ŞƏHİD ATASININ ÜRƏYİNDƏ YAŞAYAN VƏTƏN
(Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” – yeddinci yazı)
     Salam olsun sözə, yaddaşa, Vətənə və bu Vətənin yolunda canından keçənlərin müqəddəs xatirəsinə dəyər verən insanlara! Bəzi kitablar oxunur, bəziləri isə yaşanır. Bəzi əsərlər insanı bir neçə saatlıq düşüncəyə aparır, bəziləri isə kitab bağlandıqdan sonra da uzun müddət yaddaşdan çıxmır. Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” romanı məhz belə əsərlər sırasındadır. Bu romanın səhifələrində təkcə hadisələr, insanların gündəlik həyatı, ailə münasibətləri, müharibə və itki yoxdur. Burada bir xalqın yaddaşı, bir nəslin taleyi, ata ürəyinin ağrısı, ana nigarançılığı, övlad arzusu, Vətən sevgisi və zamanın insan taleyinə vurduğu izlər bir-birinə qovuşur.
Əsərin əvvəlində də vurğulandığı kimi, “Şəhid atası” yalnız bir ailənin faciəsini deyil, daha geniş mənada bütöv xalqın taleyini, tarixi yaddaşını və milli kimliyini əks etdirən panoramlı roman kimi təqdim olunur. Proloqdan etibarən müəllif hadisələri sırf məişət və ailə müstəvisində saxlamır, insanın yaranışı, cəmiyyətin inkişafı, tarix boyu xeyirlə şərin qarşıdurması kimi fəlsəfi məsələlərə üz tutur.
Bu baxımdan “Şəhid atası”nı yalnız müharibə romanı adlandırmaq əsərin əhatə dairəsini daraltmaq olardı.
Çünki burada müharibə bir nəticədir. Onun kökləri isə daha əvvəllərə gedib çıxır.
Bir atanın taleyindən xalqın taleyinə
Romanın mərkəzində Rəhman obrazı dayanır. O, ilk baxışdan adi bir Azərbaycan ailəsinin atasıdır. Ailə qurub, övlad böyüdür, zəhmət çəkir, gündəlik həyatını yaşayır. Lakin zaman onun sakit həyatının üzərindən keçərək Rəhmanı böyük tarixi hadisələrin içərisinə atır.
Rəhmanın taleyi vasitəsilə müəllif əslində bir neçə nəslin taleyini bir araya gətirir.
Rəhman həm atadır, həm həyat yoldaşıdır, həm zəhmət adamıdır, həm də öz dövrünün siyasi-ictimai proseslərinin içində yaşayan Azərbaycan vətəndaşıdır. Onun keçdiyi mənəvi yol əsərin əsas dayaqlarından birinə çevrilir.
Əsərin başlanğıcında Rəhmanın övladları ilə münasibəti xüsusilə diqqət çəkir. Azərin uşaqlıqdan “qəhrəman” olmaq istəməsi ilk baxışda sadəcə uşağın xəyalı təsiri bağışlayır. Ancaq sonrakı hadisələr göstərir ki, bu, adi uşaq arzusu deyilmiş. Zaman həmin arzunu ağır və faciəli bir gerçəyə çevirir.
Rəhman isə bunu əvvəlcədən bilmir.
Heç bir ata bilmir.
Heç bir ana övladının gələcəkdə hansı sınaqlardan keçəcəyini bilmir.
Məhz buna görə romanın ən təsirli tərəflərindən biri valideyn və övlad münasibətlərinin təbii, canlı və psixoloji cəhətdən inandırıcı qurulmasıdır. Rəhmanın oğlunun “Qəhrəman olacam!” deməsinə münasibəti də bu baxımdan səciyyəvidir. O, övladının böyük adam olmasını istəyir, lakin qəhrəmanlığın müharibə və ölüm bahasına başa gələ biləcəyini düşünərək bundan narahat olur.
Bu səhnələrdə müəllif bir mühüm həqiqəti göstərir: qəhrəmanlığın arxasında hər zaman bir ailə dayanır.
Döyüş meydanında qəhrəman kimi görünən oğulun arxasında isə gecələr yata bilməyən ata, pəncərəyə baxıb yol gözləyən ana, onun qayıdacağı günü gözləyən bacı-qardaşlar dayanır.
“Şəhid atası”nın ağrısı da məhz buradan başlayır.
“Qanlı yaddaş – 20 Yanvar”
Romanın ilk böyük tarixi dayaqlarından biri 20 Yanvar faciəsidir. Əsərin “Qanlı yaddaş – 20 Yanvar” adlanan bölümü Rəhmanın ailəsinin timsalında həmin dövrün mənəvi sarsıntısını göstərir.
Burada tarix kitablarındakı quru faktlardan fərqli bir yanaşma görürük.
Televizorun işləməməsi, telefon danışığı, kənd sakinlərinin narahatlıq içində bir yerə toplaşması, Bakıda baş verən hadisələr haqqında xəbər gözləmələri – bütün bunlar böyük tarixi hadisənin adi insanların həyatına necə daxil olduğunu göstərir.
Rəhmanın əvvəlcə xəbərə inanmaq istəməməsi xüsusilə xarakterikdir. O, xidmət etdiyi sovet ordusunun öz vətəndaşlarına qarşı belə bir hərəkət edə biləcəyini ağlına gətirmir. Lakin həqiqət qarşısında bu inam parçalanır.
Beləliklə, 20 Yanvar yalnız Bakıda baş verən faciə kimi deyil, insanın illərlə inandığı siyasi və ideoloji təsəvvürlərin dağılması kimi də təqdim olunur.
Rəhmanın daxilində baş verən dəyişiklik romanın ideya xəttini formalaşdırır.
Bir vaxtlar inandığı sistemə münasibəti dəyişir.
Bir vaxtlar qürurla daşıdığı partiya bileti onun üçün mənasını itirir.
Bir vaxtlar “böyük dövlət” kimi gördüyü siyasi quruluşun mahiyyəti ilə üz-üzə qalır.
Beləliklə, tarixi hadisə insanın daxili dünyasında mənəvi dönüş yaradır.
Keçmişin ağrıları və yaddaşın nəsildən-nəslə ötürülməsi
“Şəhid atası”nın diqqətçəkən cəhətlərindən biri də müəllifin tarixi yaddaşı yalnız bir hadisə ilə məhdudlaşdırmamasıdır.
Romanda keçmişin müxtəlif ağrıları ailə xatirələri, söhbətlər, insan taleləri və kənd yaddaşı vasitəsilə bu günə daşınır.
Məryəmin anası Xaccaxanımın danışdığı faciəvi həyat hekayəsi buna nümunədir. Onun qardaşının sovet repressiyaları zamanı öldürülməsi, ailənin yaşadığı sarsıntı, toy əvəzinə yasa çevrilən günlər, bir nəslin üzərinə çökən dərd – bunlar yalnız ayrıca bir ailənin faciəsi kimi qalmır.
Xaccaxanımın “Mənim belimi iş yox, dərd büküb” sözləri romanın yaddaş qatını açan ən təsirli ifadələrdən biridir. Ardınca gələn “Elə dərd var ki, nəinki adamın belini bükər, dağları da əridər” fikri isə əsərin ümumi ruhuna uyğun gəlir.
Çünki “Şəhid atası”nda dərd yalnız fərdin dərdi deyil.
Dərd nəsillərin yaddaşında yaşayır.
Bir ailənin itirdiyi insan başqa bir ailənin xatirəsinə çevrilir. Bir nəslin çəkdiyi əzab sonrakı nəslin dünyagörüşünə təsir edir.
Beləliklə, müəllif göstərir ki, tarixi unutmaq mümkün deyil, çünki tarix insan talelərinin içində yaşayır.
Rəhman – bir obrazdan daha artıq
Rəhman obrazının bədii əhəmiyyəti onun yalnız roman qəhrəmanı olması ilə məhdudlaşmır.
O, əsərin mənəvi mərkəzidir.
Rəhmanın ailəsi vasitəsilə oxucu Azərbaycan ailəsinin müxtəlif mərhələlərini görür. Onun həyat yoldaşı Məryəmlə münasibətləri, övladlarına yanaşması, gündəlik qayğıları, dostları ilə söhbətləri və tarixi hadisələrə reaksiyası obrazı canlı və inandırıcı edir.
Rəhman ideallaşdırılmış, bütün zəifliklərdən uzaq bir qəhrəman deyil. O, düşünür, yanılır, tərəddüd edir, inanır, sonra inamını dəyişir. Məhz bu xüsusiyyət onu oxucuya yaxınlaşdırır.
Əsərin əvvəlində Rəhmanın övladlarından birinin gələcəkdə kim olacağı haqqında düşünməsi, uşaqlarının taleyini təsəvvür etməsi xüsusilə təsirlidir. O, hələ müharibənin ailəsinin qapısını döyəcəyini bilmir. Ancaq oxucu bilir ki, bu sakitliyin arxasında böyük bir fırtına dayanır.
Bu mənada müəllif sakit ailə həyatını gələcək faciənin fonuna çevirir.
Əsərin dramatizmi də məhz buradan doğur.
Ata olmaq və şəhid atası olmaq
Kitabın adında iki söz var: “Şəhid atası”.
Bu iki söz əslində bütöv romanın yükünü daşıyır.
“Şəhid” sözü Vətənin yolunda verilmiş ən ağır itkini, “ata” sözü isə həmin itkinin ailə daxilindəki mənəvi ölçüsünü ifadə edir.
Bir oğulun şəhid olması yalnız bir insanın həyatının sona çatması deyil.
Bir ata üçün bu, ömrünün bir hissəsinin qopmasıdır.
Bir ana üçün ömürlük göz yaşına çevrilən ayrılıqdır.
Bir bacı üçün qardaş xatirəsidir.
Bir qardaş üçün ömür boyu daşıyacağı məsuliyyətdir.
Ona görə də romanın adı təsadüfi seçilməyib.
Müəllif şəhidlik anlayışını yalnız döyüş meydanındakı ölüm hadisəsi kimi deyil, şəhidin ailəsinin sonrakı həyatında davam edən mənəvi sınaq kimi təqdim edir.
Əsərin ön sözündə də bu məqam xüsusi vurğulanır: “Şəhid atası” müharibə və itki haqqında olmaqla yanaşı, ata-övlad münasibətlərinin, insanın daxili dünyasının, inamının və sınaqlarının bədii təcəssümü kimi səciyyələndirilir.
Bu yanaşma romanın emosional dairəsini genişləndirir.
Azər – uşaqlıq arzusundan tarixi taleyə
Azər obrazı romanın mühüm bədii sütunlarından biridir.
Uşaqlıqdan “qəhrəman olacam” deyən bir uşağın sonrakı taleyi oxucunun qarşısına tədricən açılır.
Bu obraz vasitəsilə müəllif uşaqlıq arzusu ilə tarixi reallıq arasındakı məsafəni göstərir.
Uşaq üçün qəhrəmanlıq əvvəlcə bir xəyal, bir ideal, bir cizgi filmi obrazı ola bilər. Ancaq böyüdükcə insan anlayır ki, qəhrəmanlıq çox vaxt ağır məsuliyyət, təhlükə və fədakarlıq deməkdir.
Azərin xəyal etdiyi qəhrəmanlıq da zaman keçdikcə gerçəkliklə üzləşir.
Romanın sonrakı hissələrində onun müharibə haqqında düşüncələri, döyüş, intiqam, şəhidlik və Vətən məsələləri ilə bağlı psixoloji vəziyyəti bu uşaqlıq arzusunun necə dəyişdiyini göstərir. Əsərdə Azərin özünü gələcək döyüşdə təsəvvür etməsi və anasının onun halından narahat olması bu xəttin davamıdır.
Burada yazıçının məqsədi yalnız qəhrəmanlıq səhnəsi yaratmaq deyil.
Əsas məsələ budur:
Bir xalqın tarixində qəhrəmanlıq niyə yaranır?
Cavab isə əsərin bütün səhifələri boyunca axtarılır.
Müharibənin görünməyən cəbhəsi
“Şəhid atası”nı maraqlı edən cəhətlərdən biri müharibənin yalnız səngərdə göstərilməməsidir.
Müharibənin bir cəbhəsi var ki, orada güllə səsi eşidilmir.
Bu, evlərdəki cəbhədir.
Ana ürəyində.
Ata düşüncəsində.
Uşağın yuxusunda.
Telefon zəngində.
Qapının döyülməsində.
Televizordan gələn xəbərdə.
Müharibə xəbəri ailənin süfrəsinə oturanda artıq həmin evdə əvvəlki sakitlik qalmır.
Rəhmanın timsalında bunu aydın görürük. O, cəbhədə olmayan vaxt belə özünü müharibənin içində hiss edir. Çünki onun iki oğlu cəbhədədir, yeznəsi qazi taleyi yaşamışdır və hər telefon zəngi yeni bir xəbər gətirə bilər.
Bu mənada romanın adı daha bir məna qazanır.
Şəhid atası olmaq həm də müharibədən sonra yaşamaqdır.
Dilin sadəliyi və xalq danışığının canlılığı
Sədulla Şirinovun romanında dil diqqəti çəkən əsas xüsusiyyətlərdəndir.
Ön sözdə də müəllifin dilinin aydın, axıcı, bəzən gündəlik nitqə yaxın olduğu və obrazların daxili aləmini açan təsvirlərlə zənginləşdiyi qeyd edilir.
Bu xüsusiyyət “Şəhid atası” romanında daha aydın görünür.
Müəllif personajları danışdırarkən onların sosial mühitini, dünyagörüşünü və yaşadığı bölgənin dil xüsusiyyətlərini nəzərə alır. Atalar sözləri, xalq ifadələri, məişət detalları və yumorlu dialoqlar ağır hadisələrin fonunda insan münasibətlərini təbii şəkildə göstərir.
Məsələn, Rəhmanla Məryəmin ailə münasibətlərindəki yumor, bir-birinə qarşılıqlı hörmət və səmimiyyət sonradan gələcək faciənin emosional təsirini daha da artırır.
Çünki oxucu əvvəlcə onların xoşbəxtliyini görür.
Sonra həmin xoşbəxtliyin üzərinə tarix gəlir.
Tarix və insan
Romanın mühüm xüsusiyyətlərindən biri tarixi hadisələrin insan taleyi ilə paralel aparılmasıdır.
20 Yanvar.
Sovet sisteminin dağılması.
Milli azadlıq mübarizəsi.
Qarabağ hadisələri.
Müharibə.
Şəhidlik.
Zəfər.
Bunların hər biri romanda yalnız tarix faktı deyil, obrazların həyatında baş verən dəyişikliklərlə əlaqələndirilir.
Əsərin başlanğıcındakı fəlsəfi proloq da bu baxımdan təsadüfi deyil. Müəllif kainatdan insana, insandan cəmiyyətə, cəmiyyətdən tarixə doğru genişlənən düşüncə xətti qurur. Redaktor Vaqif Osmanlının təqdimatında da romanın sırf hadisə təsvirindən çıxaraq ictimai-fəlsəfi müstəviyə yüksəldiyi xüsusi vurğulanır.
Beləliklə, əsərin miqyası genişlənir.
Bir kəndin hekayəsi xalqın hekayəsinə çevrilir.
Bir ailənin taleyi bir nəslin taleyinə bağlanır.
Bir atanın dərdi milli yaddaşın ağrısına çevrilir.
Zəfərə gedən yol
Romanın sonrakı hissələrində Qarabağ müharibəsinin müxtəlif mərhələləri və Azərbaycan xalqının gözlədiyi Zəfər düşüncəsi ön plana keçir.
Əsərin “Gecikmiş möhtəşəm zəfər” adlı bölməsində artıq əvvəlki ümidsizlikdən fərqli mənzərə yaranır. Rəhmanın düşüncələrində müharibənin taleyi, cəbhədəki oğullarının aqibəti və Azərbaycanın gələcəyi ilə bağlı yeni ümidlər meydana çıxır.
Romanın bu hissələrində ata obrazının daxili vəziyyəti xüsusilə maraqlıdır.
Rəhman həm oğullarının qəhrəmanlığını arzulayır, həm də ata kimi onların sağ-salamat geri dönməsini istəyir.
Bu iki hiss bir-birinə zidd deyil.
Əksinə, şəhidlik mövzusunun ən böyük faciəsi də buradadır.
Ata Vətənin azadlığını istəyir.
Ata torpaqların işğaldan qurtulmasını istəyir.
Ata Zəfəri istəyir.
Amma ata eyni zamanda oğlunun qapıdan içəri girib “Ata, mən gəldim” deməsini də istəyir.
“Şəhid atası” məhz bu iki hissin arasında yaşayan insanın romanıdır.
Şəhidlik və milli yaddaş
Azərbaycan ədəbiyyatında şəhidlik mövzusu müxtəlif formalarda işlənib. Lakin hər dövr bu mövzuya öz baxışını gətirir.
Sədulla Şirinovun romanında şəhidlik bir tərəfdən Vətən uğrunda fədakarlıq, digər tərəfdən isə ailənin daşıdığı əbədi yaddaşdır.
Şəhidin adı tarixə yazılır.
Amma onun ailəsinin ağrısı gündəlik həyata yazılır.
Şəhidin şəkli divardan asılır.
Ananın gözündə isə onun uşaqlığı qalır.
Ata onun son danışığını xatırlayır.
Qardaş onun səsini yadına salır.
Bacı onun uşaqlıq zarafatlarını unutmur.
Deməli, şəhidlik yalnız ölüm anı deyil.
Şəhidlikdən sonra başlayan xatirə həyatı da var.
Romanın ən təsirli mənəvi qatlarından biri məhz budur.
İnsan və düşmən obrazı
Əsərin siyasi-tarixi mövqeyi açıq şəkildə Azərbaycan milli yaddaşı və Vətən taleyi üzərində qurulub. Bununla yanaşı, romanda maraqlı bir başqa xətt də var: Rəhmanın erməni dostları ilə keçmiş münasibətləri.
Mişa obrazı bu baxımdan diqqətəlayiqdir.
Rəhman keçmişdə erməni dostları ilə çörək kəsib, əsgərlikdə onlarla yaxın münasibətdə olub. Hətta dostluğun ailə münasibətlərinə qədər uzandığı səhnələr təsvir edilir. Sonradan siyasi və hərbi qarşıdurma bu münasibətləri ağır sınaq qarşısında qoyur.
Bu xətt romanın sadəcə “düşmən” anlayışını təsvir etməklə kifayətlənmədiyini göstərir.
Burada müəllif insanla siyasi ideologiya arasındakı fərq barədə də düşündürür.
Romanın sonlarına doğru Rəhmanın mövqeyi daha aydın ifadə olunur: onun düşüncəsinə görə bütün bir xalqı eyni şəkildə qiymətləndirmək doğru deyil; məsələ konkret insanla siyasi və ideoloji davranış arasındakı fərqin qorunmasıdır.
Bu məqam əsərin humanist qatını da meydana çıxarır.
Çünki Vətən sevgisi başqa millətə nifrət demək deyil.
Vətənini sevmək öz xalqının haqqını, tarixini və təhlükəsizliyini müdafiə etməkdir.
Romanın fəlsəfi yükü
“Şəhid atası”nı yalnız süjet baxımından oxumaq mümkün deyil.
Əsərdə müəllif tez-tez insanın dünyadakı mövcudluğu, yaxşılıq və pislik, tarix, taleyin rolu, insanın seçimi və cəmiyyətin inkişafı barədə düşünür.
Bu düşüncələr əsərin proloqundan başlayır və roman boyunca müxtəlif formada davam edir.
Müəllifin əsas suallarından biri belə səslənir: Nə üçün insanlıq tarix boyu şər və xeyir arasında mübarizə aparmalı olub?
Bu sualın konkret cavabı verilmir.
Çünki romanın məqsədi fəlsəfi dərslik yazmaq deyil.
Müəllif sualı oxucunun qarşısına qoyur.
Oxucu özü düşünür.
Məhz publisistik düşüncə ilə bədii nəsrin qovuşduğu məqam da buradadır.
“Şəhid atası” – yaddaş kitabı
Zaur Ustacın əsərə yazdığı ön sözdə roman “yaddaş kitabı” kimi səciyyələndirilir. Orada əsərin həm fərdi, həm də milli yaddaşın daşıyıcısı olduğu vurğulanır.
Bu yanaşma ilə razılaşmamaq çətindir.
Çünki romanda yaddaş çoxqatlıdır.
Rəhmanın şəxsi yaddaşı var.
Məryəmin ailə yaddaşı var.
Xaccaxanımın repressiya yaddaşı var.
20 Yanvarın milli yaddaşı var.
Qarabağ müharibəsinin yaddaşı var.
Şəhidlərin yaddaşı var.
Və bütün bunların üzərində Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşı dayanır.
Beləliklə, romanın hər bir hadisəsi başqa bir xatirəyə qapı açır.
Sədulla Şirinovun yaradıcılıq yolunda yeni mərhələ
“Şəhid atası” həm də Sədulla Şirinovun nəsr yaradıcılığında müəyyən bir mərhələni göstərir.
Kitabda verilən məlumatlara görə, yazıçı yeniyetməlik dövründən yaradıcılığa nəzm ilə başlasa da, sonrakı illərdə nəsrə üz tutub. Onun “Sönməyən qisas”, “Gecikmiş etiraf”, “Zamanın pəncərəsindən baxanda”, “Heç nə olmazdan çox şey olurmuş”, “Qudalar”, “Kimdir xoşbəxt?” kimi əsərləri də qeyd olunur.Bu baxımdan “Şəhid atası” təsadüfi bir əsər təsiri bağışlamır.
Əksinə, müəllifin insan psixologiyasına, ailə münasibətlərinə, ictimai problemlərə və mənəvi məsələlərə marağının daha geniş tarixi müstəviyə çıxması kimi görünür.
Ön sözdə onun yaradıcılığında əxlaqi və psixoloji dilemmaların, fərd və cəmiyyət münasibətlərinin, insan və taleyin qarşılıqlı təsirinin mühüm yer tutduğu vurğulanır.
“Şəhid atası”nda bu xüsusiyyətlər daha böyük miqyasda özünü göstərir.
Sözün məsuliyyəti
Şəhid haqqında yazmaq asan deyil.
Çünki burada müəllif yalnız ədəbi materialla işləmək imkanına malik deyil. Qarşısında real insanların ağrısı, xalqın yaddaşı, tarixin ağır səhifələri dayanır.
Belə mövzuda yazıçıdan həm emosional səmimiyyət, həm də yaddaşa hörmət tələb olunur.
Sədulla Şirinovun romanında bu məsuliyyətin əsas ifadə formalarından biri adi insanların taleyinin ön plana çəkilməsidir.
Tarix böyük adlarla yazılır.
Roman isə tarixin içində yaşayan insanların taleyini göstərir.
Rəhman böyük dövlətlərin qərarlarını vermir.
Məryəm siyasi prosesləri idarə etmir.
Xaccaxanım tarixi dəyişmir.
Azər müharibənin başlanmasına qərar vermir.
Amma onların hər biri tarixin nəticəsini yaşayır.
Ədəbiyyatın gücü də elə bundadır.
Tarix kitabının bir cümlə ilə keçdiyi hadisə romanın yüzlərlə səhifəsində insan taleyinə çevrilir.
“Şəhid atası”nın əsas mənəvi mesajı
Romanı bütövlükdə nəzərdən keçirəndə bir neçə əsas mənəvi xətt xüsusilə seçilir:
Vətən yaddaşdır.
İnsan öz tarixini bilmədən gələcəyini tam dərk edə bilməz.
Şəhidlik yaddaşdır.
Şəhidlərin adı yalnız mərasimlərdə deyil, ədəbiyyatda, ailə yaddaşında və milli düşüncədə yaşamalıdır.
Ata olmaq məsuliyyətdir.
Övlad böyütmək yalnız onu həyata hazırlamaq deyil, həm də onun taleyini düşünməkdir.
Müharibə yalnız döyüş meydanında baş vermir.
Onun ağrısı evlərə, ailələrə, uşaqların yaddaşına daxil olur.
Tarix yalnız keçmiş deyil.
Keçmiş bu günün insanının düşüncəsini formalaşdırır.
Və nəhayət:
Qələbə yalnız torpağın azad olunması deyil, yaddaşın qorunmasıdır.
Bir romanın içində bir xalqın taleyi
Sədulla Şirinov “Şəhid atası”nda böyük tarixi hadisələri bir ailənin taleyi ilə birləşdirməklə Azərbaycan nəsrinin mühüm mövzularından birinə müraciət edir.
Bu əsərdə 20 Yanvar ağrısı var.
Qarabağ ağrısı var.
Şəhid ağrısı var.
Ata ağrısı var.
Ana nigarançılığı var.
Uşağın qəhrəmanlıq arzusu var.
Tarixi yaddaş var.
Milli kimlik var.
Amma bütün bu ağrıların içində ümid də var.
Çünki romanın əsas istiqaməti yalnız itkiyə doğru getmir.
İtkidən yaddaşa, yaddaşdan dərsə, dərsdən gələcəyə doğru yol açılır.
Rəhmanın ömrü bunun simvoludur.
O, tarix boyu dəyişən Azərbaycan reallığının içindən keçir. Sovet dövrünün ideoloji inamlarından milli oyanışa, 20 Yanvarın sarsıntısından Qarabağ müharibəsinin ağrısına, şəhidlikdən Zəfər düşüncəsinə qədər uzanan mənəvi yol keçir.
Bu yol asan deyil.
Amma məhz bu çətinlik əsərin bədii enerjisini yaradır.
Ədəbiyyatın yaddaş missiyası
Ədəbiyyatın bir vəzifəsi də unudulmağa qoymamaqdır.
Bəzən bir fotoşəkil bir anı qoruyur.
Bir sənəd bir faktı saxlayır.
Bir tarix kitabı hadisəni qeydə alır.
Amma roman insanın həmin hadisəni necə yaşadığını qoruyur.
“Şəhid atası”nın əhəmiyyəti də burada meydana çıxır.
Bu roman 20 Yanvarı yalnız tarix kimi deyil, insanın içində baş verən hadisə kimi təqdim edir.
Müharibəni yalnız cəbhə kimi deyil, ailənin taleyi kimi göstərir.
Şəhidliyi yalnız ölüm kimi deyil, ata-ananın ömrünə yayılan sonsuz xatirə kimi təqdim edir.
Məhz buna görə əsərin adı da simvolik məna qazanır.
Şəhid atası – bir insanın adı deyil, bir mənəvi vəziyyətin adıdır.
Son söz əvəzi
Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” romanı bir ailənin hekayəsindən başlayaraq xalqın taleyinə, bir atanın ağrısından milli yaddaşa, uşağın qəhrəmanlıq arzusundan Vətən uğrunda fədakarlıq anlayışına qədər geniş bir mənəvi yol keçir.
Əsərin başlanğıcındakı fəlsəfi düşüncələrdən tutmuş 20 Yanvarın qanlı səhifələrinə, sovet sisteminin yaratdığı ziddiyyətlərdən Qarabağ müharibəsinin ağrısına, şəhidlikdən Zəfər düşüncəsinə qədər müəllif bir-birindən uzaq görünən hadisələri vahid süjet və ideya xəttində birləşdirir.
Romanın ən böyük mövzusu isə, məncə, yaddaşdır.
Çünki insan unudanda itirir.
Xalq unudanda tarixini itirir.
Şəhid unudulanda isə onun uğrunda verilmiş qurbanın mənəvi anlamı zəifləyir.
Bu baxımdan “Şəhid atası” oxucunu yalnız ağlatmaq və kövrəltmək üçün yazılmış əsər təsiri bağışlamır. O, düşündürmək istəyir. Keçmişə baxmağa, tarixi insan taleləri üzərindən dərk etməyə, şəhid ailələrinin mənəvi dünyasını anlamağa və Vətən anlayışının qiymətini yenidən düşünməyə çağırır.
Sədulla Şirinovun romanında bir ata var.
Bir ana var.
Övladlar var.
Bir kənd var.
Bir xalq var.
Bir tarix var.
Və bütün bunlar ümumilikdə Vətən adlanır! Bu Vətənin adı Azərbaycandır! Azərbaycan! Yaralı Azərbaycan! Paramparça olsa da, dik dayanmağı bacaran Azərbaycan! Allah dövlətimizin bayrağını daim uca etsin İnşəAllah! Hələlik!

23.09.2026. Bakı.

Müəllif: Zaur USTAC

AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir

SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI

Zaur Ustacın “Buta”sı

İki əsrin tək nasiri

Sədulla Şirinoun yazıları

SƏDULLA ŞİRİNOVUN KİTABLARI

Sədulla Şirinovun yaradıcılığı

GÜNAY ƏLİYEVA – “NƏRGİZ”

Zaur Ustacın “Buta”sı barədə

GÜNAY XANIMIN YAZILARI

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

ZAUR USTACIN YAZILARI

QƏNDABIN DİGƏR YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

XOŞBƏXTLİYİN AXTARIŞINDA
(Sədulla Şirinovun “Kimdir xoşbəxt?” romanı – altıncı yazı)
    Salam olsun sözə, insan taleyinə, ailə ocağına, insanı insan edən mənəvi dəyərlərə qiymət verən yazarlara və oxuculara! Bəzən bir kitabın adı oxucunun qarşısında uzun bir sual qoyur. Cavabını isə kitabın son səhifəsinə qədər axtarmağa məcbur edir. Sədulla Şirinovun 2025-ci ildə işıq üzü görmüş “Kimdir xoşbəxt?” romanı məhz belə əsərlərdəndir. Kitabın adı sadədir, lakin bu sadəliyin arxasında insan ömrünün ən mürəkkəb suallarından biri dayanır: xoşbəxtlik nədir və insanı həqiqətən xoşbəxt edən nədir?
Əsər 240 səhifədən ibarətdir və “Füyuzat” nəşriyyatında çap olunub. Redaktoru Vaqif Osmanlıdır. Kitabın quruluşuna proloq, on üç bölüm və epiloq daxildir. Bölümlərin adları belə müəllifin qarşıya qoyduğu əsas mənəvi sualları göstərir: “Xoşbəxtlik”, “Kimdir günahkar?”, “Çətin qərar”, “Xoşqədəmli yad qonaq”, “Bir həsrətin sonu”, “Kor-koranə yaranan təhlükəli eşq”, “Fədakar ananın uğuru”, “Evi abad edən qadındır”, “İsmət”, “Ləkəli keçmişin acı nəticəsi”, “Nə deyir, desinlər”in xoş nəticəsi”, “Mərhəmət” və “Sözün gücü”. Bu adların hər biri əslində böyük bir həyat hekayəsinin ayrıca qapısıdır.
   Xoşbəxtlik – var-dövlət, yoxsa mənəvi rahatlıq?
Sədulla Şirinov roman boyu oxucunu bir məsələnin üzərində düşündürür: insanın çox pulu, böyük evi, yaxşı avtomobili, yüksək vəzifəsi varsa, bu, onun xoşbəxt olması deməkdirmi?
     Əsərin hadisələri göstərir ki, müəllif xoşbəxtliyi maddi imkanlarla eyniləşdirmir. Əksinə, pulun, sərvətin və imkanların mənəvi tərbiyə ilə tamamlanmadığı halda insanın həyatında ciddi problemlər yarada biləcəyini göstərir.
     Romanın ön sözündə də vurğulandığı kimi, əsərdə ailə səadəti, qarşılıqlı anlaşma və halal zəhmətlə qurulan həyatla yanaşı, ailə ocağına laqeyd münasibətin doğurduğu faciələr qarşılaşdırılır.
     Bu baxımdan əsərin əsas sualı təkcə “Kimdir xoşbəxt?” deyil. Əslində müəllif bununla yanaşı başqa suallar da verir:
Kim düzgün yaşayır?
Kim doğru seçim edir?
Kim övladını düzgün tərbiyə edir?
Kim ailəsinin qədrini bilir?
Kim var-dövlətlə mənəviyyat arasındakı sərhədi qoruya bilir?
Bu sualların hər biri romanın ayrı-ayrı hadisələrində cavab axtarır.
    “Kimdir xoşbəxt?” romanının başlıca mövzularından biri ailədir. Azərbaycan ailəsi burada yalnız iki insanın birlikdə yaşadığı məkan kimi təqdim edilmir. Ailə həm də tərbiyə ocağı, mənəvi məktəb, yaddaş məkanı, gələcək nəslin formalaşdığı mühitdir.
    Övlad tərbiyəsi, ər-arvad münasibətləri, valideyn məsuliyyəti, ailə seçimində düzgün qərar vermək, ailə daxilində qarşılıqlı anlaşma kimi məsələlər romanın müxtəlif süjet xətlərində bir-birini tamamlayır.
     Əsərin ön söz müəllifi Ləman Vaqifqızı romanın məhz ailə münasibətlərinə həsr olunduğunu və Azərbaycan ailəsinin möhkəmliyi ilə milli dəyərlərə bağlılığının əsərdə müxtəlif detallarla təsvir edildiyini qeyd edir. Bu cəhət romanın publisistik gücünü də artırır. Çünki oxucu hadisələri yalnız kənardan izləmir. Öz ailəsini, ata-anasını, övladlarını, qohumlarını, qonşularını və tanıdığı insanları düşünməyə başlayır. Ədəbiyyatın gücü də bir qədər buradadır: yazıçı oxucuya hökm vermir, onun qarşısına həyat qoyur.
     Romanın diqqət çəkən süjet xətlərindən biri Maral və qızı Şəhla ilə bağlıdır. Maral qızının təhsilinə, gələcəyinə böyük ümid bəsləyən anadır. Şəhla da anasının ümidini doğrultmağa çalışır. Onun diplom alması ana-balanın birlikdə qazandığı mənəvi qələbə kimi təqdim olunur.
Şəhla öz uğurunun yalnız şəxsi zəhmətinin nəticəsi olmadığını anlayır. Anasının onu istiqamətləndirməsi, qoruması və gələcəyinə laqeyd qalmaması onun formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
     Əsərdə bu fikir xüsusilə aydın ifadə edilir: Maralın Şəhlaya verdiyi dəstək və Şəhlanın anasının məsləhətlərinə biganə qalmaması nəticəsində onların hər ikisi öz məqsədinə çatır.
     Lakin müəllif burada da sadə cavabla kifayətlənmir. Çünki övladın uşaqlıq və gənclik illərində ona dayaq olmaq başqa, onun böyüdükdən sonra şəxsi həyat seçiminə həddən artıq müdaxilə etmək tamam başqa məsələdir.
    Beləcə roman valideyn sevgisinin sərhədləri haqqında da düşündürür.
Övladı qorumaq haraya qədərdir?Onun əvəzinə qərar vermək haradan başlayır?
Bu suallar Şəhla ilə bağlı hadisələrin emosional yükünü artırır.
      Əsərin ikinci bölümünün adı təsadüfi deyil: “Kimdir günahkar?” Bu sual xüsusilə Uğur obrazının timsalında kəskinləşir.
     Uğurun həyat tərzi, məsuliyyətsizliyi, gecələr evə qayıtması və həyata münasibəti onun valideynlərini narahat edir. Lakin hadisələr inkişaf etdikcə məsələ sadəcə “pis övlad” məsələsi kimi görünmür.
      Valideynlər də öz keçmişlərinə nəzər salmalı olurlar.
       Şahmar müəllim və Şahnaz xanımın övlad tərbiyəsinə münasibəti göstərir ki, insanın sonrakı davranışında uşaqlıq illərində aldığı tərbiyənin ciddi rolu vardır.
       Romanın bu hissəsində yazıçı mühüm bir fikri önə çıxarır: övladın gələcək şəxsiyyət kimi formalaşması sonradan deyil, uşaqlıqdan başlayır.
      Əsərdə “dəmiri isti-isti döyərlər” xalq məsəli də məhz bu kontekstdə işlədilir. Müəllifin məntiqinə görə, vaxtında verilməyən tərbiyəni illər sonra bərpa etmək olduqca çətinləşir.
     Bu, yalnız valideynlərə deyil, bütövlükdə cəmiyyətə ünvanlanan fikirdir.
      Sədulla Şirinov romanın ayrı-ayrı obrazları vasitəsilə var-dövlətin insan həyatında yaratdığı paradoksları da göstərir.
      Şahmar müəllimin ailəsində bunun nümunəsi daha qabarıqdır.
      Övladın hər ehtiyacını təmin etmək, ona maddi rahatlıq yaratmaq valideyn üçün ilk baxışda yaxşılıq kimi görünə bilər. Lakin mənəvi tərbiyə, zəhmət vərdişi, məsuliyyət hissi və müstəqil düşüncə formalaşdırılmadıqda həmin maddi imkanlar son nəticədə övladın özünə qarşı çevrilə bilər.
      Əsərdə Şahmar müəllimin atasının vaxtilə ona dediyi nəsihət bu baxımdan diqqətəlayiqdir: övladı “cibi boş, başı dolu” böyütmək ideyası maddi sərvətdən çox insanın öz qabiliyyətinə və əməyinə güvənməsini ifadə edir.
      Bu fikir romanın əsas mənəvi tezislərindən birinə çevrilir. Çünki insanın cibini doldurmaq mümkündür, amma başını doldurmaq üçün illərlə zəhmət, tərbiyə, təhsil və həyat təcrübəsi lazımdır.
    “Kimdir xoşbəxt?” əsərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri obrazların gündəlik həyatın içindən seçilməsidir. Burada böyük tarixi hadisələrin qəhrəmanlarından çox, adi həyatda rast gəlinən insanlar danışır:
müəllimlər, ailə başçıları, analar, övladlar, idarəçilər, gənclər, qonşular, qohumlar…
Lakin onların gündəlik həyatında baş verən hadisələr böyük mənəvi məsələlərə çevrilir.
     Bir ailədə verilən qərar digər ailənin taleyinə təsir edir. Bir valideynin vaxtında etmədiyi hərəkət illər sonra övladın həyatında nəticəsini göstərir. Bir gəncin verdiyi qərar bir neçə insanın taleyini dəyişir.
     Beləliklə, müəllif adi həyatı böyük mənəvi sualların laboratoriyasına çevirir.
     Romanın quruluşunda epiqrafların ayrıca yeri vardır. Əsərin bölümləri müxtəlif şair və filosoflardan alınmış epiqraflarla başlayır və təqdim olunan materialda da qeyd edildiyi kimi, bu epiqraflar təsadüfi seçilməyib; hər biri sonrakı hadisələrlə məna baxımından səsləşir.
Bu üsul romanın ideya xəttini zənginləşdirir.
Səməd Vurğunun “Vaqif” dramından gətirilən misralar isə əsərdə insanın həyatın və insanların dəyişkənliyinə münasibəti baxımından mühüm semantik çalar yaradır:
“Çox alışıb, çox yanmayın!
Uşaq kimi aldanmayın!
Bu dünyanın cəfasına,
İnsanların vəfasına!”
Bu misralar romanın ümumi ruhu ilə səsləşir: həyatın zahiri rahatlığına aldanmamaq, insan münasibətlərinin mahiyyətini dərk etmək və mənəvi dayaq axtarmaq.
     Sədulla Şirinovun yaradıcılığında milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq “Kimdir xoşbəxt?” romanında da özünü göstərir. Əsərdə Azərbaycan folkloruna, xalq deyimlərinə, atalar sözlərinə, milli adət-ənənələrə və etnoqrafik detallara müraciət edilir. Bu, yalnız bədii dekorasiya deyil. Folklor burada hadisələrin mənasını açan ikinci bir dil rolunu oynayır. Atalar sözləri obrazların dünyagörüşünü ifadə edir, xalq deyimləri isə hadisələrin mənəvi nəticəsini ümumiləşdirir.
    Ön sözdə də müəllifin Azərbaycan folklorunu, milli adətləri, milli dəyərləri və xalq etnoqrafiyasını yaxşı bilməsi əsərin diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri kimi qeyd olunur. Bu baxımdan “Kimdir xoşbəxt?” yalnız ailə romanı deyil, həm də milli-mənəvi yaddaşın bədii ifadə olunduğu əsər təsiri bağışlayır.
    Sədulla Şirinovun romanında dilin sadəliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
    Ön söz müəllifi əsərin süjet xəttinin maraqlı, dilinin isə sadə və aydın olduğunu vurğulayır.
Bu xüsusiyyət yazıçının hadisələri oxucuya yaxınlaşdırmasına imkan verir.
    Müəllif ağır fəlsəfi terminlərlə danışmaq əvəzinə, həyatın öz dilindən istifadə edir.
Mətbəxdə, həyətdə, süfrə arxasında, iş yerində, ailə daxilində gedən söhbətlər vasitəsilə böyük məsələlər gündəmə gətirilir.
     Bu mənada romanın dialoqları ayrıca diqqət çəkir. Obrazlar danışdıqca onların xarakteri açılır.
Kiminsə bir cümləsi onun dünyagörüşünü, digərinin zarafatı ailə münasibətini, başqa birinin susması isə daxili narahatlığını göstərir.
    Romanda qadın obrazları da mühüm mövqedədir. Maral, Şahnaz, Şəhla, Təranə, Nigar və digər qadın obrazları vasitəsilə ailənin mənəvi yükünün böyük hissəsini daşıyan insanların daxili dünyası göstərilir.
    Xüsusilə ana obrazlarında qayğı, məsuliyyət, narahatlıq və fədakarlıq hissləri ön plana çıxır.
Kitabın mündəricatında “Fədakar ananın uğuru” və “Evi abad edən qadındır” kimi bölmə adlarının yer alması da bu xəttin əsərin strukturunda xüsusi yer tutduğunu göstərir. Qadın burada yalnız ailənin üzvü deyil. O, çox zaman ailənin daxili sabitliyini qoruyan, övladın gələcəyi haqqında düşünən, ərinin qərarlarına təsir göstərən və ailə daxilində mənəvi tarazlığı təmin edən tərəf kimi təqdim edilir.
    Romanın son bölümlərinin adları da əsərin mənəvi xəttini aydın şəkildə tamamlayır.
İsmət.
Mərhəmət.
Sözün gücü.
Bunlar sadəcə bölmə adları deyil, əsərin ümumi mənəvi konsepsiyasının açar sözləridir.
İsmət insanın mənəvi bütövlüyü ilə bağlıdır.
Mərhəmət insanın başqasının dərdinə münasibətini müəyyənləşdirir.
Söz isə insan taleyini dəyişə biləcək gücə malikdir.
     Beləliklə, romanın əvvəlində qoyulan “xoşbəxtlik” sualı əsərin sonlarına doğru daha geniş mənəvi anlayışlarla əlaqələndirilir.
      Sədulla Şirinov hadisələrə kənardan baxan müşahidəçi deyil. O, insan münasibətlərinin içərisinə daxil olur və oxucunu obrazların taleyi ilə üz-üzə qoyur.
      Yazıçının əsas üstünlüklərindən biri odur ki, hazır cavabları oxucuya zorla qəbul etdirmir.
O, hadisəni göstərir.
Dialoqu qurur.
Obrazı danışdırır.
Sonra isə oxucunu düşünməyə buraxır.
    Bu baxımdan romanın publisistik mahiyyəti də güclüdür. Çünki əsərin müxtəlif hissələrində ailə, tərbiyə, mənəviyyat, maddiyyat, məsuliyyət, valideyn-övlad münasibətləri kimi ictimai əhəmiyyətli məsələlər bədii süjetin daxilində müzakirəyə çıxarılır.
    Bəs kimdir xoşbəxt? Romanın öz daxili məntiqi bu suala bir neçə istiqamətdən cavab verir.
Xoşbəxtlik yalnız var-dövlət deyil.
Xoşbəxtlik yalnız vəzifə deyil.
Xoşbəxtlik yalnız gözəl ev deyil.
Xoşbəxtlik yalnız rahat həyat da deyil.
İnsanın xoşbəxtliyi ailəsində qarşılıqlı hörmət, övladlarının düzgün tərbiyəsi, halal zəhmət, mənəvi rahatlıq, düzgün seçim və insanlıq keyfiyyətləri ilə tamamlanır.
    Ləman Vaqifqızının ön sözdə ifadə etdiyi ümumiləşdirmə bu baxımdan romanın əsas ideyasını yığcam şəkildə ifadə edir: ailənin və nəslin başını uca edən övladlar valideyn üçün, valideynlərini anlayan və dinləyən övladlar isə öz növbəsində övlad üçün xoşbəxtlik mənbəyidir.
Bu fikir əsərin adına verilmiş sualın cavabını da özündə daşıyır.
    Sədulla Şirinovun “Kimdir xoşbəxt?” romanı ailə münasibətlərindən çıxış edərək daha geniş bir mənəvi mənzərə yaradır.
     Bu əsərdə insanın ailəyə, övlada, valideynə, zəhmətə, pula, sevgiyə, mərhəmətə və öz taleyinə münasibəti bir-birinə bağlanır.
     Romanın qəhrəmanları müxtəlif həyat yolları ilə hərəkət etsələr də, hamısını eyni sual birləşdirir:
İnsan necə yaşamalıdır ki, həyatının sonunda “xoşbəxt olmuşam” deyə bilsin?
      Yazıçı bu suala yalnız bir cümlə ilə cavab vermir. O, cavabı hadisələrə, obrazlara, ailələrə, səhvlərə, peşmanlıqlara və doğru seçimlərə bölür.
     Bəlkə də əsərin əsas gücü elə bundadır. Çünki xoşbəxtlik hazır şəkildə verilən nemət deyil. İnsan onu öz davranışı, seçimi, zəhməti, mənəviyyatı və münasibətləri ilə qurur.
     Sədulla Şirinovun “Kimdir xoşbəxt?” romanı oxucunu məhz bu quruculuq haqqında düşünməyə çağırır.
Ailə qurmaq asandır, ailəni qorumaq çətindir.
Övlad böyütmək mümkündür, şəxsiyyət yetişdirmək çətindir.
Sərvət toplamaq olar, mənəvi zənginlik yaratmaq daha çətindir.
      İnsan çox şeyə sahib ola bilər, amma öz daxilində rahatlıq yoxdursa, bütün sahib olduqları xoşbəxtliyin əvəzi olmaya bilər.
      Elə buna görə də “Kimdir xoşbəxt?” sualı romanın ilk səhifəsində başlayıb son səhifəsində bitmir.
     Bu sual kitab bağlandıqdan sonra da oxucunun daxilində yaşayır.
     Və bəlkə də yaxşı ədəbiyyatın əsas missiyalarından biri budur: cavab verməklə yanaşı, insanı öz cavabını axtarmağa sövq etmək.
     Sədulla Şirinovun bu romanı da məhz belə bir axtarışın – xoşbəxtlik, mənəviyyat, ailə və insanlıq axtarışının bədii ifadəsidir.
     Eşq olsun sözə! Eşq olsun ailə ocağını qoruyanlara! Eşq olsun övladının gələcəyini öz rahatlığından üstün tutan valideynlərə! Eşq olsun mənəviyyatı sərvətdən üstün bilən insanlara! Çünki bəzən insanın axtardığı xoşbəxtlik uzaqlarda deyil – elə öz evinin içində, öz ailəsinin yanında, öz vicdanının qarşısında dayanır.
Kimdir xoşbəxt?
Bəlkə də cavab çox sadədir:
Xoşbəxtliyi var-dövlətdə yox, insanlıqda axtaran və sahib olduğu dəyərləri qorumağı bacaran insan. Hələlik, gözəl insan – yaradılmışların əşrəfi!
22.09.2026. Bakı.

Müəllif: Zaur USTAC

AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir

SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI

Zaur Ustacın “Buta”sı

İki əsrin tək nasiri

Sədulla Şirinoun yazıları

SƏDULLA ŞİRİNOVUN KİTABLARI

Sədulla Şirinovun yaradıcılığı

GÜNAY ƏLİYEVA – “NƏRGİZ”

Zaur Ustacın “Buta”sı barədə

GÜNAY XANIMIN YAZILARI

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

ZAUR USTACIN YAZILARI

QƏNDABIN DİGƏR YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

ZAMANIN PƏNCƏRƏSİNDƏN HƏYATA BAXANDA
(Sədulla Şirinovun “Zamanın pəncərəsindən baxanda” kitabı haqqında geniş publisistik düşüncələr – üçüncü yazı)
Salam olsun, sözə, yaddaşa, keçmişdən gələcəyə uzanan mənəvi körpülərə dəyər verən siz oxuculara! İnsan ömrü qəribə bir pəncərədir. Bu pəncərədən hər kəs dünyaya bir dəfə baxır, gördüklərini öz yaddaşında yaşadır və nəhayət, zamanın böyük axarında özü də bir xatirəyə çevrilir. Kiminsə ömrü bir ailənin tarixində, kiminsə adı bir kəndin yaddaşında, kiminsə izi isə kitab səhifələrində qalır. Əslində yazıçının əsas missiyalarından biri də budur: ötüb keçən zamanı sözə çevirmək, unudulmağa məhkum olan xatirələri qorumaq və yaşananların mənasını gələcək nəsillərə çatdırmaq.
     Sədulla Şirinovun “Zamanın pəncərəsindən baxanda” kitabı məhz belə bir yaddaş kitabıdır. Əsər 2023-cü ildə “Mücrü” nəşriyyatında “Proza” seriyasından çap olunub və 148 səhifədən ibarətdir. Kitabın təqdimatında onun müəllifin ilk kitabı olduğu, Sədulla Şirinovun zəngin həyat müşahidələrini bədii sözə çevirməyə çalışdığı, əsas məqsədlərindən birinin isə son beş yüz ilin Azərbaycan tarixinin ayrı-ayrı məqamlarına və Övliya babasının nəsil şəcərəsinin qollarına işıq salmaq olduğu vurğulanır.
     Bu kitabı yalnız xatirələr toplusu, yaxud sırf bioqrafik yazılar silsiləsi adlandırmaq düzgün olmazdı. Burada memuar, publisistika, fəlsəfi düşüncə, tarixi yaddaş, ailə salnaməsi və bədii nəsr bir-birinə qovuşur. Müəllif keçmişə baxır, lakin məqsədi yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. O, keçmişdən bu günə, bu gündən isə gələcəyə suallar verir.
     Kitabın ön sözündə Vaqif Osmanlının vurğuladığı kimi, bu əsər hadisələrə, tarixə, insanın daxili dünyasına, həyata və zamana müxtəlif yanaşmaların məcmusudur. Müəllifin yazmaqda məqsədinin gələcək nəsillərə öz öyüd-nəsihətini, hətta bir növ vəsiyyətini çatdırmaq olduğu qeyd edilir.
      Bu mənada kitabın adında təsadüfi heç nə yoxdur: “Zamanın pəncərəsindən baxanda…” Zaman burada sadəcə keçmişlə bu gün arasında ölçü vahidi deyil. Zaman həm hakimdir, həm şahid, həm də yaddaşın ən böyük sınağıdır.
     Kitabın ön sözünün adı da əsərin əsas fəlsəfəsini müəyyənləşdirir: “Zaman unutqanlığı sevmir”. Doğrudan da, zaman heç nəyi tamamilə silmir. İnsan unuda bilər, ailələr unuda bilər, cəmiyyət müəyyən hadisələri yaddaşının arxa planına keçirə bilər. Ancaq zamanın özü hər yaşananı öz yaddaşında saxlayır. Yazı isə həmin yaddaşın insan tərəfindən yaradılmış ən etibarlı formalarından biridir.
     Sədulla Şirinov da öz kitabı ilə yaddaşa qarşı unutqanlığın qarşısına söz qoyur. Onun yazdıqları yalnız şəxsi xatirələrdən ibarət deyil. Müəllif bir insanın taleyindən bütöv bir nəslin taleyinə, bir kəndin tarixindən Azərbaycanın tarixinə, ailə yaddaşından milli yaddaşa doğru genişlənən dairələr yaradır.
     Kitabın müəllif mövqeyini müəyyənləşdirən əsas fikirlərindən biri maddi sərvətlə mənəvi miras arasındakı fərqdir. Müəllif hesab edir ki, insanın övladlarına ötürdüyü maddi sərvət zamanla tükənə bilər, lakin mənəvi sərvət nəsildən-nəslə ötürülərək yaşamaqda davam edir.
Bu fikir əsərin ümumi ruhunu anlamaq üçün açar rolunu oynayır.  Çünki Sədulla Şirinov kitab boyu özündən sonra nə qalacağı barədə düşünür. Ev, pul, torpaq, əşya, var-dövlət – bunların hamısı müvəqqətidir. İnsanın əsl mirası isə onun adı, əməli, tərbiyəsi, xeyirxahlığı, övladlarına verdiyi mənəvi dəyərlərdir.  Bu baxımdan kitabın özü də müəllifin gələcək nəslə qoyduğu mənəvi miras təsiri bağışlayır.
     Əsərin ilk bölümü “Yuxu” adlanır. İlk baxışdan yuxu adi bir hadisə kimi görünə bilər. Lakin Sədulla Şirinovun əsərində yuxu bədii kompozisiyanın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir.
     Müəllif yuxusunda nurani, ağ çuxalı, əmmaməli bir qoca ilə qarşılaşır. Qoca danışmır, sadəcə ona qalın cildli bir kitab verir və yox olur. Sonradan müəllif həmin şəxsin öz ulu babası – Övliya Şeyx Sopu Oruc Daştəmir oğlu olduğunu anlayır.
Burada kitabın içində kitab metaforası yaranır.
Nurani qocanın müəllifə kitab verməsi, əslində, keçmişin gələcəyə ötürdüyü mesaj kimi qəbul edilə bilər. Qoca danışmır. O, söz əvəzinə kitab verir. Sanki müəllifə “axtar”, “araşdır”, “yaz”, “unutma” deyir.
      Məhz bundan sonra müəllifin soy-kökü ilə bağlı sualları daha da dərinləşir. “Görəsən, dördüncü arxam – babamın babası Övliya Şeyx Sopu Oruc Daştəmir oğlunun əsli-kökü haradandır?” – sualı kitabın əsas daxili xəttinə çevrilir. Bu sual yalnız Sədulla Şirinovun sualı deyil. Bu, öz keçmişini düşünən hər bir insanın sualıdır:
Mən kiməm?
Haradan gəlmişəm?
Məndən əvvəl kimlər yaşayıb?
Onlar hansı arzularla bu dünyadan köçüblər?
Mən öz övladlarıma nə ötürəcəyəm?
Məndən sonra mənim haqqımda nə qalacaq?
Kitabın gücü də ondadır ki, müəllif şəxsi sualını ümumbəşəri suala çevirə bilir.
     Əsərin ikinci mühüm dayanacağı “Haradan başlayır Vətən?” sualıdır. Bu sual kitabın ən geniş ictimai-fəlsəfi müzakirələrindən birinə çevrilir. Müəllif xəritələrdəki sərhədlərlə Vətən anlayışının sərhədləri arasında fərq axtarır. Onun fikrincə, dövlət sərhədi siyasi və hüquqi məfhumdur, Vətən anlayışı isə daha geniş mənəvi və tarixi məzmun daşıyır.
     Bu bölümdə müəllif Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələlərinə müraciət edir, ərazi itkisini, tarixi yaddaşı, Dərbəndi, Qərbi Azərbaycanı, Güney Azərbaycanı və digər tarixi-coğrafi məsələləri öz baxış bucağından şərh edir.
Əlbəttə, burada müəllifin bir çox fikirləri onun şəxsi tarixi-siyasi baxışlarını ifadə edir. Lakin publisistik əsərin təbiəti də məhz budur: müəllif faktlardan çıxış edərək öz suallarını ortaya qoyur, oxucunu düşünməyə vadar edir.
     Sədulla Şirinov üçün Vətən yalnız xəritədəki rəng deyil. Vətən ata-babaların məzarı, uşaqlıq xatirələri, ana dilinin səsi, torpağın qoxusu, evin kandarı, kəndin yolu və insanın özünü mənsub hiss etdiyi mənəvi məkandır.
       Bu baxımdan müəllifin “Torpaq varlığımızın əsasıdır” fikri kitabın Vətən konsepsiyasının yığcam ifadəsidir.
      Kitabın üçüncü bölümü çox düşündürücü bir sual üzərində qurulub: “Qazanan kim oldu?”
Müəllif burada Qarabağ münaqişəsinin insan talelərinə vurduğu ağır zərbədən danışır. Müharibəni yalnız xəritədə dəyişən xətlər, siyasi nəticələr və hərbi göstəricilər üzərindən deyil, insanın yaşadığı ağrı üzərindən dəyərləndirir.
Onun diqqət mərkəzində şəhid ailələri, yetim uşaqlar, dul qadınlar, dağıdılmış evlər və yarımçıq qalmış ömürlər dayanır.
     Müəllifin “Bəs qazanan kim oldu? Xalqmı?” sualı məhz bu kontekstdə səslənir. Ardınca o, müharibənin xalq üçün doğurduğu itkiləri sadalayır: ölüm, göz yaşı, ah-nalə, yetimlik, iztirab və dağılan ailələr.
      Burada Sədulla Şirinovun publisistikasının əsas xüsusiyyətlərindən biri görünür: o, böyük tarixi hadisəni konkret insan taleyinin miqyasında təqdim edir:
Müharibə statistika deyil.
Müharibə hər bir ailədə ayrıca faciədir.
Bir şəhid xəbəri bir ölkənin ümumi tarixində rəqəm ola bilər, amma həmin şəhidin anası üçün bütün dünyadır.
      Bu baxımdan kitabın müharibə mövzusundakı səhifələri həm şəxsi, həm də ictimai yaddaşın qovuşduğu məqamları əks etdirir.
     Kitabın ən maraqlı istiqamətlərindən biri “Haralıyıq?”, “Baba yurdu” və “Övliya nəsli” bölümlərində özünü göstərir.
     Müəllif burada öz ailəsinin keçmişini araşdırır. Şeyx Sopu Oruc Daştəmir oğlunun və onun qardaşlarının XIX əsrdə Gadıx-Qayvalı ətrafında məskunlaşması, sonrakı nəsillərin taleyi, ailə budaqlarının müxtəlif istiqamətlərə yayılması haqqında xatirələrini bölüşür.
     Lakin bu axtarışın məqsədi sadəcə şəcərə yaratmaq deyil.
     Əslində müəllif insanın özünü tanımasının yollarından birini keçmişini tanımaqda görür.
İnsan yalnız bu gün doğulmur.
     Onun arxasında yüzlərlə görünən və görünməyən insanın ömrü dayanır.
     Nənələrin danışdığı əhvalatlar, babaların söylədiyi hadisələr, köhnə evlər, qəbir daşları, kənd adları, ailə ləqəbləri, unudulmuş adlar – bunların hər biri bir yaddaş sənədidir.
      Təəssüf ki, müəllifin də etiraf etdiyi kimi, insanların böyük hissəsi üç-dörd arxa keçmişindən o tərəfə gedə bilmir. Kitabın müəllifi də öz soy ağacının bütün budaqlarını araşdırmağa çalışsa da, köklərin dərinliyinə qədər gedə bilmədiyini bildirir.
      Bu cəhətdən “Zamanın pəncərəsindən baxanda” həm də gələcək araşdırmalar üçün bir yaddaş materialıdır.
     Kitabın mühüm ideyalarından biri də nəsil və mənəvi məsuliyyət məsələsidir.  Müəllif “Övliya nəslindən olmaq nə qazandırır bu nəslin övladlarına?” sualına cavab verərkən bunu xüsusi imtiyaz kimi təqdim etmir. Əksinə, belə bir nəslin nümayəndəsi olmaq müəllif üçün məsuliyyətdir: əməlisalehlik, insana qayğı, sayğı, mərhəmət, xeyirxahlıq və cəmiyyətin nümunəvi üzvü olmaq.
Bu yanaşma kitabın ən sağlam mənəvi tezislərindən biridir.  Çünki insanı ucaldan onun kimdən törəməsi deyil, özünün nə etməsidir. Əgər bir insan böyük bir nəslin nümayəndəsidirsə, onun davranışı həmin nəslin adına təsir göstərə bilər. Deməli, keçmişdən gələn ad gələcək qarşısında məsuliyyət yaradır.  Müəllifin düşüncəsində əsl miras da elə budur.
     “Allah bu dünyada bizi cəzalandırırmı? Tam qətiyyətlə deyə bilərəm: – YOX!” adlı bölüm kitabın fəlsəfi yükünü daha da artırır. Burada müəllif insanın məsuliyyəti, yaxşılıq və pislik, günah və savab, Allahın iradəsi və insanın seçimləri barədə düşünür.  Onun əsas mövqeyi budur ki, insan öz səhvlərinə görə məsuliyyəti taleyin, bəxtin və ya Allahın üzərinə atmaqla məsuliyyətdən xilas ola bilməz.
     Bu baxış kitabın ümumi fəlsəfəsi ilə də səsləşir: insan öz həyatının mənəvi məsuliyyətini daşımalıdır.
     Müəllif dini məsələlərə də yalnız nəzəri çərçivədə yanaşmır. O, real həyatda gördüyü bəzi adət və davranışları sorğulayır, xüsusilə yas mərasimlərində israfçılıq, ehtiyacı olmayanların hesabına ehsan verilməsi kimi məsələlərə münasibət bildirir.
     Burada müəllifin öz mövqeyini açıq şəkildə “subyektiv düşüncəm, arzum, istəyim” kimi təqdim etməsi də diqqətəlayiqdir.
     Beləliklə, müəllif oxucuya hazır hökm verməkdən daha çox onu düşünməyə çağırır.
      Əsərin “Səhv” bölümü insan həyatının başqa bir tərəfinə – seçimlərə, peşmanlıqlara, itirilmiş imkanlara və taleyin gözlənilməz dönüşlərinə həsr olunub.  İnsan səhvsiz ola bilməz.
     Bəzən bir yanlış qərar illərlə davam edən nəticələr yaradır. Bəzən isə insanın səhv hesab etdiyi bir hadisə sonradan həyatının başqa bir qapısını açır.
     Sədulla Şirinov öz həyat yoluna geriyə baxarkən bunu etiraf və özünütənqid müstəvisində edir.
      Burada müəllifin şəxsi həyat təcrübəsi oxucu üçün ümumiləşdirici məna qazanır: həyatın hər hadisəsi bir dərsdir.
    “Zəfərə yönələn şok xəbər” kitabın emosional baxımdan ən yüklü bölümlərindən biridir.
Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri, şəhid xəbərləri, Azərbaycan ordusunun döyüş yolu, xalqın həmrəyliyi, Zəfər paradı müəllifin yaddaşından keçirilərək təqdim edilir.
Kitabın sonlarına yaxın müəllif artıq Zəfəri görmüş insanın rahatlığı ilə danışır. Birinci Qarabağ müharibəsində şəhid olmuş doğma insanların adını çəkir, onların xatirəsinin yaşadılmasının vacibliyini vurğulayır və Azərbaycan Ordusunun Zəfər paradını görməyin ona nəsib olmasını xüsusi bir xoşbəxtlik kimi dəyərləndirir.
     Bu hissədə şəxsi sevinc ilə illərlə daşınmış ağrının qəribə vəhdəti yaranır. Çünki Zəfər yalnız qələbə sevinci deyil. Zəfər həm də şəhidlərin xatirəsi qarşısında məsuliyyətdir!
     “Zamanın pəncərəsindən baxanda”nın ən təsirli məqamlarından biri müəllifin övlad itkisi ilə bağlı xatirələridir.
     Sədulla Şirinov ilk övladı Məhəmmədin 1999-cu ildə nakam dünyasını dəyişməsindən danışır. Bu hissələrdə publisistik ton bir anda şəxsi faciənin ağrısına çevrilir.
     Müəllifin nəvələri ilə bağlı xatirələri də həmin itkinin fonunda xüsusi məna qazanır. Nəvələrindən birinə Məhəmməd adını verməsi keçmişlə gələcək arasında mənəvi bağ yaradır.
     Bu, kitabın ən mühüm cəhətlərindən biridir: müəllif yaddaşı yalnız sözlə qorumur, adla da qoruyur.  Ad yaşadıqca insanın xatirəsi də yaşayır.
    Əsərin onuncu bölümünün adı oxucunu yenidən sual qarşısında qoyur: “Qocalıq xoşbəxtlikdirmi?”
    Müəllif qocalığı ömrün son fəsli adlandırır, lakin bu fəsli sadəcə yaşlanma prosesi kimi təqdim etmir. Qocalıq burada geriyə baxmaq, görülən işləri ölçmək, itkiləri xatırlamaq, övladları, nəvələri, gələcəyi düşünmək dövrüdür.
    Kitabın bu hissəsində müəllif öz həyat yoluna daha çox retrospektiv baxışla yanaşır. O, gənclik illərində şahidi olduğu hadisələri, kənd həyatının müxtəlif səhnələrini, insan talelərini xatırlayır.
Əslində qocalıq kitabın bütün bölümlərində görünməyən bir qəhrəman kimi iştirak edir.
Çünki müəllif hər şeyi yaşın gətirdiyi təcrübənin süzgəcindən keçirir.
     Gənclikdə adi görünən bir hadisə qocalıqda böyük həyat dərsi kimi xatırlanır.  Deməli, zaman yalnız illəri aparmır, hadisələrin mənasını da dəyişir.
     “Zamanın pəncərəsindən baxanda” əsərini oxuyarkən belə bir qənaət yaranır ki, kitabın əsas qəhrəmanı ayrı-ayrı insanlar deyil, Zamandır.
Sədulla Şirinov zamanın içindən keçir. Bir tərəfdə uşaqlıq xatirələri, baba evləri, kənd həyatı, köhnə adətlər, şəcərə axtarışları var. Digər tərəfdə müharibə, şəhidlik, Qarabağ, Zəfər, müstəqillik və dəyişən cəmiyyət dayanır. Bir tərəfdə qocalıq, ölüm və itki var.Digər tərəfdə övladlar, nəvələr və gələcək nəsillər.
    Bütün bu xətlər bir nöqtədə – yaddaşda birləşir.
Bu mənada kitabın adı yalnız poetik ifadə deyil, həm də əsərin strukturunu müəyyən edən konsepsiyadır.
     Müəllif zamanın pəncərəsindən baxır, amma gördüklərini yalnız özü üçün saxlamır.  O, gördüklərini yazıya çevirir.
    Sədulla Şirinovun nəsrinin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onun müşahidələrə söykənməsidir.
    Kənd həyatı, ailə münasibətləri, yas mərasimləri, ziyarətgahlar, köhnə insanlar, danışılan əhvalatlar, uşaqlıq xatirələri – bütün bunlar müəllifin nəsrində canlı materiala çevrilir.
O, həyatın “bəzəksiz, düzəksiz” tərəflərini göstərməyə çalışır.
    Buna görə də kitabı oxuyarkən bir çox məqamda oxucu öz kəndini, öz babasını, öz ailə söhbətlərini xatırlaya bilər.
    Əsərin ön söz müəllifi də kitabı müəllifin həyat təcrübəsinin, müşahidələrinin və düşüncələrinin bədii ifadəsi kimi qiymətləndirir.
     Bu kitabın sənədli əhəmiyyəti də buradan doğur. Bəzən tarix kitablarının yazmadığı bir detalı bir insanın xatirəsi qoruyur. Bəzən bir kəndin tarixini dövlət arxivindən çox, həmin kəndin yaşlı sakininin yaddaşı yaşadır. Bəzən bir ailənin şəcərəsi rəsmi sənədlərdə deyil, babanın danışdığı bir əhvalatda gizlənir.
     Sədulla Şirinov həmin xatirələri yazıya alaraq onları fərdi yaddaşdan ictimai yaddaşa keçirir.
     Kitabın epiloqu əsərin bütün ideya xəttini tamamlayır.
      Müəllif açıq şəkildə bildirir ki, kitabı soy-kökünün gələcək davamçılarına və Sopular nəslinin kökünü araşdırmaq istəyənlərə bir ipucu vermək məqsədi ilə yazıb. Eyni zamanda bu kitabda özündən sonra bir iz qoymaq istəyini də ifadə edir.
     Bu cümlələr əsərin mahiyyətini tam açır.
“Zamanın pəncərəsindən baxanda” bir insanın özünə yazdığı kitab olmaqla yanaşı, özündən sonrakılara ünvanladığı məktubdur.
    Müəllif sanki gələcəkdə kitabı oxuyacaq nəvəsinə, nəticəsinə, kötücəsinə müraciət edir:
Məni unutma.
Babalarını unutma.
Torpağını unutma.
Keçmişini unutma.
Sənə ötürülən mənəvi dəyərləri qoru.
Və özündən sonra gələnlərə sən də bir şey ötür.
Bu mənada kitabın ən böyük ideyası yaddaşın varisliyidir.
    Sədulla Şirinovun “Zamanın pəncərəsindən baxanda” kitabı bir insanın ömründən başlayıb bir nəslin yaddaşına, bir nəslin yaddaşından xalqın tarixi düşüncəsinə doğru genişlənən publisistik-bədii əsərdir.
     Kitabda hər şey var: uşaqlıq xatirəsi, baba ocağı, soy-kök axtarışı, Vətən düşüncəsi, Qarabağ ağrısı, müharibə, şəhidlik, Zəfər, din, mənəviyyat, insan səhvləri, qocalıq, ölüm və gələcək.
     Lakin bütün bu mövzuları birləşdirən görünməz bir xətt var: insanın özündən sonra nə qoyub gedəcəyi sualı.
      Sədulla Şirinovun cavabı isə aydındır: insanın ən böyük sərvəti maddi var-dövlət deyil, mənəvi mirasıdır.
     Bu baxımdan kitab həm müəllifin keçmişə hesabatı, həm bu günə münasibəti, həm də gələcəyə mesajıdır.
      Əsərin məzmununu tamamlayan əsas fikir də budur: maddi sərvət tükənə bilər, amma yaxşı ad, xeyirxah əməl, mənəvi dəyər və yaddaş nəsildən-nəslə ötürülə bilər.
      Bəlkə də kitabın adı ilə müəllifin bütün niyyəti arasında ən böyük bağ elə budur.
Zamanın pəncərəsindən baxan insan keçmişi görür.  Yazıçı isə gördüklərini sözə çevirir. Söz isə zamanın özündən uzun yaşaya bilir.
    Sədulla Şirinovun “Zamanın pəncərəsindən baxanda” kitabı məhz bu mənada yalnız bir kitab deyil, bir insanın öz keçmişinə, öz nəslinə, öz Vətəninə və gələcək nəsillərə ünvanladığı mənəvi məktubdur.
Və bu məktubun ən böyük çağırışı yaddaşadır:
Unutmayaq!
    Çünki zaman çox şeyi dəyişir, çox şeyi aparır, çox şeyi başqa cür göstərir. Amma insanın yazdığı söz, qoruduğu yaddaş və gələcək nəsillərə ötürdüyü mənəvi miras zamanın bütün sınaqlarından keçərək yaşaya bilər.
     Bəlkə də Sədulla Şirinovun zamanın pəncərəsindən baxaraq gördüyü ən böyük həqiqət elə budur. Hələlik!
14.09.2026. Bakı.

Müəllif: Zaur USTAC

AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir

SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI

Zaur Ustacın “Buta”sı

İki əsrin tək nasiri

Sədulla Şirinoun yazıları

SƏDULLA ŞİRİNOVUN KİTABLARI

Sədulla Şirinovun yaradıcılığı

GÜNAY ƏLİYEVA – “NƏRGİZ”

Zaur Ustacın “Buta”sı barədə

GÜNAY XANIMIN YAZILARI

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

ZAUR USTACIN YAZILARI

QƏNDABIN DİGƏR YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

SƏDULLA ŞİRİNOVUN “GECİKMİŞ ETİRAF” ROMANI – İNSANLIĞA, SEVGİYƏ VƏ VİCDANA ÇAĞIRIŞ
(Gecikən etirafın ağrısı, vaxtında göstərilən yaxşılığın möcüzəsi – ikinci yazı)
     Salam olsun, dəyərli oxucum! Ədəbiyyatın ən mühüm missiyalarından biri insanı öz daxilinə qaytarmaq, onu özü ilə üz-üzə qoymaqdır. Bəzən bir əsər oxucuya həyat haqqında yeni bir fikir vermir, əksinə, onun çoxdan bildiyi həqiqətləri yenidən xatırladır. Sədulla Şirinovun “Gecikmiş etiraf” romanı məhz belə əsərlərdəndir. 2024-cü ildə Bakıda “Füyuzat” nəşriyyatında çap olunmuş, 240 səhifədən ibarət romanın redaktoru və ön sözünün müəllifi Vaqif Osmanlıdır. Kitabın təqdimatında da vurğulandığı kimi, müəllif üçün xalqımızın əsrlər boyu qoruyub saxladığı milli-mənəvi dəyərlər, xüsusilə ailə münasibətləri mühüm mövzudur.
      “Gecikmiş etiraf” ilk baxışdan qaynana-gəlin münasibətlərindən bəhs edən ailə romanı təsiri bağışlasa da, əsərin məzmun dairəsi bundan qat-qat genişdir. Burada söhbət yalnız bir ailənin taleyindən getmir. Yazıçı ailəni cəmiyyətin kiçik modeli kimi təqdim edir və ailə daxilindəki münasibətlər vasitəsilə insanlıq, mərhəmət, vicdan, səbir, sevgi, bağışlama, əxlaq, tərbiyə, ata-baba mirası və mənəvi məsuliyyət kimi anlayışları müzakirəyə çıxarır.
     Romanın əsas fəlsəfi suallarından biri insanın öz həyatına verdiyi hesabatdır. Vaqif Osmanlının ön sözdə səsləndirdiyi “Mən nə üçün yaşayıram?” sualı əslində bütün əsərin mənəvi açarıdır. Ön sözdə insan ömrünün yalnız illərlə deyil, başqalarına göstərilən xeyirxahlıq, mərhəmət, səmimi münasibət, ehtiram və qayğı ilə ölçüldüyü fikri irəli sürülür.
     Bu baxımdan “Gecikmiş etiraf”ı yalnız roman deyil, həm də insanın mənəvi özünüdərki haqqında bədii düşüncə kimi qiymətləndirmək mümkündür.
      Əsərin ən diqqətçəkən obrazlarından biri Sənəmdir. Yazıçı onu mənfi xarakterin tipik nümunəsi kimi təqdim edir. Sənəm aqressiv, hökmran, güzəştsiz, öz fikrini hər kəsə qəbul etdirməyə çalışan bir qadındır. Onun davranışlarında ailə daxilində mənəvi zorakılığın, dözümsüzlüyün və eqoizmin müxtəlif təzahürlərini görmək mümkündür.
     Lakin Sədulla Şirinov Sənəmi yalnız “pis insan” kimi təqdim etməklə kifayətlənmir. Əsərin gücü də elə bundadır. Müəllif onun daxilindəki yatmış vicdanın gec də olsa oyanmasını göstərir. Sənəm ömrünün sonuna yaxın öz keçmişi ilə üzləşir. Vaxtilə incitdiyi, təzyiq göstərdiyi insanlardan bağışlanma istəyir.
      Beləliklə, romanın adı da öz həqiqi mənasını qazanır: etiraf gəlir, amma gec gəlir.
Vaqif Osmanlı ön sözdə çox doğru sual qoyur: Sənəm pisliyindən əl çəkir, amma bunu nə vaxt edir? Son nəfəsində, xəstəlik və peşmançılıq içində. Ardınca isə əsərin əsas ideyasını ifadə edən sual səslənir: “Sonrakı peşmançılıq, gecikmiş etiraf kimə lazımdır?”
     Bu sual təkcə Sənəmə ünvanlanmır. Əslində hər bir oxucuya ünvanlanır.
     Çünki insanın həyatda ən böyük səhvlərindən biri yaxşılığı sabaha saxlamaqdır. Üzr istəməyi, sevməyi, bağışlamağı, təşəkkür etməyi, ata-ananın, həyat yoldaşının, övladın, qardaş-bacının qədrini bilməyi təxirə salmaq bəzən düzəldilməsi mümkün olmayan nəticələr doğurur.
      Romanın mənəvi mərkəzində isə Sünbül obrazı dayanır. Sünbül Sənəmin əksidir. O, səbirli, mərhəmətli, təmkinli və mənəvi baxımdan zəngin bir qadındır.
      Gəlin gəldiyi ilk gündən qaynanasının təzyiqlərinə məruz qalan Sünbül buna pisliklə cavab vermir. Onun davranışının əsasını nənəsindən aldığı mənəvi tərbiyə təşkil edir. Sünbülün yaddaşında yaşayan həmin nəsihət romanın ən mühüm ideya xəttinə çevrilir:
“Pislik edənə pisliklə cavab versəniz, daha betərini qəbul etməyə hazır olmalısınız. Pisliyə yaxşılıqla cavab verin!”
     Bu, sadəcə bir nənə nəsihəti deyil. Bu, romanda nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi mirasın düsturu kimi çıxış edir.
      Sünbül bu öyüdü öz həyatında sınaqdan keçirir. Qaynanası ona illərlə əziyyət versə də, Sünbül xəstə və köməksiz vəziyyətə düşmüş Sənəmin qayğısına qalır. Keçmişi unutmasa da, insanlıq borcunu unutmur.
      Burada müəllif çox mühüm bir fərq yaradır: unutmaq başqa, bağışlamaq başqadır.
      Sünbül baş verənləri yaddaşından silə bilmir, lakin keçmişin kinini bu günün üzərinə daşımır. Məhz bu davranış Sənəmin vicdanını oyadır.
      Sənəm öz dəyişimini etiraf edərkən deyir:
“Mən də hamınızdan çox o Sənəmə nifrət edirəm.”
Bu cümlə obrazın daxili dönüşünün ən təsirli ifadələrindən biridir. İnsan burada başqasına deyil, öz keçmişdəki məninə hökm verir.
    Romanın yadda qalan fikirlərindən biri də budur:
“Vicdansız adamlar olmur, vicdanı yatmış adamlar olur.”
Bu fikir əsərin ideya-estetik sistemində xüsusi yer tutur.
      Sədulla Şirinov insanı birdəfəlik “yaxşı” və “pis” kateqoriyalarına ayırmır. Yazıçı göstərir ki, insanın daxilində dəyişmək, səhvini anlamaq, peşman olmaq və mənəvi cəhətdən yenidən doğulmaq imkanları mövcuddur. Lakin bu dəyişimin qiyməti zamanla artır.
     Sənəmin faciəsi də bundadır: vicdanı oyanır, amma çox gec.
Buna görə roman oxucunu yalnız peşmançılığa deyil, vaxtında düşünməyə çağırır.
     “Gecikmiş etiraf”ın ən uğurlu cəhətlərindən biri odur ki, müəllif qaynana-gəlin münasibətlərini sadəcə məişət münaqişəsi səviyyəsində saxlamır.
Sünbül və Sənəm münasibətində əslində iki müxtəlif həyat fəlsəfəsi qarşılaşdırılır.
Bir tərəfdə hökmranlıq, qəzəb, dedi-qodu, özündənrazılıq və “mən” dayanır.
Digər tərəfdə isə səbir, hörmət, ailə məsuliyyəti, mərhəmət və “biz” anlayışı var.
     Beləliklə, müəllif oxucuya düşündürür: ailəni yaşadan nədir? Maddi imkan? Hakimiyyət? Tərəflərdən birinin üstünlüyü? Yoxsa qarşılıqlı hörmət və mənəvi uyğunluq?
Romanda bunun cavabı açıq şəkildə verilir.
Əsərdəki “qayıq iki avarın eyni anda hərəkət etməsi ilə üzür… Evlilik də qayıq kimidir” fikri ailə münasibətlərinin fəlsəfi simvoluna çevrilir.
    Romanın digər mühüm xətti Ömər və Sünbülün münasibətləridir. Onların sevgisi əsərin romantik qatını formalaşdırsa da, müəllif sevgini yalnız hiss kimi təqdim etmir. Sevgi burada məsuliyyət, sədaqət, ailəyə bağlılıq və qarşılıqlı hörmət anlayışları ilə tamamlanır.
    Ömərin Sünbülə münasibəti də məhz bu baxımdan diqqətəlayiqdir. O, həyat yoldaşının çəkdiyi əziyyətləri görür və ona səbirli olmağı tövsiyə edir. Hətta illər sonra anasının dəyişəcəyinə ümid edir. Bu ümid gec də olsa doğrulur. Ömərin “Vaxt gələcək, o səni bağrına basıb, alnından öpəcək” sözləri nəhayət gerçəkləşir, lakin müəllif dərhal acı bir əlavə edir: “Doğrudan da o vaxt yetişdi, təəssüf ki, çox gecikdi.”
Bu “gecikmə” romanın bütün fəlsəfəsini özündə cəmləşdirir.
      Əsərdə ailə anlayışı yalnız bir evin daxilində qalmır. Ata yurdu, nəsil, baba-nənə xatirələri də mühüm yer tutur.
      Ömərin ata yurduna gələn mamalarını qarşılayarkən söylədiyi sözlər bu baxımdan diqqət çəkir:
“Siz indi ata yurdasınız. Bu yurd sizin qibləgahınızdır.”
Bu ifadə romanın milli-mənəvi qatını gücləndirir.
      Ata yurdu burada sadəcə daş-divar deyil. O, uşaqlığın, ata-anaların, baba-nənələrin, xatirələrin və nəslin mənəvi yaddaşının məkanıdır.
      Zöhrənin uzun ayrılıqdan sonra ata evinə qonaq kimi gəlməsi də bu baxımdan kövrək və düşündürücü səhnələr yaradır. İnsan doğulduğu evdən ayrıla bilər, amma o evin yaddaşından ayrıla bilmir.
      Romanın ideya dairəsi yalnız Sənəm-Sünbül münasibətləri ilə məhdudlaşmır. Namiq obrazı vasitəsilə müəllif gəncliyin mənəvi seçimlərini də ön plana çəkir.
     Namiq başqasının sərvətinə tamah salmayan, öz əqidəsini qoruyan gəncdir. Onun fikirləri müasir cəmiyyət üçün xüsusilə düşündürücüdür:
“Hazıra nazir, havayıya tamah salacaq qədər mənəviyyatsızmı sayırsınız məni?”
Ardınca onun həyat fəlsəfəsini ifadə edən başqa bir cümlə gəlir:
“Gerçək həyat kino, teatr tamaşası deyil ki, obraza girəsən.”
Bu cümlə Namiq obrazının xarakterini tam açır.
     Namiq üçün insanın əsas sərvəti pul deyil, əqidədir. Onun dostlarının düşüncəsi isə başqa istiqamətdədir. Onlar Namiqin belə fürsətlərdən imtina etməsini “dünyanın adamı olmamaq” kimi qiymətləndirirlər. Bununla müəllif müasir cəmiyyətin ağrılı problemlərindən birinə toxunur: maddi qazancın mənəvi dəyərləri üstələməsi.
     Ailə xoşbəxtliyinin açarı haradadır?
     Romanın diqqətçəkən ideyalarından biri də ailə qurarkən maddi imkanlardan daha çox xarakter və mənəvi uyğunluğun əsas götürülməsidir.
Əsərdə açıq şəkildə vurğulanır ki, insanlar övladlarını evləndirərkən bəzən maddi vəziyyəti ön plana çəkirlər. Halbuki xoşbəxt ailənin təməli var-dövlət deyil, xasiyyət uyğunluğu, anlayış və şirin dildir.
     İsgəndərin bu barədə fikirləri xüsusilə əhəmiyyətlidir. O, ailə seçiminin yalnız sərvətə görə edilməsinin təhlükəli olduğunu bildirir və “halal südəmmiş” anlayışının əslində ailədə hökm sürən mənəvi mühitlə bağlı olduğunu izah edir.
Bu düşüncə romanın müasirliyini artırır. Çünki ailə məsələsi zaman dəyişsə də öz əhəmiyyətini itirmir.
    Romanda sevgi yalnız iki insanın məsələsi deyil.
Sədulla Şirinovun romanında sevgi çoxşaxəlidir.
Burada ər-arvad sevgisi var.
Ana-övlad sevgisi var.
Bacı-qardaş sevgisi var.
Ata yurduna sevgi var.
Baba-nənə və nəvə sevgisi var.
İnsana, insanlığa sevgi var.
    Bütün bu sevgilər bir-birinə bağlanaraq əsərin mənəvi xəritəsini yaradır.
    Müəllifin yanaşmasına görə insanın mənəvi zənginliyi onun başqalarına münasibətində üzə çıxır. Bu baxımdan Vaqif Osmanlının ön sözdəki fikri romanın mahiyyətini çox dəqiq ifadə edir: “İnsanlıq – sevgi və mərhəmət deməkdir…”
     Romanın kompozisiyası da əsərin ideya inkişafına uyğun qurulub. Əsər proloq və epiloqla çərçivələnir, əsas mətn isə on bir bölmədən ibarətdir:
“Son peşmançılıq”, “Gerçək dastana çevriləcək ilk eşqin mənbəyi”, “Qarşılıqsız sevgi nəticə vermir”, “Qarşılıqlı sevgi”, “Xoşbəxtliyin açarı”, “Hər kəsin öz tayi var…”, “Hər kəsin öz qisməti var…”, “Kimdir müqəssir?”, “Toy murazdır”, “Sənəm qızışdı”, “Vida anı”.
     Bu başlıqların özləri belə romanın ideya xəttini göstərir.
     Əvvəldə peşmançılıq, sonra sevgi, ardınca ailə, tay, qismət, məsuliyyət, müqəssirlik, toy və nəhayət vida gəlir.
     Beləliklə, müəllif bir ailənin həyatını təsvir etməklə əslində insan ömrünün müxtəlif mərhələlərini də simvolik şəkildə təqdim edir.
     Əsərin son bölümü “Vida anı” adlanır. Burada insan həyatının ən böyük həqiqəti – ölüm qarşısında hər kəsin bərabərliyi yada salınır.
İnsan dünyaya gəldiyi günü özü seçmir, dünyadan gedəcəyi günü də bilmir.
     Ona görə romanın sonunda əsas fikir sadələşir: insan yaşadığı müddətdə insan olmalıdır.
     Bu məqamda əsərin əvvəlində qoyulan “Mən nə üçün yaşayıram?” sualı ilə sonundakı həyat fəlsəfəsi bir-birinə qovuşur.
    Sədulla Şirinovun nəsrində həyatın özü danışır.
    “Gecikmiş etiraf”ın bir başqa üstün cəhəti müəllifin hadisələri həyatın içindən götürməsidir. Əsərdə kənd həyatı, ailə məişəti, qohumluq münasibətləri, toy, elçilik, ata yurdu, qonşuluq, gündəlik söhbətlər və insan xarakterləri bir-birinə bağlanır.
     Müəllif obrazları yalnız hadisənin iştirakçısı kimi deyil, müəyyən bir mənəvi mövqenin daşıyıcısı kimi təqdim edir.
Sənəm – gecikmiş vicdanın;
Sünbül – mərhəmətin və səbrin;
Ömər – ailə məsuliyyətinin;
Namiq – əqidənin və dürüstlüyün;
İsgəndər – ailə və həyat təcrübəsinin;
Xumar isə dəyişmək ehtimalının, insan xarakterinin mürəkkəbliyinin ifadəsinə çevrilir.
     Vaqif Osmanlının ön sözdə qeyd etdiyi kimi, romanın obrazlarının əksəriyyəti müsbət xarakterlidir, lakin müəllif insanı ideallaşdırmır; müsbət və mənfi xüsusiyyətləri həyat hadisələri içində qarşılaşdırır.
    Əsərin əsas mesajı: yaxşılığı sabaha saxlamaq olmaz!
    “Gecikmiş etiraf”ın ən böyük publisistik və tərbiyəvi gücü də məhz bundadır.
Roman oxucuya demir ki, heç vaxt səhv etmə.
Çünki səhv insana xasdır.
Roman daha vacib bir həqiqəti deyir: səhv etdinsə, vaxtında etiraf et.
Kimisə incitmisənsə, üzr istə.
Kimisə sevirsənsə, sevgini göstər.
Valideyninin qədrini bil.
Həyat yoldaşına hörmət et.
Övladına mənəvi miras ötür.
Qohumluq münasibətlərini kin və qürura qurban vermə.
Çünki vaxt keçdikcə insanın dəyişmək imkanları azalır, amma xatirələr qalır.
Sənəmin sözləri bu həqiqətin ən ağrılı ifadəsidir:
“Siz unutduq deyirsiniz, mən isə unuda bilmirəm.”
İnsan başqasını bağışlaya bilər, amma öz keçmişi ilə üzləşməkdən həmişə qaça bilmir.
    Sədulla Şirinovun “Gecikmiş etiraf” romanı ailə münasibətlərindən başlayaraq insanın mənəvi dünyasına doğru genişlənən bir əsərdir.
Romanın əsas qəhrəmanı yalnız Sünbül və ya Sənəm deyil. Əsl qəhrəman insan vicdanıdır.
Əsərin əsas qarşıdurması da yaxşı ilə pis arasında olduğu qədər, oyaq vicdanla yatmış vicdan arasında gedir.
     Sünbülün yaxşılığı Sənəmin vicdanını oyadır. Sənəmin etirafı isə oxucunu düşündürür: görəsən biz öz həyatımızda hansı etirafları gecikdiririk?
Bu sual romanın ən böyük mənəvi qazancıdır.
Sədulla Şirinov oxucuya bir ailənin hekayəsini danışır, amma əslində hər birimizin ailəsinə, münasibətlərinə, davranışlarına, keçmişinə və gələcəyinə güzgü tutur.
Və həmin güzgüdə hər kəs özünü görür.
     Romanın ön sözündəki çağırış – “İnsanlıq – sevgi və mərhəmət deməkdir…” – əsərin bütün məzmununu bir cümlədə ümumiləşdirir.
Çünki insanın dünyada qoyduğu ən böyük iz onun topladığı sərvət, qazandığı şöhrət və tutduğu mövqe deyil. İnsan özündən sonra kimlərin onu yaxşılıqla xatırlayacağını müəyyənləşdirir.
     Sədulla Şirinovun “Gecikmiş etiraf” romanı da məhz bu həqiqəti xatırladır:  Etirafı gecikdirmə. Sevgini gecikdirmə. Bağışlamağı gecikdirmə. Yaxşılığı gecikdirmə. Ən əsası, insan olmağı  heç vaxt gecikdirmə!
    Çünki son peşmançılığın fayda vermədiyi kimi, gecikmiş yaxşılığın da bəzən geri qaytarmağa gücü çatmır. Odur ki,  gecikmiş etirafdan əvvəl vaxtında insan olmaq lazımdır!
    Bəlkə də romanın oxucuya ən böyük mesajı elə budur: insan dünyada bir dəfə yaşayır və ona verilən ömür başqalarının həyatına vurduğu izlə mənalanır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.

07.09.2026. Bakı.

Müəllif: Zaur USTAC

AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir

SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI

Zaur Ustacın “Buta”sı

İki əsrin tək nasiri

Sədulla Şirinoun yazıları

SƏDULLA ŞİRİNOVUN KİTABLARI

Sədulla Şirinovun yaradıcılığı

GÜNAY ƏLİYEVA – “NƏRGİZ”

Zaur Ustacın “Buta”sı barədə

GÜNAY XANIMIN YAZILARI

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

ZAUR USTACIN YAZILARI

QƏNDABIN DİGƏR YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I