Yaradan insan ömrünün ayrı-ayrı anlarını dörd xislətli fəslə böləndə baharın payına daha ülvi duyğular düşüb, onu daha sevimli yaradıb. Adına qan qaynayan vaxt, həyatın başlanğıcı, çiçək, sevgi, niyyəttutma, küsənlərin barışma fəsli demişik. Qışın qarlı çağında bir çox insanlardan duyğulu və həssas novruzgülü, bənövşə uzaqdan baharın nəfəsini duyaraq bəyaz qarın sinəsini yarıb ürkək-ürkək Günəş anaya boylananda onların yaşamaq eşqinə qibtə etmişik. Baharın gəlişi ulu Türkün həyatına al-əlvan rəng qatıb, bayramına çevrilib. Bu bayram Şimal yarımkürəsində astronomik yazın başlandığının, gecə ilə gündüzün bərabərliyinin, Günəşin insanlara daha doğmalığının müjdəçisidir. İnsanlar yeni günə, yeni həyata qədəm qoyur, torpaq oyanır, damarlarda qan, ürəklərdə arzular dağ çaylarının suyu kimi çağlayır. Dörd ünsürün – su, od, külək və torpağın sarsılmaz vəhdətindən yaranmış təbiət baharda daha da mükəmməlləşir. Türk xalqlarının müqəddəs günlərindən dördü baharın gəlişinə dörd həftə qalmış keçirdikləri çərşənbələrdir. Bu çərşənbələr də Türkün qanındakı dörd ünsürlə bağlıdır. Su çərşənbəsindən bahara doğru çayların azacıq buz bağlayan yerləri əriyir, torpaq yavaş-yavaş nəmlənməyə, canlanmağa başlayır. Yel çərşənbəsində külək oyanmağa başlayan torpağı, yaza, istiliyə həsrət çiçəkləri, tumurcuqlayan ağacları tumarlayır. Od çərşənbəsindən başlayaraq Günəş torpağı isindirir. Od, ocaq, atəş böyük Türkün sarsılmaz gücü olub, “od haqqı!” andımız bu inanca söykənir. Həyatın ilk dövrlərindən od Günəşin rəmzi sayılırdı. Çərşənbələrdə qalanan tonqal Oğuz Türkünün inanc yeriydi, odun təmizləyici, saflaşdırıcı qüvvəsinə inamın təcəssümüydü. Torpaq çərşənbəsi insanları yaz əkininə başlamağa çağırışdır, torpağı həyatverici su damlaları isladır, cana gətirir. Qışdan çıxmaq üçün tonqal, od yandırılması Günəşin, yazın çağrılması, ağrı-acının odda yandırılması mərasimidir. Bahar bayramı günlərində bişirilən şirniyyatlar təbiətin ayrı-ayrı ünsürlərinin, göy cisimlərinin rəmzi sayılırdı. Qoğal Günəşin, şəkərbura Ayın, paxlava ulduzların, səməni təbiətin canlanmasının, əkinçiliyin, bol ruzi-bərəkətin rəmzidir. Onu da qeyd edim ki, bahar bayramını, Türkün oda, atəşə sitayişini Zərdüştlə, atəşpərəstliklə bağlamaq düzgün yanaşma deyil. Əksinə, Zərdüşt özündən əvvəlki insanların inanclarına söykənib öz fəsəfəsini yaratmış və sistemləşdirmişdir. Od xalqımızı mədəniyyətə qovuşdurub, saflaşdırıb, zənginləşdirib. “Avesta”nın yaradıcısı öz dini dünyagörüşündən bəhs edən kitabını ana dilimizdə – Türk dilində yazmışdır. Əbu Reyhan Biruni, görkəmli filoloq Qafar Kəndli, məşhur şərqşünas A.O.Makovelski Zərdüştün Muğan elindən olduğunu, müqəddəs kitabını Türk dilində yazdığını təsdiq etmişlər. Tədqiqatçı jurnalist Əjdər Fərzəliyə görə, çoxəlamətli od – hərəkət – həyat əbədi mövcuddur. Həyat odun dadında, şirinliyindədir. Müdrik fikirlər toplusu “Avesta”da Zərdüşt həqiqətə, işığa çata biləcək insanlara baba öyüdü verir, yazır ki, insana üç şey vacibdir: yaxşı söz, yaxşı əməl və yaxşı niyyət. Ulu babamızın nəsihətini unutmayaq…
“ƏDƏBİ OVQAT” ədəbi-bədii dərgisinin növbəti – 19-cu sayı (təsisçi və imtiyaz sahibi Rəfail Tağızadə, baş redaktor Vaqif Osmanlı, baş redaktor müavini Şahnaz Kamal, məsul katib İlahə Səfərzadə, rəssam Sehran Allahverdi, korrektor Sima Salamova) oxucularının görüşünə gəlib.
Dərgi təsisçinin “Günümüzün yaşantıları… Ətrafda baş verənlər” qeydləri ilə açılır.
POEZIYA bölməsində Fikrət Qocanın, Adil Mirseyidin, Süleyman Abdullanın, Namiq Dəlidağlının, Sevil Gül Nurun, İntiqam Yaşarın, Ələsgər Talıboğlunun, Qabil Nəbinin şeirləri, NƏSR bölməsində Vaqif Sultanlının “Cil olsun”, Cavid Zeynallının “İşıqlı günlər”, İlahə Səfərzadənin “Oyuncaq maşın”, Nemət Mətinin “Qisas”, Fidan Vahidin “Qara yolçu” hekayələri çap olunub.
“GÜNEYDƏN SƏSLƏR” bölməsində Huşəng Cəfərinin şeirləri, TÜRK DÜNYASI bölməsində Nurməhəmməd Yasinin “Çöl göyərçini” hekayəsi, ƏDƏBİ TƏHLİL bölməsində Aypara Behbudovanın “Vaqif Məmmədovun poeziyasının mövzu əlvanlığı, Qənbər Ağayevin “Daş dələr ahım oxu” (Meyxoş Abdullanın “Əsir qadın” əsərinin dəhşət doğuran faciəsi), Günay Rzayevanın “Qəlbimdə salam var ona Xəzərdən” təhlil yazıları, MİLLİ BAYRAMLARIMIZ bölməsində Sevda Axundovanın “Novruz və sosial harmoniya”, CƏNNƏTİM QARABAĞ bölməsində Günay Teymurovanın “Mahir tar ifaçısı” yazıları, MÜSAHİBƏ bölməsində “Kiçik xalqlar hər zaman böyük güclərin çirkin oyunlarının qurbanı olurlar” (Cahangir Namazovun alban şairi, yazıçısı və jurnalisti Agim Bajrami ilə müsahibəsi), DÜNYA ƏDƏBİYYATI bölməsində Qabriel Qarsia Markesin “Maria dos prazeres” hekayəsi, YENİ KİTABLAR bölməsində Rəfail Tağızadənin “Mehmet Sadıq Aran və Türkün altun kitabı “Kutadqu bilig” kitabının tanıtımı, OXUCU RƏYLƏRİ bölməsində Bakı Qızlar Universitetnin 3-cü kurs tələbələri Ləman Məmmədovanün “İlahi eşqdən bəşəri kamilliyə”, Aysun Motuxovanın “Eşq və həsrət şairi” rəyləri çap olunub.
Müəllifləri və oxucuları təbrik edirik, uğurlar arzulayırıq. Dərgini Baku Dövlət Universitetinin yanındakı “AKADEMKİTAB” Kitab Evindən əldə edə bilərsiniz.
“YAŞAMAQ EŞQİNƏ SALAM DEYƏN” SÖZ ADAMININ ÖMÜR NƏĞMƏLƏRİ
Ana təbiət kainatın ən ali varlığı şüurlu insandan daha “istedad”lı yaradıcıdı. Onun şah əsərlərindən biri də Qafqaz dağlarına sığınıb qol-boyun yaşayan gözəl Zaqataladır. Oranı bir dəfə görənlər əmin olurlar ki, burada yaşayanların qəlbi genişdi, duyğuludu, yaşamaq eşqi sönməzdi, istedadlı yaradıcıdırlar – söz yaradıcısı. Belə duyğulu insanlardan biri də Nüsrət Musadı. Ona Yaradan çoxuna nəsib olmayan istedadla yanaşı, həssas göz verdiyindən duyub qələmə aldıqları daha inandırıcıdı, daxili dünyasının lirik pıçıltıları səmimidi. Ulu, şərəfli tarixi ilə tanınan Zaqatalanın qədim Türk diyarı Muğanlı kəndində doğulan, boya-başa çatan, yaşayan, özünü, sözünü anlayandan ilahi sözə könül verən şairin “Kədərə vermişəm sevinc payımı” şeirlər kitabı onun poeziyasevərlərlə ikinci görüşüdü. Şairin Vətənə, millətə, yurda, uşaqlıq və gənclik illərinə, mənəvi dəyərlərimizə bağlılığı şeirlərinin ana xəttidir. Nüsrət müəllim gözünü dünyaya açanda anasını, ətirli qızılgüllü Zaqatala kimi bir gözəli görüb, aşiq olub, ona eşq elan edibsə, necə şair olmaya bilərdi? Kitaba ön söz yazan şair Əkbər Qoşalının dediyi kimi: “Nüsrət Musa şeirə bir “mövqe” kimi baxmır, tribunluq eləmir (hərçənd belə davranmaq da mümkün və məq-buldur); o, şeirə bir “ömür tərzi” kimi yanaşır. Onun poetik nəfəsi ilk səhifələrdən başlayaraq, oxucunu iki əsas xətt boyunca aparır: könül rahatlığı ilə kədər arasındakı əbədi gərginlik və zamanın insan taleyi üzərində qoyduğu qaçılmaz möhür misalı…” Nüsrət müəllimin bir “könül rahatlığı, könül dincliyi” var – vaxtından, vədəsindən asılı olmayaraq, ürəyinin diktəsi ilə, işıqlı daxili dünyasından fani zahiri dünyaya gəlmək istəyi ilə hayqıran, “hamıya nəsib olmayan” poetik mənəvi övladlarını – lirik düşüncələrini dünyaya gətirmək, oxucularına ərmağan etmək.
Xoşbəxtdi, zəkadan kasıb olmayan, Şükr edib, allahdan asi olmayan. Nemətdi, hamıya nəsib olmayan, Könül rahatlığı, könül dincliyi.
O, Məmməd Arazın təbirincə desək, “Vətən daşı”dı, vətəndaş şairdi, Vətən oğludu. Əslində qoca dünya sözün çiynində dayanıb. Bir məqama önəm vermək istəyirəm. Nüsrət müəllim, özünün yazdığı kimi, Xankəndini, Şuşanı ziyarət edərkən, şəhidlərin ruhlarına dualar oxuyarkən, ürəyini bir sual halbahal edib, şəhid ruhlarıyla, şəhid, qazi qanı və hünəriylə ürəyində doğulan müxtəlif ovqatlı sorğu-suallara cavab axtarıb:
Sıldırımda dövrə vuran oğullar, Zirvəsində cəbhə yaran oğullar, Torpağına sahib duran oğullar, – Dağlar bizim dağlar kimi qalıbmı?
Şairin “Bəylik üçün ayaqqabı”, Polad Həşimovun anasına ehtiramla yazdığı “Sabahın xeyir”, “dədə-baba yurdlarından didərgin düşmüş, geri qayıdanda nənəsi basdıran armud ağacını qucaqlayıb öpən soydaşımızın xatirəsinə” qələmə aldığı “Nənəmin yadigarı” şeirləri Qarabağın çağdaş tarixinin səhifələridi, müharibə salnaməsidi. İnsanın dərdli, hüznlü günündə tut ağacı da doğmasıdı, onu ovuda bilər. Bu mübhəm hissləri poeziyaya çevirən söz adamının qəlbində azı doğması kimi armud ağacını qucaqlayan soydaşımızın ürəyindəki qədər ağrılar var, bilirəm – söz adamını yaşadan ağrılar.
Nənə yadigarı, görüşüb getdim, “Sağlıqla qal” deyib, alışıb getdim. Fələyin selinə qarışıb getdim, Yenə qismət oldu görüşdük, ağac! Qövr edən həsrəti bölüşdük, ağac!
Tapdanan torpağım, daşımdı dərdim, Neçə yataqxana daşındı dərdim. O evdə, bu evdə yaşandı dərdim, Ümiddən, inamdan daim güc aldım, Sən də qocalmısan, mən də qocaldım.
Nüsrət Musanın “Ata ocağı”, “Ay nənəmin cəhrəsi”, “Yadımdakı bayramlar”, “Nişanlı qızları oynadan toylar”, “O zamanın toyları” və bir çox şeirləri həzin nostalji duyğulardan doğulmuş poetik lövhələrdi. Bu şeirlər həm də ağsaqqal babalarımızın, ağbirçək nənələrimizin sənəkarlıq möcüzələrini, məşğuliyyətini, mənəvi dünyasını, milli kimlyini yaşadan etnoqrafik etüdlərdir.
Göy çəmənin üstündə açılardı süfrələr, Uşaqlar ətrafında olunardı yerbəyer. Halva, fətir, fəsəli isti çörək gələrdi, İkiyə bir nimçədə şorba da düzülərdi.
Yada salıb kövrələnlər itməyib, Azalıbdı adamların sayları. Xatirəsi hafizəmdən getməyib, Nişanlı qız oynadılan toyları.
“Ata ocağı” şeiri məni məndən alıb doğma yerlərə apardı. Buna səbəb o yerlərin mənim üçün də həmişə doğma olmasıdır. Axı insan yaşlandıqca uşaqlığına, qayğısız anlarına, ata-analı dünyasına qayıtmaq istəyir. Mən bayramdan-bayrama ata ocağını ziyarət edənlərdənəm. Ata ocağı ilə görüşəndə keçirdiyim hisslərin adı, dadı həmişə dilimdə, damağımdadı. İnsan ömrünün şirin günləri keçən o ev, ocaq, həyət, yol, kənd, çay, dağ insanın hisslərini korşalmağa qoymayan müqəddəs yerlərdir. Nüsrət Musa bəxtəvərdir ki, ata ocağının odunu qoruyandır, xatirəsini yaşadandır. İlahi missiyadı.
Bir yurdun sönməyən işığı olmaq, Ata ocağında qalana düşər.
Boynuna çox ağır yük düşür düzü, Ata əvəzinin yeri başdadır.
Şairlər dünyanın mizan-tərəzisinin gözlərindən birini həmişə yaxşıya, həqiqətə, haqqa, ədalətə xeyirxahlığa təfəf əyən, həmin gözü daha ağır etmək üçün mübarizə aparan ədalət carçılarıdı. Ona görəmi Tanrı Nüsrət müəllimin sevinc payını çox verməyib. Şairlərin dərdi də, sevinci də bəşəridir. Bəşəri olan nə varsa, əbədidir. Bu səbəbdəndir ki, Nüsrət müəllim yenidən doğulmaq arzusundadı:
Kədərə vermişəm sevinc payımı, Dünyadan tək mənə şadlıq ummuram.
Bu qoca dünyanın bir gənc anası, Sən məni yenidən gətir dünyaya!..
Dərd şairin doğmasıdır, Nüsrət müəllim nə qədər ona desə də “məndən uzaq dayan”, o, yaradanı ilə nəfəs-nəfəsə dayanacaq, qucaqlaşacaq. Əlbəttə, söhbət mənəvi dərddən gedir. Bu, şair taleynə yazılıb. Şairi şair eləyən o yaradıcı ilahi dərddir. Şair, elə bilirsiniz yenidən doğulanda dərd sizi tanımayacaq? Amma arzulamağı da əlimizdən almayıblar ki?! Arzudan arzu doğar, arzulayaq. Nüsrət müəllim doğulub özünü anlayandan dağları görüb, müdrik bilib salam deyib. Ulu Türkün babası sandığı dağlara arzusunu, diləyini söyləyib, dərdləşib, öyüd, ağsaqqal məsləhəti alıb. Dağ onun lirik obrazlarından biridi. Dağlardan vüqar, səxavət, əzəmət, xeyirxahlıq dərsləri alıb. Dağ onu bütövləşdirib, mətinləşdirib. Bəyaz saçlı ağsaqqalı bildiyi Qafqaza “əl eyləyib”, dağ öz övladını yeni günə uğurlayıb.
Demə, ruhda güman azdı, Qəlbimə bir ümid sızdı. Qayalara bir ad yazdım, Dağlar, sənə əl eylədim!
Üç şeirində şair “ömürnamə”sini yazır. “Gördüm ki, yaş əlli beşdi” birinci ömürnamə”di. Birincini niyə əlli beşində yazıb? Sözünə məsuliyyətli, özünə tələbkar şairin özünəgüvəni yetərincə olan vaxtı ondan yaxşı kim bilərdi? Artıq söz onu doğması kimi ağuşuna almışdı. Budur, onu özgüvənli edən. Bundan sonra o, yetərincə söz deməyə məqam gəzib. Nüsrət müəllim, söz gələndə əlverişli, əlverişsiz məqam gözləmir, yaradıcısının köməyinə tələsir, onun istəklərini oxucularına bəyan edir. Söz bunu 25-də, 55-də də bəyan edib və edəcək də. Təki tale inamınızı əbədiyaşar eləsin!
Söz toxunar naxış-naxış, Şair Nüsrət olan yerdə!
Qarşıda hələ çox sınaqlar var, şair. Söz öz doğmasını həmişə çətin sınaqlara çəkib, yoxlayıb ki, sevdiyi ona xəyanət edib, etməyib? Axı “hələ neçə arzu, istək özündə gəzdirir ürək”. Onları dünyaya gətirməlidir söz adamı – lap ana kimi. Bir şeirinizdə yazırsınız ki, “sevəndə sərhəddi aşıbdı könlüm”. Sevgi nə vaxt sərhəd bilib ki? Yazanı azaddırsa, söz qol-qanad açar, hədd, sərhəd bilməz.
Bir cəh-cəh var çəməndə, Bacarsan sal kəməndə. İlahidən gələndə, Səsi batırmaq olmur.
İkinci “ömürnamə” “Altmışa çatınca”dır. Burda şair altmışa çatınca üzləşdiklərini qələmə alır, bu üzləşdikləri onü püxtələşdirir, həyata bağlayır, daha inamlı edir. “Qaraya qara, ağa ağ, yamaca yamac, dağa dağ deyəndə” neçə-neçə “dələduz, lovğa” şairin “qanını qaraltsa” da, “az sayda adamların ona dayaq durması mənəvi gücünü artırır. Ona görə taleyinə naşükürlük etmir, üzləşdikləri onu bərkidir, polad kimi əyilməz edir.
Yazıldı yaddaşa, yaddaşım qaya, Bəzi məqamları salmıram saya. Sınaq meydanıdı bəlli dünyaya, Altmışa çatınca üzləşdiklərim.
“Yaşım altmış oldu” üçüncü “ömürnamə”di. “Zaman gözləmir”, yol nahamardı, artıq “qaşa dən düşüb, ömür yollarına çlsək-çən düşüb”. Necə də şirin gileylərdir. Şair gileylərini də müdrikliklə edir, axı yaş altmışdı. Özünə və həmyaşıdlarına təsəlli də verir, ustad Məmməd İsmayılın misrası ilə desək, “hələ yaşamağa dəyər bir az da”. Hələ imkan var yaşayıb-yaratmağa. Belə fürsətlərin , macalın çox olsun, Nüsrət Musa!
Sən də dünya deyib, yanma binadan, Onunla həmyaşıd varmı bir adam?.. Azalır tay-tuşun sayı sıradan, Bir ömür qopardı, yaş altmış oldu.
Elə şairin arzusuna qoşuluram:
Səni sevənlərlə olaraq həmdəm, Bu günün özündə tarix yazarsan!..
Poeziyanın bir adı da insana sevgidi. Onu qəlbində ancaq işıqlı insanlar bəsləyə, qoruya bilər. Ruhu ölülər nə bilsin eşq, cəsarət, mərhəmət, humanizm nədir? Ruhsuzları görəndə Nüsrət müəllim həyəcan təbili çalır. Niyə də çalmasın? Mərhəməti, insana sevgisi olmayanlar anamız dünyanı hədələməkdədir. Bir anın içində insanlığın milyon-milyon illərlə qurub düzənə saldığını “uf” demədən yer üzündən silmək istəyənlərin tamahı ən müasir silahlardan qorxuludu. Bu günümüzün siyasi olayları buna sübutdur. Maddi sərvət naminə dünyanı diri-diri udmaq istəyənlərin çinədanı dolmur ki, dolmur.
Tamahı ayıqdı, ruhu mürgüdə, Nəfsin qapısını açıb taybatay. Nəvaziş, iltifat qalıb kölgədə, Ürək daşa dönür, haray, ay haray!
Həqiqi söz onunla nəfəs alan insanları bütövləşdirir, şəxsiyyət kimi formalaşdırır. Anlamazlar nəcib insanlıq məziyyəti təvəzökarlığı bəzən acizlik kimi başa düşsələr də, bu ən ali mənəvi keyfiyyətlərdən biridi. Bu fikirlərimi Zaqatalamızın gözəl və istedadlı şair xanımı Adilə Aslanovanın kitab təqdimatında vurğulasam da, yenə təkrar etməyimin səbəbi Nüsrət Musanın “Nə edim mən şair ola bilmədim” şeiridi. Əvvəllər poeziyamızın onurğa sütunlarından Məmməd İsmayıl “Mən şair olmadım dostum-qardaşım” deyəndə bu böyüklüyə, aliliyə, təvəzöyə heyran olmuşdum. Mən birinci növbədə ürəyimin məntiqinə sadiqəm. Qəti deyirəm ki, Nüsrət müəllim şair ola bilib. Bəzən tələbkar müəllim kimi “həyat dırnağına döysə də, əlinə qələm əvəzinə kərənti versə də” onun könül duyğuları həmişəbahar olub, onu şair böyüdüb. Etirafa fikir verin:
Mənim öz dünyam var – sevimli guşəm, Sanki xəyallardan ora enmişəm. Şair dogulsam da, ayrıdı peşəm, Nə edim, mən şair ola bilmədim?!..
Daha sonra ürəyimin məntiqini təsdiqləyib etiraf edir ki, onun taleyinə şairlik yazılıb. Taledən isə qaçmaq olmur. O, özünəinamlıdır, “boğazdan yuxarı söz deməyib, əlləri əl çalmaqdan qızarmayıb”, haqqı nahaqqa verməyib. Və boyuna alır ki, “dəyişə bilmirəm, mən ki, qadası, mən belə şairəm, atam balası!”
Şairtək yaşadım söz həyatını, Qurdum haqq üstündə öz həyatımı. Tale belə yazıb düz həyatımı, Çəkdim cəfasını hər bir gülün də, Yaşamaq şirindi tale güləndə.
Saray zənn etdiyim uçuq kahadı, Haqqın həmişədən əyni yuxadı. Düzgünə arxa ol, o da bahadı, Soruşma əhvalın necədir, şair?
Kimsə yaşamaq eşqinə gündüz-gecə salam söyləyən adam tanıyırmı? Mən də tanımırdım. Nə yaxşı ki, Nüsrət Musanın lirik düşüncələrinə bələd oldum və anladım ki, şair özünün həyat eşqini əziz tutur, ondan doymur. O, necə deyərlər, köhnə kişilərdəndi, “çörək az, insanlar xeyirxah, dostluq şah, ürəklər yuxa” zamanın yetirməsidi, zəmanəsinin oğlu, ömür-gün yoldaşı, qayğıkeş atası, xeyirxah babasıdı. Ailəyə, doğmalara, elə-obaya, yurda, Vətənə bağlı adamlar sözlə yaşayanda ən böyük təmənnası mənəvi gözəlliklərdi. “Od ilə oynamaq tale yazısına” çevrilənlərin, “ömür az oldu” haray-həşirindən uzaq olanların yaşamaq eşqinə salam”ı bizi həyata daha möhkəm bağlamalıdı. Bilin ki, həyat buna görə gözəldir. Doğrudan da “adımız gələndə gözü dolan var, biləndə bizləri əvəz edən var”, yaşamağa dəyər. Xoşbəxtlik bu deyilmi? Yaşamaq eşqinə salam verənlərin eşqi əbədidi, bəşəriyyətin ömrü qədərdi. Çünki həyatı, həyata ölməzlik verən gözəllikləri Nüsrət müəllim kimilər – söz adamları yaxşı anlayırlar.
Tutum nəvələrin körpə əlindən, Odur gələcəyə körpü ömürdən. Duyaraq güclüdü sevgi ölümdən, Yaşamaq eşqinə salam deyirəm!
Xatirə cıgırı olacağamsa, Yaddaşa bir işıq salacağamsa, Qəmlinin könlünü alacağamsa, Yaşamaq eşqinə salam deyirəm!
Nüsrət müəllimin “hələ çox sözü var deyəsi”. Nə olsun ki, “bir ömrü təzədən başlamaq olmur”. Yaradıcı insanın qismətinə düşən bir ömür payı bəs edir ki, söz ömrü qədər yaşasın – Nizami, Füzuli, Nəsimi, Cavid, Sabir, Müşfiq, Əli Kərim kimi. Nə olsun ki, Müşfiq 29, Əli Kərim 39, Sabir 49, Səməd Vurğun 50 il yaşayıb. Bu, fiziki ömürdü, mənəvi ömür əbədidi. Bu ömrü ilahi söz əbədi yaşadır.
Bir ömür yaşadım, yol gedirəm mən, Qırxda anlanmayan əllidə bəlli. Getdiyim yol ayaq açıb sevgidən, Amalım, istəyim bəllidi, bəlli.
Min illərin sınağından qalib çıxan söz doğru yolu göstərəndi, işıqdı, söz adamının arzularının çin olmasına, əməllərinin düzlüyünə xeyirxahlıq edən qoruyucu mələkdi, xatirə dünyamızın qanadlarıdı. Nüsrət müəllimin poetik dünyasının insanlığı qoruyan mələyi mərhəmətlidi, şair istedadının, təxəyyülünün daimi olmasına vəsilədi. Məhz buna görə onun şair taleyi üzünə həmişə gülür, yeni yaradıcılıq uğurlarına səsləyir. Sözə təmənnasız xidmət edən söz adamları kimi Nüsrət Musanın da gözü toxdu, üzü ağdı, başı ucadı, dünyanın iblissifət maddiyyatını heç-puç sayır. Mənəvi dünyasını zənginləşdirmək istəyənləri şair sözün ecazkar sehrinə dəvət edir – durulun, təmizlənin, zənginləşin, nəfsin qulu olmayın, işığa tərəf gedin, bir sözlə, İNSANLAŞIN! aprel 2026
RUHUN ŞAD OLSUN İNQİLAB İSAQ 73-CÜ BAHARIN SƏNSİZ GƏL “YUXULARA BÜKÜLMÜŞ RUHLAR” (İnqilab İsaqın “Yuxuların şirin vaxtı”nda gəzişmələr) Şair İnqilab İsaq “Yuxuların şirin vaxtı”nda özü ilə oxucu arasına səmimi poetik duyğular körpüsü salıb. Təməli, tağları söz olan körpülər əbədidir, heç vaxt zamanın rüzgarları qarşısında belini əymir. “Yuxuların şirin vaxtı”ndakılar onun “yuxulara bükülmüş ruh”udur. Bu fikri şair mənə ərmağan etdiyi kitaba yazdığı avtoqrafında təsdiq və sübut edir. O, “sözünü sağlıqla yaşamaq üçün ömür köçürür misralarına” – bütöv, üzüağ, mənalı, yaradıcı, sağlam, uzun ömür. Hər misra, hər şeir yaşama enerji, motiv, ovqat verən bir andı, gündü, aydı, ildi. Bəli, mənalı ömür belə say-seçmə anların, illərin çoxluğudu. İnqilab müəllimin ömrünün illərini saymağa, sevib-seçməyə hacət yoxdu. Hər il özünəxasdı, yaddaqalandı, söz kimi mənalıdı, bir-birinə qol-qanad verə-verə, bir-birini tamamlaya-tamamlaya 7-ci onluğu adladı. Onun yaşamaq, yaratmaq, sözü mənalandıra-mənalandıra urvatlandırmaq həvəsi və sevgisi isə hər gün artmaqdadı. Bu, söz adamının bəxtəvərliyidi. İlahi söz, poetik axtarış, düşüncə gənclik, yaşamaq cövhəridi, sahibini və sözə vurğunları həmişəcavan, təravətli, sarı sim kimi həssas, duyğulu saxlayır. Ömrün günlərini saymağa macal vermir, yarada bilirsənsə, gəncsən, ruhun təzə-tərdi, yana-yana yaşayırsan, təkcə böyür-başını yox, uzaqları da işıqlandırırsan, sözün işığından doymayanlara mənəvi qida verirsən. İnqilab İsaq və onun “düşüncələr vadisi”nə səyahətə apardığı söz inciləri axtaranlar “doğulandan davada”dırlar, – “kəlmə savaşında” axtarışlarda. Həmişə də özündən narazıdırlar – “mən öz taleyimin yanlış xəttiyəm”. Ancaq özündən narazıların bətnindən çıxanlar (qadın və ya kişi, bunun fərqi yoxdu) həqiqi oxucunun mənəvi qidasına çevrilir. Şairə görə, “yaşa dolmaq, boşalmaq… bu da ömrün bir adı”dı. Belə ömür yaşamağı bacaranlar heç vaxt iç dünyasından işığa çıxan duyğularını cilovlaya bilməsələr də, dünyaya gətirəninə üzüqaralıq yaşatmazlar. Nə olsun ki, İnqilab müəllim özü özünə qadağa qoyur:
Söz adamları içindəkiləri – “düşüncələr vadisi”ndəki mübhəm hisslərini çölə daşımasaydılar, bəşər övladı anormal doğulardı, duyğularının qanadları sınıq olardı, arzuları zirvəyə həsrət qalardı. Poeziya, uğurlu söz sözsevərlərin əbədi yaşam mühərrikidi, yanacağı heç vaxt tükənmir. Əsl söz adamları möcüzədirlər – “bayquş bətnindən doğulmuş ən gözəl şeirlər”lə də bizi heyrətləndirirlər. Uğurlu sözü bayquş bətnindən xilas etmək də istedaddı. Axı söz “ağrıları sancı olsa da, şirin əzabdı, çəkməyə, yaşamağa dəyər. “Baltaların qorxusu meşəni qurudan, dəryaları yalanlar udan” kəmfürsət zəmanədə baltalar söz yaradanlardan qorxsa (həqiqi və məcazi mənada), “yalanları həqiqətin əli ilə boğsa, ömür gülüstana, susuz dəryalar nəhəng ümmana dönər. Bu, sözün qüdrətidi. O qüdrətə qurban verər şair özünü:
Sözdümü de, – bağça-barım? Çatmaz mənə urası da. Yazdım, pozdum, boza çıxdı Gözlərimin qarası da.
Şair qaranlığın qatı düşməni olduğundan zülmətə meydan oxuyur, işığa təşnəlilərə xəbərdarlıq edir – işıqsız ömür yaşamaq deyil:
Gecəni çöldə qoysan, Nəfəs dər, keç içinə. Göz də qırpma zülmətə Yoxsa işıq keçinər.
İnqilab İsaq “söz əzabının yanında duran” işıqlı fikir keşikçisidi. O, bilir ki, biganələr onu axtarmasa da, sözə könül verənlər və “beş-on sətir sözü” onu yaşadacaq. O, “həqiqəti tanımaq” və tanıtmaq üçün özünü oda atmağa hazır pərvanədi. Həqiqətə canı fəda etməyə “Ənəl-həqq!” nidalı Nəsimi babamızdan öyrənmişik. Babalarin yolu ulu və şərəfli yoldu:
Sözə tapınanlar Tanrının şanslı bəndələridi. Sevgilərini, könül çırpıntılarını bəyan etməyə Tanrı onlara üçqat fürsət verib – ürək, istedad və söz. Bu üç ilahi varlığın nüvəsində mənəviyyat dayanır. Ona görə də belələrinin duyğuları ürəkləri fəth edə bilir. İnqilab müəllimin “Yuxuların şirin vaxtı”ndakı “yuxulara bürünmüş ruhlar”ının pıçıltılarında – şeirlərində sevinclə ağrı bir-biri ilə qol-boyundu, doğmadı. Vətəni, torpağı, el-obanı sevmək və sevdirməklə yanaşı, söz yaradanlar hətta həzin və lirik təlatümləri ilə laqeydlərin ürəklərinin pasını, paxırını təmizləməlidirlər. Bu ali missiyadı.
Qara, borana baxma, bax, Yüyür, torpağa, yüyür. Dünya soyuq olsa da, Örtmə, üstümü, örtmə – Vətən yaman üşüyür…
Qanlı köynək qurumaz ki, Bu Vətən çiçək olunca.
İnqilab İsaqın “canındakı ağrılar fərqli bir savaşa” köklənəndə “öz eşqində bitən şeirləri ağrılarına əlacdı”. O, sevimli ağrılarının zəhmətkeş bağbanıdı.
Ağrı – açılan çiçək Sanma uzaqda barım. Gördüm, əvvəl, son mənəm Bir də unutduqlarım…
“Tanrı da əylənib olsaydı bəndə”, dərdlərin betəri olmazdı, məncə… İnqilab müəllimin təxəyyülündə şeir “kəpənək gücündə”di. Dünyanın donmuş, piylənmiş daş ürəklilərini anlatmağa çalışır ki, dünyanı zəriflik xilas edəcək – qılıncdan, tüfəngdən, topdan, tankdan güclü zəriflik. Bunu isbat etmək üçün şair cəsarətlə dünyanı “debat”a, polemikaya çağırır:
Diz-dizə, üz-üzə fikir bölməyə – Qapını açıq qoy, dünya, gəlirəm.
İnqilab müəllim həm də “əkinçi”di, kağıza qələmlə – söz xışı, kotanıyla toxum səpir, ürəyinin qanı, alnının təri ilə suvardığı, təxəyyülünün həniriylə cücərtdiyi hikmət toxumları dalğalanan sünbülə – mən dolu misralara dönəndə “gecəyə işıq çəkir, qəlblərə nur əkir, hər gecəni səhər” edir. Ona görə də “ömrü əkən əksə də”, söz adamını “bitirir qələm”. İstedadlı, xoş ovqatlı qələmin yetişdirdikləri istər insan olsun, istərsə də söz, taleyin qasırğalarına dəyanətlə sinə gərir, burulğanlarından mahir üzgüçü kimi çıxır. Bu da qələmin qüdrətidi. Məhz buna görə də
Qoy dincəlsin tufanlar Yanıq versin sükuta.
Belə sərxoş dünyanın Xoşu gəlməz oyaqdan.
“Gerçəyi pozanların çox, dərdi yazan qələmlərin az” olduğu günümüzdə qeyrətli qələmlərə heykəl qoyulmalıdı. Füzulinin, Nəsiminin, Hadinin, Sabirin, Cavidin, Bəxtiyarın qələmləri “qəfəs sevdaların gözətçisi” ola bilməzdi. O duyğulu ürəklərin işığında, o ürəkli qələmlərin bəyaz vərəqlərə tökdüyü “göz yaşları”ında – söz incilərində böyüdü poeziyamızın söz estafetinin davamçıları. İnqilab Isaq da “aldanma şair sözünə” deyib bəşəri sözlə, ilahi eşq və qəmlə sehirləyən Füzuli babamız kimi bizi də həqiqi sözə inandırmağa çalışır:
Mən də söz yalançısı – Hərdən inan şeirə.
O, həm də münəccimdi, sozü yozandı:
Yuxunu mənə danış – Səni şeirə yozum….
Şairə görə yaxşı şeir həm də cəsarət toxumudu, kim çox səpərsə, qorxaqlar azalar. Yorulmadan yazmaq lazımdı. “Ağıllı insanlar susduqca, axmaqların sayı artmağa başlayır” (Nelson Mandela):
Biçib tikdikcə sözü Hər kəlmədən can çıxır. Könül eşqə dönəndə Ömür qorxudan çıxır…
Biz ki, daha xeyrə, şərə cavabdeh… Qorxunu həmişə cəsurluq udur…
Sözə könül verənlərin, sözlə nəfəs alanların yaşamaq eşqi heç vaxt “arxayın günlər” görməyib. Dünyanın dərd-sərini yazmaq yaşamaq qədər məsuliyyətlidir. Bu ağır yükü kimsə daşımalıdı. Yaradan onu söz yükünü çəkə bilənlərin çiyninə qoyub. Taleyin “töhfə”sidir bu. Töhfə həmişə şirin olmur. Yox, əslində yaradıcılıq əzabı şirin töhfədi. Söz adamları Atlantdı, seçilmişlərdəndi. “Boynuna qılınc çəkiləndə də başını dik tutmağı bacaranlardandı”… Sözün sehrinə düşənlərin bircə əndişəsi var:
Necə durulum, Tanrı, Sözün üzünə çıxım?..
Sözün zəfəridi sözün üzünə çıxmaq!.. Zəfərlərə doğru, İnqilab İsaq!..
AZADLIQ VƏ MÜSTƏQİLLİK MÜCAHİDİ OQTAY ELDƏGƏZ (memuar-anım)
Azərbaycan Türklərinin nüvəsində gizli neytron və protonlar mövcuddur, günlərin birində onlar hərəkətə gəlib bu xalqa qurtuluş yolunu göstərəcək. Oqtay Eldəgəz
Oqtay Eldəgəzi (Oqtay Kərim oğlu Rəfili; 11 mart 1934 – 16 may 2002, Əmircan (Xilə qəsəbəsi) çağdaş dövrümüzün gənclərinin bir qismi çox az tanıyır, bəlkə də, heç tanımır. Orta və yaşlı nəslin nümayəndələrindən adını eşidən varsa da, gördüyü işlərdən xəbəri olanlar, yəqin ki, azdır. Azərbaycan siyasətçilərinin bəziləri, hətta bir çox siyasi partiyaların sədrləri etiraf edirlər ki, belə ad və soyad eşitməmişik. Siyasətdə “külüng vuraraq” çörək əldə edənlərin unutqanlığı, laqeydliyi, siyasi səbatsızlığı, savadsızlığı, informasiyasızlığı, mütaliəyə, öyrənməyə biganəliyi təəccüb doğurur. Hər gün bar-bar bağıran saxta azadlıq, suverenlik, müstəqillik “aşiq”ləri əqidəsi, amalı, mübarizəsi ilə hamıya örnək olacaq Oqtay Eldəgəzi tanımırlarsa, nəyin uğrunda “mübarizə” apardıqlarının fərqindədirlərmi? Nə yaxşı ki, Oqtay Eldəgəzlə (tanıyanların əksəriyyəti ona ƏFƏNDİM deyə müraciət edirdilər, çünki, o da müsahiblərinə onu tanıyıb tanımamağından asılı olmayaraq ƏFƏNDİM deyərdi) tez-tez ünsiyyətdə olmuşam, maraqlı söhbətlərini dinləmiş, qiymətli siyasi və ictimai həqiqətlər eşitmişəm. Azadlıq və müstəqillik aşiqi, milli qürurumuzun, ana dilimizin qoruyucusu Oqtay Eldəgəz 68 illik mənalı, əzablı, keşməkeşli ömrünün son 10-15 illni sürgün olunmuş kimi Neft Daşlarında işləyirdi. Dəniz neftçilərini “Möcüzələr adası”na aparıb-gətirən gəmidə Əfəndi ilə yol yoldaşı olanda sevinərdik, gəminin salonunda ona yaxın oturacaqda əyləşmək üçün yer axtarardıq. Bilirdik ki, beş saatlıq bu yolçuluq hədər getməyəcək. Bu beş saat azadlıq, müstəqillik, Vətən, ana dili dərsləri olacaq. O qədər təvəzökar insan idi ki, özü barədə, gördüyü işlər haqqında heç vaxt danışmazdı. Oqtay Əfəndinin söhbətinə müdaxilə etməkdən, fikir mübadiləsinə girişməkdənsə, daha çox onu diqqətlə dinləməyə üstünlük verənlərdən biri də mən idim. Qeyd edim ki, Oqtay Eldəgəz bütün həyatı boyu Eldəgəzlər (Atabəylər) dövlətini tədqiq etmiş, Eldəgəz təxəllüsünü də ona görə götürmüşdü. Əfəndinin Vətənimizin azadlığı, müstəqilliyi yolundakı cəsarətli mübarizəsi, haqsızlıqlara, ədalətsizliklərə sinə gərməyi onun sifət cizgilərində, əlllərində, barmaqlarında, dırnaqlarında aydın sezilirdi. Mənim gördüyüm vaxtlar onun 48-50 yaşı olmasına baxmayaraq (çəkisi də 50-55 kiloqram olardı), sözün həqiqi mənasında Oqtay Əfəndi ağsaqqal idi. Nəsiminin sözüylə desək, bu cahana sığmayan bu çəlimsiz bədəndə nəhəng cahanlar yerləşirdi. Müəllim, filoloq, jurnalist, yazıçı, mətin siyasi xadim, neftçi ömrü yaşayan Oqtay Eldəgəz Azərbaycanın müstəqillik tarxində silinməz izlər qoymuş böyük Türkçü, Turançı idi. Hər söhbətində insanları maariflənməyə, milli mənliyini, mənsubiyyətini tanımağa, milli dəyərləri, mənəviyyatı qorumağa səsləyirdi. Onun fikirlərinə ağız büzən, yersiz atmacalar atan anlamazlara heç hislənməzdi. Elələrini “əfəndim, get işinlə məşğul ol, bu söhbətlər sənlik deyil” kinayəsi ilə mədəni şəkildə yola salardı. Danışığında heç vaxt yad sözlərdən istifadə etməzdi. Onunla həmsöhbət olanlara da bunu məsləhət görərdi, – ana dilimizi çirkləndirməyin, – deyərdi. Poeziyanı, xüsusilə qəzəl janrını, əruzu gözəl bilirdi. XX əsrin sonlarında Oqtay müəllimin yazıları “Təzadlar” , “Azadlıq”, “7 gün”, “Şərq”, “168 saat”, “525-ci qəzet”, “Nəbz”, “Ədalət”, “Ulus”, “Müsavat” kimi qəzetlərdə tez-tez dərc edilirdi. 1997-ci ildə 414 nəfərlik oxucu sorğusunda o, ilin superulduz yazarı tituluna layiq görülmüşdü. Əfəndinin yazılarında oxucular dilimizdə işlənən bir çox başqa dillərdən keçmə sözlərin ana dilimizdəki qarşılığına rast gəlirdilər. Yazara görə:
cərrahiyyə əvəzinə yarçı, oxucu əvəzinə oxuyar, tərcümeyi-hal əvəzinə ömürçə, qalstuk əvəzinə parama, pivə əvəzinə buzə, qəzet əvəzinə gündəc, kilometr əvəzinə minar, problem əvəzinə pürçə, pasport əvəzinə başlaq, nizamnamə əvəzinə yönətim işlətmək daha doğrudur. Şərəfli ömür yolu keçmiş Oqtay Eldəgəzin həyatının, fəaliyyətinin, bununla paralel azadlıq və müstəqillik tariximizin bəzi məqamlarını dəyərli oxuculara çatdırmağa çalışacağam. İstər müstəqilliyin itirilməsi, Sovet dövrü olan qırğınlar, mövcud sərt rejim, istərsə də yuxarı vəzifələrdə qeyri millətlərin nümayəndələrinin olması, milli kimliyin və ana dilinin sıxışdırılması millətsevər, vətənsevər insanlara təsirsiz ötüşmürdü. 1941-ci ildə tələbə Süleyman İsgəndərovun rəhbərliyi ilə anti-sovet milliyyətçi qrup yaranmışdı. Bu qrup çox yaşamadı, aşkara çıxarılıb məhv edildi, fəalları güllələndi. 1943-cü ildə tanınmış yazıçı, Azərbaycanda mənsur şeirin banisi Gülhüseyn Hüseynoğlu və Hacı Zeynalovla birlikdə İsmixan Rəhimovun (1925-2004) başçılığı ilə yaradılan “İldırım” təşkilatı anti-sovet ruhda fəaliyyət göstərib təbliğat aparan ilk ciddi siyasi qurumlardan biri olub. İctimai siyasi xadim Şıxəli Qurbanovun milli məsələlərdəki xidmətləri və qətiyyətli mövqeyi canı bahasına başa gəlsə də, heç vaxt unudulmayacaq. 1957-ci il mayın 28-də – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətin 39-cu ildönümü günündə Cahid Hilaloğlu və Çingiz Abdullayevin Qız qalasının üstündə üçrəngli bayrağımızı dalğalandırması milli hərəkatın işartısı sayılır. 1957-ci ildə Oqtay Eldəgəzlə böyük ziyalı, alim Xudu Məmmədovun tanış olması yeni siyasi təşkilatın yaranmasına təməl oldu. Bu iki vətənsevər və millətsevər insan tərəfindən milli mübarizənin şərti cizgiləri çəkilməyə başladı və nəticədə 1962-ci il dekabrın 27-də 95 nəfər milli ziyalını ətrafında birləşdirən “Milli Azadlıq Qərargahı” (MAQ) fəaliyyətə başladı. MAQ istər uğurlu kadr siyasəti dəyişikliyi, istərsə də Astara və Yardımlı payonları ərazisindən 5 min hektar torpaqlarımızın İrana verilməsinin qarşısının alınması ilə milliyyətçi hərəkatda iz qoyan ciddi siyasi qurum idi. N.S.Xruşşov həmin torpaqları İran şahı arvadı ilə Moskvaya səfərə gələndə onlara bağışlamaq istəyib. Vətənsevər azadlıq mücahidləri bunun qarşısını ala biliblər. MAQ-ın sədri Oqtay Eldəgəz, birinci müavini Xudu Məmmədov seçilir. Eldəgəz 25 il MAQ-ın sədri olub. Milli azadlıq və müstəqillik uğrunda mübarizlərin öncülü olan Oqtay Əfəndi 1958-ci il may ayında Sumqayıtda baş verən kütləvi mitinqlərin təşkilatçılarından biri idi. MAQ Sumqayıtdakı müxtəlif təşkilatlarda, idarə və müəssisələrdə, təhsil, səhiyyə qurumlarında kök salmış daşnak-hayk şovinistlərinin işdən çıxarılmasını təşkil edib, onların yerinə Oğuz Türklərinin təyin edilməsinə nail olub. Oqtay Eldəgəz 1962 və 1976-cı illərdə DTK zirzəmisində üst-üstə 5 il 2 ay həbsdə olanda azadlıq mücahidinin səhhəti pisləşib. Bu onun yerişində hiss olunurdu. Həbsdə olanda əl və ayaq dırnaqlarını itirib. O.Eldəgəzin rəhbərlik etdiyi MAQ-ın üzvləri: 1. Xudu Məmmədov – birinci müavin, 2. Yusif Məmmədəliyev – akademik, elmi məsələlər üzrə müavin, 3. Əlisöhbət Sumbatzadə – akademik, 4. Sadıq Rəhimov – 1954-1958-ci illərdə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri, 5. Hüseyn Arif – şair, 6. Əsədulla Qurbanov – professor, 7. Bəxtiyar Vahabzadə – xalq şairi, 8. Yusif Vəliyev – xalq artisti, 9. Rüstəm Səfərəliyev – dövlət xadimi, 10. Bəxtiyar Məmmədov – məşhur neftçi. MAQ adını xalq şairi Osman Sarıvəlli təklif edib. Milli azadlıq hərəkatında önəmli yeri olan Əbülfəz Elçibəyin zindandan azadlığa buraxılması üçün 249550 imza toplayan Oqtay Eldəgəz və onun azadlıqsevər dostları 1975-ci iln yanvarında buna nail olurlar. O vaxtlar Oqtay Eldəgəzi milli mason lider adlandırırdılar. Azadlıq mücahidinin ömür-gün yoldaşı, Əfəndi xəstə olarkən onun diqtəsi ilə son yazılarını ağ kağıza köçürən Rəfiqə xanımı narahat edən suallar: 1. Axı niyə 1957-ci ildən başlayan və tərkibində 95 ziyalısı olan MAQ-ın fəaliyyəti dövlət və demokratik düşərgə tərəfindən anılmır? 2. Nəyə görə MAQ tarixi lazımi səviyyədə təqdim olunmur? 3. Nəyə görə Oqtay Eldəgəzin adı M.Ə.Rəsulzadənin davamçısı kimi çəkilmir? Rəfiqə xanımın bu suallarına cavab tapmaq asan deyil… Oqtay Eldəgəz ömrünün sonuna kimi ictimai gerçəkliyin türkəşməsi yolundan sapmayaraq milli oyanış və milli istiqlal amallarımıza təkrarsız xidmət göstərən böyük türkçü idi…11.03.2018
(Qarmaqarışıq ovqat – yazıçının bir hekayəsindən aldığım impulsla yazılanlar)
Yazıçı dostum Azad Qaradərəlinin yaradıcılığını son vaxtlar mütəmadi izləyirəm. Ən əziz, doğma adamı da onu həqiqəti bütün çılpaqlığı ilə deməkdən, yazmaqdan çəkindirə bilməz. O, çox az rastlaşdığımız düznəqulu yazıçılardandır. Bu yazımda yazıçının “Kolleksiya” hekayəsindən söz açmaq istəyirəm. Hekayə bu cümlə ilə başlayır: “Bilmirəm, dərdin nə olduğundan xəbərsiz ailələr necə qarşıladı bu müsibəti”. Necə sərrast ifadədir: “…dərdin nə olduğundan xəbərsiz ailələr”. Yaşadığımız boz-bulanıq cəmiyyətdə belə ailələr az deyil. Dərdsizlikdən, yaşam qayğısı nə olduğunu bilməməkdən, hətta itlərinin yeməyinə, “duş”una ayda bir pensiyaçının aldığı vəsaitdən iki dəfə çox maya qoyan ailələrlə bir dövrdə yaşamaq zorundayıq. “Kolleksiya”nın ikinci cümləsi: “Amma bizim ailə dərdlə elə bağrı badaş idi ki, dərdi, azarı olmayanda, elə bil nəsə çatışmırdı”. Nəydi dərdlərimizin lap acısı, lap hegemonu, lap qoluzorlusu, lap kəmfürsəti, lap adamyeyəni, lap Küpəgirən qarısı, lap Təpəgözü? Köçkünlük… Qaçqınlıq… Ozü də “məcburi köçkünlük”… Bu məcburiliklə necə barışasan? Bununla ancaq dərdi olmayanlar barışa bilər. Belə utancverici adla yaşamaqmı olar? Torpağımız, meşəmiz, düzümüz, yamacımız, çayımız, bulağımız düşmən əlində, özü də namərd, xain, barbar düşmən əlində. Hələ bir “Yallı”mızı da mənimsəyib şıdırğı rəqs edirlər. Bilirəm, məni qınayırsınız ki, mərd düşmən olarmı? Bilmirəm. Ancaq babalarımız, onların da babaları deyib ki, adamın düşməni mərd olsa, adamı yandırmaz. “Mərd düşmən” dəhşətli, dözməyə mümkünsüz təzaddı. Buna “oksimoron” deyiblər həm də. Necə deyərlər, tale düşmənimə də göstərməsin belə alçaq, rəzil düşmənçiliyi! Ancaq biz gördük. Tanrı, tale, həyat bizi belə sınadı. Əslində, bu çınaq deyil, həyat dərsidi. Gərək Yaradan insanı torpağı ilə sınağa çəkməsin. Torpaq həm “ol”umuzundu, həm də “öl”ümüzün. İlk evimiz də Vətəndi, sonevimiz də. Bu dərsi əzbərləmək, unutmamaq lazım. Unutsaq, Çingiz Aytmatovun “qəhrəman”ı olarıq! Manqurt! Artıq içimizdə elələri də var. Nə yaxşı ki çox deyil. Bunu 44 gündə gördük. 44 gün xalqımızın sınaq günləri idi. Sonra o günləri unudanlar da oldu. Təəssüf…
***
Azad müəllimin təhkiyəsinə söykənib qayıdaq o məşum günlərə. 1993-cü ilin qaşqabaqlı oktyabrın axırı noyabrın əvvəlinə. Onda anamız təbiət də halımıza ağlayırdı. “O günü çöllü biyabanda gecələdik. Sonra Muğanda, Mildə dadsız-duzsuz sulardan içdik, uzun, əndişəli bir yol keçib Bakıya gəldik. O Bakıya ki, dərdimizi ovuda bilərdi, o Bakıya ki, vətənsizə Vətən ola bilərdi. Buna öyrəncəliydi Bakı. Bakıda da üzümüz üzlər gördü, başımız daşdan-daşa dəydi. Dəydi və bir gün bir allah bəndəsi bizə əl tutdu, ev verdi. Düzdür, bura bağ eviydi və Bakıdan xeyli aralıdaydı, amma daha nə etmək olardı? Qış günü bağa çıxmaq, bizdə yaylağa çıxmaq kimi bir şey olsa da, dözməliydik. Bağını-bağçasını, dörd otaqlı evini bizə verib getdi və gedə-gedə dedi ki, allah eləsin, rayonunuz tez alınsın, yurd-yuvanıza qayıdasınız. İndi bu məsələ gec həll olunsa, narahat olmayın, yayı da, lap sonranı da burda qala bilərsiniz. Biz də uzaqbaşı yayda bura, sizə qonaq gələrik. Belə dedi və getdi. İlk günlər bağa uyuşa bilmədik. Nənəm elə hey ozalandı ki, görən qəbirlər nə oldu, axşamlar kəndi dolaşan ölülərin urufları hara dağılışdılar?” Dərdin nəhəngliyinə, acılığına baxın! Bu anlarda dirinin halı yadımızdan çıxıb, ölülərin halına açıyırıq. Lap Kefli İsgəndər, yox e, Ayıq İsgəndər kimi. Göz yaşlarımız yanağımızdan axmır, içimizə axır. Vallah, belə xalqın ruhu heç vaxt ölməz. Özü ölsə belə! Yersiz-yurdsuz qalsa belə! “Qatmaqarışıq ovqat” “ayaması” qoyduğum yazımın doğulmasına səbəb bir şagirdin Qaradərədəki evlərinin həyətindəki bitkilərin, ağacların qurudulmuş yarpaqları toplanmış dəftəri oldu. (Bakıdakı məktəbdə tapşırıblar ki, hər ağacın yarpağından dərib, kolleksiya düzəldin. Yazıçının balaca qəhrəmanının – öz qızının yadına qəfil düşür ki, doğma Qaradərədən çantasında gəlmiş dəftərdə təsadüfən sağ qalmış yarpaq kolleksiyası var!) Azad müəllimin “Kolleksiya”sı. Deyirəm yazıçı sözünün qüdrətinə baxın. Qurudulmuş yarpaqlardan doğma yurdun ətrini alanlarla birgə məni də kövrəltdi. Bu “kolleksiya” (hər iki mənada) başdan ayağa dərdlər kolleksiyasıdı. Deyirlər dərdin şirini də olur. Ancaq bu dürlü-dürlü, çeşid-çeşid dərdlərin heç şirinliyi yoxdu, təpədən dırnağacan acıların acısıdı. ”Ey dadi-bidad, biz deyəsən axı dərdimizlə barışırıq yavaş-yavaş?! Axı hər dərdlə barışmazlar. Bəs bu azmanlıqda, bu allahsızlıqda, bu kəmfürsətsizlikdə dərdlə barışmaqmı olar? Bu nadürüstlükdə dərdlə barışmaqla bu yoluq it Bozdarmı olasıdır? Bu əldəqayırma, bazardanalma saxsı təndir, anamın ətri adamı bihuş edən çörəklərini qızardan təndirimi olacaq, arvadımın qazda pörtlətdiyi dadsız-duzsuz xörəklər palıd sobasında bişirdiyi ölünü dirildən bişmişlərinə taymı olacaq, bu qumlu, küləkli bağ evi Qaradərədəki daşları mamırlamış, divarlarından mehr-ülfət yağan, darvazası gen, qapısı qonaq-qaralı ev-eşiyimizin yerinimi verəcək!?” Bir də Azad Qaradərəli demişkən, nə qədər adam kolleksiyası varmış bu dünyada. Dərdi, həsrəti, nisgili, möhnəti, doğma yurdün, gülünü, çiçəyini, ağaclarının yarpaqlarını urvatlandıran adamlar. Yadıma Əkrəm Əylislinin “Adamlar və ağaclar”ı, “Tənha narın nağılı”, “Gilənar çiçəyinə dediklərim”i, “Kür qırağının meşələri” düşdü. Hətta Müküş düşdü. “Ürək yaman şeymiş”. Azad müəllim, anladım ki, bu dərdlər silsiləsi ilə heç vaxt barışmayacaqsınız. Əqidəniz, yurd sevginiz buna imkan verməz. Qaradərəyə köçəndə məni qonaq kimi o yerlərin ziyarətinə apararsınız. Axı o yerləri mənə siz doğmalaşdırdınız. Təki sağlıq olsun!..
Gecə. İnsan. Və Ay. İnsan tənhalığı, özünə hesabatı, sabahın xəyallar məkanı. Gecələr. Sən və səni tək buraxmayan, həmdəm Ay. Gecələr… Belə gözəllik qarşısında ancaq onu duyanlar dayana bilər. Qazi – şair Rəfail Tağızadə özü də, sözü də ülvi duyğularla dolu işıq selində çimir gecələr – dənizdə Ay çimən kimi. Şair gecələr işıqlı hiss və həyəcanını həzin və kövrək misralara çevirib sözsevərləri aydınlıqlara səsləyir. O, sözlə müalicə edən loğmandı, hətta göylərin dərdini də bilir: “şimşək göy üzünün kardioqramını çıxarır” qaranlığın qucağında:
Göy üzü infarkt keçirib bu gecə, ağrıya-ağrıya pəncərəmi yuyur göz yaşlarıyla. Dünya laqeydlik buzunda üşüyürsə, bir şəfqətli nəfəsə möhtacdır. Gəl, yaxın dur, isidəcək, gecəni nəfəsimiz…
Ay gecələr sevənlərin əhd-peymanının şahididir, saxta sevgiləri görəndə buludlardan üzünə rübənd çəkir, bəşəri zülmətə qərq edir, saf sevgilərin yolunu işıqlandırır. Günəşin kiçik bacısıdı Ay, gecənin – sevgilisi. Rəfail müəllimin Ayı şairanədi:
Gecənin qaranlığı kölgən kimi sərinlik səpmək istədi od tutan bədənimə. Gecədə Ay da yox, baxıb oxşadım sənə… …Bu gecə qonaq Ay yox mənimlə söhbətləşə, bu lal-dinməz gecədə dərdlərimiz dərdləşə.
Rəfail Tağızadənin payız ovqatı təbiətin özü kimi səmimidir, payızla gecələrin ülfətinin lirik tərənnümü bütün yaradıcılığının leytmotividir. Onun şeirlərindəki payız və gecə bir-birinə çox oxşayan iki kövrək sevgilidi, – hər ikisi duyğuludu, səxavətlidi, həsrətə, nisgilə bələnən körpə kimi kövrəkdi, hətta məğrur Qız qalası da:
Bu payız gecəsində ağaclar sərxoş… …Dəniz şampan köpüklü, dalğalar vals gedir, gəmilər ləngər vurur. Bakının əlində gecəyə növbə çəkən Qız qalası dolu badə.
Şairin bütün şeirlərində, poemalarında, publisistik yazılarında lirik ovqat dominantlıq edir, istər saf sevgini, istər Vətən, torpaq həsrətini, istərsə də onun söz kəhkəşanının əbədi və ədəbi “qəhrəman”ı qara zülflü, qara gözlü gecələri tərənnüm etsin. Bəsirət gözü həmişə açıq insan üçün işığın, yaxud qaranlığın fərqi yox, onlar həmişə görürlər. Rəfail müəllim, qaranlıqda işıq axtarır, tapır, onu poeziyaya çevirib bizə göndərir. O, həm də qazi – Vətən, torpaq, haqq-ədalət uğrunda döyüşən zabitdi (“qılıncla qələmi əldə tutmaq hər kəsə qismət olmur” – dünya şöhrətli professor Rafiq Əliyev), işıqla zülmətin əbədi savaşında işığın tərəfindədi:
Eyvana çıxarsan tələm-tələsik: budur həmin səma, həmin göy üzü. Səni ulduz görər, Ay salamlayar bir ayrı baxışda, bir ayrı gözdə. Pəncərə önündən bir cüt göz baxar, o qəmli gözlərdən bir cüt yaş axar, evlərə bir həsrət daşıyar gecə, yenə öz ömrünü yaşayar gecə…
Şairin həsrətində də, qəmli gözlərində də işıq gördüm. Belə olmasaydı gecə öz ömrünü yaşamazdı… Axı “şeir şairin daxili monoloqudur, yəni iç səsidir” (Adil Mirseyid). Şairin iç səslərindəki dörd mövzu bütün yaradıcılığı boyu daha prioritet, daha bəşəridi – Qarabağ, payız, gecə və dəniz. “Qərib şəhərdəki gecə” daha çox həsrətlidi, nisgillidi, “yad otaqlar, boz divarlar, günün boşluğunu çıxarır üzə”, doğma gecələrin nisgili isə doğmadı, işıqlıdı, sevgiylə, lirik pıçıltılarlarla ləbələb doludu, Vətən, yurd yerlərinin həsrətindəki ümid, inam şirindi.
Qərib gecələrdə Gecədə darıxan bir qərib kimi qaçmaq istəyirsən özün-özündən, bir özgə otaqdan, özgə gecədən…
“Gecələrin müqəddəs günahı”nı özü çəkən Rəfail müəllim “gecənin sevgi nəğməsini qızaran şəfəq dilində” zümzümə edir, qəlbləri coşduran ecazkar nəğmənin notlarını yerə göz qırpan ulduzlar, sinəsi dağlı Sarı Aydan süzülüb gələn işıq zolaqları ilə bizə göndərir – “gecənin yuxusunu qaçıran yağışın həzin-həzin, yumşaq dənələriylə”, şimşəyin işıq diliylə, ildırım hayqırtısıyla. Şair bir yağış tablosu yaradır sözlərin rəngiylə:
Bu gecə qəriblərin yığıldığı otelin ən qəribiyəm… … səsini içinə almış otaqda çırpınır ürək, darıxan qapımı döyür musiqili külək, ovqatım dəyişir könlümün səsində, Şopenin həzin musiqisində. Çevirib üzünü, çevirib göyə ağacın torpaqdan küsən vaxtıdı, uzun gecələrdə tutub əl-ələ ulduzların yallı gedən vaxtıdı. Şimşək qapımı döyür sən gizlən içərimdə, içimə bir işıq sal, nur saçsın içərim də.
Hər misra, hər bənd rəssamlara ideya, mövzu verəcək qədər mükəmməl söz etüdüdü, insanın içini və çölünü qaranlıqda da nura bələyir. Sözü ağırsanballı professor Cahangir Məmmədli Rəfail Tağızadə poeziyasını ustad meyarı ilə dəyərləndirir: “təbiət atributları – gecə də, gündüz də, ağaclar da, qar, yağış, tutqun hava – bunların hamısı şairin baxış bucağında, yaşadığımız dərdlərin ifadəsində bədii detallara çevrilir”. Gecənin ilıq nəfəsində, “ağaclar, binalar mürgüləyəndə, yollar, pilləkənlər növbətçi fanar işığında dincələndə” dəniz şirin yuxu görmüş körpə kimi dodaqaltı qımışanda:
Tək bizim pəncərə evlərə növbə çəkir. Necə gözəl mənzərə: tək otağın işığı, qaranlıq sakit gecə… Saatsa öz öz işində…
Əsrarəngiz və duyğulu gecə mənzərəsi. Həm də gecə serenadası… İnanmıram ki, Rəfail müəllim gecələr tənhadı. Ulduzlar, Ay, ilham pərisi, siyah hörüklü gecələri nurlandıran xəyallar onu heç vaxt tənha qoymaz. Ancaq nə səbəbdənsə bir ilahi gecədə şair tənha qalıb. Təkliyə dözməyib “sonuncu qatara pənah gətirir”. Uman yerdən küsərlər, tez gecə həmdəmlərini – ulduzları, Ayı, ilham pərisini, romantik xəyallarını haraylyır ki, tez gəlin, “məni öz qoynuna alıb itirir, bitirir bu gecə, məni bitirir, tənhalıq içində, təklik içində, vaqonla dolu adam içində darıxan” şair “uzun, incə bir yol” gedir, Aşıq Veysəl kimi:
Ayı mürgüləyən, qaranlıq bitməyən bu zülmət gecədə, dəmir qollar arasında yırğalanıb gedirəm.
Qatar onu “gecə xəyalları”nın qanadında uzaqlara aparır – poetik düşüncələr sehrinə. Sözdən lirik və poetik lövhələr yaratmağı ona heç vaxt xəyanət etməyəcək ürəyinə, təxəyyülünə, qələminə güvənənlər bacarar, həmin lövhənin işığı xəyalları, sözü ilə zülməti dəlib keçənləri tənhalıqdan qurtarar. Baxın, üç bənddə neçə gecə etüdü var?
Göy üzü aram-aram ulduzları qoparır. Qolun boynuna salıb bulud Ayı aparır. Yenə dartaraq qaşını, əyib buludlu başını, tökür gözünün yaşını, bu gecə yaman ağlayır. Ay da yox, kiridə onu, dar olur sükutun donu. Göz yaşının yoxmu sonu? Bu gecə yaman ağlayır.
Lirik gözəllik. Bu gecənin göz yaşları bulaq suyu kimi dupdurudur, qaranlıqlara meydan oxuya-oxuya bəyaz işıq gətirir – “Ağ yol” göstərir sevənlərə. Rəfail müəllim, doğrudan da “ömür səhnə deyil, gecə də pərdə”. Ancaq bu tamaşaya baxmamaq da olmur. Pərdəarxası oyunlar nədənsə bizi özünə çəkir həmişə. Örtülü pərdələr arxasında bəşər övladlarının işləkləri deyəsən, hələ çox davam edəcək, kədərimizi sevincimizlə, yalanı doğruyla, şübhəni inamla sevgili edəcək. Zaman çox qəddar rejissormuş, biz də bizə verilən mizanları məzlumcasına oynamağa məcbur edilən aktyorlarıq. “Gecənin sükutu”nu sözlə pozmağı bacarsaq da, “işıqları sönməyən o tənha evin pəncərəsini döyən bir göyərçini” içəri çağırmağa cürətimiz çatmır. Nə olsun ki, o göyərçinin “dimdiyində gətirdiyi məktubun hər sözündən” sevgi ətri gələcək. Bizim Vətənə, torpağa, yurda, doğmalara sevgimiz, düşmənə nifrətimiz də qıtlaşıb. Göyərçinlə görüşdən bizə ancaq gözlərimizin öpüşünün duzlu-məzəli tamı qalacaq. Pəncərələrin işıq buraxmamağından, gözümüzün işığa allergiyasından qorusun Tanrı bizi.
Lal divarlar yaddaşına köçürər, pərdələrin izlədiyi görüşü. …Qoşa qol arasından ötür ömür qatarı…
Biz də bu qatarın sərnişinləriyik. Bizə qalan əməllərimizlə işıqlandıracağımız gecələrdi, Günəşli gündüzlərdi, mərhəmətimizdi, sevgimizdi, bəşəriliyimizdi, mənəvi dəyərlərdi, bunlar zülmətin bağrını yarmağa bəs edər, əgər içimizdə varsa. Bir də yollar. Həsrətinə 30 il dözdüyümüz yerlərə bizi aparacaq yollar. Bəs o yerlərin gecələri, Ayı, ulduzları bizi doğması kimi qaşılayacaqmı, əzizi biləcəkmi? O həzin gecənin, 30 ilə yaxındı qızılgülləri açmayan həyətin, düşmən dadmasın deyə bar verməyən “9 qoz ağacı”nın, bizim gəlişimizdən heyrətlənib dikələrək baxan uçuq evin daşlarının sevincini görəcəyi günü Rəfail müəllim səbirsizliklə gözləyir. Mən də. Bu duyğuların, nisgillə vüsalın dadı bambaşqa olacaq. O “gecənin sükutu”nda qazi şairin fərəhinə, sevincinə şahid və şərik olmağı bilirsiniz necə gözləyirəm? Axı mən də orada olacağam… Biz sirli-sehirli, həsrətli, vüsallı gecələrə vurğunuq, zülmətə yox. “Gündüz görmədiklərimizi görmək üçün”… “Yoxluqda varlıq”, qaranlıqda işıq axtaranlar Tanrının ovqatının xoş çağında doğulanlardı… “Tənha gecə dərd əlindən qaralır”. Ömrün bir anını da tənha qalmayaq, ömrün bir anı tənha qalmasın… Gecənin pənahı işıqdı, bir də kövrək xatirələr. Xatirələrimizin işığı yanar olsun… “Gecələri sübhə daşıyaq”. İşıqlı əməllərimizlə doludursa, daşıyacağıq… Müəllif: VAQİF OSMANLI
Qarabağın həsrətindən zəfərinə doğru uzun, ancaq incə olmayan yolun uzunluğunun ölçü vahidi, nə yaxşı ki metrlərlə deyilmiş. Metrlərlə olsaydı, orta və ahıl yaşlı zəfər təşnəlilərin zəfər sevincini dadmağa ömürləri çatmazdı. Qarabağ həsrətimizin zəfər vüsalına doğru yolu bir qərinədən uzun oldu. Təqribən orta insan ömrünün tən yarısı. Qarabağla qovuşmamızın ölçü vahidi qərinə imiş. Nə yaxşı ki, bir neçə yox, bir qərinə. Qarşımda qaralı-qırmızılı bir kitab var: “Qarabağ – həsrətdən zəfərə”. Kitabın üzünə baxan kimi düşündüm: “Ey müdrik Məmməd Araz, sən doğrudan da dahisən. Özünlə oynadığın şahmata görə”. Müdrik xalqımız da 35 il şahmat oynadı. Ancaq özüylə yox, Qərbin havadarlıq etdiyi xain, bədxah, başıboş düşmənlə. Rəqibimizə çoxgedişli kombinasiyalar öyrədənlər, əlindən yapışıb zəif füqurları irəli-geri itələyənlər çox oldu. Ancaq… Haqq nazilər, üzülməz. Bu da dədə-babalarımızın inamıydı. Onların inamı qalib gəldi. Qüvvələr nisbəti qeyri-bərabər olan qanlı-qadalı şahmat oyununun nəticəsini qazi şair, publisist, tərcüməçi Rəfail Tağızadə müəllifi olduğu “Qarabağ – həsrətdən zəfərə” kitabının üz qapağındakı şəkillə və içərisindəki publisistik yazılarla, esselərlə, müxtəlif zamanlarda yazdığı şeirlərlə bizə bəyan edir. “Qarabağ – həsrətdən zəfərə” sözlərinin altında hiyləgər düşmənin şahı kəlləmayallaq qalıb, yox, təkcə mat olmayıb, ölüb. Bəs kitabın içindəkilər bizə hansı ismarışları ötürür? Burada hıçqırtı da var, haray da, zəfər “URA!”sı da. “Sahibsizlik dərdi” də, “Həsrət yolçusu”nun nisgili də, “Ağdamsızlıq” da, “qəbri bölünən qardaş”ın “qıç başdaşı”nın sahibinin yolunu intizarla gözləməyi də var, analara gözaydınlığı da, “əsgərə məktub” da, “sevinc nəşəsi” də, “bizi qaytaran yollar”la gedib “Şuşada yaşananlar” da. Rəfail Tağızadə “qara-qırmızı” 35 ili bir kitaba sığışdırıb hərb tarixi yaradıb. Bu Vətən sevdalısı qanlı-qadalı yoldan keçən yolçuya – doğmayamı, yadamı ilahi xahiş edir: “Yolçu mənə quş göndər, dimdiyində torpağım”. Bu torpaq həsrətinin kulminasiya nöqtəsidir. Bir quş dimdiyi torpağın qüdrətini, ətrini, dəyərini onun yolunda canını qoyanlardan yaxşı kim bilər? Belələrindən Vətən darda olanda “başqa sevgi gözləmək” mümkün deyil. Və nəhayət, zəfərin də zirvəsinə qalxdıq. Bundan uca duyğu, sevinc, qürur, başıucalıq, üzüağlıq tanımıram. Mən bu hisslərlə yaşadımsa, görün Rəfail müəllimin hisslərinin ölçüsü, biçisi, dərəcəsi hansı miqyasda olub. O, hətta neçə-neçə illərdi narahat idi ki, “görən kötüklər bizi öz kölgəsinə qoyacaqmı, sönmüş ocaqları kim yandıracaq?” Bəli, müharibənin hər üzünü görən qazı şair bilirdi ki, qarşımızdakı qəvi düşmən kəmfürsətdi, yurd yerlərimizdə daşın daş üstündə qalmasına, həyətlərdəki məsum qızılgüllərin açılmasına, ətir yaymasına imkan verə bilməzdi. Həyətlərindəki doqquz qoz ağacının, nəinki, uca boyuna, heç kötüklərinin belə qalmasına inanmasa da, onların xəyali kölgəsinə bir doğması kimi sığınmaqla evin, bağ-bağatın ətrini alacağı, ilahi təsəlli tapacağı günə inanırdı. Elə hey düşünürdü, görəsən doqquz kötük də düşmənin tamahına tuş gəlibmi? “Qarabağın Xirosiması”nın payızına, qışına bahar gəldi, yurd yerləri daha xəzan görməyəcək. Rəfail Tağızadə yeni bahar yaşayır – Qarabağ baharını. Bir qönçədə ümid görmək, yaşam eşqi yaşamaq! Hətta həsrətli yurdda “qanad çalan quş da, yarısökük divarda oxuyan bayquş” da (əlbəttə oxuyan, ulayan yox, bayquş da bilir ki, o yerlər abadlaşacaq, laləzara çevriləcək, ona görə oxuyur) artıq yaşam stimuludur.
Nə gördün, söylə görüm? Nə dedi qalanlarım? Duydumu ayaq səsin Qəbirdə olanlarım?
Önəmlisi doğmaların addım səsləridir. Torpaq bir qərinəlik həsrəti çiynindən atıb ayağa qalxır. Elə əzizlərinin yolunu gözləyən qəbirlər də. “Qarabağ – həsrətdən zəfərə” “Qarabağ ağrısı”, “Qarabağ dərdim”iz, “Torpaq sevgimiz ilə başlayır, “Yaralı azadlıq”la, “Yoxluğa yazılan məktublar”la, “Kimsəsiz evlər”lə davam edir, “Şuşa zirvəsi”, “Kəlbəcər ucalığı”, “Zəfər günü”, “Son kadans”la (musiqidə tamamlama) yekunlaşır. Hələlik yekunlaşır, “məğlub adı üstündən götürülmüşlərin” ürəkləri doludu, hələ “sevinc nəşəsi”ndən, Qələbə şirinliyindən cild-cild əsərlər yazılacaq. Rəfail Tağızadə hisslərini birər-birər, ardıcıllıqla, lap elə durna qatarı nizamı ilə çözür. Bu hərb salnaməsi utanc tariximiz – “Tarixə çevrilən 8 may”dan 8 noyabra qədər uzanan Vətən tariximizdir. Bir ucu zülmət, həsrət, itki, qan-qada, o biri ucu işıq, azadlıq, bütövlük, qələbə, zəfər tariximiz. Əks qütblü uzun yolun işıqlı ucundakıları görmək bizim üçün taleyin ərmağanıdır. Biz bunu görmək üçün yaşadıq. Bizi başıaşağı yaşamaq əzabından “məğrur ordumuz” xilas etdi. “Sabahı gözəl Şuşamız”a yollar açıldı, “Ağdamsızlıq”dan, “Ağdam – varlığın yoxluq səhnəsi”ndən Ağdamın və başqa Vətən torpaqlarımızın varlıq səhnəsinə gedib çata bildik. Nə olsun ki, varlıq səhnəsində gördüklərimiz, tamaşa etdiklərimiz bizi məyus etdi. Torpağı Vətən etmək ulu Türkün alın yazısıdır. Biz Qarabağda daha uca, gözoxşayan “İmarət”lər tikəcəyik. “Həyatda qovuşmaq qədər gözəl heç nə yoxdur. Ayağın torpağına dəyəndə özün olursan. Varlığını hiss edirsən. Bu, özünəqayıdışdır. Özünə baxıb ürəkdən “Bu mənəm!” – deyə bilirsən. Səssiz dediyin bu “mən”, hərbdə cərgədə qışqırdığın “Mən!”dən daha uca və əzəmətli səslənir”. Bu, ana torpağın insana verdiyi qüvvətdir, inamdır, qüdrətdir! “Qarabağ – həsrətdən zəfərə” kitabının bir özəlliyi də odur ki, müəllif uzun illər yaşadığı hisslərini nəsrlə başlayıb, şeirlə möhkəmləndirib yaddaşlara həkk edir. Nəsrlə poeziyanı əkizləşdirir, hətta Siam əkizləri kimi bir can edir. Sözün həmrəyliyi ilə Vətən, torpaq sevgimizi artırır, dəyərlərimizə sahib çıxmağı, “Qara-qırmızı Xocalı” yaramıza məlhəm qoymağı öyrədir, “Kəlbəcər ucalığı”na səsləyir. Anladır ki, Vətənsiz yaşamaq yaşamaq deyil. Özünəqayıdışımız başlandı. Sevgimizin, inamımızın, ruhumuzun özünəqayıdışı. Bu gün nigaran ruhlar da sevinir. Bu kitabın qəhrəmanları yazıçı təxəyyülünün, fantaziyasının yaratdığı insanlar deyil. Bir vaxtlar – keçən yüzilliyin 90-cı illərində qaçqın şəhərciklərində “vaqonun altından asılan beşiklər”də böyüyən Vətən oğullarıdır – “başqaları üçün yaşayanların – saçında Vətən yuxuları gizlənən” Hacı Əkbər Rüstəmovun, “payız taleli” şəhid mayor Vitali Salamovun, “Qəbri də Vətəni kimi iki yerə bölünən” Etimad Əsədovun, “Kod adı Rey” Rey Kərimoğlunun, birinci Qarabağ Müharibəsinin şəhid və qazilərinin müqəddəs yolunun davamçıları. “Yoxluqda var olan şəhərim”də – Ağdamda Rəfail Tağızadənin duyğularının dadı bir başqadı – dadlılıqla dadsızlıq arasındadır: “Ağdama baxdıqca, ətrafa əl uzatdıqca ancaq “…vardı” deyirsən. Yoxluğun içində varlıq axtararaq. Dağılan otaqların içində xırda ağaclar, kollar bitib. Yəqin, adamları əvəz edən yaşıllığın boy atması bu evlərin, otaqların boş qalmaması, burda mütləq yaşayış olacağı anlamındadır. Yaşayışa nişanədir”… Düşünürəm… Ağaclar, körpə pöhrələr insanlardan vəfalıdır. Özünün həyat mənbəyini heç vaxt yalqız qoymur. Düşməndən qorxmur. Doğmalarına yeni, təmiz hava, nəfəs vermək üçün həyatdan küsmədən, yalqızlıqdan bezmədən yaşayır ki, doğmaları qayıdanda – torpağı Vətən edəndə onlara yeni həyat versin. Qazi şairin təbiriylə desək, “əsas var olan Torpaqdır”. 2022-ci ilin iyulunda “Şuşada yaşananlar” da qəribə və qərib duyğulardı: “Qayası barıt qoxulu, evləri xatirə yuxulu, səması ağ buludlu, gözü Ağdamda olan” Şuşada yaşanan qeyri-müəyyənliklə müəyyənlik, naməlumluqla məlumluq arasında vurnuxan düşüncələr heç bir il keçməmiş müsbətə doğru dəyişdi. Şuşa qoynuna doğmalarını çağırdı, barıt qoxulu şəhər yenidən poeziyalı, muğamlı, Xarıbülbül ətirli “Qarabağ incisi”nə çevrildi. Şuşanın “sabahını gözəl” görən Rəfail müəllim, əlbəttə yanılmayıb. Son 2-3 il buna sübutdur. Şuşanın bu gün “sükutlu gecələri” də muğam, poeziya kökünə köklənib. Zirvələrdəki qartallar Cıdır düzündəki zəngulələrə, şeir məclislərinə səs verir. Üzeyir bəy, Xan qızı Natəvan, Bülbül Şuşaya qayıdıb. Natəvanın gözü yoldaydı. Daha “qoyubdur intizarda, neçin gəlməz, neçin gəlməz” yazmayacaq. Xan qızının yarasını Zəfər sağaltdı. “Zirvə gözəldir. Adamı özü kimi dikəldir. Özünəinamını artırır. Zirvənin səninki olması sənə əlavə güc verir. Bəlkə də, bunun adı məğrurluqdur. Qalxa-qalxa ordan aşağılara baxırsan. Özgələr ayaq altında, səninkilər əl çatan qədər yaxın”. Bu hisslərlə yaşamaq, “Şuşa zirvəsi”nə ucalmaq varmış taleyimizdə. Uzun, intizarlı, ağrılı həsrətdən Zəfərə yolun qürur dayanacağı – Zəfər günü. Həsrətin dadını “bəsdir” deyincə daddıq. Zəfərin dadı isə hər an şirinləşir. Qələbə şirinliyini bizə bəxş edənlər heç vaxt unudulmayacaq. Unutmağa haqqımız da yoxdur. “Şəhidlər qanlarıyla, Qazilər əzalarıyla, mübarizliyi ilə qazandılar bu Zəfəri. Bu Zəfər Günündə şəhidlərin büküldüyü bayraqları başımız üstündə dalğalandıran, şəhidlərin sevinən, şad olan ruhlarıdı. Yoxsa, bayraq belə möhtəşəm, sevinərək dalğalanmazdı”. “Qarabağ – həsrətdən zəfərə” Rəfail Tağızadənin “ürəyinin qanıyla yazılmış” (Adil Mirseyid) növbəti “Qarabağnamə”sidir. Qazı şair üçün Qarabağ onu “harda olsa Ana kimi qoynuna çəkən torpaqdı, ciyərlərinin süzgəcsiz sorub qəbul etdiyi havadı”. Gecələr onu darıxmağa qoymayan “gecə xəyalları”dır, ulduzlu, əsrarəngiz səmadı, hərdən dərdlərimizə dözməyib bizə qoşulan, göz yaşları tökən kövrək buludlardı. Neçə illərdi şair təxəyyülü “Bakı-Ağdam-Xankəndi” xəyal qatarıyla yollarda idi. “Nə yayı yay, nə qışı qış çadır şəhərciyində günahsız uşaqların baxışları”, qaçqın şəhərciyinin qara atributları – “yükünü sürüyüb apara bilməyən bəxtsiz dəmir, taxta vaqonlarda ömrə yazılmayan ömür artıran bəxtsiz adamlar”ın taleyinə düşən qara günlər uzandıqca uzandı.
Vaqonun altında böyüyən uşaq, mənzilə çatmayan vaqon nədi ki, sən ondan sallaşıb hələ yatırsan. Gedə bilmədiyin yurd yerinə sən, şirin röyalarda gedib çatırsan.
Yaman günün ömrü az olar, deyiblər. Bu “az” bir şəhid ömründən çox çəkdi. Gün o gün gəldi ki, başımız dikəldi. Üzümüzün qaralığını Vətən oğulları təmizlədi. Əsir torpaqlarımızın qapıları açıldı. Şəhid ruhlarının, qazilərin qarşısında baş əydik. Bu Zəfər qazilərin yaralarına məlhəm oldu. Vətənin, anaların zəfər sevincini gördük, artıq bütövük, qalibik. Rəfail müəllim demişkən, artıq məğlub məmləkətin vətəndaşı deyilik. El-obalarımızda toy-düyün başlayıb. Həm də qeyri-adi qazi toyları. İndi ürəyimizi qazi toyları sızladır. Həyatın bu üzü də varmış. Amansız müharibə izləri. Bunu ancaq onu duyanlar belə yaza bilər. Bu ovqata köklənmək asan olmasa da, bu günümüzün həqiqətləridir. Həqiqətin üzü bütün halıyla bizi yaşamağa öyrədir. Əslində “ovqat” sözü müsbət assosiasiya yaradır. Ancaq “Qazi toyu”ndakı ovqata “müsbət” etiketi yapışdıra bilmədim.
Bu qazi toyunda, bu ər toyunda, yerində oynayan süzənindən çox, yerdən təbrik edən gəzənindən çox, saqqallı gələni bəzənəndən çox. Bu qazi toyunda, bu ər toyunda, tək əl ovcun döyür çəpik yerinə, çəliklər səs salır təpik yerinə. Qazilər oynayır, qazilər indi – başları üstündə qoltuq ağacı, yellənir boş, qıçsız şalvar balağı…. …Dolaşan ruhlar da oynayır bu gün, itən arzular da oynayır bu gün, bu qazi toyunda, bu ər toyunda…
Nə vaxtsa Rəfail müəllimin yaradıcılığı haqqında düşüncələrimdə qeyd etmişdim ki, ağırdı, çox ağırdı ağrıları yazmaq. Doğrudan da elədi. Təvəzökarlıqdan uzaq zənn eləməyin məni, “Qarabağ – həsrətdən zəfərə” hərb salnaməsini oxuyandan sonra özüm öz fikrimi tam təsdiqləyirəm. Çox-çox ağırdı. Xüsusilə, Vətən, torpaq, xalqın ağrılarını yazmaq. Vətən havasından “Ağdamın iyi gəldiyini” hiss edəsən, ancaq onu doyunca uda biməyəsən. Çəkiləsi dərd deyil. Ancaq çəkməlisən. Sən çəkməsən, kim çəkəcək? Vətən kimlərindi? Ağrısını, dərdini duyanın. Ürəyin atlana-atlana doğma yurda gedəsən. Görəsən ki, ora 1945-ci ilin Xirosimasıdı, “mina xəritəsi”di. Ancaq nə edəsən? Onun qara günlərinin də havasını ciyərlərimiz qəbul etməlidir. O hissləri, ağrıları yaşamalısan, yazmalısan, tarixin bir səhifəsinə çevirməlisən, nə fərqi ki, kədərli tarixdir, yoxsa, qürurlu. Tarix bizim tariximizdir. Hər ikisi taleyimizdi. Taledən qaçmaq olmur. Tale insanlara elə sürprizlər göndərir ki… “Özü qaçqın qəbiristanlığında, qıçı Qarabağda”. “Qıç başdaşı” var, torpağı kimi qəbri bölünən qardaş”ın – Vətənin baş qazisi Etimad Əsədovun. O, Vətənin Qarabağ zəfərini yaşamağa layiq Vətən oğluydu. Rəfail Tağızadənin “Qıç başdaşı” şeiri 11 misralıq kiçik kədər hekayəti deyil, nəhəng ağrı heykəlidi. “Qarabağ – həsrətdən zəfərə” səngər və zəfər nəğmələridi. Bu kitabı yazmaq həm də niyə çətindi? Həsrətdən zəfərə köklənməlisən, birdən-birə 180 dərəcə dəyişməlisən? Bu, əlbəttə, dönüklük deyil. Vətənin kədərini və sevicini yaşamaq üçün dəyişmək əsl vətəndaşlıqdı… “Vətən sevdalıları”nın Vətən, torpaq, xalq sevgisini yaradan tükənməz verib. “Hər şey sevgidən doğur”, qazi şair… “Azərbaycanın İsveçrəsi” sayılan Kəlbəcərə çatıb ordan o yana – köhnə dədə-baba yurdlarımıza yeni baxışla, yeni düşüncəylə baxacağıq”… Nəhayət, yeni baxışın, yeni düşüncənin də vaxtı çatdı…
Altı qardaşın bir bacısı Gülsümün həyatı bir olay nəticəsində dəyişir və o, qaçaq hərəkatına qoşulur. Atası kasıb və xəstə olduğundan vergi verə bilmirdi, pristav öz adamları və kəndxuda ilə onun həyətinə gəlir, ailə başçısını təhqir edir, qaynar samovarı kişinin belinə bağlatdırırlar. Sonra özü və kəndxuda evə girib axtarış edirlər. Evdə heç kim olmadığını zənn edərək silahlarını qapının ağzında qoyurlar. Qapının arxasında gizlənən Gülsüm silahın birini götürüb pristavı və kəndxudanı öldürür, onlarla gələnlər aradan çıxırlar. Gülsüm qardaşlarından birinin paltarını geyinib evdən qaçır, meşədə ağacın başında özünə yer düzəldib gizlənir. Xəbər göndərir ki, pristavı və kəndxudanı o vurub. Bununla da qardaşlarını ölümdən xilas edir. O zamanlar qaçaqlıq edən Kərbalayı Əsgər, Məşədi Yolçu və Bayramqulu hadisəni eşidib qızın ardınca meşəyə gedirlər. Meşədə kişi paltarında birini görüb adını soruşurlar. “Adım Süleymandı” deyib onları inandıran Gülsüm yalandan and içir ki, onların axtardıqları Gülsüm onun bacısıdır. Gülsüm Şəmkir ərazisində Çaqqal Səlimin başçılıq etdiyi dəstəyə qoşulur. Səlim çox tamahkar idi, kasıbları da soyur, mal-mülkünü talan edirdi. Hətta dostunu öldürüb qızıl-gümüşünü ələ keçirmişdi, bir çobanın sürüsünü aparıb Göyçədə satmışdı. Gülsüm bunlara dözmür, Səlimin yeməyinə bihuşdarı qatıb başını kəsir. Sonra Qaçaq Kərəmin dəstəsinə qoşulur. Qaçaq Kərəm də ilk vaxtlar onun qadın olduğunu bilmir. Sonralar Gülsüm Qaçaq Kərəmə “Qaçaq Süleyman” adından istifadə etdiyini etiraf edir. 1902-ci ildə Qaçaq Kərəm Stalinin Gəncəyə yatab olunacağı xəbərini alır. Tiflisdən Gəncəyə bir vaqon dustaq gələcəyini Qaçaq Süleymana (Gülsümə) bildirir. Qaçaq Gülsümün Gəncə yaxınlığındakı kimsəsiz yerdə qatarı dayandırıb Soso Cuqaşvilini – Kobanı ( İ. V. Stalin)xilas etməsi və yeddi ay yanında saxlaması barədə maraqlı faktlar çoxdur. Qatar Gəncə yolunda olanda Qaçaq Süleyman Qaçaq Kərəmin ona başa saldığı plan üzrə hərəkət edərək, qatara öz adamlarını yerləşdirir, qaçaqlar maşinisti öldürüb, qatarı dayandırır, qaçaqları azad edirlər. Hətta Stalin həmin vaxt Qaçaq Gülsümün dəstəsinə qoşulub, Qaçaq Kərəmlə yaxın dost olub. Rus proletar yazıçısı Maksim Qorki Qaçaq Kərəmi “Qafqaz qaçaqları içərisində ən rəşadətlisi, əfsanə və nağıllar qəhrəmanı, ədalət mücəssəməsi” adlandırırdı. Qaçaq Gülsümün mübarizəsi bolşeviklər Azərbaycanı istila edəndən sonra da davam etmişdir. Bolşeviklər ilk zamanlar Stalinlə tanışlığına görə ona toxunmurdular. Lakin ermənilər Gülsümə göz verib işıq vermirdilər. Dörd erməni milisi onun hamilə gəlinini zorla aparmaq istəyəndə əlinə silah almağa məcbur olan Gülsüm milislərin dördünü də yerindəcə güllələyir. Onu həbs edirlər. Məhkəmə zamanı Stalinə xəbər göndərilməsini tələb edir. Bu xəbər Mircəfər Bağırova çatanda Stalinə məlumat göndərir ki, bir qadın qətl törədib, milisləri öldürüb. Lakin rəhbərə xəbər çatdırmasını istəyir, hətta vurğulayır ki, şəxsən onu, yəni Stalini tanıyır. Bunu eşidən Stalin dərhal Bağırova zəng vurub əmr edir ki, təcili Gülsümü azad etsinlər, oğlunu da kolxoz sədri qoysunlar. Bildirir ki, o qadın onun ən yaxın dostudur. Bu zaman Stalinin yanında olan Mikoyan onu məlumatlandırır ki, bu qadın qatildir, 300 yüzdən çox erməni öldürüb. Stalin Mikoyana hirslənir ki, çətin günlərdə yeddi ay bu qadının çörəyini yeyib, himayəsində olub. Belə dost hər şeydən dəyərlidir. Sonralar Qaçaq Kərəm Gülsümə qaçaqlığı qadağan edir, ailə-uşaq sahibi olmasını istəyir, öz kəndinə qayıdan Gülsüm dul kişi İsmayılla ailə qurur, altı oğlu, iki qızı doğulur. Gülsüm 99 yaşında vəfat edib.
Əminəm ki, cavab vermək istəyən çoxdur. Üstəlik “niyə də sevilməsin?” deyə sual da verəcəksiniz. Elə isə çoxunun əvəzindən özüm cavab verim: saflığı geniş ürəyi olan, təmənnasız adam sevilməzmi? Bir dəfə təklif etmişdim ki, ona “Gənclərin dostu” titulu verilsin. Sonra düşündüm ki, bu çox az olar Vaqif müəllim bütövlükdə insanların dostudur. Onun ədəbiyyat bilgisinə, bədii təxəyyülünə, geniş mütaliəsinə bələd olanlar onu məni kimi filoloq zənn edirlər, əslində isə coğrafiya elminin adamıdır. Elm sahələrinin adamlarını təsnifləşdirəsi olsaq, mübahisəmiz incikliklə yekunlaşar. Coğrafiyaşünaslar onu ədəbiyyata verməzlər, ədəbiyyatçılar da Vaqif Osmanlını hər vəchlə öz sahələrinə çəkərlər. Vaqif müəllim ona görə sevilir ki, ədəbiyyata “qazancım nə olacaq?” fikri ilə xidmət etmir. Onun insanlara yaxşılıq etmək kimi missiyası var. Mətnin dəyərini hər şeydən vacib sayır. Yazılanı oxuyacaq, yaxşıdırsa, mütləq fikirlərini qələmə alacaq. Çoxu istəyir ki, yazdıqlarını Vaqif Osmanlı təhlil etsin. Çünki sözbəsöz, cümləbəcümlə oxuyur, hər bir ifadəyə münasibət bildirir. Mətnə yazıçının özündən də çox bələd olur. O, həm yazıçının ötürmək istədiklərini olduğu kimi duyur, həm də maraqlı interpretasiyalarla çıxış edir. Adam öz yazdıqlarını Vaqif Osmanlı qələmində təzədən sevir. O qədər gözəl təhlil edir ki, az qalırsan təzədən onun təhlil etdiyi kimi yazasan.
Vaqif Osmanlı nəzərə almır müəllifin vəzifəsi var ya yox, onunçün müəllifin tanınmış olub-olmaması da maraqlı deyil. Yaxşı mətni təbliğ edir, gözləmir kimsə ona yaltaqlansın, o da əvəzində onun yazdığını oxuyub təhlil etsin. Vaqif müəllim paxıl da deyil ki, kiminsə yaxşı yazısını görməzdən gələ. Şöhrətpərəstlikdən uzaq olduğu üçün yalnız məmur yazıçıların yazdıqları haqqında yazmır. Fikrimcə, bu dövrdə ədəbiyyata təmənnasız xidmət edən ən saf adam Vaqif Osmanlıdır.
Ədəbi paxıllıqdan, xəsislikdən uzaq, sözə dəyər verən Vaqif Osmanlı tənqidçi deyil ee, yaxşı mətnlərin ədəbi mühafizəçisidir. Onun yaradıcılıq fondunda xeyli müəllifin əsərləri var ki, öz yazıları qədər onların da “üstündə əsir” Bu kiçik yazı onun nə qədər dəyərli insan olduğunu ifadə edə bilməz. Vaqif Osmanlının kim olduğunu yazdıqları aydınca göstərir. Bütün gənc yazarlar (gənc olmayanlar da) bilirlər ki, o hər tənqidçi ilə müqayisə edilə bilməz. Vaqif Osmanlı Vaqif Osmanlıdır… “o biri “V”lardan deyil”. (Salam Qədirzadənin təbirincə).
