıda bir məqamını oxucularımızın diqqətinə çatdıracağım Cəfər Cabbarlının “Oqtay Eloğlu” faciəsində işlənən mövzu da geridə qalan on iki yazıda olduğu kimi diqqətlə üzərində düşünülməli olan mətləbləri özündə ehtiva edir…

            Amerikada, Nyu-York Universitetində çalışan yapon əsilli amerikalı fizik Miçio Kaku yazır: Nəyə görə ABŞ-da bu qədər çox dahi alim var? Mən onu bilirəm ki, ABŞ digər ölkələrdən ən pis təhsil sisteminə görə fərqlənir. Amerikalı məzunların biliyi hətta üçüncü dünya ölkələrindən də aşağıdır. Bəs necə olur ki, ABŞ-ın elmi elitası ən yüksək mövqeyi hələ də öz əlində saxlayır, çökmür?!. Mən bunun səbəbini sizə deyirəm. Amerikanın bir gizli silahı var – Əcnəbi alimlər üçün viza. Unudun “Google”u, Silikon Vadisini. Bütün bunları amerikalılar yox, miqrantlar yaratdı. ABŞ dünyanın – Hindistanın, Çinin, Rusiyanın, Avropanın ən yaxşı beyinlərini özünə çəkir.  

Miçio Kakunun nəzərdə tutduğu beyin köçündən başqa bir şey deyil. Görkəmli fizikin “ABŞ – da təhsil sistemi üçüncü dünya ölkələrindən də aşağıdır” fikri ilə razılaşmamaqla bərabər, ABŞ – ın, hətta bütövlükdə Qərbin beyin köçündən və dünyanın digər dövlətlərindən cəlb etdiyi dahi şəxsiyyətlər hesabına bir çox sahələrdə inqilabi nailiyyətlərə yiyələndiklərinin isə həqiqət olduğunu düşünürəm. Miçio Kaku şəxsiyyəti də bu həqiqətin mərkəzində dayanır. Beyin köçü bir tərəfdən ABŞ və Avropanın tərəqqisində müstəsna rol oynamışdırsa, digər tərəfdən də ölkəsinin qaymağı olan şəxsiyyətləri itirən xalqlarsa inkişafdan geri qalmış, elmi-texniki tərəqqidə Qərbdən asılı vəziyyətə düşmüşdür. Xalqlar və dövlətlər qarşısında üzərində dayanılası məsələ olan beyin köçü mövzu kimi XX əsrin əvvəllərində Cəfər Cabbarlı yaradıcılığı ilə ədəbiyyata gətirilərək insanların diqqətinə çatdırılmışdır.

1922-ci ildə Cəfər Cabbarlı tərəfindən qələmə alınan “Oqtay Eloğlu” faciəsi Azərbaycanda milli teatrı yaratmaq məqsədini qarşısına qoyan Oqtay Eloğlu obrazından bəhs edir. Xalqını mədəni tərəqqiyə vardırmaq və inkişaf etmiş xalqlarla bir cərgəyə yüksəltmək istəyən Oqtay ciddi çətinliklərlə üzləşir. Çünki düşüncələrdə gerilik hələ də yüksəkdir,  var-dövlət aludəçiliyinin pik nöqtədə olduğu bir zamanda “yüksək” təbəqə nümayəndələrinin əksəriyyəti yalnız mənsəb və zənginlik dalınca düşmüşlər. Xalqın mənafeyi uğrunda çarpışan insanların az, qarşılaşdıqları maneələrin isə həddən ziyadə çox olduğu bir şəraitdə Oqtay qəhrəmanlıq və fədakarlıq göstərərək əlini daşın altına qoymuşdur.

Oqtay Eloğlu mövcud dövrdə ən çətin yolu seçmişdir – milli olmaq və Vətəninə xidmət etmək. Bu yolda o, olmazın çətinlikləri ilə qarşılaşırdı. Maddi imkansızlıqlar, həmkarlarının çoxunun həqiqi sənətdən uzaq olması, köhnəfikirli adamların töhməti, təhqiri, dost-tanışın, qohum-əqrəbanın ondan üz çevirməsi bu iradəli, istedadlı aktyoru müqəddəs bildiyi yoldan döndərə bilmirdi. Axı xalqa və Vətənə xidmət insanlar üçün ən böyük amal olmalıdır. Bundan üstün heç bir qayə ola bilməz… Oqtay şəxsi həyatında da rahatlığını büsbütün unutmuşdu. Xalqın mənafeyi qarşısında hər kəsin bacardığını etməsini vacib sayan, gələcəyin tələb etdiyi inkişaf qarşısında “bu yazıq xalqı tək buraxıb qaçmağı” özünə layiq bilməyən ədəbi qəhrəman sonda sevdiyi qız Firəngizi də itirmiş, ana və bacısını tək qoymaq məcburiyyətində qalmışdır.

“Oqtay Eloğlu” faciəsində ən diqqət çəkən məqam Oqtayın məslək dostu Səməd bəylə söhbəti zamanı üzə çıxır. Səməd bəyin söhbətindən aydın olur ki, milli teatr yaratmaq istəyən, bunun üçün minbir əzab-əziyyətlə qarşılaşan Oqtaya Rusiya səhnəsindən təklif gəlmişdir. Səməd bəyin fikrincə yaxşı şərait, yüksək məvacib Oqtayı məcbur etməlidir ki, o bu təklifi qəbul etsin. Amma Oqtay yolundan dönən deyil, hətta tək qalsa da… Vətənə bağlılığa, mənsub olduğu xalqa və dövlətə xidmətin aliliyinə “Oqtay Eloğlu”dan diqqətinizə gətirdiyim bu dialoqla Cəfər Cabbarlı ən yaxşı şəkildə cavab vermiş olur:

S ə m ə d. İstirahət istəmirlər. Bir parça çörəyə nə deyirsən? Mən xalq deyə özümü şəhid edəcəyəm! Qiymət verən kimdir? Hətta doğma əmin bu gecə nişanlını özgəyə verdi ki, mən arvad tumanı geyən bir adama qız vermərəm.

O q t a y. Mən heç bir şey istəmirəm. Mən bu yola gəlirkən xalqımdan altun taclar gözləmirdim. Mən o şeyi gözləyirdim ki, onu da alıram.

 S ə m ə d. Mən də xalq üçün çalışıram. Cəmiyyət də… Upravada üzvəm, fəqət elə işdir ki, adım-sanım, güzəranım. Yoxsa xalq!.. Mən özümü unudacağam ki…

O q t a y. Xalq və “mən” – bu iki söz bir yerə sığışdırılmaz. Ya mən olmalıyam, mənim üçün xalq olmamalıdır. Ya o olmalıdır, mən olmamalıyam. Mən baxdım, ikincini götürdüm. Və o gündən Oqtay bir şəxsiyyət olmaq üzrə yoxdur. O, el oğludur. O, böyük bir vahidin kiçik bir parçasıdır…

S ə m ə d. Oqtay, çocuq olma! Qubernatora dilmanc gərəkdir. Ayda yetmiş manat donluq verir. Amma kənardan yeddi-səkkiz yüz gəliri var. Həm də camaat içində adın, hörmətin. Düyü, yağ, minnətin də minnət. Mən səni göstərdim. Dedim, rüşdiyyəni bitirmiş. İdraklı, rusca-azərbaycanca gözəl savadı. Budur, yalvardı ki, göndər gəlsin. Axır ki, düzəltmişəm.

O q t a y. Çox razıyam, Səməd bəy!

S ə m ə d. Sənət sevirsənsə, eşitdim ki, səni böyük bir pul ilə rus səhnəsinə çağırırlar. Get, həm təqdir olunarsan, həm pulun… O vaxta qədər xalq anlarsa, işlər yoluna düşərsə, qayıdıb gələ bilərsən.

O q t a y. Ha-ha-ha! Aldanırsan, Səməd bəy, aldanırsan! Bunu bizimçin kim edəcəkmiş! Başqalarında səhnə, mədəniyyət, hər şey var. Bizdə yox. Yaşamaq istəyirsək, yaratmalıyıq. XX əsrin təkamülünə qarşı bu yazıq xalqı tək buraxıb qaçmağı kim özünə layiq bilirsə bilsin, mən bilmirəm…

S ə m ə d. Oqtay, mən gedirəm. Ağlını topla. Həm çalışacaq, həm də ac qalacaqsan. Həm də xalq sənə güləcək. Arsız, oyunbaz deyəcəklər…

O q t a y. Səməd bəy, gedin! Mən heç bir zaman sizə dəyməyəcəm. Mən bir mübarizəm, cəbhəm bu! Yolum, görürəm, çox ağır. Qoy mənə gülsünlər. Anlamasınlar, söysünlər. Fəqət mən bu dərin uçurumları keçəcək, keçilməz dağları, sıldırım qayaları çeynəyib parçalayacaq və bu keşməkeşlər arasından bir səhnə, yoxdan bir var yaradacağam…

 S ə m ə d. Fəqət indilik anan, yazıq bacın!..

O q t a y. Bacım da xalqdan biridir. Onları da xalq özü düşünər.

S ə m ə d. Aldanırsan. Oqtay, hər halda, görüşərik. 

Azərbaycan ədəbiyyatının, ümumənsə dünya söz sənətinin bənzərsiz nümunələrindən olan Cəfər Cabbarlının “Oqtay Eloğlu” faciəsində oxuculara təqdim etdiyim bu dialoqun üzərinə söz söyləmək yersiz və artıq olar. İndi hər şey aydınlanmışdır: Vətənə və xalqa xidmət etmək bütün zənginlik və rahatlıqlardan daha üstün və alidir. Vətənə və xalqa xidmətin, xüsusilə də son yüzillikdə ölkələr və xalqlar qarşısında mühüm məsələyə çevrildiyi bir zamanda bu mövzuya toxunmaqla, insanları milli olmağa, Vətəninə və mənsub olduğu xalqa xidmətə çağıran Cəfər Cabbarlı şəxsiyyəti və yaradıcılığı, ümumən ədəbiyyatın nə qədər böyük və mühüm amallarla xidmət etdiyinə aid sadə bir nümunədir. İstər “Oqtay Eloğlu” faciəsində olsun, istərsə də ilk yazımdan onikinci yazıya kimi toxunduğum ədiblərin yaradıcılıq və əsərlərində sizlərin diqqətinizə çatdırdıqlarım da bu deyilənləri təsdiq edir. XIII yazı ilə birlikdə yekunlaşdırdığım bu araşdırma və qənaətlərin nəticəsi kimi onu demək istəyirəm ki, ədəbiyyat sərhədsiz və hüdudu olmayan bir dünyadır. Bu dünyanı isə oxumaq, araşdırmaq və nəticə çıxarmaq lazımdır, çünki o bizim yolumuzu aydınladır. Ədəbiyyat olmasa, insanlıq yolunu və istiqamətini itirər… 

Müəllif: Anar TURAN

ANAR TURANIN YAZILARI


ZAUR USTACIN YAZILARI


MÜSABİQƏ ELAN OLUNDU 

“SÖZÜN AĞ RƏNGİ” LAYİHƏSİ

ŞAHMAR ƏKBƏRZADƏNİN YAZILARI

Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

ZAUR USTAC. ÇAĞDAŞ  ÖRNƏK  YAZARLAR.

ZAUR USTACIN YAZILARI

QIRX  SƏKKİZİNCİ  YAZI

ÇAĞDAŞ  ÖRNƏK  YAZARLAR

 (“Nə məsləhət verirsiniz?” sualının cavabı)

Salam olsun, dəyərli qələmdaşlar və çox dəyərli oxucular! Həmd olsun Uca Yaradana! Bugünkü söhbətimiz  “Nə məsləhət verirsiniz?” sualına cavab olaraq qələmə alınmışdır. Söhbətə başlamazdan əvvəl onu qeyd etmək istəyirəm ki, bu suala əsasən gənc yazarlar və ya canında yazmaq həvəsi olub, bir türlü başlaya bilməyənlər,  bir də hər şeyə maraqlı oxucular müxtəlif görüşlərdə, oxucu məktublarında cavab axtarırlar. Yazı, kitab aləmi haqqında bu cür şikayətlərlə dolu bir fonda ilk addımlarını atmağa tərəddüd edən gənc yazarlar kimi, eyni zamanda diqqətli oxucular da eyni suala cavab axtarışındadır.  Qələm adamları  “nədən yazım”, “necə yazım”, “necə başlayım”, “kimdən örnək alım” kimi suallara cavab axtararkən, oxucular da həmən-həmən ekvivalent “nə oxuyum”, “kimi oxuyum” kimi sualların cavabını arayırlar. İstənilən cavabı diqqətlə dinləyir və ya oxuyurlar. İnanıram ki, hamımız nə vaxtsa bu suallarla üzləşmişik. Şəxsən mənə gəlincə bu sual ətrafında şifahi olaraq dəfələrlə danışıb fikir bildirmişəm (bu mövzuda internetdə bir neçə variantda video material da var). Hətta o qədər təkrar-təkrar danışmışam ki, artıq danışdıqlarımı özüm də əzbərləmişəm. Sual aktual olduğuna görə və həm də bu günün, bu yaşımın fikirlərini qeyd etmək məqsədi ilə məlum sual ətrafında olan, dəfələrlə təkrarladığım fikirlərimi yazı şəklinə salmaq istədim. Keçək mətləbə.

Tarixə söykənməyən gələcək yoxdur və ya qol-budaqlı ağaca sağlam kök lazımdır düşüncəsi ilə adətən bu mövzuda olan söhbətlərimə ötən əsrdə qələmə alınmış Makulunun “Səttarxan” və müəllifinin kimliyinə belə ehtiyacı olmayan “Əli və Nino” kitablarını misal çəkməklə başlayıram. Müasir dövrümüzdən Aqil Abbasın “Dolu” sunu nümunə kimi təqdim edir və hələ elə də böyük auditoriyanın  tanımadığı rəhmətlik Qələndər Xaçınçaylının “Güllə işığında” povesti,  Əli bəy Azərinin “Hərbi Zəngilan”ı haqqında məlumat verirəm. Aydın məsələdir ki, danışanda müxtəlif sualları yazar üçün ayrı, oxucu üçün daha uyğun formada cavablandırmaq imkanı geniş olur. Çalışacağam ki, “Nə məsləhət verirsiniz?” sualına ümumi fikirlərimdə dəyişikliyə yol vermədən hər iki tərəf üçün yığcam və əhatəli şəkildə 22 mart 2022-ci il üçün olan qeydlərimi sizlərlə bölüşüm. Birinci onu bildirmək istəyirəm ki, fikirlər subyektivdir, əksini düşünənlərin fikrinə hörmətlə yanaşıram. İkinci yazıya “ondan xəbəri yoxdur”, “bundan xəbəri yoxdur” düşüncəsi ilə yanaşanlara xatırlatmaq istəyirəm ki, istər elektron, istərsə də ənənəvi qaydada ortalığa çıxmış nümunələrlə tanışam. Üçüncü hər hansı bir suala cavab verəndə istənilən şəxs elə örnəklərdən istifadə etməlidir ki, ən azından bu nümunə müsahibinə tanış olsun. Məsələn, Azərbaycan reallığında ağaclardan söhbət gedirsə, “palıd”, “qoz”,  “nar”  ağacları daha çox hamı tərəfindən tanınır, nəinki, “evkalipt” və ya  “baobab”.  Belə bir əhatəli girişdən sonra yazının əhatə edəcəyi dövrlər və meyar kimi götürülmüş kriteriyalar barədə də qısaca məlumat vermək istəyirəm. Çünki bu vacib məsələlərin mətləbə birbaşa dəxli var. Mənim sizlərə təqdim edəcəyim örnəkləri seçməmdə əsas meyarlarım faydalılıq, tanıtmaq və tanınmaq, özünə yer tutmaq  bacarığı, müstəqil olmaq qabiliyyəti, ən əsası heç kimə, heç nəyə fikir vermədən yaxşıları öyrənib tətbiq etməklə öz işi ilə məşğul olmaq, daim axtarışda olmaq, təkmilləşmək, görünə bilmək, seçilməyi bacarmaq. Bu sadaladığım qabiliyyətlərlə seçilmək, fərqlənmək 1920-ci ilə qədər birinci, 1920-1990 ikinci və 1990-dan sonra üçüncü (bu dövrü də 1990-2000, 2000-2010, 2010-2020, 2020-dən sonra) dövr olmaqla olduqca müxtəlif tələblər və şəraitdə baş verdiyini unutmamalıyıq. Bütün bu bölgülərin fövqündə dayanaraq  müxtəlif dövrlərin  keşməkeşlərinə sinə gərərib  indi də mətin addımlarla sıralarımızda addımlayn bir qrup müasirlərimiz olan qələm adamları var ki, onlar çağdaş ədəbiyyatımızın məhəng daşlarıdır.

DÖVRLƏR VƏ TƏLƏBLƏR HAQQINDA

1920-ci illərə qədər bizim qənaətimiz üçün əsas olan meyarlar keyfiyyət baxımından təxminən indiki (1990-cı illərdən sonra) kimi idi. Yəni yalnız öz şəxsi keyfiyyət və bacarıqlarınız (həm yaradıcılıq, həm də maddi baxımdan) əsasında uğur qazana bilərdiniz.

1920-1990-cı illərdə vəziyyət bir az fərqli idi. Beləki, yaradıcılıqda müəyyən korrektələr olmaqla demək olar ki, maddi problem yox idi. Yəni yaradıcılıq qənaətbəxş olduqdan sonra, maddi həllə yol tapmaq (təbii ki, bu məqamda da şəxsi keyfiyyətlər, bacarıqlar əsas amil olub) mümkün idi.

1990-lardan sonra baş verənlər çoxumuzun göz qabağındadır. Məncə ən qarışıq dövr 1990-2000-ci illər hesab olunmalıdır. Bu həm fürsətlər, həm də çətinliklər baxımından eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Ümumiyyətlə, istənilən sahədə uğur qazanmaq üçün şəxsi keyfiyyətlər önəmlidir. Bu mövzuda söhbətə məsələyə dolayısı ilə aidiyyəti olan “utananın oğlu olmur” atalar sözü ilə nöqtə qoymaq istəyirəm.

2000-2020 zəngin təcrübə və püxtələşmə dövrü kimi səciyələnməlidir.

Ən maraqlı və real vəziyyəti əks etdirən dövr indi başlayıb (2020-ci ildən). Necə deyərlər, “bu meydan, bu şeytan”.

Birinci dövrə baxdıqda kimləri xatırlayırıq, Abbasqulu Ağa Bakıxanovu, Mirzə Fətəli Axundovu, Nəriman Nərimanovu, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevi, Üzeyir Hacıbəyovu, Həsən bəy Zərdabini və b. Şərhə ehtiyac duymuram.

İkinci dövrün süzgəcindən keçib (birinci dövrlə əlaqəli şəxslər də daxil olmaqla) gələnlər; Süleyman Sani Axundov,  Məmməd Səid Ordubadi, Hüseyn Cavid, Cəfər Cabbarlı, Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Süleyman Rüstəm, Mir Cəlal, Mirzə İbrahimov, Süleyman Rəhimov, İsmayıl Şıxlı,  Bayram Bayramov, İlyas Əfəndiyev, Cabir Novruz,  Fərman Kərimzadə, Fikrət Qoca, o taylı-bu taylı Şəhriyar  və b. Bu dövrün ortalarından və sonlarından ədəbi fəaliyyətə başlamış və çoxu bu gün də yaradıcılığını uğurla davam etdirən dövrlərin fövqündə dayanmış, çağdaş ədəbiyyatımızın məhəng daşları adlandırdığımız Bəxtiyar Vahabzadə (2009-cu ildə vəfat edib), İsa Muğanna (2014-cü ildə vəfat edib), Anar, Elçin, Çingiz Abdullayev yaradıcılığı Azərbaycan ədəbi irsində xüsusi yer tutur.

Çingiz Abdullayevi Azərbaycan ədəbi mühitində  bu dövrlərin kəsişməsində möhkəm dayanaraq ədəbiyyatı cəmiyyətə, kitabı oxucuya qırılmaz tellərlə bağlayan mühüm fiqur kimi dəyərləndirmək lazımdır. Bu yöndə onun xidmətləri danılmaz və əvəzolunmazdır.

Bəxtiyar Vahabzadə, İsa Muğanna, Anar, Elçin və Çingiz Abdullayev kimi çağdaş ədəbiyyatımızın məhəng daşları adlandırdığımız örnək şəxsiyyətlərin üzərindən onların da içində olduğu üçüncü dövrə nəzər salsaq, Aqil Abbas, Akif Əlini,  Sabir Rüstəmxanlı, Kamal Abdullanı, Yunus Oğuzu, Rəşad Məcidi, Elxan Elatlını, Varisi, Musa Ələkbərli, Səlim Babullaoğlunu, Vüqar Əhmədi, Azər Turan, Firuz Mustafa, Elçin Hüseynbəylini, Əli bəy Azərini, İlqar Fəhmini, Kənan Hacını, Sayman Aruzu,  Fərid Hüseyni, Rövşən Abdullaoğlunu, Nicat Həşimzadəni, İntiqam Yaşarı görürük. Və təfərrüata keçməzdən əvvəl bir məqamı vurğulamaq istəyirəm. Necə ki, bu gün  (22 mart 2022 – ci ildə) böyük əminliklə Çingiz Abdullayevi bir vaxtlar dahi Üzeyir Hacıbəyovun gördüyü işi ləyaqətlə və böyük əzmlə davam etdirərək  ədəbiyyatla cəmiyyət, ədəbi-bədii yaradıcılıq məhsulu ilə kütlə-oxucu arasında möhkəm əlaqə, bağ yaradan şəxs kimi təqdim edirik, Rövşən Abdullaoğlu da eyni ilə gələcək nəsillər üçün bu vəhdəti qoruyacaq real namizəddir. Onun bu missiyanın öhdəsindən ləyaqətlə gələcəyinə inanıram. Xahiş edirəm ara-sıra bu tərz qeydləri oxuyarkən fiklərimizi əsaslandırıb, söykəndiyimiz meyarları unutmayaq. Mümkün qədər konkret və əhatəli izahatdan sonra “Nə məsləhət verirsiniz?” sualına cavab olacaq və yuxarıdakı qaydada əsaslandırılmış müasirlərimiz olan örnək yazarlar barədə danışmazdan əvvəl bir qeyd də etmək istəyirəm. Mənim yazdıqlarım tam subyektivdir. Və mən sadəcə fikirlərimi sizlərlə bölüşürəm. Bu heç vaxt məsləhət kimi qəbul edilməməlidir. Mən sualı eyni ilə eşitdiyim, oxuduğum kimi, mənə ünvanlanmış qaydada yazmışam. Ümumiyyətlə, bir şəxsin yaxınlıq və qohumluq, subardinasiya dərəcəsindən asılı olmayaraq digər şəxsə məsləhət verməsi qəbuledilməzdir. Bu ən yaxşı halda tövsiyə formasında ola bilər. Bu yöndə ən təqdirəlayiq hal örnək göstərməkdir.

ÇAĞDAŞ ÖRNƏK YAZARLARIMIZ:

Aqil Abbas – şair, yazıçı, siyasətçi. “Ədalət” qəzeti idarəçiliyindədir. Xalqla bağlı istənilən məsələyə söz adamı olaraq anındaca mövqe bildirir.

Sabir Rüstəmxanlı – şair, siyasətçi. Mövqe sahibidir. Nəzarətində nəşriyyat var.

Çingiz Abdullayev – yazıçı. Dünyanın müxtəlif yazar klub və dərnəkləri, nəşriyyatları ilə əlaqəsi var.

Yunus Oğuz – yazar, həm də “Olaylar” informasiya agentliyi və eyni adlı qəzet idarəçiliyindədir.

Varis (Varis Yolçuyev) – yazar, həm də “168 saat” qəzeti və digər mətbu orqanlarla, TV-lərlə birgə fəaliyyət göstərir.

Rəşad Məcid – şair, həm də “525-ci qəzet” idarəçiliyindədir. Bundan əlavə saytlardan, sosial şəbəkələrdən, TV-lərdən, müxtəlif internet kanallarından, bir sözlə fayda verəcək yazılı və görüntülü bütün dəstək variantlarından böyük ustalıqla istifadə edir.

Elxan Elatlı – yazar. Heç kimə, heç nəyə fikir vermədən öz işinə konsentrasiya olaraq fasiləsiz və nümunəvi fəaliyyət göstərir. Əsl müasir yazıçıdır.

Azər Turan – tənqidçi, publisist. Təyinatla “Ədəbiyyat qəzeti”nə rəhbərlik edir. Gücü çatdığı qədər  bölgələrdə yaşayıb-yaradan yazarlar da daxil olmaqla bütün qələm adamlarına dəstək olmağa çalışır.

Musa Ələkbərli – şair, naşir. Bacardığı qədər yazarlara kitab işində dəstək olur.

Firuz Mustafa – nasir, dramaturq.  Yazır yaradır.

Əli bəy Azəri – yazar, səlnaməçi. “Xəzan” jurnalı idarəçiliyindədir. Mümkün qədər ədəbiyyatımız, tariximiz üçün faydalı olmağa çalışır.

Səlim Babullaoğlu – şair, tərcüməçi. Kitabçılıq, tərcümə və tanıtım baxımından fəaliyyəti misilsizdir. ATV kitab – “Parlaq imzalar” layihəsi kimi dəyərli bir iş ortaya qoymuş şəxsdir.

İlqar Fəhmi – şair, yazıçı, kinodramaturq. Bir sözlə xalq üçün faydalı ola biləcək bədii yaradıcılıqla bağlı istənilən sahədə onu görmək olar.

Kənan Hacı – şair-publisist, mücadilə edir. Bir zamanların Sabiri, Hadisi kimi mücadilə aparır. İlk anlaşılmazlıqda vaz keçən gənclər üçün nümunə olacaq müasirimiz, çağdaş yenilməz qələm adamı.

Rövşən Abdullaoğlu – yazar, psixoloq, araşdırmaçı, səyyah. “Qədim Qala” nəşriyyatının qurucusu. Yorulmadan öz üzərində işləyən, təkmilləşən və öyrəndiklərini həyatına tətbiq edib, oxucusuna təlqin edən ən  müasir, ən prespektivli çağdaş örnək yazarımız.

İntiqam Yaşar – şair, təşkilatçıdır. Həyatdan nə istədiyini bilir. Uğurları bol olsun!

Dəyərli oxucum, bu çəkdiyim misallar, gətirdiyim örnəklər sadəcə bir ipucu kimi dəyərləndirilməlidir. Müxtəlif yaş qruplarından olan, olduqca keşməkeşli həyat yolu keçərək uğura, misilsiz nailiyyətlərə imza atmış bu örnək şəxslərin həyat və yaradıcılıqları ilə tanış olmağınızda “Google” dostumuzun xidmətindən və kitabxanalardakı kitablardan istifadə edə bilərsiniz. Atalar yaxşı deyib: – “Gör, götür dünyasıdır.” Və inanıram ki, təqdim etdiyim bu “açar söz”lərdən istifadə etməklə özünüz üçün böyük imkanlar vəd edən geniş bir dünyaya qapı açmış olacaqsınız. Uğur bələdçiniz olsun. Bu yazının ancaq və ancaq bir məqsədi var faydalı olmaq. Vəssalam!

Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Çox sağ olun!

             22.03.2022. Bakı.

Qeyd:

Məqalə müxtəlif saytlarda dərc olunmaqla yanaşı müəllifin “Qələmdar-2” (məqalələr), Bakı , 2022. səh. 160-165. və “Seçilmiş əsərləri” (ikinci cild), Bakı, 2022. səh. 395-403. kitablarında da yer almışdır.

Müəllif: Zaur Ustac

ZAUR USTACIN YAZILARI


MÜSABİQƏ ELAN OLUNDU 

“SÖZÜN AĞ RƏNGİ” LAYİHƏSİ

ŞAHMAR ƏKBƏRZADƏNİN YAZILARI

Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin XIII Qurultayının nümayəndələri – Siyahı

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin ötən XII Qurultayında qəbul olunmuş Nizamnaməsinə görə (V bənd, 54-cü maddə) növbəti Qurultaya nümayəndələr aşağıda göstərilən qaydayla seçilir:

Sədr, Birinci katib, sədrin müavini, katiblər

Ağsaqqallar Şurasının üzvləri (Xalq şairləri, Xalq yazıçıları, Akademiyanın həqiqi və müxbir üzvləri)

Bundan əvvəlki Qurultayda seçilmiş İdarə Heyətinin üzvləri

Gənclər Şurasının üzvləri, seksiyaların və regional bölmələrin rəhbərləri

Qurultaya digər nümayəndələr AYB-nin seksiyalarında və yerli bölmələrində (o cümlədən Naxçıvan Yazıçılar Birliyində) hər on nəfərdən biri olaraq seçilir.

XIII Qurultayın nümayəndələri

AYB rəhbərliyi

1. Anar

2. Çingiz Abdullayev

3. Elçin Hüseynbəyli

4. İlqar Fəhmi

5. Rəşad Məcid

6. Səlim Babullaoğlu

Ağsaqqallar Şurasının üzvləri

7. Afaq Məsud

8. Elçin

9. Elmira Axundova

10. Əbülfəz Quliyev

11. İsa Həbibbəyli

12. Kamal Abdulla

13. Möhsün Nağısoylu

14. Mövlud Süleymanlı

15. Muxtar İmanov

16. Natiq Rəsulzadə

17. Nərgiz Paşayeva

18. Nəriman Həsənzadə

19. Nizami Cəfərov

20. Rafael Hüseynov

21. Ramiz Rövşən

22. Sabir Rüstəmxanlı

23. Teymur Kərimli

24. Tehran Əlişanoğlu

25. Vahid Əziz

İdarə Heyətinin üzvləri

26. Aqil Abbas

27. Asim Cəlilov

28. Asim Yadigar

29. Azər Mustafazadə

30. Azər Turan

31. Çingiz Əlioğlu

32. Elşad Ərşadoğlu

33. Əsəd Cahangir

34. Firuzə Məmmədli

35. Hidayət Orucov

36. Hüseynbala Mirələmov

37. Xəyal Rza

38. İntiqam Qasımzadə

39. Qulu Ağsəs

40. Musa Urud

41. Pərvin Nurəliyeva

42. Seyran Səxavət

43. Solmaz İbrahimova

44. Vaqif Bayatlı Odər

45. Vaqif Bəhmənli

46. Vaqif Əlixanlı

47. Vidadi Babanlı

48. Vilayət Quliyev

49. Zahid Xəlil

Gənclər Şurasının üzvləri

50. Allahşükür Ağa

51. Cavid Zeynallı

52. Elmar Vüqarlı

53. Elmin Nuri

54. Emin Piri

55. Fərid Hüseyn

56. Fuad Cəfərli

57. Günel Şamilqızı

58. Gülnar Səma

59. Humay Nağıyeva

60. Xəlil Adıgözəl

61. İntiqam Yaşar

62. Mehman Həsənov

63. Nərgiz İsmayılova

64. Ramil Əhməd

65. Şahanə Müşfiq

66. Şəfa Vəliyeva

67. Şəhla Aslan

68. Şəhriyar Del Gerani

69. Türkan Turan

70. Ulucay Akif

Seksiya rəhbərləri

71. Bəsti Əlibəyli

72. Firuz Mustafa

73. İbrahim İlyaslı

74. Kamran Nəzirli

75. Qəşəm Nəcəfzadə

76. Səyyad Aran

77. Abuzər Bağırov

Bölmə rəhbərləri

77. Arif Buzovnalı

78. Asim Yadigar

79. Aydın Tağıyev

80. Barat Vüsal

81. Elçin İsgəndərzadə

82. Fazil Əsəd

83. Fəxrəddin Əsəd

84. Gülnarə Cəmaləddin

85. Xəzangül

86. İsmayıl İmanzadə

87. Qafar Cəfərli

88. Namiq Əliyev

89. Nəbi İbrahimli

90. Orxan Fikrətoğlu

91. Ramiz Qusarçaylı

92. Sərvaz Hüseynoğlu

93. Şəhla Ağbulud

94. Vaqif Aslan

95. Vüsal Oğuz

Bölmələrdən seçilənlər

96. Ağamir Cavad

97. Aqil Kəngərli

98. Aliq Nağıoğlu

99. Aləmzər Əlizadə

100. Arif Ərşad

101. Akif Amal

102. Aydın Murovdağlı

103. Bayram Apoyev

104. Bəsti Bərdəli

105. Cəlalətdin Budatoğlu

106. Elbrus Dünyamalıyev

107. Elnur Uğur

108. Etibar Vəliyev

109. Elşən Əzim

110. Ehtiram İlham

111. Elman Eldaroğlu

112. Əli Cəfəroglu

113. Əvəz Mahmud Lələdağ

114. Ələsgər Əlioğlu

115. Gülbala Teymur

116.Günay Ümid

117. Hüseyn Əsgərov

118. Xanlar Həmid

119. Xəqani Verdiyev

120. Həsən Göyçəli

121. Hümbət Həsənoğlu

122. Kərim Kərimli

123. Qafar Qənbərov

124. Qanun Məmmədov

125. Qurban Yaquboğlu

126. Maarif Həsənoğlu

127. Mehrəli Qulu

128. Meyxoş Abdulla

129. Məhsəti Musa

130. Mustafa Rasimoğlu

131. Nəcməddin Mürvətov

132. Pənah Dumanoğlu

133. Rafiq Oday

134. Raquf Budaqlı

135. Ramilə Qardaşxanlı

136. Rəfiqə Sadıqova

137. Rizvan Nəsiboğlu

138. Sabir Əsədov

139. Sahib İbrahimli

140. Səxavət Tağlar

141. Səmayə Şahmarova

142. Şahməmməd Bəydəmirli

143. Təbrizə Pünhan

144. Ünbülbanu Hacıyeva

145. Valeh Bahaduroğlu

146. Yəhya Paşazadə

147. Zabil Pərviz

148. Zahid Avşar

Seksiyalardan seçilmiş nümayəndələr

149. Adil Cəmil

150. Arifə Əliyeva

151. Almaz Sahilə Bəyazid

152. Ayaz Arabaçı

153. Ağasəfa

154. Arzu Nehrəmli

155. Allahverdi Məmmədli

156. Akif Əhmədgil

157. Akif Hüseynov

158. Ağacəfər Həsənli

159. Aləmzar Sadıqqızı

160. Alina Talıbova

161. Abid Tahirli

162.Ayaz Vəfalı

163. Aydın Xan

164. Avdı Qoşqar

165. Azad Yaşar

166. Asif Rüstəmli

167. Baba Vəziroğlu

168. Bahar Bərdəli

169. Balayar Sadiq

170. Cavanşir Yusifli

171. Çingiz Abdullayev (publ.)

172. Dilsuz

173. Dəyanət Osmanlı

174. Dayandur Sevgin

175. Damət Salmanoğlu

176. Etimad Başkeçid

177. Esmira Nəzərli

178. Eyvaz Borçalı

179. Elçin Şıxlı

180. Elxan Elatlı

181. Elxan Zal

182. Elnarə Akimova

183. Eldar Şərifov

184. Elmar Şeyxzadə

185. Elvin Paşa

186. Elvin Əlizadə

187. Elşad Barat

188. Emil Rasimoğlu

189. Əli Əmirli

190. Əli Nəcəfxanlı

191. Əkbər Qoşalı

192. Əlabbas

193. Əlizadə Nuri

194. Əlirza Xələfli

195. Əlisəmid Kür

196. Əmir Pəhləvan

197. Əyyub Qiyas

198. Əşrəf Veysəlli

199. Əhməd Qəşəmoğlu

200. Ələmdar Cabbarlı

201. Əbülfət Mədətoğlu

202. Fəxri Uğurlu

203. Faiq Balabəyli

204. Fəxrəddin Teyyub

205. Gülhüseyn Kazım

206. Gülxani Pənah

207. Günel Anarqızı

208. Güləmail Murad

209. Xeyrəddin Qoca

210. Xanım İsmayılqızı

211. Xanəmir

212. Xatirə Fərəcli

213. Xosrov Natil

214. İlham Qəhrəman

215. İmir Məmmədli

216. İlqar Türkoğlu

217. İlham Əzizov

218. İslam Sadıq

219. İnqilab İsaq

220. İradə Tuncay

221. Leyla Əliyeva

222. Jalə Əliyeva

223. Qəzənfər Paşayev

224. Qənirə Paşayeva

225. Qəşəm İsabəyli

226. Qərib Mehdi

227. Qoca Xalid

228. Kənan Hacı

229. Kəmalə Abıyeva

230. Kamil Əfsəroğlu

231. Musa Ələkbərli

232. Məqsəd Nur

233. Murad Köhnəqala

234. Maarif Soltan

235. Mahir Qabiloğlu

236. Mahir Qarayev

237. Mehriban Vəzir

238. Mehman Qaraxanoğlu

239. Mahirə Abdulla

240. Məlahət Yusifqızı

241. Mübariz Cəfərli

242. Məmməd Oruc

243. Marat Şəfiyev

244. Mətanət Vahid

245. Məti Osmanoğlu

246. Minayə Əliyeva

247. Mustafa Çəmənli

248. Məmməd İsmayıl

249. Natavan Faiq

250. Nadir Məmmədli

251. Nazim Əhmədli

252. Narıngül Nadir

253. Natəvan Dəmirçioğlu

254. Nizaməddin Şəmsizadə

255. Nigar Həsənzadə

256. Nuranə Nur

257. Nazim Muğanlı

258. Nərgiz Cabbarlı

259. Ofelya Babayeva

260. Oqtay Əhmədov

261. Oqtay Şamil

262. Paşa Qəlbinur

263. Paşa Kərimov

264. Rahid Ulusel

265. Rəhim Əliyev

266. Rafiq Yusifoğlu

267. Rafiq Həşimov

268. Rəfail Tağızadə

269. Rəfail İncəyurd

270. Ramiz Məmmədzadə

271. Ramiz Fətəliyev

272. Rüstəm Behrudi

273. Rüstəm Kamal

274. Rəfiqə Nuray

275. Reyhan Yusifqızı

276. Ramiz Əsgər

277. Sayman Aruz

278. Səfər Alışarlı

279. Sahib Məmmədov

280. Saday Budaqlı

281. Sadıq Elcanlı

282. Səhər

283. Sona Vəliyeva

284. Salatın Əhmədli

285. Sona Xəyal

286. Sevinc Nuruqızı

287. Solmaz Amanova

288. Sevil Gültən

289. Südabə Sərvi

290. Südabə Ağabalayeva

291. Süleyman Abdulla

292. Süleyman Hüseynov

293. Sərvinaz Həsənli

294. Seyfəddin Hüseynli

295. Səxavət Sahil

296. Şahnaz Şahin

297. Şahin Musaoğlu

298. Şirindil Alışanlı

299. Şəlalə Həsənova

300. Şəfəq Sahibli

301. Tariyel Ümid

302. Tahir Taisoğlu

303. Tərlan Əbilov

304. Taleh Şahsuvarlı

305. Tofiq Məlikli

306. Telman Vəlixanlı

307. Təranə Vahid

308. Tofiq Nurəli

309. Taleh Mansur

310. Ülviyyə Heydərova

311. Umud Rəhimoğlu

312. Vaqif Yusifli

313. Vaqif Nəsib

314. Vüqar Əhməd

315. Varis

316. Vaqif Sultanlı

317. Vüsal Nuru

318. Yasif Nəsirli

319. Yusif Həsənbəy

320. Yusif Nəğməkar

321. Yunus Oğuz

322. Yavuz Cəlil

323. Yelizaveta Qasımova

324. Yaşar Əliyev

325. Zülfüqar Şahsevənli

326. Zahid Sarıtorpaq

327. Zirəddin Qafarlı

328. Zakir Fəxri

329. Zemfira Məhərrəmli

330. Zöhrə Əsgərova

İlkin mənbə: edebiyyatqazeti.az


MÜSABİQƏ ELAN OLUNDU 

“SÖZÜN AĞ RƏNGİ” LAYİHƏSİ

ŞAHMAR ƏKBƏRZADƏNİN YAZILARI

Sizin yerinizə utanıram mən` – Şahmar Əkbərzadənin şeirləri

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF

YAZARLAR.AZ
===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

BAYRAM BAYRAMOV MÜKAFATI

BAYRAM BAYRAMOV MÜKAFATI

“BAYRAM BAYRAMOV” MÜKAFATI

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ ın təşkil etdiyi müxtəlif tədbir və layihələrin gedişində həvəsləndirmək məqsədi ilə təqdim olunur. Mükaft dəyərli alim, tənqidçi, professor Qurban Bayramovun xeyir-duası ilə ərsəyə gəlmişdir.

“BAYRAM BAYRAMOV” MÜKAFATININ LAUREATLARI:

2020 – Cİ İL

  1. QƏLƏNDƏR XAÇINÇAYLI N: 001  18.01.2020. – BAKI.
  2. İLDIRIM  ƏKBƏROĞLU  N: 002  10.07.2020. – BAKI.
  3. LİLPAR  CƏMŞİDQIZI   N: 003  10.07.2020. – BAKI.
  4. TƏRANƏ  MƏMMƏD  N: 004  10.07.2020. – BAKI.
  5. NAZİM  YAQUBOĞLU  N: 005  10.07.2020. – BAKI.
  6.  ƏSMƏR  HÜSEYN  XAN  N: 006  10.07.2020. – BAKI.
  7. SONA  AMAL (TEYMURBƏYLİ) N: 007  10.07.2020. (İMTİNA)
  8. SONA  ABBASƏLİQIZI (İSMAYILOVA) N: 008  10.07.2020. – BAKI.
  9. ADİL  CƏFAKEŞ  N: 009  10.07.2020. – BAKI.
  10. ƏBÜLFƏT  MƏDƏTOĞLU  N: 010  10.07.2020. – BAKI.
  11. AYSEL  XANLARQIZI – SƏFƏRLİ  N: 011  10.07.2020. – BAKI.
  12. ÜLKƏR  NİCATLI  N: 012  10.07.2020. – BAKI.
  13. TƏVƏKKÜL  GORUSLU (MƏMMƏDOV) N: 013  10.07.2020. – BAKI.
  14. AYSEL  NAZİM (ƏLİYEVA) N: 014  10.07.2020. – BAKI.
  15.  ETİBAR  HƏSƏNZADƏ  N: 015 22.07.2020. – BAKI.

2021 – Cİ İL.

  1. VİDADİ  AĞDAMLI   N 016  16.05.2021. BAKI
  2. ƏSGƏR ORDUBADLI N: 017  21.08.2021. – BAKI.
  3. ÜLVİ  AYDIN  N: 018  28.08.2021. – BAKI.
  4. TƏRANƏ  TUNAR  N: 019  09.11.2021. – BAKI.
  5. ŞƏFƏQ VİLAYƏTQIZI N: 020  09.11.2021. – BAKI.
  6. SƏADƏT  CABBARQIZI  N: 021  09.11.2021. – BAKI.

2022 – Cİ İL.

  1. EYVAZ  MƏMMƏDOĞLU  N 022  20.02.2022. BAKI
  2. İBRAHİM  NOVRUZ  N 023  20.02.2022. BAKI
  3. ƏDALƏT  FƏHMİ  QARABAĞLI  N 024  10.07.2022. BAKI
  4. SƏYYARƏ  KÖNÜL  N 025  10.07.2022. BAKI
  5. AYƏTXAN  ZİYAD  (İSGƏNDƏROV)  N 026  12.07.2022. BAKI
  6. NURANƏ  RAFAİLQIZI  N 027   14.08.2022. BAKI
  7. MEHRİ AĞDAMLI N 028   04.11.2022. BAKI
  8. SƏMA MUĞANNA N 029   06.11.2022. BAKI

================================================


MÜSABİQƏ ELAN OLUNDU 

PDF>>>ZAUR USTAC UŞAQ ŞEİRLƏRİ

PDF: >>>>> ZAUR USTAC “QƏLƏMDAR-2”

PDF>>> ZAUR USTAC “BB” KİTABI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

ZAUR USTACIN SATIŞDA OLAN KİTABLARI


“YAZARLAR”  JURNALI PDF


YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<<<< WWW.USTAC.AZ və  WWW.BİTİK.AZ >>>>>> 

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru