Əvvəli burada: >>> GÜL ƏTİRLİ KİTAB – BAYATILAR
GÜL ƏTİRLİ KİTAB
(Qəndabın “Ətirli güllər”i haqqında)
ÜÇÜNCÜ YAZI – ŞEİRLƏR
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığımız yerdən davam edəcək.
Tanınmış alim-şair Qəndab xanımın şeirləri çağdaş Azərbaycan poeziyasının həm düşüncə, həm də duyğu qatlarını eyni anda hərəkətə gətirən, publisistik tutumu güclü olan poetik nümunələrdir. Onun şeirləri zahirən fərdi bir “mən”in daxili halını ifadə etsə də, əslində müasir insanın, xüsusilə də zamanla üz-üzə qalan ziyalının (nəcib xanımın) psixoloji, mənəvi və intellektual durumunu ümumiləşdirir.
“Hər yer başqa, Vətən başqa!”
Bəşər övladının mənəvi yaddaşında Vətən anlayışı hər zaman xüsusi, toxunulmaz bir mövqedə dayanıb. Bu anlayış təkcə coğrafi məkan deyil, ana südü kimi halal, ilk söz kimi müqəddəs, məzar daşı kimi əbədi bir dəyərdir. Tanınmış şair və alim Qəndab xanımın “Hər yer başqa, Vətən başqa!” adlı şeiri məhz bu ali dəyərin poetik-fəlsəfi təcəssümüdür.
Şairin şeirə başlıq formasında təqdim etdiyi bu fikir oxucunu qəti bir həqiqətlə üz-üzə qoyur:
“Hər yer başqa, Vətən başqa!”
Şair bu ifadə ilə dünyanın nə qədər rəngarəng, cazibədar olmasına baxmayaraq, Vətənin yeri heç nə ilə əvəz olunmayan mənəvi zirvə olduğunu vurğulayır.
Qəndab Vətəni ulduzla, işıqla, yol göstərən mənəvi mayakla eyniləşdirir:
“Göylərində ulduz olan,
Yollarıma işıq salan…”
Burada Vətən insan taleyinin istiqamətverici qüvvəsi kimi təqdim olunur. O, insanı həm fiziki, həm də mənəvi zülmətdən çıxaran işıqdır. Şair üçün Vətən – bu dünyadan insana qalan ən qiymətli mirasdır, “cananın gözü”, yəni sevgilinin baxışı qədər əzizdir.
Şeirin ən təsirli qatlarından biri Vətən–Ana obrazıdır:
“İlk dil açıb söylədiyim,
O ANA sözüdür VƏTƏN!”
Bu misralar Vətənin ana ilə eyniləşdirildiyi klassik, lakin heç vaxt köhnəlməyən milli düşüncə modelini əks etdirir. Burada Vətən bioloji yox, mənəvi ana kimi təqdim olunur. İnsan dil açanda ilk dəfə “ana” dediyi kimi, Vətəni də şüurunun ən ilkin, ən saf qatında daşıyır.
Qəndabın poetik dünyasında Vətən həm həyatın başlanğıcı, həm də son nöqtəsidir. Qəbir daşı obrazı bu mənada xüsusi simvolik yük daşıyır:
“Qəbir daşım ağac ola,
Çiçək aça, bir gün sola…”
Bu misralar Vətənin insan ömrünü doğumdan ölümə qədər əhatə etdiyini göstərir. Ölüm belə Vətəndə bir gözəlliyə çevrilir; qəbir daşı ağac olur, çiçək açır. Bu, torpaqla insan arasında müqəddəs bir dövriyyənin poetik ifadəsidir.
Şair Vətəni körpənin üzündəki təbəssümə, saflığa, gələcəyə bağlayır. Körpə obrazı Vətənin sabahı, davamı və ümididir. Bu yanaşma Qəndabın Vətəni yalnız keçmişin xatirəsi kimi deyil, gələcəyin məsuliyyəti kimi də dərk etdiyini göstərir.
Şeirin digər qatında Vətən artıq passiv sevgi obyekti deyil, aktiv qoruyucu, mübariz ruhdur:
“Ocaqlara alov çatan,
Bəd gözlərə ox tək batan…”
Burada Vətən həm istilik verən ocaq, həm də düşmənə qarşı sipərdir. Qəndab xanım Vətəni sevgi ilə yanaşı, müqavimət, qeyrət və mənəvi güc rəmzi kimi təqdim edir. Bu, xüsusilə müasir Azərbaycan tarixinin yaşadığı sınaqlar fonunda son dərəcə aktual və təsirlidir.
Şeirin sonluğa doğru artan emosional gərginliyi Vətənin adının çəkilməsi ilə yerin-göyün titrəməsi obrazında kulminasiya nöqtəsinə çatır. Bu, Vətənin təkcə bir anlayış deyil, kosmik miqyasda mənəvi güc olduğunu ifadə edir.
Qəndab xanımın “Hər yer başqa, Vətən başqa!” şeiri sadəcə poetik nümunə deyil, bu şeir oxucunu təkcə duyğulandırmır, onu düşünməyə, dəyərləri yenidən ölçməyə vadar edir. Qəndab bir daha sübut edir ki, əsl poeziya yalnız söz oyunu deyil, xalqın ruhunun səsidir.
“Qədərə inanmasaydım”
Qəndab xanımın “Qədərə inanmasaydım” şeiri Azərbaycan poeziyasında insanın alın yazısı ilə apardığı ağır, dramatik və eyni zamanda fəlsəfi mübarizənin poetik salnaməsi kimi oxunur. Bu şeir təkcə şəxsi taleyin etirafı deyil, bütövlükdə insanın qismət, ilahi hökm, ağrı və dözüm qarşısında daxili üsyanının, sarsıntısının və sonda gəldiyi mənəvi nəticənin bədii ifadəsidir.
Şeirin ilk misralarından oxucu güclü emosional gərginliklə üz-üzə qalır. “Qədərə inanmasaydım” deyimi şeirin leytmotivinə çevrilərək həm etirazın, həm də etirafın rəmzi olur. Şair sanki öz-özünə hesabat verir: əgər qismət olmasaydı, bu qədər ağrıya, bu qədər sınağa dözmək mümkün olmazdı. Burada “dəli olana qədər başına döymək” ifadəsi insanın çıxılmazlıq qarşısında yaşadığı ruhi böhranın son həddini göstərir. Qəndab taleyin qarşısında aciz qalan, amma bu acizliklə barışmayan insan obrazını yaradır.
Şeirin mühüm məziyyətlərindən biri onun obrazlı dilidir. Göz yaşı ilə daşlanmaq, daş olub göyərmək, daşların göz yaşının ürəyin başına düzülməsi kimi metaforalar yalnız fərdi kədərin deyil, daşlaşmış dərdin, sözə çevrilmiş iztirabın poetik mənzərəsini yaradır. Daş burada həm sərt taleni, həm də susqun ağrını təmsil edir. Şair göstərir ki, bəzən insan daş kimi görünür, amma daxilində göz yaşı axır, ağrı böyüyür, dərd dərin yuva salır.
Qəndab xanımın şeirində taleyə münasibət birmənalı deyil. Burada nə kor-koranə təslimçilik var, nə də üsyanın son həddi. Şair qismətə etiraz edir, onu çağırır, ona “əlini çək” deyir, bağırır, söyür, hayqırır. Bu hayqırtılar insanın Allaha ünvanlanan suallarını, içində yığılıb qalan narazılıqları xatırladır. Lakin bütün bu emosional partlayışların fonunda dərin bir inam da gizlənir: “İkimiz də Allahın, / Mənsə Sənin qulunanm!” Bu misra şeirin fəlsəfi kulminasiyasıdır. İnsan taleyə qarşı çıxsa da, onun ilahi mənşəyini inkar etmir.
Şeirin son hissələrində ağrının başqa bir mərhələsinə keçid hiss olunur. Artıq bu, təkcə fəryad deyil, həm də öyrəşmə, bəzən hətta uyuşma halıdır. “Zəhərli ilan kimi / Hər şeyə bircə damla / Zəhərimi qatmağa, / Şirin yuxu yatmışam!” misraları dərdin insan ruhunda necə adiləşdiyini, ağrının həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyini göstərir. Bu, faciənin ən ağır mərhələsidir – ağrı ilə yaşamağı öyrənmək.
Qəndab xanımın “Qədərə inanmasaydım” şeiri oxucunu sadəcə duyğulandırmır, onu düşünməyə vadar edir. İnsan nədir? Qismət nədir? Harada üsyan başlayır, harada iman bitir? Bu suallar şeirin alt qatında daim yaşayır. Şair öz şəxsi taleyindən çıxış etsə də, ümumbəşəri bir problemə – insanın yazısı ilə münasibətinə işıq salır.
Bu şeir Qəndabın yalnız şair kimi deyil, həm də alim təfəkkürlü düşünən, həyatın mahiyyətini sorğulayan bir söz adamı olduğunu sübut edir. “Qədərə inanmasaydım” – həm ağrının etirafı, həm insanın öz taleyi ilə dialoqu, həm də poeziyada dərdin, dözümün və inamın dərin bədii ifadəsidir. Belə əsərlər oxucunun yaddaşında qalır, çünki onlar təkcə oxunmur, yaşanır.
“Sevgi ilə baxsan, əgər!”
Qəndabın “Sevgi ilə baxsan, əgər!” şeiri oxucunu sadəcə poetik mətnlə deyil, dərin fəlsəfi düşüncə ilə üz-üzə qoyan, insanın həyata, cəmiyyətə və öz daxilinə münasibətini yenidən nəzərdən keçirməyə çağıran sanballı bir ədəbi nümunədir. Bu şeir Qəndab poeziyasının əsas cizgilərini – humanizm, həyatın ziddiyyətli mahiyyəti, sevgi prizmasından baxış və dəyişən dünyanın dərki kimi mövzuları özündə bütöv şəkildə ehtiva edir.
Şeirin ana xətti baxış fəlsəfəsi üzərində qurulub. Müəllif oxucuya israrla xatırladır ki, dünya insanın baxışından asılı olaraq dəyişir. “Diqqətlə baxsan, əgər, / Sevgi ilə baxsan, əgər!” misraları sadə çağırış deyil, mənəvi mövqe manifestidir. Qəndaba görə, sevgi ilə baxmaq – anlamaq, bağışlamaq, duymaq və hiss etmək deməkdir. Bu baxış insanı təkcə ətraf aləmlə deyil, özü ilə də barışdırır.
Şeirdə xüsusi diqqət çəkən məqamlardan biri insanın daxili ikililiyinin bədii ifadəsidir:
“Hər böyüyün gözündə
Hüzünlü bir uşaq var,
Hər uşağın köksündə
Sevinc məşəli yanar!”
Bu misralarda şair yaşın bioloji anlayışdan daha çox mənəvi kateqoriya olduğunu vurğulayır. Böyüklərin içində sönməyən uşaq kədəri, uşaqların qəlbində alışan sevinc məşəli həyatın paradokslarını poetik dillə təqdim edir. Qəndab bu yolla oxucuya insan ruhunun mürəkkəb, lakin canlı bir sistem olduğunu anlatmağa nail olur.
Şeirin davamında həyatın dəyişkənliyi və qaçılmaz sonluq mövzusu ön plana çıxır. “Həyat dəyişimdədır” fikrinin təkrarı sadəcə zamanın axışını deyil, insan taleyinin də fasiləsiz transformasiyada olduğunu göstərir. Bu dəyişkənlik fonunda “mənim kimi doğulub, mənim kimi ölərsən” misrası ümumbəşəri taleyin bərabərliyini vurğulayır. Burada nə rütbə, nə ad, nə də sosial status fərq yaradır – insan doğulur və ölür, amma bu iki məqam arasında necə yaşadığı əsasdır.
Qəndabın poeziyasında ağrı və ümid yanaşı addımlayır. “Hər titrəyən dodaqdan / Həsrət nidasi qopar” misrası insan iztirabının səssiz fəryadını simvolizə edirsə, “Hər açılan çiçəklə təzə-tər arzu açar” misrası həyatın yenilənmə gücünü göstərir. Bu qarşıdurma şeirin publisistik ruhunu gücləndirir, onu təkcə fərdi duyğuların deyil, cəmiyyətin mənəvi durumunun bədii aynasına çevirir.
Şeirdə diqqətçəkən mühüm məqamlardan biri də sözə və şeirə münasibətdir:
“Hər canlıda, cansızda
Neçə-neçə şeir var!
Hər yazılan şeirə
Neçə-neçə ürək yar!”
Bu misralar Qəndab xanımın şair məsuliyyətinə verdiyi yüksək dəyəri ortaya qoyur. Şeir onun üçün sadəcə estetik mətn deyil, insan qəlbinə toxunan, onu yaralaya və ya sağalda bilən güclü bir mənəvi alətdir. Burada publisistik düşüncə açıq şəkildə hiss olunur: söz məsuliyyətdir, söz taledir.
“Sevgi ilə baxsan, əgər!” şeiri oxucunu dünyaya, insana və həyata yeni gözlə baxmağa çağıran dərin mənalı, ictimai-fəlsəfi yükü ağır olan bir poetik çağırışdır. Qəndab bu əsərdə sevginin yalnız romantik hiss deyil, düşüncə tərzi, həyat fəlsəfəsi olduğunu sübut edir. Şeir bizi biganəlikdən uzaqlaşdırır, diqqətli olmağa, hiss etməyə və ən əsası – sevgi ilə baxmağa səsləyir.
“Yeni dünya”
Ədəbiyyat bəzən zamanın aynasına çevrilir, bəzən də o aynanı sındırıb yeni bir baxış yaradır. Tanınmış alim-şair Qəndab xanımın “Yeni dünya” adlı bu şeiri məhz ikinci missiyanı daşıyan mətnlərdəndir. Bu şeir təkcə poetik düşüncənin məhsulu deyil, eyni zamanda müəllifin həyat, insan və cəmiyyət haqqında formalaşdırdığı mənəvi mövqenin poetik təcəssümüdür.
Şeir ilk misralardan oxucunu sarsıdır:
“İndi şeirlərimi
mən yuxuda yazıram,
iynəylə gor qazıram!”
Burada “yuxu” romantik rahatlıq yox, əksinə, ağrılı bir hal kimi təqdim olunur. Şair üçün yuxu – reallıqdan qaçış deyil, reallığın içində yaşanan ağır psixoloji gərginlikdir. “İynəylə gor qazıram” metaforası yaradıcılığın nə qədər əzablı, nə qədər incə və səbr tələb edən bir proses olduğunu göstərir. Qəndab xanım poeziyanı komfort zonası yox, vicdan sınağı kimi dərk edir.
Şeirin davamında müəllif yuxularla gerçəklik arasında sərt bir xətt çəkir:
“Gözümü açan kimi
yuxuları unudub
Gerçəklərə yozuram,
Yuxulardan küsürəm!”
Bu misralarda şairin romantik xəyallardan imtina edib, acı gerçəkliklə üz-üzə dayanmaq iradəsi görünür. Qəndab xanım üçün poeziya xəyalların bəzəyi deyil, həqiqətin açıq ifadəsidir. O, yuxulara yox, gerçəklərə üz tutur və bu seçim onun şair mövqeyinin əsas sütununu təşkil edir.
Şeirin ən sarsıdıcı məqamlarından biri insan obrazının təqdimatıdır:
“Bədənim dişlək-dişlək,
Ruhum didik-didik…
İnsanlıqdan küsürəm!”
Bu misralar artıq təkcə fərdi ağrının deyil, ümumbəşəri məyusluğun ifadəsidir. Şair insanın insanı incitdiyi, mənəviyyatın parçalandığı bir mühitdə yaşamağın ağrısını poetik dildə qışqırır. “İnsanlıqdan küsürəm” demək asan deyil; bu, dərin müşahidənin, uzun düşüncənin və böyük ruh sarsıntısının nəticəsidir.
Qəndab xanımın şeirində cəmiyyət obrazı çox kəskin, lakin dəqiq metaforalarla təqdim olunur. İtlər obrazı simvolik xarakter daşıyır:
“Təklikdə hər biri
quyruq bulayan,
Yal görəndə yalayan,
Birlikdə diş qıcayan, …”
Burada müəllif riyakarlığı, qorxaqlığı, fürsət düşəndə vəhşiləşən kütlə psixologiyasını ifşa edir. Bu, təkcə sosial tənqid deyil, əxlaqi diaqnozdur. Şair cəmiyyəti ittiham etmir, onu göstərir – olduğu kimi.
Şeirin son hissəsi isə artıq ümidsizlik yox, mənəvi qərar mərhələsidir:
“Tərəzimi qururam!..
Zəm-zəm suyun içirəm,
Ədaləti biçirəm, / Buraxıb dünyaları
Yeni dünya seçirəm!..”
Bu misralar Qəndab xanım poeziyasının fəlsəfi zirvəsidir. “Tərəzi” – vicdanın, “Zəm-zəm suyu” – mənəvi paklığın, “ədalət” isə ilahi və insani məsuliyyətin rəmzidir. Şair bu dünyanın eybəcərliklərini qəbul etmədiyini bildirir və öz daxili dünyasında yeni, təmiz, ədalətli bir aləm seçir.
“Yeni dünya” şeiri Qəndab xanımın yalnız şair yox, alim düşüncəsinə sahib bir ziyalı olduğunu bir daha təsdiqləyir. Bu şeir oxucunu düşündürür, narahat edir, öz daxili tərəzisini qurmağa vadar edir. Qəndab xanım poeziyada sözlə yox, məsuliyyətlə danışan sənətkarlardandır.
Bu şeir göstərir ki, əsl poeziya oxşamaq üçün deyil, oyatmaq üçün yazılır. Və Qəndab xanımın “Yeni dünya”sı oxucunu məhz bu oyanışa çağırır.
“İşıqda kölgə”
Tanınmış alim-şair Qəndab xanımın “İşıqda kölgə” adlı şeiri çağdaş Azərbaycan poeziyasında həm məzmun, həm də düşüncə dərinliyi baxımından xüsusi yer tutan poetik nümunələrdəndir. Şeir təkcə fərdi duyğuların ifadəsi deyil, eyni zamanda insan taleyinə, yaddaşa, vicdana və zamanla üz-üzə qalan ruhun halına yönəlmiş geniş publisistik-fəlsəfi düşüncə mətnidir.
Şeirin əsas ideya oxu “işıq” və “kölgə” anlayışlarının qarşılaşdırılması üzərində qurulub. Burada işıq klassik mənada yalnız ümid, aydınlıq, xeyir anlamı daşımır. Qəndab işığın içində gizlənən kölgəni göstərir. Bu, həyatın paradoksudur: insan ən parlaq anlarında belə keçmişin ağrısını, xatirələrin sarsıntısını, taleyin ağır izlərini özündə daşıyır.
“Necə ki,
yaşar işıqda kölgə!”
misraları şeirin ideya yekunudur. Şair açıq şəkildə bildirir ki, kölgə işığın yoxluğu deyil, onun ayrılmaz hissəsidir. İnsan da belədir – sevinci ilə kədəri, inamı ilə şübhəsi yanaşı yaşayır.
Şeirin başlanğıcında təqdim olunan ana əlləri, körpəlik xatirələri, “qara, şəvə tellər” obrazı insan yaddaşının ən saf, eyni zamanda ən həssas qatına toxunur. Ananın titrəyən əlləri burada təkcə fiziki hal deyil, zamanın, həyatın ağır sınaqlarının simvoludur.
“Sən mənim dəyərimi
hardan biləsən?!”
misrası ictimai çalar daşıyır. Bu sual təkcə konkret bir ünvana deyil, ümumən insanın insanı anlamamasına, dəyərin çox vaxt gec və ya heç dərk olunmamasına ünvanlanır.
Şeirin ortasında kənd həyatına aid təsvirlər – ocaq başı, çatırtı, qoca köpəyin səsi, günahsız ulduzlar – milli-mənəvi yaddaşı oyadır. Bu səhnələr sadəcə nostalji deyil, xalqın köklərinə, sadə, saf dəyərlərinə qayıdışdır. Qəndab bu detallar vasitəsilə urbanlaşmış, sürətlənmiş dünyaya qarşı mənəvi müqavimət nümayiş etdirir.
“Ümidli yollarıma” ifadəsi göstərir ki, şair üçün keçmiş xatirələr geriyə baxış yox, gələcəyə aparan mənəvi yol xəritəsidir.
“Düşməni uzaqda arama!” misrası artıq açıq publisistik çağırışdır. Şair burada cəmiyyətə səslənir: düşmən bəzən xaricdə deyil, insanın öz içində – qorxularında, laqeydliyində, vicdansızlığındadır.
“Sağ gözünlə, sol gözün kimi.
Elə bax özün kimi,”
misraları insanı dürüstlüyə, özünüdərketməyə, ikili standartlardan uzaq olmağa çağırır. Bu, yalnız poetik deyil, həm də etik mövqedir.
Qəndabın “İşıqda kölgə” şeiri şəxsi taledən ümumbəşəri həqiqətə yüksələn bir poetik düşüncə nümunəsidir. Alim təfəkkürü ilə şair duyumunun vəhdəti bu mətndə aydın hiss olunur. Şeir oxucunu yalnız duyğulandırmır, düşündürür, suallar qarşısında qoyur və insanı öz iç dünyası ilə üz-üzə gətirir.
Bu əsər sübut edir ki, əsl poeziya işıq göstərməklə kifayətlənmir, o işığın içindəki kölgəni də cəsarətlə göstərir. Məhz bu cəsarət Qəndab poeziyasını dəyərli və yadda qalan edir.
“Yan-yana”
Şeirin mərkəzində duran əsas məqam “Gedək” kəlməsidir. Bu sadə, gündəlik söz Qəndab poeziyasında adi çağırış deyil, taleyüklü qərarın, həyat yolunun başlanğıc nöqtəsidir. Lirik qəhrəman bu sözü eşidərkən tərəddüd edir:
“Sənmi yanlış söylədin,
Mənmi yanlış eşitdim?”
Bu misralar insan münasibətlərində tez-tez rast gəlinən psixoloji halı – eşitmək istədiyini eşitmək qorxusunu ifadə edir. Burada şair oxucunu düşündürür: biz doğrudan da eşitdiyimizə inanırıqmı, yoxsa inanmaq istədiyimizə?
Şeirin ən təsirli məqamlarından biri səsin təqdimatıdır:
“Səsin elə əziz, elə doğma
Səsləndi ki qulağımda
Elə bildim qovuşmuşam
İllər ilə axtardığım öz yarıma!”
Bu misralarda bəzi texniki problemlər olsa da, “səs fiziki eşidilmə vasitəsi deyil, ruhun tanınma alətidir” prinsipinə əsaslanaraq, ifadə etdiyi bədii-estetik mənanı yüksək qiymətləndirir və münasibət bildirmək istəyirəm. Qəndab xanım burada insanın daxili yaddaşına, genetik və mənəvi tanışlıq hissinə toxunur. “İllərlə axtardığım öz yarım” ifadəsi şeiri sırf romantik çərçivədən çıxararaq fəlsəfi müstəviyə daşıyır: insan bəzən bir səsdə, bir kəlmədə öz tamamlanmasını tapır.
Şeirin strukturunda diqqətçəkən məqam təkrarlar və daxili dialoqdur. “Gedək” kəlməsi dəfələrlə səslənir, lakin hər dəfə yeni məna qazanır. Əvvəl sual yaradır, sonra qorxu, daha sonra isə qətiyyət:
“Ancaq o an anladım ki,
Bir də belə “Gedək” desən,
Sözümü də, özümü də itirəcəm!”
Burada sevginin və yaxınlığın insanı necə tamamilə öz ixtiyarından çıxara biləcəyi poetik dillə ifadə olunur. Bu artıq sevinc yox, taleyə təslim olmaqdır.
Şeirin sonluğu sadə, lakin dərin mənalıdır:
“O gün–bu gün yeriyirik yana-yana,
Yan-yana…”
Bu “yana-yana” yalnız iki insanın bir yolda addımlaması deyil. Bu, həyatın çətinliklərini, sevinclərini, məsuliyyətini paylaşmaqdır. Qəndab burada oxucuya ailə, dostluq, yol yoldaşlığı anlayışlarının poetik modelini təqdim edir.
“Yan-yana” şeiri Qəndab xanımın yaradıcılığında sözə verilən dəyərin, insan ruhuna olan dərin bələdliyin parlaq nümunəsidir. Bu şeir sübut edir ki, bəzən insanın bütün həyatı bir kəlmənin səmimiyyətindən asılıdır. Şair oxucunu düşünməyə vadar edir: biz “gedək” deyəndə doğrudan da hara getdiyimizi bilirikmi?
Qəndab bu şeiri ilə bir daha göstərir ki, əsl poeziya ucadan danışmır, səssizcə insanın içində yeriyir – yan-yana…
“İndi”
Şeirin əsas semantik yükünü daşıyan “İndi!” sözü sadəcə zaman zərfi deyil. Bu nida şeirin ritmini, daxili dramatizmini və fəlsəfi mahiyyətini müəyyən edir. Qəndab üçün “indi” keçmişlə gələcəyin toqquşduğu, insanın öz vicdanı, yaddaşı və həqiqəti ilə təkbətək qaldığı məqamdır. Bu “indi”də artıq gecikmək olmaz, susmaq təhlükəlidir, düşünməmək günahdır.
Şairin “Yatılmayır; / Uzun-uzun gecələr” misraları ilə başlanan psixoloji gərginlik oxucunu dərhal daxili bir narahatlığın içinə çəkir. Bu, adi yuxusuzluq deyil – bu, düşüncənin yatmaması, vicdanın susmaması, zamanın insanı sıxmasıdır
Şeirdə tez-tez rast gəlinən “qarışıq”, “kasık-kasık nəfəs”, “işığım zəifləyir”, “yarasalar uçuşur dövrəmdə” kimi obrazlar insanın daxili dünyasındakı xaosu, ümidsizliklə ümidin, işıqla qaranlığın mübarizəsini simvolizə edir. Buradakı yarasalar təkcə gecənin canlıları deyil – onlar qorxuların, tərəddüdlərin, zamanın gətirdiyi mənəvi yorğunluğun metaforasıdır.
Qəndab yaradıcılıq aktını da ağrılı bir proses kimi təqdim edir. “Sənə yazdıqlarımı / Çevirirəm özümə!” misralarında şairin söz qarşısında məsuliyyəti, yazının müəllifdən əvvəl müəllifin özünü sınağa çəkməsi aydın hiss olunur. Bu, alim-şair mövqeyidir: söz təkcə ifadə vasitəsi deyil, həm də hesabatdır.
Şeir sırf lirik çərçivədə qalmır. Onun publisistik gücü məhz fərdi hisslərin ictimai məna qazanmasındadır. “Bir alımlıq nəfəs göndər / Yoxsa, havan zəhər olar” misraları müasir dünyanın ekoloji, mənəvi və informasiya çirklənməsinə işarə kimi də oxuna bilər. Burada nəfəs – azadlıq, təmizlik, həqiqət rəmzidir.
“Hər şey qarışır gözlərimdə, / Əgər qarışırsa düşüncə – / Günah həqiqətin özündə” fikri isə müasir dövrün ən kəskin publisistik tezislərindən biridir. Şair məsuliyyəti yalnız insanda yox, həm də təqdim olunan “həqiqət”lərin saxtalaşdırılmasında, qarışdırılmasında görür.
Qəndab xanımın dili sadə, lakin çoxqatlıdır. Şeir sərbəst vəznlə yazılsa da, daxili ritm, təkrarlar və “İndi!” nidası ona güclü musiqililik verir. Rəng, işıq, səs və nəfəs obrazları şeirin estetik bütövlüyünü təmin edir. “Bu da bir rəng, / Bu da bir biçimdir” deyən şair, sənətin nisbi, amma zəruri seçim olduğunu vurğulayır.
“İndi” şeiri Qəndab xanımın həm alim təfəkkürünü, həm şair həssaslığını, həm də publisist mövqeyini eyni mətndə birləşdirən sanballı poetik əsərdir. Bu əsər oxucunu rahatlamağa yox, düşünməyə, öz “indi”si ilə üzləşməyə çağırır. Şeir sübut edir ki, söz zamanında deyiləndə təkcə ədəbiyyat hadisəsi olmur, həm də mənəvi mövqeyə çevrilir.
Qəndab xanım bu şeiri ilə bir daha göstərir ki, həqiqi poeziya zamanın içində yox, zamanın qarşısında dayanmağı bacarandır.
“An”
Zaman bəzən saatın əqrəblərində ölçülmür. Elə anlar var ki, bir ömür qədər ağır, bir nəfəs qədər qısadır. Təsadüfi deyil ki, tanınmış alim-şair Qəndab xanım “An” adlı şeirində məhz bu metafizik məqamı – zamanın ruhda yaratdığı izləri poetik düşüncənin mərkəzinə çəkir. Bu şeir təkcə lirizm nümunəsi deyil, həm də insan varlığının, daxili parçalanmasının, ruh-zaman münasibətinin fəlsəfi-poetik təhlilidir.
Şeir ilk misralardan oxucunu sualların içinə çəkir:
“Haralara apardın,
Haralardan gətirdin məni
Belə uzaq, belə mübhəm?!”
Burada “aparmaq” və “gətirmək” felləri sadəcə fiziki hərəkəti deyil, insanın öz iç dünyasında keçdiyi yolu simvolizə edir. Şair zamanla, taleylə, bəlkə də sevdiyi bir “an”la dialoqa girir. Bu dialoqda cavablardan çox suallar var. Çünki Qəndab poeziyasında sual vermək düşünməyin özüdür.
Şeirin əsas gücü onun daxili psixoloji dərinliyində və ruhi ağrının poetik ifadəsindədir. “Yoxsa, ruhumun dərininə / çəkildik bahəm?!” misrası insanın öz varlığından da uzaq düşə biləcəyini göstərir. Burada “baham” – yəni birlik, bərabərlik anlayışı ironik çalar qazanır: birlik var, amma bu birlik ağrılıdır, sarsıdıcıdır.
Qəndab xanımın poeziyasında bədən və ruh bir-birindən ayrılmazdır. “Toxunursan gözümə, /didilir beynim, / qanayır ürəyim” misralarında fiziki toxunuş ruhi parçalanmaya səbəb olur. Bu, sevginin də, xatirənin də, zamanın da ağrı verən tərəfidir. Şair burada oxucuya açıq mesaj verir: insan hiss etmirsə, yaşamır; hiss edirsə, ağrıyır.
Şeirdə zaman anlayışı klassik xronoloji ölçüdən çıxarılaraq poetik simvola çevrilir:
“Ruzigarlar əsdikcə / varaqlarında,
Həyatım oxunur / Bir nağıl kimi.”
Burada həyat kitabdır, zaman isə səhifələri çevirən külək. İnsan öz taleyini yazmır, onu oxuyur. Bu yanaşma Qəndab xanımın alim təfəkkürünün poetik təzahürüdür. Şeir sadəcə hisslərin axını deyil, düşünülmüş, fəlsəfi qənaətlərlə zəngin bir mətnə çevrilir.
Əsərin kulminasiya nöqtəsi “An” müraciətidir. Şair bu anlayışı abstrakt zaman vahidi kimi yox, canlı varlıq kimi təqdim edir:
“Düşüncəm qədər uzaq,
Ruhum qədər yaxın
Ömür payımsan!”
Bu misralar göstərir ki, insan həyatında hər şeyi dəyişən məhz anlardır. Böyük qərarlar, böyük peşmanlıqlar, böyük sevgilər – hamısı bir anın içində doğulur. Qəndab xanım bu həqiqəti yüksək poetik səviyyədə ümumiləşdirir.
Şeirin sonluğunda verilən “Həyatda hər şey bir an məsələsi…” fikri artıq bədii ifadədən çıxaraq publisistik çağırışa çevrilir. Oxucuya mesaj aydındır: zamanı dəyərsizləşdirmə, anı itirmə, çünki həyat özü bir anın cəmidir.
Qəndab xanımın “An” şeiri müasir Azərbaycan poeziyasında zaman, ruh və insan münasibətlərini dərinliklə ifadə edən sanballı nümunələrdəndir. Bu əsər həm şairin lirizmini, həm də alim təfəkkürünü bir nöqtədə birləşdirir. Şeir oxucunu sadəcə duyğulandırmır, düşündürür, öz daxili aləminə boylanmağa vadar edir.
“Alışmışdım”
Qəndab xanımın “Alışmışdım” şeiri müasir Azərbaycan poeziyasında insanın daxili sarsıntılarını, mənəvi itkilərini və ruhun alışdığı bir gözəlliyin qəfil dağılmasını dərin lirizm və publisistik kəskinliklə ifadə edən təsirli nümunələrdən biridir. Bu şeir təkcə fərdi hisslərin poetik etirafı deyil, eyni zamanda müasir insanın aldadılmış duyğularının, sarsılmış inamının bədii salnaməsidir.
Şeirin əsas semantik oxu “alışmaq” anlayışı üzərində qurulub. “Alışmışdım” sözü burada adi vərdiş deyil, ruhun, qəlbin, baxışın bir insana, bir duyğuya, bir mənəvi halın gözəlliyinə bağlanmasını ifadə edir. Lirik qəhrəman sevdiyi insanı körpə gülüşləri, məsum baxışları ilə tanıyıb və onu bu saflıqda görməyə öyrəşib. Bu alışma sevginin ən yüksək mərhələsidir — qarşı tərəfi ideal kimi qəbul etməkdir.
Lakin şeirin dramatizmi məhz buradan başlayır. Artıq həmin gözəllik yoxdur. Baxışlar dəyişib, gülüşlər saflığını itirib. Şair bu dəyişimi emosional suallarla oxucuya çatdırır:
“Hanı körpə gülüşlərin,
Hanı məsum baxışların?”
Bu suallar cavab gözləmir; onlar ittihamdır, iç sızısıdır, mənəvi hesabatdır.
Şeirdə diqqət çəkən əsas məqamlardan biri budur ki, lirik qəhrəman sevginin bitməsini deyil, gözəlliyin ölməsini yaşayır. “Bütün sevgilərim / Bitdi sənin üzündən” misrası şəxsi eqoizm deyil, mənəvi xəyanətin nəticəsidir. Sevilən insan dəyişdikcə, dünya da dəyişir, gözəllik anlayışı da çökür.
Burada Qəndab xanım sevginin yalnız iki nəfər arasında qalmadığını, insanın bütün həyata, bütün gözəlliklərə münasibətini formalaşdırdığını poetik şəkildə göstərir. Bir insanın xəyanəti bütün kainatın rəngini soldura bilər.
Şeirin üçüncü hissəsində mövzu daha da dərinləşir. “Sözün bitdiyi yeri” ifadəsi artıq dialoqun, izahın, bəhanənin qalmadığını göstərir. Lirik qəhrəman gecələr qarışıq xəyallarla dolaşır, xəyanətlər gözə “ləkə” salır. Bu obraz son dərəcə güclüdür: artıq problem sevilənin kimliyində deyil, baxanın gözündədir. Gözəllik görmək qabiliyyəti zədələnib.
Bu məqamda şeir publisistik mahiyyət qazanır. Müəllif təkcə bir sevgi hekayəsini deyil, insan münasibətlərində saflığın itirilməsini, etibarın aşınmasını, daxili təmizliyin qorunmasının çətinliyini qabardır.
“Alışmışdım” şeiri sadə, lakin dərin poetik dillə yazılıb. Süni bədii yüklərdən uzaq, təmiz lirika oxucunu sarsıdır. Təkrarlar (“Oysa, alışmışdım…”) psixoloji vurğunu gücləndirir və lirik qəhrəmanın daxili təkrarlanan ağrısını əks etdirir. Bu təkrarlar həm də oxucunun yaddaşında şeirin emosional izini dərinləşdirir.
Qəndab xanımın “Alışmışdım” şeiri sevgi mövzusunda yazılmış sıradan bir lirika deyil. Bu, aldanmış saflığın etirafı, mənəvi xəyanətə qarşı səssiz üsyan, daxili gözəlliyin müdafiə manifestidir. Şeir oxucunu düşündürür: biz kiməsə alışanda nəyə alışırıq — onun sözlərinə, baxışına, yoxsa yalnız öz yaratdığımız xəyala?
Bu əsər Qəndab xanımın alim düşüncəsi ilə şair duyğusunun vəhdətini bir daha təsdiqləyir. O, hissləri sadəcə yaşatmır, onları ictimai, mənəvi və fəlsəfi müstəviyə çıxarır. Məhz buna görə də “Alışmışdım” təkcə oxunmur — yaşanır.
“Doğrular”
Qəndab xanımın “Doğrular” şeiri müasir Azərbaycan poeziyasında sevgi, inam, insanın mənəvi sığınacaq axtarışı və Tanrıya doğru yol mövzularını dərin publisistik-estetik müstəvidə ifadə edən nümunələrdəndir. Şeir həm lirizmi, həm də fəlsəfi-ictimai yükü ilə seçilir və oxucunu təkcə duyğular aləminə deyil, düşüncə və vicdan mühakiməsinə də çağırır.
Şeir ilk misralardan etibarən oxucunu sarsıdan bir həqiqətlə üz-üzə qoyur:
“Çox sevmə, bir gün
Heç sevməmiş olarsan!”
Bu çağırış zahirən paradoksaldır. Sevginin insan varlığının əsas mənası olduğu bir dünyada “çox sevmə” demək nə deməkdir? Qəndab burada sevgidən imtina etməyi yox, kor-koranə, ölçüsüz, özünü itirəcək dərəcədə sevməyin təhlükəsini qabardır. Sevgi insanı ucaldan dəyər olduğu kimi, insanı özündən alan, mənliyini aşındıran bir sınağa da çevrilə bilər.
Şair bu fikri daha da dərinləşdirərək bildirir ki, insan kimliyini itirdiyi an sevgisi də mənasını itirir:
“Sən də mənim kimisən,
Ondan bilirəm!”
Bu misralar sevginin güzgü funksiyasını ortaya qoyur: sevdiyimiz insanda özümüzü görürük, amma o güzgü sınarsa, insan özü ilə də üz-üzə qala bilməz.
Şeirin növbəti hissəsində Qəndab xanım insan davranışlarına, məsuliyyətsiz sözə və düşüncəsiz addıma diqqət çəkir:
“Bir gecə yuxuda
Dilini dişləyərsən,
Saçlarını yolarsan!”
Bu misralar təkcə fərdi peşmançılığı deyil, cəmiyyətin yaşadığı mənəvi sarsıntıları da simvolizə edir. İnsan dediyi sözün, yaşadığı sevginin, qurduğu münasibətin nəticəsini gec də olsa dərk edir. Burada şair oxucuya xəbərdarlıq edir: emosiya ilə deyil, ağıl və vicdanla yaşamaq lazımdır.
Şeirin ən güclü publisistik-fəlsəfi qatlarından biri Tanrı obrazının təqdimatıdır:
“Sən mən sevmədin ki,
Göylər yazdı alnına.
Rahat ol,
“Vəfasız” da deyilsən!”
Burada Qəndab xanım sevgini yalnız iki insan arasında qalmayan, ilahi mühakiməyə tabe olan bir dəyər kimi təqdim edir. Sevgi insanın alnına yazılan tale ilə, Tanrının hökmü ilə bağlıdır. İnsan sevmədikdə belə, bunun günahı insanda deyil… Bu hökmü Qəndab xanım elmin, məntiqin gücü ilə verir. Yenə şair ruhu ilə alim düşüncəsinin vəhdətini görürük.
Şeirdəki “Sus…” çağırışı isə xüsusi diqqətə layiqdir. Bu sükut qorxaqlıq deyil, daxili təmizlənmə, düşüncənin saflaşmasıdır. Şair deyir ki, bəzən söz yox, sükut insanı xilas edir. Necə deyərlər: bəzən sözün əsl mənasında həqiqətən “Danışmaq gümüşdürsə, susmaq qızıldır!” məsəli çox yerinə düşür.
Şeirin son bölməsində Qəndab xanım ümidsizliyin içində belə işıq axtaran insanın portretini yaradır:
“Hər gecə yanağıma
Toxunanda nəfəsin,
Ümidlərimi görsən…”
Gecə burada qaranlıq həyat mərhələsini, sınaqları simvolizə edir. Amma gecənin içində belə ümid var, çünki insanın içində Tanrıya bağlılıq və inam yaşayır:
“Aydın-aydın parlar…”
Şeirin finalı isə publisistik baxımdan çox güclüdür:
“Sən – Ürəksiz,
Sən – Allahsız,
Sən – Kitabsız deyilsən…”
Bu misralar bir cəmiyyətə ünvanlanmış açıq mesajdır. Şair bildirir ki, insan nə qədər sarsılsa da, inancını, mənəvi kitabını, vicdanını itirmədikcə hələ yaşayır. Burada “Kitab” həm müqəddəs mətnləri, həm də insanın həyat dərslərini simvolizə edir.
Qəndab xanımın bu şeiri sırf lirika deyil, xüsusilə sonluq möhtəşəmdr. O, sevgi adı altında özünü itirən insana xəbərdarlıq edir, Tanrıya bağlılıqla yaşamağın, sükutun, ölçülü sevginin və ümidin əhəmiyyətini önə çəkir. Şeir müasir insanın daxili dramını, cəmiyyətin mənəvi yorğunluğunu və eyni zamanda çıxış yolunu göstərir.
Bu əsər Qəndabın yalnız şair yox, alim təfəkkürlü müdrik söz adamı olduğunu bir daha sübut edir. Onun poeziyası oxucunu oyadır, düşündürür və məsuliyyətə çağırır.
“Hər gecə”
Ədəbiyyat bəzən bir xalqın susdurulmuş səsini, bəzən də bir evin dörd divarı arasında boğulan ahını dilləndirir. Qəndabın “Hər gecə” şeiri məhz bu cür poeziya nümunələrindəndir: sakit oxunur, amma gur səs kimi içimizdə əks-səda verir. Bu şeir bir gecənin deyil, hər gecənin, yəni davamlı ağrının, bitməyən sarsıntıların – faciənin poetik salnaməsidir.
Şeirin ilk misralarından oxucu sərt və amansız bir reallıqla üz-üzə qalır:
“Hər gecə bir körpə ağlayır divarın o üzündə;
Anasını istəyir!”
Burada “divarın o üzü” ifadəsi təkcə fiziki məkanı yox, həm də sosial, mənəvi, psixoloji baryeri simvolizə edir. Bu divar laqeydlik divarıdır, biganə cəmiyyətin səssizliyidir. Körpənin ağlaması isə təkcə ana həsrəti deyil — bu, himayəsizliyin, sevgi aclığının, təhlükəsizliyin pozulmasının hayqırtısıdır.
Şeir irəlilədikcə körpənin ağlaması qızın hıçqırtısı ilə əvəzlənir:
“Hər gecə bir qız hıçqırır divarın o yanında;
Ürəyi əllərində;
Utanır, ağlamayır, səsini qısır.”
Bu misralar qadın taleyinin daha dərin, daha faciəvi qatlarını açır. Qızın “utanması”, “səsini qısması” — cəmiyyətin qadına yüklədiyi susmaq məcburiyyətinin poetik ifadəsidir. Burada göz yaşı belə günah sayılır. Şair qadının daxili qırılmasını “ürəyi əllərində” obrazı ilə son dərəcə təsirli şəkildə təqdim edir — sanki ürək artıq sinədə deyil, müdafiəsiz halda açıqdadır.
Təbiət obrazları — qar, sel, yağış — şeirdə təsadüfi deyil:
“Hər gecə üstünə qarlar yağır, sellər yuyur aparır
Səsləri ağır, ağır…”
Bu təbiət hadisələri zamanın və taleyin amansız axarını, ağrıların üst-üstə yığılmasını simvolizə edir. Qar soyuyur, sel aparır — sanki bu qadın taleləri də yavaş-yavaş görünməz olur, izsiz silinir.
Şeirin ən sarsıdıcı nöqtələrindən biri çağırışla müşayiət olunan misralardır:
“Susma, var gücünlə bağır, bağır!
Bu sel fərqli seldir, bu qar fərqli yağır!”
Bu çağırış şairin mövqeyini açıq göstərir. Qəndab təkcə müşahidəçi deyil, mövqe bildirən, etiraz edən, səslənən bir ziyalıdır. Bu sel — zorakılıqdır, bu qar — laqeydlikdir. Onlar adi deyil, çünki insan taleyini boğur.
Şeir ən ağır, amma bir o qədər də real bir nəticə ilə bitir:
“Hər gecə bir qadın ölür içimdə;
Ondan geriyə:
Bir cüt təzə qondara, bir ipək yaylıq,
Bir güllü kofta qalır…”
Burada ölüm fiziki yox, ruhi və mənəvi ölümdür. Qadının arxasında qalan əşyalar — qondara, yaylıq, kofta — onun varlığının necə səssizcə silindiyini göstərir. İnsan gedir, əşyalar qalır. Bu isə cəmiyyətin yaddaşsızlığına yönəlmiş acı bir ittihamdır.
Qəndabın “Hər gecə” şeiri qadın taleyinə, uşaqların müdafiəsizliyinə, cəmiyyətin susqunluğuna qarşı yazılmış poetik etiraz manifestidir. Bu əsər oxucuya rahatlıq vermir — əksinə, onu düşündürür, silkələyir, vicdanla üz-üzə qoyur.
Bu şeir bir daha sübut edir ki, Qəndab təkcə şair deyil, həm də ictimai məsuliyyət daşıyan alim-ziyalıdır. Onun poeziyası gözəllik üçün deyil, oyatmaq üçün yazılır. “Hər gecə” isə yaddaşımızda bir sual kimi qalır:
biz bu səsləri nə vaxt eşidəcəyik?
Bu poeziya sübut edir ki, söz zamanın fövqünə qalxa bilirsə, o artıq ədəbiyyatdır. Qəndab xanımın yaratdığı poeziya isə məhz belə sözlərin məcmusundan ibarətdir – ötüb keçmir, insanın yaddaşında iz qoyur. Tarix olur, yaddaşa çevrilir. Yaşayan insana çevrilir. “İnsan sözü yaşadıqca yaşayır ” ifadəsi Qəndab xanımın yaratdığı poeziya nümunələri timsalında həyat qazanır, həqiqətə çevrilir.
Növbəti yazımızda Qəndab xanımın bir-birindən maraqlı etüdlərindən söhbət açacağıq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
Ardı burada: >>> GÜL ƏTİRLİ KİTAB – ETÜDLƏR
Müəllif: Zaur USTAC
AYB və AJB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir.
Oxuyun >> Gözündə tük var
