Etiket arxivi: Zəhra Həşimova

KANT

Kant ağlın, əxlaqi məsuliyyətin və həqiqətin əhəmiyyətinə güclü vurğu edən maarifçiliyin aparıcı filosofu idi. Onun fəlsəfi çərçivəsi, ağıl və məntiqdən istifadə edərək üzə çıxara biləcəyimiz və axtarmalı olduğumuz obyektiv əxlaqi həqiqətlərin olduğunu bildirir. Bu, Kantın həqiqətin, hətta zərər versə də, son nəticədə insanları ondan qorumaqdan daha vacib olduğu fikrini xatırladır.Onun belə bir fikri var ki, həqiqət vəhyin səbəb ola biləcəyi hər hansı müvəqqəti ağrı və ya iztirabı əvəz edən özünəməxsus dəyər və mənəvi çəkiyə malikdir. Əlbəttə ki, həqiqəti bütün digər mülahizələrdən üstün tutmaq ideyası mürəkkəb və nüanslı bir fəlsəfi mübahisədir.Çox vaxt həqiqətin zərərli ola biləcəyi çətin vəziyyətlər olur və mərhəmət göstərmək, həqiqəti yumşaltmaq daha müdrik hərəkət yolu ola bilər. Bununla belə, Kantın bu fikri həqiqəti axtarmağın gücünə və əhəmiyyətinə sarsılmaz sadiqliyi ifadə edir. Bu, etika, əxlaq fəlsəfəsi və həqiqətin cəmiyyətdəki rolu ilə bağlı mühüm suallar doğuran düşündürücü bir hissdir.

Məlumatı hazırladı: Zəhra HƏŞİMOVA

ZƏHRA HƏŞİMOVANIN YAZILARI

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

“ƏDƏBİ OVQAT” JURNALI PDF

“YAZARLAR”  JURNALI PDF

“ULDUZ” JURNALI PDF

“XƏZAN”JURNALI PDF

WWW.KİTABEVİM.AZ

YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və  WWW.USTAC.AZ >>>> 

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93   E-mail: zauryazar@mail.ru

Mandala fəlsəfəsi

Mandala fəlsəfəsi

Mandala Sanskrit dilində bir kəlmədir, mənası “dairə, mərkəz” deməkdir. Həmçinin sözün mənşəyinə nəzər salsaq, mandalanın iki ayrı sözdən- “manda”(enerji) və “la”(qab) sözlərindən yarandığını görərik. Karl Yungun dediyi kimi, mandala yalnız təxəyyülün rəhbərliyi ilə yaradıla bilən zehni bir görüntüdür, buna görə də heç bir iki mandala eyni deyil. Hər bir mandala yaradıcısından asılı olaraq fərdi fərqləri ehtiva edir. Mandala, hansı formada olursa olsun, fərdləri özünə, başqalarına, şəraitə və daha geniş təcrübə dünyasına münasibətdə özünün təbiətini araşdırmağa təşviq edir. Yunq tam fərdiləşməyə nail olmaq, özünü tanımaq və mənə çevrilmək üçün xaricdən – xarici dünyadan mərkəzə – mənliyə doğru hərəkət etməyin universal mənəvi və psixoloji əhəmiyyətini vurğulayır.
Mandalanın kənarında təsvir olunan xarici cəhətlər, müşahidəçini mərkəzə çəkən digərləri kimi, o mənliyin hissələridir, lakin insanın diqqətini çəkən və təbii olaraq hərəkət edən istiqamət mərkəzə doğrudur. Mərkəzi nöqtənin enerjisi, demək olar ki, qarşısıalınmaz məcburiyyətdə və kimsəyə çevrilməkdə təzahür edir, çünki hər bir orqanizm şəraitdən asılı olmayaraq öz təbiətinə xas olan formanı almağa yönəldilmişdir. Bu mərkəz eqo kimi hiss olunmur və düşünülmür, lakin ifadə oluna bilsə, mənlik kimi düşünülür.
Çarvaka məktəbində mandala yalnız hiss olunan reallığın mövcudluğunu təmsil edən su, hava, od və torpaq simvollarını ehtiva etmişdir. Caynizm mandalalarında isə ölməz və əbədi ruh jivaya inam və samsara dövranını qıraraq xilasa nail olmaq idealları görünür. Buddizmdə Mandalalar, onları düşünənlərə kainatdakı müqəddəsliyin immanentliyini və eyni müqəddəsliyin özlərindəki potensial vəziyyətini xatırladan mühüm əlamətlərdir. Buddist kontekstində mandalanın məqsədi insanı maariflənməyə və reallığa düzgün baxışa apararaq əzablara son qoymaqdır.
: Tibetli Buddistlərin qum dənələrindən istifadə edərək böyük bir qətiyyətlə tamamladıqları mandalalar həyatın keçiciliyini vurğulamaq üçün müəyyən bir ritualla tamamlandıqdan qısa müddət sonra dağıdılır. Mandala hinduizm və buduizmə görə kaniatı təmsil edən, ritual və meditasiya məqsədi ilə istifadə edilən simvollardır. Mandala insan beynini sakitləşdirən və rahatladan bir məşğuliyyət hesab edilir. Çox vaxt dairə və ya kvadrat şəklində olan və hər şeyin mistik mərkəzinin simvolu olan mandalalar stressin azalmasına, diqqətin toplanmasına yardımçı olur.Tibetdə, Hindistanda rahiblər qum və daş kimi müxtəlif materiallardan istifadə edərək müxtəlif mandalalar düzəldirlər. Mandala həm də şüuraltında gizlənən həqiqətləri üzə çıxarmağa kömək edir. Və beləliklə şüuraltımızı təmizləyər. Həmçinin mandalada rənglərin bir-biriylə uyğun olması da önəmlidi. Mandalalar əsasən ortadan başlayaraq çəkilir.

Məlumatı hazırladı: Zəhra HƏŞİMOVA

ZƏHRA HƏŞİMOVANIN YAZILARI

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

“ƏDƏBİ OVQAT” JURNALI PDF

“YAZARLAR”  JURNALI PDF

“ULDUZ” JURNALI PDF

“XƏZAN”JURNALI PDF

WWW.KİTABEVİM.AZ

YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və  WWW.USTAC.AZ >>>> 

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93   E-mail: zauryazar@mail.ru

“Descartes Felsefesinin ilkeleri ve Metafizik Düşünceler”

“Descartes Felsefesinin ilkeleri ve Metafizik Düşünceler”
Əsl adı ilə “Principia philosophiae cartesianae” Spinozanın sağlığında öz orijinal adı ilə nəşr etdirdiyi yeganə kitabdır. Əsər Dekartın dualist baxışı əsasında yazılmış, Dekart fəlsəfəsindəki həll olunmamış və cavabsız məqamlara diqqət yetirilərək Dekart fəlsəfəsini tamamlayıcı xüsusiyyətləri həndəsi və fəlsəfi terminlərlə vurğulanmışdır. Müəyyən mənada, Spinozanın Dekartın fəlsəfəsini inkişaf etdirdiyini söyləmək səhv olmaz. Bəs Spinoza niyə Dekartın fəlsəfəsinə bu qədər yaxın idi? Bu suala cavab verərək kitabı izah etməyə çalışaq. Bildiyiniz kimi, Dekartın dualist baxışı ikili substansiyaya əsaslanır. Bu ikili substansiya ən ümumi mənada ruh və bədəndir. Leybnitsin ruhla bağlı monadologiyasını, bədənlə bağlı Spinozanın panteizmini oxumaq mümkündür. Spinozanı Dekart fəlsəfəsinə yaxınlaşdıran məsələ də buradan başlayır. Halbuki kitab Dekartı anlamaq üçün yazılmış bir əsər deyil, tamamilə Spinozanın Dekartın fəlsəfəsinə öz panteist baxışının əksidir.


Spinoza əsərdə Dekartın “Cogito ergo sum” ifadəsi və tanrı anlayışının mahiyyəti barədə də fikirlərini bildirir. O deyirdi ki, insan hansı yönə doğru şübhə duyursa duysun, “yenə də şübhə edirəm, düşünürəm, deməli, varam!” deyə hayqırmalıdır. Var olan hər șey üçün, var olmağının səbəbi soruşula bilər. Tanrı isə əbədidir. Tanrıda olan bütün kamillik, bütünlük isə yenə də tanrıdan gəlir. Gücün mövcudluğu yalnız tanrının mütləq iradə azadlığı ilə hələ mövcud olmayan hər şeyi yarada biləcəyi gücü ilə əlaqəlidir. Onun varlığı isə özü ilə deyil, yalnız başqa bir şey vasitəsilə bilinə bilər.

Məlumatı hazırladı: Zəhra HƏŞİMOVA

ZƏHRA HƏŞİMOVANIN YAZILARI

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

“ƏDƏBİ OVQAT” JURNALI PDF

“YAZARLAR”  JURNALI PDF

“ULDUZ” JURNALI PDF

“XƏZAN”JURNALI PDF

WWW.KİTABEVİM.AZ

YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və  WWW.USTAC.AZ >>>> 

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93   E-mail: zauryazar@mail.ru

Karl Marksın Azadlıq Fəlsəfəsi

Karl Marksın Azadlıq Fəlsəfəsi
Karl Marks azadlığa təkcə fərdi vəziyyət kimi deyil, həm də sosial fenomen kimi yanaşır.Onun fikrincə, həqiqi azadlıq o zaman mümkündür ki, fərd ictimai münasibətlər daxilində sərbəst hərəkət edə, öz potensialını reallaşdıra bilsin.Bununla belə, Marks kapitalist cəmiyyətinin bu həqiqi azadlığa mane olduğunu müdafiə edir.
Kapitalizmdə insanlar arasında iqtisadi bərabərsizliklər və sinfi parçalanmalar mövcud olmuşdur.Marksın fikrincə, bu vəziyyət insanların real azadlıqlarını məhdudlaşdırır, çünki müəyyən bir sinfin ictimai quruluşun üstünlüyü digər siniflərin azadlıqlarını məhdudlaşdırır.
Marksın azadlıq anlayışı sinfi mübarizə anlayışı ilə sıx bağlı olmuşdur.Onun fikrincə, məzlum siniflər öz azadlıqları uğrunda mübarizə apardıqda sinfi mübarizə yaranır. Lakin bu mübarizə ancaq mövcud nizamı devirməklə mümkündür. Marks proqnozlaşdırır ki, bu dağıntıdan sonra insanlar öz həqiqi azadlıqlarını əldə edəcəklər və hər kəs öz potensialını tam reallaşdıra bildiyi bir cəmiyyət yaranacaq.Ona görə də Marksın azadlıq fəlsəfəsi sosial transformasiya və ədalət axtarışı ilə sıx bağlıdır. Onun fikrincə, kapitalizm sistemini əvəz edəcək kommunist cəmiyyəti insanların öz həqiqi azadlığına çatmasına şərait yaratmışdır, çünki bu cəmiyyətdə iqtisadi bərabərsizliklər, sinfi fərqlər aradan qalxması fikri əsas olmuşdur. .

Məlumatı hazırladı: Zəhra HƏŞİMOVA

ZƏHRA HƏŞİMOVANIN YAZILARI

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

“ƏDƏBİ OVQAT” JURNALI PDF

“YAZARLAR”  JURNALI PDF

“ULDUZ” JURNALI PDF

“XƏZAN”JURNALI PDF

WWW.KİTABEVİM.AZ

YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və  WWW.USTAC.AZ >>>> 

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93   E-mail: zauryazar@mail.ru

Nikolo Makiavellinin “Hökmdar” əsəri

Nikolo Makiavellinin “Hökmdar” əsəri

Nikolo Makiavellinin “Hökmdar” əsəri onun siyasi fəlsəfə və strategiya üzrə əsas əsəridir. Burada liderlik, güc və idarəçilik haqqında sonsuz fikirlər təklif edilmişdir. Mübahisəli və tez-tez yanlış anlaşılan olsa da, Makiavellinin traktatı insan təbiətini və gücün dinamikasını anlamaq üçün praqmatik yanaşması ilə bu gün də aktuallığını qoruyur.
Məqsədlər vasitələri əsaslandırır: “Hökmdar” əsərində Makiavellinin hökmdarların əxlaqi cəhətdən şübhəli taktika tələb etsə belə, güc və sabitliyin saxlanmasına üstünlük verməli olduğu fikri əsasdır. Bu fəlsəfə “məqsədlər vasitələri əsaslandırır” ifadəsinin populyarlaşmasına səbəb olmuşdur.
Uyğunlaşma və Çeviklik: Makiavelli liderlikdə uyğunlaşma və çevikliyin vacibliyini vurğulayır. Liderlər sabit prinsiplər toplusuna sərt şəkildə riayət etməkdənsə, dəyişən şərtlər əsasında öz taktika və strategiyalarını dəyişməyə hazır olmalıdırlar.
Qorxuya qarşı sevgi: Makiavelli sevgi ilə idarə etmə ilə qorxu ilə idarə etməyin nisbi üstünlüklərini müzakirə edir. Sevgi ilə idarə etmək ideal olsa da, çox vaxt qeyri-mümkün və ya əlçatmazdır. Beləliklə, hökmdarlar nəzarəti və sabitliyi qorumaq üçün öz təbəələrində qorxu aşılamağa üstünlük verməlidirlər.
Xarici görünüş və reallıq: Makiavelli siyasətdə qavrayış və obrazın əhəmiyyətini vurğulayır. Liderlər, başqalarını həqiqi niyyətləri barədə aldatmaq mənasına gəlsə belə, güc və inam nümayiş etdirməlidirlər. Əsas olan liderin real motivləri deyil, ictimaiyyət tərəfindən necə qəbul olunduğudur.
Müharibə Sənəti: Makiavelli “Hökmdar” əsərində böyük ölçüdə hərbi strategiyadan istifadə edir, lazım gəldikdə gücdən istifadəni və aldatmağı müdafiə edir. O, güclü ordunun saxlanmasının və xarici təhdidlərdən müdafiəyə hazır olmağın vacibliyini vurğulayır.

Müəllif: Zəhra HƏŞİMOVA

ZƏHRA HƏŞİMOVANIN YAZILARI

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

“ƏDƏBİ OVQAT” JURNALI PDF

“YAZARLAR”  JURNALI PDF

“ULDUZ” JURNALI PDF

“XƏZAN”JURNALI PDF

WWW.KİTABEVİM.AZ

YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və  WWW.USTAC.AZ >>>> 

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93   E-mail: zauryazar@mail.ru

“İndiyə qədər filosoflar dünyanı yalnız müxtəlif yollarla şərh ediblər. Amma vacib olan dünyanı dəyişdirməkdir”.

“The philosophers have only interpreted the world, in various ways. The point, however, is to change it.”

“İndiyə qədər filosoflar dünyanı yalnız müxtəlif yollarla şərh ediblər. Amma vacib olan dünyanı dəyişdirməkdir”.
Karl Marksın məzar daşının üzərində yazılmış bu cümlə filosofun “Eleven Theses on Feuerbach” (Feyerbax haqqinda on bir tezis) kitabındandır. Kitabda ümumiyyətlə Karl Marksın və onun özü tərəfindən irəli sürülmüş dialektik materializm baxışları yer alır. Buraya həm bu fikri qəbul etməyənlərin, həm də müəllifin materializmi natamam başa düşdüyünü iddia etdiyi Feyerbaxa tənqidləri daxildir.Marks, Feyerbaxın fəlsəfi fikirlərinin siyasi nəticələrə gətirib çıxara bilməyəcəyindən narazı idi. O, 11-ci “tezis”ində “insan mahiyyətini” iqtisadi və sosial münasibətlərdə deyil, təcrid və abstraksiyada tapmağa çalışan Gənc Hegel məktəbinin intellektual materializmini kəskin tənqid etmişdir. Marks iddia edir ki, dinin mənşəyini anlamaq dini inancı məhv etmək üçün kifayət deyil. Bu mənada Marks 11-ci tezisini məşhur bir cümlə ilə bitirir:

“İndiyə qədər filosoflar dünyanı yalnız müxtəlif yollarla şərh ediblər. Amma vacib olan dünyanı dəyişdirməkdir”.

Məlumatı hazırladı: Zəhra HƏŞİMOVA

ZƏHRA HƏŞİMOVANIN YAZILARI

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

“ƏDƏBİ OVQAT” JURNALI PDF

“YAZARLAR”  JURNALI PDF

“ULDUZ” JURNALI PDF

“XƏZAN”JURNALI PDF

WWW.KİTABEVİM.AZ

YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və  WWW.USTAC.AZ >>>> 

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93   E-mail: zauryazar@mail.ru

Zəhra Həşimova – Tənqidi nəzəriyyənin mənbəyi haqqında.

Tənqidi nəzəriyyənin mənbəyi haqqında:

Tənqidi nəzəriyyə postmodernizmdən yaranmışdır. Gündəlik həyatda biz postmodernizmə daha çox siyasi düzgünlük şəklində rast gəlirik. Multikulturalizm, kimlik siyasəti, nitq kodları…. Bu qaydalar irq, sinif, gender, etnik, cinsi mənsubiyyət haqqında danışmağın qəbul edilmiş yollarını müəyyənləşdirir. Postmodernizm insanın mənsub olduğu qruplara görə şəxsiyyətini faktiki olaraq müəyyən edir.
Tənqidi nəzəriyyə filosof Hegellə başlamışdır.Hegel üçün tarixin əsl aktyoru fərd deyil, cəmiyyətin qanunları, əxlaqı, dili, sosial münasibətləri və s. vasitəsilə özünü ifadə edən “mütləq ağıl və ya ruhdur….Əslində Hegel üçün fərdlərin hətta öz orijinal ideyaları da yoxdur. Onların düşüncələri sadəcə mütləq ağlın ifadəsidir. Onun sözlərinə görə, fərdlər “hər zaman öz daxilində fəaliyyət göstərən “Dünya Ağlı”nın şüursuz alətləridir”. Zamanla Hegelin panteizmi dünyəviləşdi və onun Mütləq Ruhu bir metaforaya – dövrün ruhuna —Zeitgeistə çevrildi. (Almancada Zeit zaman və ya yaş, geist isə ruh mənasını verir). Ancaq geridə qalan, fərdlərin Zeitgeistin “şüursuz alətləri” olması fikri idi….
Bizim dövrümüzdə bu, hər kəsin ideyalarının sadəcə mədəni qüvvələr tərəfindən bir-birinə yapışdırılmış sosial konstruksiyalar olması barədə həddindən artıq nəticəyə gətirib çıxarmışdır. Fərdlər irqi, sinfi, cinsi, etnik mənsubiyyəti və cinsi kimliyinə əsaslanan icmaların sözcüsündən başqa bir şey deyil. Postmodernizm mədəniyyət və ya icma qüvvələrini mütləqləşdirir. Həqiqət sosial konstruksiya kimi yenidən müəyyən edilmişdir ki, hər bir icma öz təcrübəsinə və perspektivinə əsaslanaraq, cəmiyyətdən kənar heç kim tərəfindən mühakimə oluna bilməyən həqiqətə öz baxışına malikdir.

Müəllif: Zəhra HƏŞİMOVA

ZƏHRA HƏŞİMOVANIN YAZILARI

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

“ƏDƏBİ OVQAT” JURNALI PDF

“YAZARLAR”  JURNALI PDF

“ULDUZ” JURNALI PDF

“XƏZAN”JURNALI PDF

WWW.KİTABEVİM.AZ

YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və  WWW.USTAC.AZ >>>> 

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93   E-mail: zauryazar@mail.ru

Stuart Mill “On liberty” (Azadlıq haqqında)

Şəkil 1908-ci ildə Con Stüart Millin 102-ci doğum günü münasibətilə hazırlanmış xüsusi buraxılışa aiddir. Ölümündən illər keçsə də, Con Stüart Mill qadınların səsvermə hüququnun müdafiəsində göstərdiyi səylərə görə qəhrəman kimi xatırlanmağa davam etmişdir.
Stuart Mill “On liberty” (Azadlıq haqqında) əsərində bu məsələyə toxunmuşdur:
Stuart Millin fikrincə, insan öz həyatını çox fərqli yaşamağı seçirsə, cəmiyyət birbaşa müdaxilə etməsə də, bu zaman həmin şəxs başqalarının onun həyat tərzi haqqında daha az qürurverici baxışlarının ola biləcəyini qəbul etməlidir: İnadkarlıq, təkəbbür nümayiş etdirən, özünü incidəcək həzzlərdən kənarlaşa bilməyən, duyğu və zəka bahasına heyvani ləzzətlərin arxasınca qaçan insan başqalarının gözündə alçaldılacağını və onların müsbət hisslərindən daha az pay alacağını gözləməli, lakin bundan şikayət etməyə haqqının olmayacağını bilməlidir. Mill davam edərək “Mənim iddia etdiyim şey odur ki, başqalarının əlverişsiz mühakimələrindən tamamilə ayrılmaz olan narahatçılıqlar insanın öz davranışının və xarakterinin onun rifahına aid olan hissəsinə görə məruz qalmalı olduğu yeganə narahatlıqlardır, lakin bu onunla münasibətlərində başqalarının maraqlarına toxunmamalıdır”deyirdi.

Müəllif: Zəhra HƏŞİMOVA

ZƏHRA HƏŞİMOVANIN YAZILARI

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

“ƏDƏBİ OVQAT” JURNALI PDF

“YAZARLAR”  JURNALI PDF

“ULDUZ” JURNALI PDF

“XƏZAN”JURNALI PDF

WWW.KİTABEVİM.AZ

YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və  WWW.USTAC.AZ >>>> 

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93   E-mail: zauryazar@mail.ru

NİTSŞE və ŞOPENHAUERİN “İRADƏ” anlayışı

NİTSŞE və ŞOPENHAUERİN “İRADƏ” anlayışı :
Şopenhauer inanırdı ki, iradə bütün hərəkətlərimizi idarə edərək bizə yalnız səfalət və ağrı gətirir. Əslində o, bizə “həyat iradəsini” inkar etməyi, asket həyat sürməyi məsləhət görürdü. Şopenhauerin fikrincə, həyatı inkar etmək doğum, həyat və ölüm kimi döngülərdən qaçmaq deməkdir.Şopenhauer iradənin şər olduğuna inanırdı və hamımızın ondan qaçmalı olduğunu iddia edirdi. Bu fikirlərinə görə o, “Qərb Buddisti” də adlandırılmışdır.
Nitsşe bunu dekadent düşüncə kimi rədd etsə də, Şopenhauerlə iradənin varlığı və bütün insan hərəkətlərinə nəzarət etməsi düşüncəsində razılaşırdı. Lakin əlavə edirdi ki, insanların əslində istədiyi gücdür. Nitşse “güc” dedikdə təkcə təbiətə deyil, özümüzə və yaratmaq qabiliyyətimizə də nəzarət etməyi də nəzərdə tuturdu. Ona görə, insanların məqsədi məhdudiyyətlərimizi aşmaq və güc əldə etməkdir. Nitsşe üçün “həyat iradəsi” sadəcə olaraq “hakimiyyət istəyi”dir. Buna görə də “üstinsan” anlayışı Nitsşenin fəlsəfəsi üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edirdi. “Üstinsan” sadəcə olaraq bütün maneələri və məhdudiyyətləri dəf edərək yaradıcılığı ilə nəzarət və güc əldə etmək istəyir.”Həyat iradəsi” özünün əsas vəziyyətində sadəcə mövcud olmaq istəyidir. Bütün heyvanlar bu “həyat iradəsini” həyata keçirirlər. Amma biz insanlar bundan kənarda inkişaf etmişik. Həyatın məqsədi sadəcə “güc iradəsi”indən başqa bir şey deyildir.

Müəllif: Zəhra HƏŞİMOVA

ZƏHRA HƏŞİMOVANIN YAZILARI

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

“ƏDƏBİ OVQAT” JURNALI PDF

“YAZARLAR”  JURNALI PDF

“ULDUZ” JURNALI PDF

“XƏZAN”JURNALI PDF

WWW.KİTABEVİM.AZ

YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və  WWW.USTAC.AZ >>>> 

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93   E-mail: zauryazar@mail.ru

Nəsimi yaradıcılığında “Cami-cəm” ifadəsinin  mahiyyəti və təhlili

Nəsimi yaradıcılığında “Cami-cəm” ifadəsinin  mahiyyəti və təhlili

           Şərq ədəbiyyatında sıxca adı keçən,  təsəvvüf mətnlərində  “ bütün pisliklərdən arınmış , tərtəmiz ruh “ mənasında işlənən  “”cami- cəm “ ifadəsi özünü şerlərində islam dini ehkamlarını hürufilik nöqteyi nəzərindən izah edən Nəsimi yaradıcılığında da göstərmişdir . Bu zaman “ fəlsəfi əsasında panteizmin dayandığı hürufiliklə rəvayət əsaslanan  “ Cami-cəm “ ifadəsinin nə kimi bir əlaqəsi var? “  deyə bir sual ortaya çıxır. Bunu bilmək üçün ilk öncə  “ Cami-cəm “  tezisinin mahiyyətinə varmaq lazımdır.  “ Cəmşidin camı “ mənasını ifadə edən  “ Cami-cəm “ təsəvvüf kontekstində varlığın əksi, mütləqin dərki baxımından hürufilikdə  “ insan kainatın ən dəyərli varlığıdır “ ideyası bir-birinə uyğun gəlir. Bu ideyalar Şərq fəlsəfəsində mərkəz mövqe tutan sofizmin əsas prinsipi olan “ insan hər şeyin : mövcud olan və olmayan bütün şeylərin ölçüsüdür “ fikri ilə də eyniyyət təşkil edir .  Kreasionizm  dini-metafizik konsepsiyasının ideyaları ilə uyğunlaşan hürufizm düşüncələri də insan ekstaz  və ya vəcd yolu ilə onu yaradan fövqəlbəşər qüvvəyə – transendent mövqe tutan Allaha qovuşmaq üçün öz varlığını dərk etməli , özündə monizm nöqteyi nəzərdən Allahı görməlidir.  Qədim yunan alimi Sokratın da ən sevdiyi zərbi – məsəl də insanın özünü dərki ilə bağlı olması onun fəlsəfi fəaliyyətinin insan və onun şüuru haqqında məsələlər üzərində cəmləşdiyini göstərir .

       “Cami-cəm “ tezisi Nəsimi yaradıcılığında bir neçə mövqedə işlənərək şairin panteist- hürufi ideyalarını əks etdirmişdir:

          Çün ləbin cami-cəm oldu nəfxeyi Ruhülqüdus,

          Ey cəmilim, ey camalım bəhrü kanım,  mərhaba. ( 3.13)

        Nəsiminin ərəb və fars dillərini,  həmçinin “Quran “ ı yaxşı bildiyini nəzərə alaraq ilk misrada öz əksini tapan “ nəfxə “ (nəfəs) , “ruh” ( ruh ) , “ qüdus “ ( müqəddəs )  sözləri ilə “cami-cəm “ ifadəsini əlaqələndirmək olur.  “Sənin dodaqların cami-cəm oldu,  çünki müqəddəs ruh tərəfindən üfürülüb “ . “Hər insanın bütün üz cizgilərində allahdan bir zərrə var “ ideyası elə bu beytin  əsasını təşkil edir.  Şair yaradıcılığında hürufizmin fəlsəfi əsaslarına görə maddi aləmin ən uca varlığı adlandırdığı insanı – “mən” i  daha geniş anlayış olan “ haqq “ ilə eyniləşdirir. Akademik Həmid Araslı  “ Imadəddin Nəsimi “ adlı monoqrafiyasında allah-insan  eyniləşdirməsilə   bağlı fikirlərini bir neçə aspektdə bildirmişdir : “ Hürufizm görə,  dünya ilidir: 1. Gördüyümüz  kainat , 2. İnsan  . Birinci dünyada günəş  ,  ay , ulduzlar , bürclər , bütün səma aləmi , yer üzü və s. yerləşir. İkinci dünyada , yəni insanda bütün bu obyektiv varlıq öz əksini tapır.  “  ( 1. 46.)

Deməli,  insan özü  “ Cəmşidin camı “ dır , yəni  “cami-cəm “ dir. Necə ki,  Cəmşidin camına baxaraq dörd bir yanın sirlərindən agah olurdu, şair də sevgilisinin dodaqlarında, camalında dünyanın əksini görür . Buradan belə bir qənaətə gəlmək olar ki, kainatın bütün sirlərini insanı öyrənməklə izah etmək olar.

     Nəsiminin insan haqqında kredosu olan panteist – hürufi ideyalarını əks etdirən digər bir qəzəlində öz varlığını,  “mən” ını dərk etməyən insanları qəflət yuxusunda təsvir edir  :

              İtirdin Cami-Cəmşidi , oyan uyxudan  , ey qafil, 

              Nə buldun uyxudan göstər, nə qıldın uyxudan hasil ? ( 8. 106 )

             Nəsimi ilk misrada “ Cami-cəm “ tezisini mənəvi aləmlə əlaqələndirməklə yanaşı,  Cəmşidin adını da çəkmişdir.  Nəsimi insanı qafil və kamil olmaqla iki qrupa ayırır . Onun fikrincə,  “cami-cəm “ indən , yəni öz tərkibdən,  mənəvi aləmindən uzaq insan qəflət yuxusundadır. Şair “itirdin cami – Cəmşidi “ deyərkən mənəviyyatını itirmiş insanı nəzərdə tutur, çünki camın bir növ, insan qəlbinin aynası olmasını nazərə alsaq, camın gördüyü aləmin də insanın mənəvi aləmi ilə eyni olduğunu görə bilərik.   Nəsimi asketizm prinsipləri ilə davranan , özünü və dünya fikirlərini dərk edən insanları kamil adlandırırdı . Mənası “ fikri gəzişərək ifadə etmək olan , hürufiliyin də mənbə kimi istinad etdiyi Şərq peripatetizmində də fəlsəfənin əsas vəzifəsi həqiqəti əldə etmək,  onu dərk etməkdən ibarətdir.  Fikrimizcə,  “gözlər qəlbin aynasıdır “ və yaxud  “ gözlərdə ( simada ) dünyanı görmək “ ifadələri məhz elə “cami-cəm “ tezisi ilə bağlıdır . Qəlb təsəvvüfdə batini idrak mərkəzi , allahın camalını təzahür etdiyi əsas nöqtədir.  Belə düşünmək olar ki,  ilk nümunədəki ayna da Cəmşidin camı ilə eyni mahiyyəti kəsb edir.  Nəsiminin insanı “kiçik aləm “ adlandırması da təsadüfi olmamışdır. Şair insanı baxıldığı zaman “ hər cizgisində mənəvi aləminin əksini tərənnüm edən ali varlıq “ kimi təsvir edir. 

                 Cəmşidi-aləm oldur mə’nidə, еy qəmər kim,

                   Fərхəndə surətindir cami-cahannüması. ( 3. 83 )

  Piyalə , qədəh,  ayaq və s. kimi sözlərlə eyni mənanı əks etdirən  “Cami-cəm “ in bir digər adı  “ Cami-cahannuma “ dır.  Beytdən göründüyü kimi,  şair Cəmşidin baxdığı aləmi sevgilisinin surətində görür və deyir : “ Ey qəmər, Cəmşidi – aləm , camın əksinin sənin üzündəki təcəssümüdür “  Bu ifadə ilə Nəsimi insan surətini aləmə açılan qapı ilə eyniləşdirirlər.

                       Cami-cahannüma dеdilər üzünə, vəli

                        Həqdən mən anı ayinеyi-həqnüma dеrəm. ( 3. 141, )

Bu misralar da yuxarıda qeyd etdiyimiz  fikirləri bir daha təsdiqləyir və hürufilikdə  “ Allahın gözəl insan surətində təcəssümü etməsi “ ( 1. 46. ) ideyasını da bizə xatırladır. 

Rəvayətlərdə yeddi maddədən hazırlandığı söylənilən  Cəmşidin camı , həmçinin,  yeddi fələyin sirrini açmağa nail olmuşdur.  Bunu da qeyd etmək lazımdır ki,  camın üzərində yeddi qitənin təsviri verilmişdir . Hürufizmin də rəqəmlərlə sıx əlaqəsini nəzərə alsaq, bu aspektdə yeddi rəqəminin sakrallığını göz önünə gətirərək “cami-cəm “ ifadəsinin Nəsimi yaradıcılığında təsadüfən işlənmədiyini də bildirmək olar. Hürufizmə görə  , insanın üzündə  “ xətti- ümmiyə “ adlanan yeddi anadangəlmə xətt vardır ki, bu xətlər “Quran” ın ilk surəsi olan “Həmd “ in yeddi ayəsi ilə də səsləndirilir :

                   Yedi ayətlə yeddi xətt tamam

                    Yedi ə’za ki, yeddi ümmətdir. ( 8. 27 )

Bundan başqa,  Nəsimi şerlərində yer, göy, dərya və s .  bəşəri gözəlliklərin sayının yeddi olması  “cam” ın üzərindəki yeddi qitəyə bir növ işarədir :

                        Yeddi yerdir, yeddi gögdür, yeddi dərya, yeddi xət,

                         Yeddi müshəf, yeddi ayət, yədi-beyzası nədir? ( 8. 151 )

Bəs nə üçün məhz yeddi rəqəmi? Bildiyimiz kimi, qədim türk mifoloji düşüncəsində yeddi rəqəminin xüsusi sakrallığa malikdir. Bir sıra türk xalqlarının dünyagörüşündə yeddi rəqəmi xoşbəxtlik uğur rəmzidir, belə ki, mifoloji mətnlərdə dünyanın yeddi günə yaradılması haqqında məlumatlar vardır. Məhz elə bu səbəbdəndir ki, dünyada yarananlar da ( planet, iqlim, bürc və s.) yeddidir. 

                  Olubdur yeddi iqlim, yeddi ə’za,

                  Könül təxti dəxidir eşqi-şanım. ( 8. 328 )

                   Məsəldə təb’imizdir yeddi qat yer,

                    Ağaclar tük olur, dağ üstüxanım. ( 8 . 327 )

Ümumiyyətlə,  Nəsimi poeziyasına qədər “cami-cəm “ ifadəsini klassiklərimizin – Nizami , Füzuli və başqalarının yaradıcılığında görmək mümkündür, lakin bu tezisə vəhdəti-vücud fəlsəfəsi nöqteyi nəzərindən yanaşan , hətta eyniadlı əsəri belə olan Marağalı Əvhədinin adı xüsusi vurğulanmışdır. Nəsimi sənədlərindən fərqli olaraq bu konsepsiyaya panteist-hürufilik aspektdə yanaşmış, insanı özünün, haqqın dərkinə yönəltmişdir.

                                        Ədəbiyyat

  1. Araslı H. İmadəddin Nəsimi .Bakı:Azərbaycan dövlət nəşriyyatı,1972  ,73s.
  2. İmadəddin Nəsimi-məqalələr məcmuəsi.Bakı:Elm ,1973,270s.
  3. İmadəddin Nəsimi.Seçilmiş əsərləri.2 cilddə,I cild.Bakı:Lider Nəşriyyat,2004,334s.
  4. Babayev Y.Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi(XIII-XVIII əsrlər).Bakı:Elm və təhsil ,2014
  5. Xavəri S.Milli mədəniyyət sistemində poetik təsəvvüf kodu. Bakı:Elm,2016,182s.
  6. Quluzadə M. Böyük ideallar şairi.Bakı:Gənclik,1973,138s.
  7. Hacıyev Z.Fəlsəfə.Bakı:Turan evi ,2012,486s.
  8. Imadəddin Nəsimi. Seçilmiş əsərləri 2 cilddə, ll cild . Bakı:Lider Nəşriyyat, 2004, 334s .

Müəllif: Zəhra HƏŞİMOVA

ZƏHRA HƏŞİMOVANIN YAZILARI

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

“ƏDƏBİ OVQAT” JURNALI PDF

“YAZARLAR”  JURNALI PDF

“ULDUZ” JURNALI PDF

“XƏZAN”JURNALI PDF

WWW.KİTABEVİM.AZ

YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və  WWW.USTAC.AZ >>>> 

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93   E-mail: zauryazar@mail.ru