WWW.YAZARLAR.AZ

Oxuyun >> Gözündə tük var

ARAZ ŞƏHRİLİNİN YAZILARI

www.USTAC.az

Sergey Borodin və Əliş Kərəmli

İyun 3, 2026 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

Sergey Borodinin “Dmitri Donskoy” romanındakı bədii təsvirlər və Kremlin inşasının tarixi xronologiyası iki fərqli, lakin bir-birini tamamlayan mənbə qrupundan — rəsmi tarixi salnamələrdən və müəllif təxəyyülü ilə zənginləşmiş ədəbi qaynaqlardan qaynaqlanır. [1]

Bu məlumatların real və bədii kökləri aşağıdakı mənbələrə əsaslanır:

1. Tarixi Xronologiyanın Mənbəyi: Rus Salnamələri (Letopislər)

Kremlin 1367-ci ildə taxta divarlardan ağ daş divarlarla əvəz olunması xronologiyası tamamilə real tarixi sənədlərə söykənir. Yazıçı Sergey Borodin romanı yazarkən bu arxiv sənədlərini dərindən öyrənmişdir. Əsas tarixi qaynaqlar bunlardır: [1, 2, 3]

“Böyük Knyaz Dmitri İvanoviçin həyatı haqqında söz” (Повесть o житии…): XIV əsrə aid bu anonim rus ədəbi-tarixi abidəsi Dmitri Donskoyun hakimiyyətini, o cümlədən Kremlin inşasını və Kulikovo döyüşünü ətraflı təsvir edir. [1]
Rogojkin və Voskresensk salnamələri: Bu rəsmi orta əsr dövlət qeydlərində dəqiq tarix göstərilir: 1367-ci ilin qışında, knyaz Dmitrinin əmri ilə Moskvada daş qalanın əsası qoyuldu və daşları Moskva ətrafındakı Myaçkovo kəndindən gətirməyə başladılar. [1, 2]

2. “Əliş Kərəmli” Obrazının Qaynağı: Sergey Borodinin Romanı

Tarixi salnamələrdə tikintinin xronologiyası və knyazın fəaliyyəti dəqiq əks olunsa da, “Əliş Kərəmli” adında bir azərbaycanlı memarın adı rəsmi rus dövlət sənədlərində keçmir. Bu xəttin qaynağı birbaşa Sergey Borodinin “Dmitri Donskoy” (1941) tarixi romanıdır. Yazıçı bu obrazı yaradarkən aşağıdakı amillərdən qaynaqlana bilərdi: [1, 2]

Şərq mədəniyyətinə bələdlik və rəmzi obraz: Sergey Borodin (əsl təxəllüsü Amir Sarqican olmuşdur) Özbəkistanda yaşamış, Şərq və İslam mədəniyyətini, eləcə də Qızıl Orda dövrü tarixini çox yaxşı bilən bir yazıçı idi. O, orta əsrlərdə rus knyazlıqları ilə Şərq dövlətləri (məsələn, Şirvanşahlar) arasındakı mədəni-ticarət əlaqələrindən ilhamlanaraq romanda belə bir güclü Şərq memarı obrazı yaratmışdır. [1, 2, 3, 4]
“Kreml” sözünün etimologiyası: Dilçilikdə “Kreml” sözünün mənşəyi barədə müxtəlif fərziyyələr var (məsələn, qədim rus dilində quru meşə mənasını verən “kremnik” sözü). Lakin yazıçı xalq etimologiyasına və bədii bənzetməyə əsaslanaraq, bu adı türk mənşəli “Kərəmli” nəsli və ya qalanın “kərəm” (böyük sənət, lütf) silsiləsi ilə əlaqələndirmiş, bunu bədii süjetə çevirmişdir. [1]

3. Azərbaycan Publisistikasının Qaynaqları: Şifahi Rəvayətlər və Alternativ Tarix

Azərbaycan mənbələrində (məsələn, Zaur Ustacın yaradıcılığında və publisistik məqalələrdə) Əliş Kərəmlinin 5 yanvar 1367-ci ildə Şamaxıya gələn elçilərlə getməsi, Moskvada müqavilə bağlaması və faciəvi ölümü barədə olduqca detallaşdırılmış məlumatlar yer alır. Bu detallar iki mənbədən qidalanır: [1, 2, 3]

Bədii təxəyyülün tarixiləşməsi: Sergey Borodinin romanındakı bədii lövhələr zaman keçdikcə oxucular və bəzi publisistlər tərəfindən “unudulmuş rəsmi tarix” kimi qəbul edilmiş və üzərinə yeni şifahi rəvayətlər əlavə olunmuşdur.
Alternativ tarix və məxfilik fərziyyəsi: Azərbaycan araşdırmaçılarının bir qismi iddia edir ki, rus şovinizmi və çar/sovet tarixşünaslığı müsəlman bir memarın Kremli tikməsi faktını qəbul etmədiyi üçün onun haqqındakı sənədləri arxivlərdə məhv etmiş və ya “məxfi” qrif altında gizlətmişdir. Bu səbəbdən, bu məlumatlar rəsmi elmi kitablarda deyil, daha çox xalq yaddaşında və publisistik mənbələrdə qorunub saxlanmışdır. [1]

Nəticə etibarilə; xronologiya tamamilə real orta əsr rus salnamələrinə, Əliş Kərəmli obrazı və sevgi hekayəsi isə Sergey Borodinin bədii dühasına və sonradan bu obrazı mənimsəyib inkişaf etdirən Azərbaycan ədəbi mühitinə əsaslanır. [1]

Məlumatı hazırladı: Tuncay ŞƏHRİLİ

HACI ƏLƏKBƏR ŞƏHRİLİ

TUNCAY ƏHRİLNİN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

www.USTAC.az

Tarix – Остров «самоваров»

Aprel 5, 2026 www.bitik.az Bir şərh yazın

Остров «самоваров»

Остров «самоваров»: как империя убрала ветеранов с улиц.
Это одна из самых позорных страниц в истории России и СССР. Это история о том, как империя «отблагодарила» людей, которые ради её спасения оставили на фронте части своего тела и здоровье. Представьте: парады Победы, ордена, крики «ура!» и на этом фоне тысячи людей, которых в народе с издёвкой называли «самоварами», потому что у них не было ни рук, ни ног.

Məlumatı hazıladı: Amina

Oxuyun >> Gözündə tük var

www.USTAC.az

Azerbaycan’da yaşayan Türk boyları

Mart 28, 2026 www.bitik.az Bir şərh yazın

Azerbaycan’da yaşayan Türk boyları

Azerbaycan’da yaşayan Türk boyları 3-4 bin yıl önce çeşitli kollara ayrılmış, bir kolu Türkistan’a göç etmiş, diğer kolu ise Urmiye Gölü havzasında kalmıştır. Doğuya göç eden Türkler, 5. yüzyıldan sonra Büyük Göktürk İmparatorluğu’nu kurdular. Bu Türkler hakkında Çin kaynaklarında, Orhun-Yenisey anıtlarında ve diğer kaynaklarda yeterli bilgi bulunmaktadır. Eski Azerbaycan’da Türk adı verilen boylar, M.Ö. 3. binyılda kurulan Aratta, Guti ve Lullu devletlerinin kuruluşunda diğer boylarla birlikte yer aldılar.
Akad yazıtlarında adları “turukki” olarak okunan toplulukların Türk olduğu düşüncesi doğrudur. Dicle Nehri’nin yukarı kolunda Subariler’e ait Turkhu adlı bir kentten daha sonraki Asur yazıtlarında da söz edilmektedir. Mari topraklarında adı geçen Türkler, Urmiye Gölü yakınlarında Dicle’nin sol kıyısında yaşıyorlardı. Guti Devleti’nin yıkılmasından sonra Türk adı verilen kavimler, Guti, Lulu, Subar ve Kuman adlı diğer Türk kavimleriyle birlikte 2. bin yıl boyunca bu topraklarda Asur, Hurri-Mitanni, Kassit, Babil ve Elam devletlerine karşı mücadele ettiler.
Z. Yampolski, Azerbaycanlı tarihçiler Yusif Yusifov ve S. Alyarov da Asur metinlerinde adı geçen Turukku veya Turukki boyunun Türk olduğunu kabul etmişler ve bu ismin farklı zamanlarda ve farklı dil yazılarında türük//török//turuk//türki şeklinde kullanıldığını ispatlamışlardır.

Fotoğraf: Azerbaycan Türklerin yoğun olarak yaşadığı bölgeler. Batı Azerbaycan’dan (şimdiki Ermenistan) Azerbaycan Türklerinin zorla çıkarılması nedeniyle bu bölgeler haritada gri renkle gösterilmiştir.

Kaynaklar:

^ Fritz Hommel – Geschichte Babyloniens und Assyriens, 2016 (ilk yayınlanma tarihi: 1885)
^ F. Jalilov – Azer Halkı, II. Bakü’de yayınlandı, 2006
^ G. Geybullayev – Azerbaycan Türklerinin oluşum tarihinden, Bakü, 1994
^ Z. Bunyadov, Y. Yusifov – Azerbaycan Tarihi, Bakü, 2006
^ Azerbaycan Tarihi, Bakü, 1994, s.80.
^ Ziyafet Eyvazova – “LATİN ALFABESİNDEN KİRİL ALFABESİNE, KİRİL ALFABESİNDEN LATİN ALFABESİNE GEÇİŞ SÜRECİNDEKİ AZERBAYCAN BASINI” – Ankara-2008. s.26.
^ Ziyadhan Nyabibyayli – “ЗЯАНЕЯЗУРУН АЛТУН ТАЪЫ ЛАЧYN” – Bakü – 2009. s.156, 253.
^ Azerbaycan Milli İlimler Akademisi El Yazmaları Enstitüsü ve “İlim ve Eğitim” yayınevi – Filoloji yayınları No. 8. Bakü – 2013. ISSN 2224-9257. s.6-13.
^ Kazymov G.Ş. Çağdaş Azerbaycan dili. Morfoloji. Bakü, “Nurlan”, 2010. s. 4-6.
^ Alman Arkeoloji Enstitüsü. Tahran Bölümü, Archaeologische Mitteilungen aus Iran, Cilt. 19, Dietrich Reimer, 1986, s. 90
^ F. Jalilov – Azer Halkı, 2. baskı Bakü, 2006, s. 40 – 46
^ Y. Yusifov – Eski Doğu Tarihi, Bakü, 1994.

GÖKTÜRK QRUPU

Oxuyun >> Gözündə tük var

www.USTAC.az

YERİNDƏ DEYİLMİŞ “YOX”

Mart 25, 2026 www.bitik.az Bir şərh yazın

YERİNDƏ DEYİLMİŞ “YOX”

Bir insanın “yox” deməsi hər şeyi dəyişdirdi. 1940-cı ilin aprelində Norveç Kralı VII Haakon müharibənin xaosu içində sakit gəzintiləri üstün tutan yaşlı bir baba idi.
O nə bir əsgər, nə də diktator idi. O, xalqına qarşı vəzifələrini çox ciddi qəbul edən konstitusiyalı monarx idi.
Amma dünya parçalandıqda, bu 67 yaşlı kişi müqavimətin nəhənglərindən birinə çevrildi. Onun qərarı yalnız bir hökuməti xilas etmədi; bütöv bir millətin ruhunu xilas etdi.
9 aprel 1940-cı ildə Nasist Almaniyası Norveçə qəfil hücum etdikdə vəziyyət xaotik idi. Alman hərbi gəmiləri ölkəyə daxil oldu, paraşütçülər isə göydən endi. Norveç hökuməti və kral ailəsi işğalçılar gəlməzdən cəmi bir neçə saat əvvəl Oslo şəhərindən qatarla qaçmağa məcbur oldu.
Onlar soyuqda, yorğun halda, qarda canlarını xilas etmək üçün qaçırdılar. Bu panika içində alman rəhbərliyi asan olacağını düşündükləri bir addım atdı. Almanlar Kral Haakondan yerli nasist tərəfdarı Vidkun Quislingi yeni Baş nazir təyin etməsini tələb etdilər.
Almanlar işğala “qanuni” əsas yaratmaq istəyirdilər. Əgər kral sənəd imzalasa idi, müharibə texniki olaraq bitəcək və işğal dünyanın qalan hissəsinə qanuni görünəcəkdi. Onlar yaşlı kralın özünü və ailəsini xilas etmək üçün təslim olacağını düşünürdülər. Amma yanıldılar.
10 apreldə Elverum adlı kiçik bir qəsəbədə kral kabineti ilə görüşdü. O, qətiyyətli, amma təvazökar idi. Nazirlərə bildirdi ki, alman tələblərinə boyun əyə bilməz və əyməyəcək. O, Quislingin Norveç xalqı arasında heç bir dəstəyi olmayan bir xain olduğunu bilirdi. Ona görə də hökumət üzvlərinə baxaraq dedi:
“Xalqımızın etibarını qazanmayan Quislingi təyin edə bilmərəm. Əgər hökumət alman şərtlərini qəbul etməyə qərar verərsə, mən özüm və sülaləm üçün taxtdan imtina etməkdən başqa yol görmürəm”.
Bu, böyük bir risk idi. Kral “yox” deməklə əslində öz ölüm hökmünü imzalamış və ölkəsini illərlə davam edəcək müharibəyə sürükləmişdi. Amma o inanırdı ki, şərəfsiz bir ölkə sahib olunmağa dəyməz.
Onun cəsarəti hökumətə mübarizəni davam etdirmək gücü verdi. Onlar alman ultimatumunu rədd etdilər və kralın “yox”u bütün Norveç üçün birləşdirici şüara çevrildi.
Nasistlər qəzəblənmişdilər. Artıq yalnız kralı tutmaq yox, onu öldürmək istəyirdilər. Növbəti iki ay ərzində Kral Haakon və vəliəhd Şahzadə Olav qaçaq həyatı yaşadılar. Dərin meşələrdə hərəkət etdilər, alman qoşunlarından qaçmaq üçün daim yerlərini dəyişərək sadə kənd evlərində qaldılar.
11 apreldə alman bombardmançı təyyarələri kralı Nybergsund kəndində tapdı. Onu dağıntılar altında basdırmaq ümidi ilə bütün qəsəbəni yerlə-yeksan etdilər. Pulemyotlar ətrafı atəşə tutarkən Haakon ağacların arxasında gizlənərək meşəyə qaçmaqla canını qurtardı. O sağ qaldı, amma üzərindəki paltardan başqa hər şeyini itirdi.
1940-cı ilin iyununa gəldikdə, hərbi vəziyyət ümidsiz idi. Qanuni hökuməti qorumaq üçün kral Norveçi tərk edib Böyük Britaniyaya getməli oldu. Bu, ürək parçalayan ayrılıq idi. Beş uzun il ərzində Londonda sürgündə yaşadı. Amma susmadı.
O, “Norveçin səsi” oldu.
Hər ay evlərinə qapanmış norveçlilər kralın Londondan etdiyi çıxışları dinləmək üçün qeyri-qanuni radioların ətrafında toplaşır, həbs və ya ölüm riskini gözə alırdılar. O, onlara unudulmadıqlarını və davalarının haqlı olduğunu xatırladırdı.
Haakon istefa verməyi rədd etdiyi üçün Oslodakı nasist nəzarətində olan hökumət heç vaxt həqiqi Norveç kimi qəbul olunmadı. Həqiqi Norveç kralın olduğu yer idi. Onun Londondakı varlığı Norveçin böyük ticarət donanmasının Müttəfiqlərin tərəfində qalmasını təmin etdi və müharibənin qazanılmasına kömək edən həyati təchizatların daşınmasını mümkün etdi.
7 iyun 1945-ci ildə, qaçdığı gündən düz beş il sonra, Kral VII Haakon azad edilmiş Osloya geri döndü. Küçələr sevinc göz yaşları tökən insanlarla dolu idi. O, qaçaq kimi getmiş, əfsanə kimi qayıtmışdı. O sübut etdi ki, bir liderin ən böyük gücü silah deyil, dürüstlükdür.
Kral Haakonun hekayəsi bizə öyrədir ki, liderlik yalnız güclə bağlı deyil, xarakterlə bağlıdır. İnsanları əmr verərək idarə etməzsiniz; onların yükünü paylaşaraq və təhlükəli olsa belə dəyərlərinizin arxasında duraraq idarə edərsiniz.
Mənbə və müəllif: Həqiqət İbrahimova

Məlumatı hazırladı: Tuncay ŞƏHRİLİ

Oxuyun >> Gözündə tük var

Воздушный десантник Михаил Кокеткин

www.USTAC.az

Воздушный десантник Михаил Кокеткин

Mart 13, 2026 www.bitik.az Bir şərh yazın

Воздушный десантник Михаил Кокеткин, Москва В результате тяжелого ранения лишился обеих ног. Но не смирился с инвалидностью, окончил институт и долгие годы работал в Центральном статистическом управлении РСФСР. За героизм на фронте был награжден тремя орденами, за мирный труд у него тоже орден – «Знак почета».

Генадий Добров

Məlumatı hazırladı: Tuncay ŞƏHRİLİ

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

Oxuyun >> Gözündə tük var

ƏZİZ ƏLƏKBƏRLİNİN YAZILARI

www.USTAC.az

Azərbaycan

Mart 6, 2026 www.bitik.az Bir şərh yazın

AZƏRBAYCAN

“Azərbaycanlıların bir hissəsinin yaşadığı Cənubi Qafqaz, ümumiyyətlə, iki böyük türk qövmünün vətəni olub. Bunlardan biri Oğuz, ikincisi isə Qıpçaq türkləridir. Qıpçaq türkləri tariximizə daha çox ərmənlər kimi daxil olublar. Dinləri xristianlıq olduğu üçün onlardan qalan məbədlər xristian məbədləridir. Hər iki türk tayfasının böyük hissəsi İslamı qəbul edərək Azərbaycan xalqının etnogenezində iştirak edib, xristianlıqlarını saxlayanlar isə tədricən erməniləşiblər və bu proses 19-cu əsrin ortalarında başa çatıb. “Kitabı-Dədə Qorqud” dastanı həmən dövrü özündə əks etdirən möhtəşəm mənbədir. Həmin dastanda Qərbi Azərbaycan ərazisinin oğuzlaşdırılması — müsəlmanlaşdırılması prosesindən bəhs edilir. Fikir versəniz, “Kitabı — Dədə Qorqud”da oğuz türkləri ilə Qıpçaq türkləri arasındakı mübarizə təsvir edilir. Hardasa XII-XIII əsrlərdə İslamı qəbul eləmiş oğuzlar tərəfindən kafir kimi bilinən Qıpçaq türkləri sıxışdırılaraq çıxarıldı.Qıpçaqların bir hissəsi İslam dinini qəbul edərək Azərbaycan xalqının etnogenezində iştirak etsə də, digər hissəsi Şimalı Qafqaza daşınaraq bu gün erməni əlifbası adlanan əlifbanı da özləri ilə apardılar və Oğuz türkləri olan Xəzər xaqanlığını devirib, yerində Qıpçaq xaqanlığını yaratdılar.

XV əsrdən əvvəl ümumiyyətlə Cənubi Qafqazda erməni deyilən şey olmayıb. İndiki Eçmiədzin ərazisinin 1/3-ini və bir neçə ətraf kəndi 1431-ci ildə İranın Maku şəhərindən olan erməni Qriqor Makulu 540 min dinar Təbriz gümüş puluna alıb.Bu torpaqları o Qaraqyounlu hakimi Cahanşahın vaxtında Əmir Rüstəmdən alıb. 1441-ci ildə isə qalan hissə alınıb və 1443-cü ildə erməni dini kafedrası indiki Türkiyənin Aralıq dənizi sahillərindəki Sis şəhərindən bura köçürülüb. Bundan sonra bütün Cənubi Qafqazın erməniləşdirilməsi də Eçmiədzin kilsəsi tərəfindən aparılıb. Bu kilsə də türk-qıpçaq kilsəsi olub. Onların Qərbi Azərbaycan ərazisindəki türk-xristian abidələrini mənimsəməsi isə daha çox XVI-XVII əsrlərdən başlayıb.

Göyçə gölünün ortasında bir Sevan kilsəsi var, əslində, onun adı bütün mənbələrdə Sivəng məbədi kimi gedir. XVI əsrdə Eçmiədzin kilsəsi tərəfindən bu məbəddə “bərpa” işləri aparılıb. Təmirdən sonra erməni katolikosunun açılışa gəlişi münasibətilə kilsədə erməni xalqına və erməni kilsəsinə ziyanlı olan bütün arxiv, kitabxana və materiallar, o cümlədən Mesrop Maştotsun arxivi gölə tökülərək məhv edilib. Bu barədə erməni mənbələri özü yazır. Sual olunur, XVI əsrdə qriqorianlaşdırılan Sivəng məbədində hansı arxiv materialları vardı ki, onlar “erməni xalqına və erməni kilsəsinə” ziyanlı idi, həm də o qədər “ziyanlı” idi ki, ermənilər onları Göyçə gölünə töküb məhv ediblər? Görünür o kilsənin türk kilsəsi olması ilə bağlı kifayət qədər material varmış. Bu cür çox fakt göstərmək olar”.

Əziz Ələkbərli,

tarixçi alim

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

Oxuyun >> Gözündə tük var

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

www.USTAC.az

Tehranda Gülüstan saray kompleksi

Mart 5, 2026 www.bitik.az Bir şərh yazın

Tehranda Gülüstan saray kompleksi

Tehranda Gülüstan saray kompleksi İran ərazisində Azərbaycan hakimiyyətinin simvollarından biridir.

Saray İranın paytaxtındakı ən qədim tarixi komplekslərdən biridir. O, Sah İsmayılın oğlu, Dövləti Qızılbaşan (Qızılbaş dövlətinin) şahı I Təhmasibin dövründə inşa edilmişdir.

Kompleksin əsas hissəsi XVIII–XIX əsrlərdə başqa bir Azərbaycan əsilli hökmdar sülaləsi — Qacarlar hakimiyyəti dövründə formalaşmış və hökmdarların əsas iqamətgahı olmuşdur. Burada tacqoyma mərasimləri və dövlət qəbulları keçirilirdi. Vacib mərasimlərdən biri də Qacar şah taxt-tacının vəliəhdinin Azərbaycan valisi kimi təyin olunması idi.

Qacarlar sülaləsi dövründə (1796–1925) vəliəhd şahzadə Tabrizdə məskunlaşaraq Azərbaycan vilayətinin valisi təyin edilirdi. Bu ənənənin əsas məqsədi bir tərəfdən Bayat tayfasından olan Qacarların öz doğma yurdlarına verdikləri əhəmiyyəti göstərmək, digər tərəfdən isə taxt varisinin Qızılbaş ənənəsində yetişdirilməsi və ölkənin bu strateji vilayətini idarə etməklə dövlət idarəçiliyinə hazırlanması idi.

2013-cü ildə Gülüstan sarayı UNESCO Dünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir.

Muzeylər, zallar və bağlardan ibarət bu saray kompleksi siyasi və mədəni tariximizin mühüm hadisələrinə şahidlik etmişdir.

Məlumatı hazırladı: Tuncay ŞƏHRİLİ

Oxuyun >> Gözündə tük var

Ənvər Məmmədxanlının yazıları

www.USTAC.az

Ənvər Məmmədxanlı – Buz heykəl

Fevral 12, 2026 www.bitik.az Bir şərh yazın

Buz heykəl

(hekayə)
Qırx birinci ilin qışı. Şaxtalı bir gecə. Elə bil canlı-cansız ətrafda nə varsa donub buz bağlamışdır. Hava zəhərli ilan kimi çalır, daş çatlayır,
ağac çıqqıldayır, torpaq çatırdayır, nəfəs tıxanır, tikan kimi boğazda qalır.
Və indi ağappaq bir zülmət içində, günçıxana tərəf ucsuz-bucaqsız qarlı çöllərlə tənha bir kölgə hərəkət edir.
O gənc bir anadır, körpəsini bağrına basmışdır, yurdunu tapdayan yırtıcı düşmən əlindən baş götürüb qaçmışdır, namusunu qara əllərdən xilas eləmişdir, özünü və ciyərparəsini bu rəhmsiz gecənin ağuşuna atmışdır.
Və indi ağappaq bir zülmət içində, günçıxana tərəf üz tutub Böyük Torpağa doğru gedir.
Qarşıda sahilləri meşəli böyük bir çay var, cəbhə xətləri o çay yaxasından keçir və zaman-zaman ordan gələn top gurultuları gecələr dağlardakı qar uçqunlarının çoxmərtəbəli nəriltiləri kimi şaxtalı gecəni titrədib lərzəyə salır.
Və ana tələsir, hava işıqlanmamış o özünü cəbhə xəttinə yetirməlidir, körpəsini çayın o tayına – azad torpağa keçirməlidir, sinəsi üstündəki uşaq həyatını yenidən ocaq istisi, gündüz işığı, günəş ziyası ilə isindirməlidir.
Ana nəfəsini dərmədən gedir, yıxılır, qar içində batıb qalır, çırpınır, qar içindən ayağa qalxır, amma nə qədər yol gedirsə elə bil zaman da bu gecə donub hərəkət eləmir, saniyələr yerində sayır, irəli getmir və qarlı çöllərin sonsuzluğunda bir qarış tükəniş əlaməti görünmür.
Ana taqətdən düşür, şaxta zəhərlə suvarılmış qılınc kimi kəsir və anaya elə gəlir ki, bu qılınc indi onun qucağındakı körpənin həyatına qəsd edir və ananın alacalanmış gözləri daldalanmaq üçün bir bucaq, pənah gətirmək üçün bir sığınacaq axtarır.
Bir az irəlidə qoşa bitmiş bir cüt ağcaqayın ağacı iki ağ sütun kimi göyə ucalmışdır, ana o ağaclara doğru gedir, qucağındakı körpəsiylə o ağaclara söykənib dayanır, indi ayaq üstə dayanmaq üçün, nəyə isə istinad etmək üçün bu sonsuz qarlı çöllərdə bu bir cüt çılpaq ağcaqayın ağacından savayı ana üçün digər bir istinadgah yoxdur…
Şaxta isə buzlu bir alov kimi ananın üz-gözünü qarsır və ana, ürəyində qıvrılan bir qorxunun ağladığını, şivən qopardığını eşidir – körpə donur, körpə donacaq, qolları arasındakı kövrək bir nəfəs sönəcək, sinəsi üstünə buz bağlamış bir dünyanın ağırlığı çökəcək…
Lakin ana ürəyində ağlayan qorxuya üsyan eləyir – qoy dünya donub buzlağa dönsün, həyat yer üstündən qaçıb yer altına köçsün, yenə də ana ürəyinin hərarəti sönməyəcək və rəhmsizliyi ilə bədheybət olan heç bir kor qüvvə kiçik bir həyat fidanını ananın sinəsindən qoparda bilməz!
Və ana kəskin bir hərəkətlə əynindən yun jaketini çıxardır və bərk-bərk körpəsini büküb bürgələyir, amma şaxta qızmar bir dəmir kimi ananın üz-gözünü dağladıqca, iliklərinə işləyən soyuqdan vücudu tir-tir əsib titrədikcə, anaya yenə elə gəlir ki, bu donan, bu titrəyən körpəsidir və ana bu dəfə başından qalın şalını da qopardır və yenə körpəsini
büküb-bürmələyir, özü isə yalın əyni ilə şaxta qarşısında müdafiəsiz qalır.
İndi o hiss edir ki, donur, şaxtanın buzlu kəməndindən qurtuluşa gümanı yoxdur və istinadı yalnız budur ki, söykəndiyi bu bir cüt ağcaqayın ağacı onu tutub ayaq üstündə saxlamışdır və ana yenə bir əlilə əynindən nə isə qopardır və bir əlilə əynindən nə qopardırsa hamısını bir-bir körpəsinin üstünə qalaqlayır və titrəyən son nəfəsini, eşidilməyən son sözünü də körpəsinin üstünə örtür – qorxma tifilim, qorxma ufacığım, son nəfəsimin istisi də sənindir…
Sonra ana susur, beynində batqın bir uğultu qopur, qulaqları dibində sınıq cingiltili mis simlər bir-birinin ardınca qırılır, ananın göz qapaqları kilidlənir, nəfəsi çilik-çilik olub ayaqları altına tökülür və ana şaxtanın buz zəncirilə qoşa ağcaqayın ağaclarına bitişib hərəkətsiz qalır. Və indi göydə ulduzları cingildədən amansız bir qış gecəsi anaya başqa bir don biçir, başqa bir örtü geyindirir və şaxtanın buz barmaqları dayanmadan ana üçün büllur naxışları ağ ulduzlu yeni bir libas toxuyur…

Ovxarlanmış bir qılınc tiyəsi kimi kəskin işığıyla göz qamaşdıran şaxtalı bir səhər açılmışdır.
Və iki ağ sütun kimi göyə ucalan qoşa ağcaqayın ağacları qarşısında çiyinləri ağxalatlı üç nəfər dayanmışdır.
Onlar gecə kəşfiyyatından qayıdan üç nəfər gənc döyüşçüdür, indi hər üçü başlarını açıb, yerlərindən qımıldanmadan, gördükləri bir mənzərə qarşısında donub qalıblar və onlar bütün ömürləri boyu qarşısında dayandıgları bu mənzərəni unutmayacaqlar…
Bu donmuş gənc bir qadının buzdan tökülmüş buz heykəlidir.
Və onlar, üç nəfər gənc döyüşçü müqəddəs bir mehrab qarşısında dayanmış kimi nəfəslərini udublar. Nə vaxtdan bəri gəlib burda dayanıb durduqlarını unudublar və daş kimi ürəklərindən asılan hissin ifadəsi söz xaricində qaldığı üçün susublar!
Nəhayət onlardan biri yerindən tərpənir, nə isə bilinməz bir qüvvə çəkib onu irəli aparır, yaxınlaşır, donmuş qadının buz heykəli qarşısında dayanır və bir an tərəddüddən sonra hansı bir sövqi-təbii hissin və daha artıq dəlicəsinə bir ümidin təlqini ilə ananın qolları arasındakı üstü buz bağlamış düyünçəni yoxlayır, həyəcandan titrəyən barmaqları ilə qarı çırpır, dırnaqları ilə buz təbəqəsini qəlpə-qəlpə qopardır və ürək döyüntüsilə buz altındakı örtükləri çözür, açır, dağıdır və birdən… Ordan, düyünçənin dərinindən kiçik bir varlığın baxışları gözlərinə zillənirkən, bütün gözlədiklərinə və gözləmədiklərinə rəğmən bu ansızın körpə baxışından səksənir, döşündən itələnmiş kimi bir addım geri sıçrayır və sonra dönür təlaş içində ona baxan yoldaşlarına, susub durmuş bu sonsuz qarlı çöllərin səssizliyinə və donmuş, buz bağlamış bütün bu dünyaya üz tutub qıy vurur:

-Körpə sağdır, uşaqlar eşidin, körpə sağdır və qoy bütün dünya eşitsin, körpə sağdır!..
Və o vaxt ki, hər üçü baş-başa verib ana qucağındakı körpənin üstünə əyilir, baxırlar, gözlərinə inanmırlar, baxırlar, boğazlarında düyünlənən qəhərdən heç biri heç bir söz deyə bilmir, səhər işığından gözləri qamaşan körpə isə donmuş ana qucağından heyrətlə onlara baxır və
gülümsəyir dəfələrlə od-alov içindən keçmiş üç gənc döyüşçünün gözlərində yaş durmur və hər üçü əllərinin tərsilə gözlərini silirlər.
Sonra başlarını qaldırırlar, yenidən ananın buz heykəlinə baxırlar və yerə kimi səcdə edərək, son dəfə ananın buz heykəli qarşısında baş əyirlər.
Vaxtdır – geri dönməlidirlər və hər üçü bir-biri arxasınca sıraya düzülüb geri dönürlər – və körpəni növbə ilə bir-birindən alıb sinələri üstə aparırlar və hər dəfə körpə kimin qucağında gedirsə, digər ikisindən biri öndə, biri arxada körpənin keşiyində mövqe tutub addımlayır.
Və indi gənc ananın buz heykəli artıq onlar üçün tuncdan tökülmüş əbədi bir heykəldir ki, ana ürəyinin ölməz şücaətini təcəssüm etdirən ən
möhtəşəm bir abidə kimi həmişə onların xəyalında həkk olub qalacaqdır…

Bakı, 1944

Müəllif: Ənvər Məmmədxanlı

DAHA ÇOX ŞEİR BURADA

Oxuyun >> Gözündə tük var

www.USTAC.az

Azərbaycan Cümhuriyyətinin (1918-1920) ilk bayrağının təsvir olunduğu xalçanın şəkli – Tarix

Fevral 10, 2026 www.bitik.az Bir şərh yazın

Azərbaycan Cümhuriyyətinin (1918-1920) ilk bayrağının təsvir olunduğu xalçanın şəkli
Xalçanın yuxarısında və aşağısında ərəb əlifbası ilə bu iki beyt yazılıb:

Zikr edər cinn, mələk, həm insan:

Yaşasun dövləti-Azərbaycan!

***

Hürr, azadə yaşatsun hamunu,

Həmhüquq olsun ər ilə nisvan (yəni: kişi ilə qadın eynihüquqlu olsun).

Yuxarıdakı beytin altında tarix qeyd olunub: 1345. (Bu, miladi tarixlə 1926-cı il edir).

Bayrağın üstündə “Azərbaycan bayrağı” yazılıb.

Bayrağın altında “Mir Fəsih” sözü oxunur. Bu, çox güman ki, şairin təxəllüsüdür.

1926-cı ildə Qarabağda – Şuşa şəhərində toxunmuş bu xovlu xalça Azərbaycan xalçaçılığında unikal hadisədir.

Ölkəmizin mədəniyyət tarixində ilk dəfə olaraq dövlət rəmzi – bayraq xalça üzərində əksini tapıb.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 21 iyun – 9 noyabr 1918-ci il tarixlərini əhatə edən ilk bayrağı xalq ustaları tərəfindən xalça üzərində əbədiləşdirilib.

Xalçanın yazıları və təsvirləri ərəb kalliqrafiyasının qaydalarına müvafiq şəkildə soldan sağa doğru toxunub. Bu sənət əsərinin üzərində onun hicri tarixi ilə 1345-ci ildə (miladi tarixi ilə 1926-cı il) toxunduğu qeyd olunub.

Türkçülüyün əbədi rəmzi olan mavi rəngli ara sahənin mərkəzində təsvir olunmuş qırmızı rəngli, ay-ulduz təsvirli bayrağın üzərində “Zikr edər cinnü-mələk həm insan. Yaşasın devletü Azərbaycan” və “Hür azade yaşatsun hamunu. Hem hüquq olsun er ile nisvan” misraları yazılıb.

Ölçüsü 178×129 olan xovlu xalça yundan toxunub.

“1926-cı ildə müstəqil dövlətçilik atributunu əks etdirən belə bir xalçanın toxunması böyük cəsarət tələb edirdi. Bu, o dövr idi ki, müstəqillik ideyalarını təbliğ edən, Azərbaycanı azad görmək istəyən ziyalılar təqib olunur, 1930-cu illər repressiyasına hazırlıq gedirdi.

Məhz belə bir dövrdə bu xalçanın toxunması onu göstərir ki, Azərbaycan xalqının müstəqil yaşamaq istəyini heç bir qüvvə boğa bilməyib. Müstəqillik ideyasının yaşadılması üçün xalçanın seçilməsi də təsadüfi deyil. Çünki xalça bizim milli sərvətimizdir, Azərbaycan xalqının dəyərlərini, həyat tərzini, tarixini özündə yaşadan qiymətli nümunədir”, – deyə məlumatda bildirilir.

Qeyd edək ki, Azərbaycanda şəxsi kolleksiyada saxlanılan bu unikal xalça nümunəsi 2013-cü ildə Hollandiyada şəxsi kolleksiyadan alınaraq ölkəyə gətirilib.

İnternet materialları əsasında

Məlumatı hazıladı: Leyla Hüseynzadə

Oxuyun >> Gözündə tük var