Qələmin yaddaşı və zamanın nəfəsi (Zaur Ustacın “QƏLƏM” şeiri haqqında) Müasir Azərbaycan poeziyasında milli yaddaşı, mənəvi kökü və çağdaş insanın texnoloji dünyadakı tənhalığını eyni poetik müstəvidə birləşdirməyi bacaran qələm sahibləri az deyil. Lakin tanınmış şair, publisist və nasir Zaur Ustac “QƏLƏM” adlı yeni şeirində bu mövzunu yalnız bədii-estetik səviyyədə deyil, həm də fəlsəfi və sivilizasion miqyasda təqdim etməyə nail olur. Bu əsər bir şeirdən daha artıqdır — o, insanlığın yaddaşı, sözün müqəddəsliyi və qələmin taleyi haqqında uğurlu bir poetik salnamədir. Şeir təsadüfi olaraq “Ələq” surəsinin “O, qələmlə yazmağı öyrətdi” ayəsi ilə başlamır. Müəllif qələmi sadəcə yazı vasitəsi kimi deyil, insanı insan edən ilahi bilik sisteminin başlanğıcı kimi təqdim edir. Burada “qələm” anlayışı həm dini-fəlsəfi, həm də mədəni anlam daşıyır. Şair demək istəyir ki, bəşəriyyətin bütün inkişafı — elm, ədəbiyyat, tarix, hətta texnologiyanın özü belə qələmin yaddaşından doğub. Əsərin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri qədim ilə müasir dövr arasındakı poetik körpüdür. Şeir“Silikon vadisinin neon işığında” başlayır, amma çox keçmədən gil lövhələrə, daş kitabələrə, qədim alimlərin titrəyən əllərinə qayıdır. Bu keçid təsadüfi deyil. Müəllif oxucuya xatırladır ki, süni intellekt, serverlər, rəqəmsal yaddaş və alqoritmlər nə qədər inkişaf etsə də, ilk fikir yenə insan ruhunda doğulmuşdur. Bu mənada şeir texnologiyaya qarşı deyil; əksinə, texnologiyanın mənəvi kökünü göstərir. Şeirin ən təsirli məqamlarından biri budur: “amma heç bir algoritm anasının laylasını yazan əlin yerini vermir.” Bu misralarda insanın duyğusal və mənəvi təbiəti ilə mexaniki düşüncə arasındakı fərq açıq görünür. Şair göstərir ki, informasiya ilə hikmət eyni anlayış deyil. Süni intellekt məlumat daşıya bilər, lakin ana nəfəsini, ruh ağrısını, insanın qəlb titrəyişini yarada bilməz. Burada müəllif klassik Şərq təfəkkürü ilə çağdaş texnoloji epoxanı qarşılaşdırır və nəticədə insan ruhunun üstünlüyünü önə çəkir. Şeirdə adları çəkilən İmadəddin Nəsimi, Üzeyir Hacıbəyli, Əl-Xarəzmi, Əl-Biruni, Nəsirəddin Tusi və İbn Sina kimi şəxsiyyətlər sadəcə tarixi simalar deyil. Onlar qələmin ölümsüzlük qazandırdığı ruhlardır. Müəllif burada mühüm bir həqiqəti vurğulayır: insan bədəni fanidir, lakin yazılmış söz qalır. Əgər qələm olmasaydı, bəşəriyyət hər səhər tarixini yenidən başlamağa məcbur qalardı. Bu fikir əsərin əsas ideya sütunlarından biridir. Şairin dilindəki publisistik güc də diqqətəlayiqdir. Əsər həm poetikdir, həm də düşüncəyə sövq edən ictimai mətn təsiri bağışlayır.“Bir kitab rəfdə susur, amma içində imperiyalar danışır” misrası bunun ən gözəl nümunəsidir. Burada kitab canlı tarix kimi təqdim olunur. Kitab susur, amma onun içində minilliklər nəfəs alır. Bu, qələmin və yazının sivilizasiya üçün nə qədər mühüm olduğunu göstərən yüksək poetik ümumiləşdirmədir. Şeirin son hissəsi isə xüsusi emosional atmosfer yaradır. Yağışlı Bakı gecəsi, bulvarda işıq dirəyi altında yazan şair obrazı müasir romantik poeziyanın uğurlu nümunəsidir. Müəllif burada özünü təkcə bir şair kimi yox, həm də minillik söz yaddaşının davamçısı kimi təqdim edir. Onun ruhunun “Hələbdə Nəsiminin yanında olması” isə Azərbaycan-türk poeziyasının mənəvi davamlılığını simvolizə edir. “Qoşa qanaddır: qılıncla qələm” misrası əsərin kulminasiya nöqtələrindən biridir. Bu fikir türk-islam tarixinin əsrlərlə formalaşdırdığı dövlətçilik və mədəniyyət fəlsəfəsini özündə daşıyır. Şair göstərir ki, millətləri yalnız silah deyil, söz də yaşadır. Hətta zaman keçdikcə qılınc paslanır, amma qələm tarixə çevrilir. Əsərdə diqqəti çəkən başqa bir cəhət isə dilin axıcılığı və obrazlılığın müasir nəfəsidir. Şair klassik poetik ruhu çağdaş terminlərlə birləşdirərək yeni estetik müstəvi yaradır. “Bulud yaddaşı”, “server”, “algoritm”, “data” kimi sözlərin poetik mətnə uğurla daxil edilməsi göstərir ki, Azərbaycan poeziyası artıq yeni əsrin dili ilə danışmağa qadirdir. Bu şeir həm də oxucuya mühüm bir mesaj verir: insan yalnız texnologiya ilə yaşaya bilməz. Ruhun qidası yenə sözdür, kitabdır, qələmdir. Zaur Ustacın “QƏLƏM” əsəri qələmin təkcə yazı vasitəsi yox, həm də insanlığın yaddaşı, vicdanı və mənəvi taleyi olduğunu xatırladır. Şeir bitir, amma onun verdiyi düşüncə bitmir. Çünki müəllifin dediyi kimi: “Dünya durduqca yaşayacaq söz, Yaşarsa, qələm!” Bu misralar əslində bütün əsərin yekun fəlsəfəsidir. İnsan ömrü keçicidir, amma söz qalır. Söz yaşayırsa, millət yaşayır; qələm yaşayırsa, tarix susmur.
Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik mövzusu daim aparıcı istiqamətlərdən biri olmuşdur. Xalqın tarixi yaddaşı, milli kimliyi, torpaq sevgisi və dövlətçilik düşüncəsi bir çox sənətkarların yaradıcılığında mühüm yer tutmuşdur. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında bu mövzunu ardıcıl şəkildə işləyən müəlliflərdən biri də Zaur Ustacdır. Onun əsərlərində vətən anlayışı yalnız coğrafi məkan kimi deyil, milli ruhun, mənəvi bağlılığın və tarixi yaddaşın simvolu kimi təqdim edilir. Azərbaycan ədəbiyyatı əsrlər boyu xalqın milli yaddaşını, mənəvi dəyərlərini və azadlıq arzularını yaşadan ən mühüm mənəvi sərvətlərdən biri olmuşdur. Tarixin müxtəlif mərhələlərində Azərbaycan yazıçı və şairləri xalqın taleyini, onun sevinc və kədərini, mübarizə və qəhrəmanlığını bədii söz vasitəsilə gələcək nəsillərə çatdırmışlar. Ədəbiyyat yalnız estetik zövq formalaşdıran sənət sahəsi deyil, eyni zamanda cəmiyyətin milli şüurunu oyadan, vətən sevgisini gücləndirən və mənəvi birliyi qoruyan mühüm ideoloji vasitə kimi çıxış etmişdir. Bu baxımdan vətənpərvərlik mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında daim aparıcı xətt olmuş, klassik dövrdən müasir mərhələyədək müxtəlif sənətkarların yaradıcılığında xüsusi yer tutmuşdur. Vətən anlayışı Azərbaycan insanının düşüncə sistemində müqəddəs məfhumlardan biri hesab olunur. Bu anlayış yalnız insanın doğulduğu torpağa bağlılığı deyil, həm də milli kimliyə, dilə, tarixə, mədəniyyətə və mənəvi dəyərlərə sədaqəti ifadə edir. Azərbaycan xalqı tarix boyu müxtəlif işğallarla, müharibələrlə və ağır sınaqlarla qarşılaşsa da, vətən sevgisini və milli ruhunu qoruyub saxlamağı bacarmışdır. Xüsusilə Qarabağ münaqişəsi və Vətən müharibəsi Azərbaycan insanının vətənə bağlılığını, torpaq uğrunda mübarizə əzmini bir daha bütün dünyaya nümayiş etdirmişdir. Bu hadisələr ədəbiyyatda da dərin iz buraxmış, bir çox müəlliflərin yaradıcılığında əsas mövzulardan birinə çevrilmişdir.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında milli-mənəvi dəyərlərin, dövlətçilik düşüncəsinin və vətənpərvərlik hisslərinin təbliği ilə seçilən müəlliflərdən biri də Zaur Ustacdır. Onun yaradıcılığı vətən sevgisinin, milli düşüncənin və xalq ruhunun bədii ifadəsi kimi diqqəti cəlb edir. Müəllif əsərlərində Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşını, milli ağrılarını, Qarabağ həqiqətlərini və şəhidlik zirvəsini böyük həssaslıqla qələmə alır. Zaur Ustacın yaradıcılığında vətən yalnız coğrafi məkan deyil, insanın mənəvi varlığını müəyyən edən müqəddəs dəyər kimi təqdim olunur. Yazarın əsərlərində vətənpərvərlik anlayışı geniş məna daşıyır. Burada vətənə sevgi yalnız emosional hiss kimi deyil, həm də vətəndaş məsuliyyəti, milli birlik və mənəvi borc kimi izah edilir. Müəllifə görə vətəni sevmək təkcə onun gözəlliklərini tərənnüm etmək deyil, eyni zamanda onun problemlərinə biganə qalmamaq, milli dəyərləri qorumaq, dövlətə və xalqa sədaqətlə xidmət etməkdir. Bu baxımdan Zaur Ustacın yaradıcılığı oxucuda yalnız bədii-estetik zövq formalaşdırmır, həm də milli düşüncə və vətəndaşlıq mövqeyi yaradır.
Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik mövzusu müxtəlif dövrlərdə fərqli formalarda ifadə edilmişdir. Klassik ədəbiyyatda daha çox mənəvi bağlılıq və yurd sevgisi ön planda olmuşdursa, müasir dövrdə bu anlayış milli azadlıq mübarizəsi, dövlətçilik və torpaq bütövlüyü məsələləri ilə daha sıx əlaqələndirilmişdir. Xüsusilə XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəllərində baş verən ictimai-siyasi hadisələr müasir şair və yazıçıların yaradıcılığına güclü təsir göstərmişdir. Bu baxımdan Zaur Ustacın əsərləri həm dövrün ictimai ruhunu, həm də xalqın mənəvi dünyasını əks etdirən mühüm ədəbi nümunələrdən hesab oluna bilər. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu müxtəlif istiqamətlərdə özünü göstərir. Yazarın şeir, hekayə, povest və publisistik yazılarında Azərbaycan torpağına bağlılıq, Qarabağ ağrısı, şəhidlik zirvəsi və milli birlik ideyası xüsusi diqqət çəkir. Müəllif vətəni sadəcə sevməyi deyil, onu qorumağı, onun uğrunda mübarizə aparmağı da vətəndaşlıq borcu kimi təqdim edir. Onun əsərlərində Qarabağ mövzusu xüsusi yer tutur. İşğal dövrünün ağrıları, yurd həsrəti və xalqın mənəvi sarsıntıları onun yaradıcılığında emosional və təsirli şəkildə əks olunur. Bu baxımdan onun yaradıcılığı oxucuda vətən sevgisini gücləndirən mühüm ədəbi nümunələrdən hesab edilə bilər. Zaur Ustacın vətənpərvərlik düşüncəsində şəhidlik anlayışı da mühüm yer tutur. Müəllif şəhid obrazlarını yüksək mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı kimi təqdim edir. Onun “Sənətin seçdiyi adam”, “Qırmızı yarpaqlı ağac”, “Sonuncu tapşırıq”, “Sonuncu döyüş”, “Son uçuş”, “Alp Eldəniz” və “Zenitdəki zenitçi” kimi əsərlərində şəhidlər xalqın azadlığı və gələcəyi uğrunda canından keçən qəhrəmanlar kimi təsvir olunur. Bu yanaşma gənc nəslin milli ruhda formalaşmasına təsir edən mühüm ideoloji xüsusiyyətlərdən biridir.
Müəllifin publisistik yazılarında da vətənpərvərlik xətti açıq şəkildə hiss olunur. O, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını, Azərbaycan dilinə və mədəniyyətinə sahib çıxılmasını vacib hesab edir. Yazıçının fikrincə, vətənpərvərlik yalnız döyüş meydanında deyil, elmə, təhsilə, ədəbiyyata və milli mədəniyyətə xidmət etməklə də ifadə olunur. Müəllifin yaradıcılığında Qarabağ mövzusu xüsusi emosional yükə malikdir. İşğal illərinin ağrısı, yurd həsrəti, şəhid ailələrinin kədəri və xalqın mənəvi sarsıntıları onun əsərlərində real və təsirli boyalarla əks olunur. Bununla yanaşı, müəllif xalqın gələcəyə inamını, milli birliyini və qələbə ruhunu da ön plana çəkir. Bu xüsusiyyətlər Zaur Ustac yaradıcılığını yalnız bədii hadisə deyil, həm də milli-mənəvi çağırış nümunəsi kimi dəyərləndirməyə əsas verir. Zaur Ustacın əsərlərində diqqəti cəlb edən mühüm məqamlardan biri də milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına verilən önəmdir. Müəllif dilə, mədəniyyətə, ailə institutuna, tarixə və milli adət-ənənələrə böyük həssaslıqla yanaşır. Onun fikrincə, vətənpərvərlik yalnız müharibə dövründə deyil, gündəlik həyatda milli kimliyi qorumaq və gələcək nəsillərə ötürmək vasitəsilə də ifadə olunur. Bu baxımdan yazıçının yaradıcılığı maarifçi və ideoloji xarakter daşıyır. Zaur Ustacın dil və üslub xüsusiyyətləri də vətənpərvərlik mövzusunun təsir gücünü artırır. O, sadə, anlaşıqlı və emosional dil vasitəsilə oxucunun hisslərinə təsir etməyi bacarır. Bədii təsvir vasitələri, obrazlı ifadələr və milli ruhla zəngin poetik düşüncə müəllifin əsərlərinə xüsusi məna qazandırır. Onun yaratdığı “O gün”, “Qardaş”, “Dağlar”, “Sevin, a Təbriz”, “Araz”, “Tuncaya” kimi nümunələr sözün əsl mənasında seçilən əsərlərdir. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu mühüm ideya istiqamətlərindən biridir. Onun əsərlərində vətən sevgisi, milli birlik, Qarabağ həqiqətləri və şəhidlik mövzuları yüksək bədii və mənəvi dəyərlərlə təqdim olunur. Yazarın yaradıcılığı müasir Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik ruhunun yaşadılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından əhəmiyyətli yer tutur. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu əsas ideya istiqamətlərindən biri kimi mühüm yer tutur. Müəllifin əsərlərində vətən anlayışı yalnız coğrafi məkan və ya doğma torpaq sevgisi çərçivəsində təqdim edilmir. Məsələn, şairin “Bayraq, bizim bayrağımız” şeirindən bir bəndə baxaq:
“Üstündən yüz Araz axsın,
Torpaq, bizim torpağımız!
Güney, Quzey fərq eləməz,
Oylaq, bizim oylağımız!
burada Vətən anlayışı coğrafi aspektdən çox uzaq olub, ruhu, düşüncəni, könül bağlarını təcəsüm etdirir. Bu anlayış daha geniş məna daşıyaraq milli kimliyi, tarixi yaddaşı, dövlətçilik düşüncəsini, mənəvi dəyərləri və xalqın gələcəyinə bağlılığı özündə ehtiva edir. Yazar yaradıcılığı göstərir ki, vətən sevgisi insanın mənəvi varlığını müəyyən edən ən ali hisslərdən biridir və bu hiss cəmiyyətin milli birliyinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Ümumiyyətlə Zaur Ustacın yaradıcılığında milli təəssübkeşlik qırmızı xətt kimi keçir. Bu baxımdan onun “Əliş və Anna” əsəri də diqqətə layiqdir.
Zaur Ustac əsərlərində Azərbaycan xalqının keçdiyi tarixi yolun ağrılarını, mübarizə ruhunu və gələcəyə olan inamını bədii sözün gücü ilə əks etdirməyi bacarmışdır. Onun yaradıcılığında xalqın mənəvi dünyası, milli ruhu və torpaq sevgisi yüksək emosional təsir gücü ilə təqdim olunur. Müəllifin əsərlərindəki vətənpərvərlik hissi süni və şüar xarakterli deyil, həyat həqiqətlərindən doğan səmimi duyğular üzərində qurulmuşdur. Bu xüsusiyyət yazıçının əsərlərinin oxucuya daha təsirli şəkildə çatmasına və geniş oxucu auditoriyası tərəfindən maraqla qarşılanmasına səbəb olur. Müəllifin yaradıcılığında Qarabağ mövzusunun xüsusi yer tutması onun vətənpərvərlik düşüncəsinin əsas istiqamətlərindən biri kimi diqqəti cəlb edir. Qarabağ dərdi Azərbaycan xalqının milli yaddaşında dərin iz buraxmış faciələrdən biri olmuşdur. Zaur Ustac bu ağrını təkcə fərdi hiss kimi deyil, ümummilli problem kimi təqdim etmiş, xalqın torpaq sevgisini, yurd həsrətini və azadlıq arzusunu bədii dillə ifadə etmişdir. Onun əsərlərində Qarabağ yalnız müharibə mövzusu deyil, həm də milli qürurun, mənəvi bütövlüyün və tarixi ədalət uğrunda mübarizənin simvolu kimi çıxış edir. Müəllif bu mövzu vasitəsilə oxucuda həm emosional bağlılıq yaradır, həm də vətənə qarşı məsuliyyət hissini gücləndirir. Zaur Ustac yaradıcılığında şəhidlik mövzusu da xüsusi mənəvi dəyərə malikdir. Müəllif şəhid obrazlarını yalnız qəhrəmanlıq nümunəsi kimi deyil, milli ruhun və mənəvi ucalığın təcəssümü kimi təqdim edir. Onun əsərlərində şəhidlər xalqın azadlığı, torpağın bütövlüyü və gələcək nəsillərin xoşbəxtliyi naminə canından keçən müqəddəs insanlar kimi təsvir olunur. Bu yanaşma gənc nəslin milli-mənəvi dəyərlər ruhunda tərbiyə olunmasına mühüm təsir göstərir. Yazıçının şəhidlik mövzusuna həssas münasibəti oxucuda həm qürur, həm də məsuliyyət hissi formalaşdırır. Müəllifin əsərlərində diqqəti çəkən əsas xüsusiyyətlərdən biri də milli birlik və həmrəylik ideyasının güclü şəkildə təbliğ edilməsidir. Zaur Ustac vətənin qorunmasının yalnız hərbi qüvvə ilə deyil, xalqın mənəvi birliyi, milli həmrəyliyi və ortaq məqsəd uğrunda birləşməsi ilə mümkün olduğunu vurğulayır. Onun yaradıcılığında xalqın birlik içində olması dövlətin güclənməsi və milli dəyərlərin qorunmasının əsas şərti kimi təqdim edilir. Bu ideyalar xüsusilə müasir dövrdə milli şüurun formalaşması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu müxtəlif əsərlərdə fərqli aspektlərdən işlənmişdir. Müəllifin əsərlərində vətən anlayışı torpaq sevgisi, milli birlik, şəhidlik, dövlətçilik düşüncəsi və Qarabağ həqiqətləri ilə sıx bağlı şəkildə təqdim olunur. Yazarın bədii düşüncəsində vətən yalnız insanın doğulduğu məkan deyil, onun mənəvi kimliyini formalaşdıran müqəddəs dəyər kimi çıxış edir. Bu baxımdan müəllifin “Oriyentir ulduzu”, “Dağ”, “Nəcəfi Elxan”, “Vaqif Mustafazadə” kimi bir sıra əsərləri vətənpərvərlik ideyasının təbliği baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. “Oriyentir ulduzu” əsərində vətən sevgisi və milli birlik ideyası təbliğ edilir. Zaur Ustac “Oriyentir ulduzu” adlı əsərində Qarabağın Azərbaycan xalqının ayrılmaz tarixi torpağı olduğunu xüsusi vurğulayır. Əsərdə müəllif işğal nəticəsində yaranan ağrıları, xalqın keçirdiyi mənəvi sarsıntıları və doğma yurda bağlılıq hisslərini emosional şəkildə təqdim edir. Müəllif Qarabağı yalnız coğrafi ərazi kimi deyil, milli qürurun və tarixi yaddaşın simvolu kimi təsvir edir. Əsərdə xalqın birlik içində mübarizə aparmasının vacibliyi ön plana çəkilir və vətən uğrunda mübarizənin müqəddəsliyi vurğulanır. “Oriyentir ulduzu” povestində qəhrəmanlıq və şəhidlik zirvəsi əsasdır: “bura Ağdamdı, bura Xocalıdı, bura Xankəndidi, bura Şuşadı– Qaladı eee, Qala- bura QARABAĞDI- bura dünyanın mərkəzidi, bura bəşəriyyətin beşiyidi, bura ADƏMİN vətənidi, bura AZƏRBAYCANDI, bu torpaqlar türk oğluna UCA TANRININ ərmağanıdı, bu torpaq Adəmin yoğrulduğu torpaqdı, bu torpağın uğrunda ŞƏHİD olmaq hər kəsə nəsib olmur… “ Müəllifin vətənpərvərlik mövzusunda diqqət çəkən əsərlərindən biri də “Xudayar dastanı” əsəridir. Bu əsərdə şəhid obrazı yüksək mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Zaur Ustac şəhidliyi xalqın azadlığı uğrunda göstərilən ən böyük fədakarlıq nümunəsi hesab edir. Əsərdə vətən uğrunda canından keçən insanların qəhrəmanlığı böyük ehtiram hissi ilə təsvir edilir. Müəllif şəhidlərin xatirəsinin xalqın yaddaşında daim yaşayacağını vurğulayaraq gənc nəslə vətənə sədaqət ideyasını aşılamağa çalışır. “Zabitlər” əsərində vətəndaşlıq məsuliyyəti qabardılır. “Zabitlər” əsərində müəllif vətənə bağlılıq hissini daha çox mənəvi və fəlsəfi aspektdə təqdim edir. Əsərdə vətənə xidmət insanın ən ali borcu kimi qiymətləndirilir. Müəllif göstərir ki, insan yalnız vətəninə faydalı olduğu zaman öz mənəvi dəyərini təsdiq edə bilir. Burada vətən sevgisi sadəcə hiss deyil, həm də əməli fəaliyyət və vətəndaş məsuliyyəti kimi təqdim olunur. Əsərdə torpaq, xalq və dövlət anlayışları vahid mənəvi sistem daxilində təsvir edilir. “Ustacam” (“Övladıyam”) əsərində qələbə ruhu və dövlətçilik düşüncəsi əsasdır. Zaur Ustac “Ustacam” (“Övladıyam”) əsərində Azərbaycan ordusunun qəhrəmanlığını, xalqın birliyini və qələbə ruhunu ön plana çıxarır. Əsərdə Vətən müharibəsində əldə olunan zəfər böyük qürur hissi ilə təqdim edilir. Müəllif bu qələbəni yalnız hərbi uğur deyil, həm də milli ruhun və xalq birliyinin təntənəsi kimi qiymətləndirir. Əsərdə dövlətçilik düşüncəsi, vətənə sədaqət və xalqın mənəvi gücü əsas ideya xəttini təşkil edir. “Ustacam” (“Övladıyam”) əsərində müəllif Azərbaycan xalqının tarixi qələbəsini bədii şəkildə əks etdirir. Əsərdə Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlığı, xalqın birliyi və milli ruh yüksəkliyi xüsusi vurğulanır. Müəllif zəfər anlayışını yalnız hərbi uğur kimi deyil, həm də xalqın mənəvi dirçəlişi kimi təqdim edir. Əsərdə vətən sevgisi ilə yanaşı milli qürur və tarixi yaddaş anlayışları da əsas yer tutur. “Anam” əsərində torpaq və yurd anlayışı ön plandadır. “Anam” əsərində vətən anlayışı daha çox doğma torpağa mənəvi bağlılıq kontekstində işlənmişdir. Müəllif yurdu insanın mənəvi dayağı, tarixi yaddaşı və milli kimliyinin əsas hissəsi kimi təqdim edir. Əsərdə doğma torpağın insan həyatındakı rolu emosional təsvirlərlə ifadə olunur. Zaur Ustac vətəni ana obrazı ilə müqayisə edərək torpağa bağlılığın müqəddəs hiss olduğunu vurğulayır. “Ana dilim” əsəri də sanki “Anam”ın davamıdır. “Ana dilim” əsərində milli qürur və tarixi yaddaş əsasdır.
Publisistik yazılarında vətənpərvərlik ideyası olduqca güclüdür. Zaur Ustac yalnız bədii əsərlərində deyil, publisistik yazılarında da vətənpərvərlik mövzusuna geniş yer verir. Onun publisistik məqalələrində Azərbaycançılıq ideyası, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, Azərbaycan dilinə və mədəniyyətinə sahib çıxılması kimi məsələlər xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılır. Müəllif gənclərin milli ruhda yetişdirilməsini vacib hesab edir və vətənpərvərliyi cəmiyyətin inkişafı üçün əsas amillərdən biri kimi qiymətləndirir. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu çoxşaxəli şəkildə işlənmişdir. Müəllifin əsərlərində Qarabağ sevgisi, torpaq uğrunda mübarizə, şəhidlik, milli birlik və dövlətçilik düşüncəsi yüksək bədii ustalıqla təqdim olunur. Bu əsərlər oxucuda vətənə bağlılıq hissini gücləndirən mühüm ədəbi nümunələr kimi dəyərləndirilə bilər. Zaur Ustacın publisistik fəaliyyəti də onun vətənpərvərlik mövqeyinin mühüm göstəricilərindən biridir. Müəllif publisistik yazılarında milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, Azərbaycan dilinə və mədəniyyətinə sahib çıxılması, gənclərin milli ruhda yetişdirilməsi kimi məsələlərə xüsusi diqqət yetirir. O, vətənpərvərliyi yalnız emosional hiss kimi deyil, həm də əməli fəaliyyət, vətəndaş məsuliyyəti və ictimai borc kimi dəyərləndirir. Bu baxımdan yazıçının yaradıcılığı yalnız bədii-estetik deyil, həm də ideoloji və maarifçi əhəmiyyət daşıyır. Müəllifin dil və üslub xüsusiyyətləri də vətənpərvərlik ideyasının təsir gücünü artıran mühüm amillərdəndir. Zaur Ustac sadə, aydın və emosional ifadə tərzindən istifadə etməklə oxucu ilə səmimi əlaqə yaradır. Onun əsərlərində istifadə olunan bədii təsvir vasitələri, obrazlı ifadələr, poetik düşüncə tərzi və milli ruhla zəngin dil oxucunun emosional dünyasına təsir göstərir. Yazarın üslubunda pafosdan çox səmimiyyət və həyat həqiqətlərinə bağlılıq üstünlük təşkil edir ki, bu da onun yaradıcılığının inandırıcılığını artırır. Zaur Ustac yaradıcılığı müasir Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik ideyasının yaşadılması və təbliği baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Onun əsərlərində vətən sevgisi, Qarabağ həqiqətləri, şəhidlik zirvəsi, milli birlik və mənəvi dəyərlər yüksək bədii ustalıqla əks etdirilmişdir. Yazıçının yaradıcılığı həm milli ədəbiyyatın inkişafına töhfə verir, həm də oxucularda vətənə bağlılıq, milli qürur və vətəndaş məsuliyyəti hisslərini gücləndirir. Zaur Ustacın əsərləri müasir Azərbaycan cəmiyyətində milli ruhun qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mühüm ideoloji və mənəvi əhəmiyyət daşıyır. Onun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik mövzusunun davamlı şəkildə inkişaf etdirilməsinə xidmət edir və milli düşüncənin formalaşmasında təsirli ədəbi mənbələrdən biri kimi çıxış edir. Bu baxımdan müəllifin əsərlərinin gələcəkdə də filoloji və ədəbi baxımdan geniş şəkildə araşdırılması mühüm elmi əhəmiyyət kəsb edir.
QƏLƏM “O, qələmlə (yazmağı) öyrətdi.” Ələq surəsi (96/4) Silikon vadisinin neon işığında bir uşaq barmaqlarıyla gələcəyi sürüşdürür ekranda, amma dünyanın taleyi hələ də köhnə bir qələmin mürəkkəbində yatır. Bir ata oğluna “Oxu!” — deyirsə, Deməli kitab var, Qələm yaşayır.
Çünki, ilk fikir serverlərdə yox, insanın ruhunda yazılmışdı. Daşa qazılmışdı, gilə yazılmışdı…
“O, qələmlə yazmaq öyrətdi…” — səmanın sonsuz bulud yaddaşından yer üzünə endirilən ilk məlumat kimi. “Oxu” dedi, “yazmaq öyrətdi”… Nicat bundadır dedi.
Qələm — sadəcə taxta, dəmir, mürəkkəb deyil, o, zamanın onurğasıdır. Bir alimin min il əvvəl titrəyən əli bu gün mənim düşüncəmə toxunursa, deməli, qələm ölməyib – Xəzərin sahilində dəniz dalğaları sahilə data kimi çırpılır, insanlar süni intellektdən danışır, amma heç bir algoritm anasının laylasını yazan əlin yerini vermir. Hanı Nəsimi? Hanı Üzeyir!?
Dil külək kimidir — eşidilər və itib gedər. Qələm isə daş kimidir — əsrlərin daş yaddaşında qalır. Həsənoğlunun bir beyti kimi, Əl-Xarəzm, Əl-Biruni, Tusi elmi kimi, İbn Sinanın tibbi — icadları kimi… Mucidləri qələm yaşadır, alimləri qələm yaşadır, şairləri qələm yaşadır… Çünki, qələm min illərin yaddaşıdır…
Bir kitab rəfdə susur, amma içində imperiyalar danışır. Bir cümlə sərhədləri keçir, dinləri, qanunları, elmləri bir nəsildən o birinə daşıyır. Tarix, coğrafiya kitablarda yaşayır…
Əgər qələm olmasaydı, bəşəriyyət hər səhər öz tarixini yenidən icad edərdi. Hamı mucid olardı — olardımı!? Bəşər hələ də İbn Sinanın maqqaşına möhtac! Acdır, ac — insan oğlu yeniliyə ac…
İndi isə gecənin bulvar işıqları altında bir şair yazır: Xəzər, ey Xəzər, mavi gözlüm, İnsan fanidir, mürəkkəb yox. Yaxşı ki, qələm nə vaxtsa yazıb: “İnsan çiy süd əmib”…
Çünki, dünya dəyişsə də Tanrının ilk universiteti hələ də qələmdir, qələm! Son müraciəti isə “Oxu!” olub.
Yağış yağır, Bakı suyun içindədir… Artıq hava işıqlaşıb. Şair hələ yerindədir; Xəzərin su sahilində, Bakının şıx bulvarında, işıq dirəyi altında… İşıq sönüb, Abajuru çətir bilir, şeiri qoynunda gizlədir; yumasın yağış yazısın, çünki, o hələ təzədir — mürəkkəbi qurumayıb… Qələmi də bərk-bərk tutub, Köynəyinin döş cibində… Kağız, qələm sinəsində, Könlü fərah islanır o — bu gün Bakı küçəsində… Fəqət, ruhu Hələbdədir; Nəsiminin yanındadır — orda dinir, şeir deyir Türkün qədim ləhçəsində… Yaşa, Qələm! Yağ, ey yağış! Gücün çatır, di yu getsin min illərin yazısını! Əbəs yerə deməyiblər, — həm də tarixdən bilirik — qoşa qanaddır: qılıncla qələm… Ruhuna min rəhmət, Ulu şah babam, Ələsgər dədəm! Dünya durduqca yaşayacaq söz, Yaşarsa, qələm! 17.05.2026. Bakı.
YÜZ YEDDİNCİ YAZI Vaqif İsaqoğlunun “Günahsız günahkar” kitabı Salam olsun çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizi həmişə aktual olan hərbi mövzulu yazılar üzərindən qurmağa çalışacağam. Bu mövzu aktual olduğu qədər də çoxşaxəli olub, demək olar ki, bütün həyatımızı öz ağuşuna alır. Xırda məişət problemlərindən tutmuş, böyük ictimai-siyasi məsələlərə qədər uzanan bu həyati əhəmiyyət daşıyan vacib məsələ zaman-zaman gündəmə gəlir. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı daim xalqın ağrılarını, cəmiyyətin mənəvi sarsıntılarını və milli ruhunu özündə yaşadan nümunələr ortaya qoyur (Kimin necə düşünməyindən asılı olmayaraq). Bu baxımdan tanınmış hərbi jurnalist, publisist, şair və yazıçı Vaqif İsaqoğlunun “Günahsız günahkar” hekayələr kitabı son dövr Azərbaycan nəsrinin diqqətçəkən və ictimai əhəmiyyət daşıyan əsərlərindən biridir. Ehtiyatda olan yüksək çinli zabit və qazi kimi Vaqif İsaqoğlu yalnız müşahidə edən bir yazar deyil, həyatın ən ağır həqiqətlərini yaşamış, müharibənin ağrılarını öz taleyindən keçirmiş bir ziyalıdır. Elə buna görə də onun qələmə aldığı hər bir hekayə oxucuda sənədli təsir bağışlayır, süni bədii təsvir yox, yaşanmış həqiqətin nəfəsini duyurur. Son dövrlərdə dünya ədəbiyyatnda da əsasən bu tip – real həyatdan götürülmüş mövzular işlənir və uğur qazanır. Azərbaycan ədəbiyyatının da gələcək inkişaf perspektivləri məhz bu istiqamətdə gözlənilir. “Günahsız günahkar” sadəcə hekayələr toplusu deyil. Bu kitab vicdanın məhkəməsi, insanlıq dəyərlərinin sınağı, milli yaddaşın qorunmasına xidmət edən mənəvi manifestdir. Müəllif cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindən olan insanları, onların daxili aləmini, mənəvi sarsıntılarını, haqsızlıq qarşısında yaşadıqları ağrıları böyük ustalıqla təsvir edir. Əsərin əsas gücü də məhz bu təbii və sarsıdıcı realizmdədir. Kitabın diqqət çəkən əsas xüsusiyyətlərindən biri cəmiyyətdə kök salmış məmur özbaşınalığının və korrupsiyanın cəsarətlə ifşa olunmasıdır. Vaqif İsaqoğlu öz hekayələrində vəzifə kreslosunu şəxsi hakimiyyət vasitəsinə çevirən, insan taleləri ilə oynayan “kiçik allahlar”ın iç üzünü açır. Müəllif göstərir ki, bəzən günahsız insanlar məhz vicdansız sistemin içində “günahkar” elan olunur. Kitabın adı da bu acı həqiqətin bədii ifadəsidir. Yazıçı hadisələri pafossuz, şişirtməsiz təqdim edir və məhz buna görə oxucu hər sətrin arxasında canlı həyat həqiqətini görür. Vaqif İsaqoğlunun yaradıcılığında vətənpərvərlik xüsusi yer tutur. Bu təsadüfi deyil. Çünki müəllif özü ehtiyatda olan yüksək çinli zabit və qazi kimi Vətən uğrunda xidmət etmiş, xalqın ağrılarını yaxından yaşamış bir şəxsiyyətdir. Onun yazılarında vətən sevgisi süni şüar deyil, həyat amalına çevrilmiş müqəddəs hiss kimi təqdim olunur. Xüsusilə “Anuş”, “Erməni”, “Mişel” kimi hekayələrdə erməni faşizminin insanlığa qarşı törətdiyi vəhşiliklər bədii dillə gələcək nəsillərə çatdırılır. Bu əsərlərdə müəllif təkcə keçmişi xatırlatmır, həm də milli yaddaşı qorumağın vacibliyini ön plana çəkir. Yazıçının “Oğru” hekayəsi mənəvi aşınmanın ağrılı mənzərəsini yaradır. Professor Bədəlov obrazı vasitəsilə müəllif ziyalının cəmiyyətdə düşdüyü çıxılmaz vəziyyəti, mənəviyyatın maddi maraqlar qarşısında necə sıxışdırıldığını göstərir. Ömür yoldaşının xatirəsini yaşatmaq istəyən bir insanın kitablarını satmağa məcbur qalması yalnız bir şəxsin faciəsi deyil, bütöv bir dövrün mənəvi böhranıdır. Burada kitabların belə sahibinə dayaq ola bilməməsi xüsusi simvolik məna daşıyır. “Qazi Həsən” hekayəsi isə kitabın ən təsirli və sarsıdıcı nümunələrindən biridir. Bu əsərdə Vaqif İsaqoğlu müharibədə qəhrəmanlıq göstərmiş bir qazinin sülh dövründə qarşılaşdığı mənəvi haqsızlıqları ustalıqla qələmə alır. Füzuli döyüşlərində erməni tanklarını məhv etmiş Həsən obrazı Vətən uğrunda canını ortaya qoyan minlərlə Azərbaycan oğlunun ümumiləşdirilmiş simvoludur. O, dövlətdən xüsusi imtiyaz istəmir, halal zəhməti ilə dolanmağa çalışır. Lakin qarşısına çıxan vicdansız sistem onun qürurunu tapdalayır. Kapitanın qaziyə qarşı kobudluğu, onun qəhrəmanlıq nişanələrini “iki-üç dəmir-dümür” adlandırması, küçədə alver etmək üçün gündəlik pul tələb etməsi cəmiyyətdə mənəvi deqradasiyanın hansı həddə çatdığını göstərir. Çiyələk yeşiklərinə vurulan təpik təkcə meyvələrin yox, qazinin ləyaqətinin ayaqlar altına atılmasıdır. Ayaqqabının qazinin kürəyində təmizlənməsi isə insanlıq adına utanc doğuran mənəvi eybəcərliyin zirvəsi kimi təqdim edilir. Ən sarsıdıcı məqam isə Həsənin ağlamasıdır. Müəllif göstərir ki, müharibədə tankları partladan, ölümün gözünə dik baxan qəhrəman fiziki ağrıdan deyil, mənəvi xəyanətdən sarsılır. Bu, sadəcə bir qazinin faciəsi deyil, cəmiyyətə ünvanlanmış ağır ittihamdır. Vaqif İsaqoğlu burada oxucunu qazilərə, şəhid ailələrinə qarşı daha vicdanlı və diqqətli olmağa çağırır. Ehtiyatda olan yüksək çinli zabit və qazi kimi müəllifin bu mövzunu xüsusi həssaslıqla qələmə alması əsərin təsir gücünü daha da artırır. “Ana istəyi” və “Şəhid” hekayələri isə kitabın emosional zirvəsidir. Şəhid analarının yaşadığı sonsuz ağrı müəllif tərəfindən böyük ustalıqla təqdim olunur. “Məni də oğlumla birlikdə dəfn edin” deyən ana obrazı Azərbaycan qadınının müqəddəs analıq duyğusunun bədii simvoluna çevrilir. “Şəhid” hekayəsində ananın “İndi o təkcə mənim oğlum deyil, Azərbaycanın oğludur” sözləri fərdi kədərin milli qürur səviyyəsinə yüksəlməsinin ən ali ifadəsidir. Vaqif İsaqoğlunun yaradıcılığının ən mühüm cəhətlərindən biri də gənc nəslin vətənpərvər, vicdanlı və mənəviyyatlı ruhda yetişməsinə xidmət etməsidir. Onun əsərləri sadəcə bədii mətn deyil, həm də mənəvi məktəbdir. Ehtiyatda olan yüksək çinli zabit və qazi kimi müəllif öz həyat təcrübəsini, gördüyü həqiqətləri gənclərə çatdırır, onları Vətənə sədaqətə, milli dəyərlərə bağlılığa çağırır. Bu baxımdan “Günahsız günahkar” kitabı təkcə ədəbi hadisə deyil, həm də ciddi ictimai-mənəvi əhəmiyyət daşıyan əsərdir. Bu kitab oxucunu düşündürür, silkələyir, cəmiyyətin ağrılı nöqtələrinə diqqət yönəldir. Vaqif İsaqoğlu insanın vicdanını oyadan, onu haqqın və ədalətin yanında dayanmağa çağıran sənətkardır. Onun hekayələrindəki həyat həqiqətləri, milli ruh, vətən sevgisi və insan ağrısı Azərbaycan nəsrinin ən dəyərli keyfiyyətləri kimi özünü göstərir. “Günahsız günahkar” – həqiqətin səsini susdurmayan, insanlıq dəyərlərini müdafiə edən, milli ruhu yaşadan bir kitabdır. Bu əsər bir daha sübut edir ki, Vaqif İsaqoğlu yalnız istedadlı yazıçı deyil, həm də xalqının ağrılarını qəlbində daşıyan böyük vətəndaşdır. Onun əsərləri xüsusilə gənc nəslin vətənpərvər ruhda yetişməsində, milli yaddaşın qorunmasında və mənəvi dəyərlərin təbliğində mühüm rol oynayır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik. 16.05.2026. Bakı.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
MERAC YOLUNDA ( Zaur Ustac – Gecələr) Tanınmış şair, publisist və ədəbi düşüncə adamı Zaur Ustac tərəfindən qələmə alınmış “Gecələr” şeiri klassik nəzirə ənənəsinin müasir poetik düşüncə ilə qovuşduğu təsirli nümunələrdən biridir. Şeir görkəmli ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndabın “Gecələr” şeirinə nəzirə kimi yazılsa da, müəllif burada yalnız bir poetik davamçılıq nümayiş etdirmir, həm də öz daxili aləmini, eşq fəlsəfəsini və insan ruhunun gecələrdə yaşadığı mənəvi çırpıntıları yeni poetik çalarlarla təqdim edir. Azərbaycan poeziyasında “gecə” obrazı daim sirrin, həsrətin, tənhalığın, etirafın və mənəvi hesabatın rəmzi olmuşdur. Füzulidən Vaqifə, Səməd Vurğundan Bəxtiyar Vahabzadəyə qədər bir çox sənətkar gecəni yalnız zaman anlayışı kimi deyil, insan ruhunun aynası kimi təqdim etmişdir. Zaur Ustac da bu ənənəni davam etdirərək gecələri bir duyğu məkanı, daxili məhkəmə və sevgi məhşəri kimi mənalandırır: “Kim, kimi daha çox sevir bilmirəm, Məlum o, məhşərdir, qara gecələr.” Bu misralarda müəllif sevginin ölçüyəgəlməz mahiyyətini göstərir. Buradakı “məhşər” ifadəsi təsadüfi seçilməmişdir. Şair gecələri sadəcə qaranlıq saatlar kimi deyil, duyğuların sorğu-sual olunduğu, insanın öz vicdanı və sevgisi ilə üz-üzə qaldığı bir məkan kimi təqdim edir. Bu poetik yanaşma şeirə həm fəlsəfi, həm də psixoloji dərinlik qazandırır. Şeirin diqqət çəkən məqamlarından biri də gündüz və gecə qarşıdurmasının uğurlu poetik təqdimidir: “Gündüzlər sözlərin çəkir meraca, Gözlərin çəkirlər, dara gecələr.” Burada gündüz zahiri ünsiyyətin, gecə isə daxili iztirabın daşıyıcısına çevrilir. “Söz” və “göz” qarşılaşdırılması müəllifin poetik məharətini göstərir. Gündüz insanı sözlər düşündürürsə, gecələr baxışların yaratdığı duyğular insanı mənəvi dara çəkir. Bu, sevginin insan taleyində yaratdığı hökmün poetik ifadəsidir. Şeirin ikinci bəndində müəllif artıq daha dərin daxili qatlara enir: “Xəyalın taxt qurar başımın üstə, Qurundan od sıçrar yaşımın üstə.” Bu misralarda romantik lirika ilə yanğı dolu hisslər birləşir. “Xəyalın taxt qurması” sevgilinin ruh üzərində hakimiyyətini göstərirsə, “od sıçraması” artıq həmin sevginin ağrı və yanğı tərəfini simvollaşdırır. Şair burada həm sevən insanın məğrurluğunu, həm də acizliyini eyni anda təqdim edə bilir. Digər maraqlı poetik tapıntı isə aşağıdakı misralardır: “Arzular cücərir daşımın üstə, Bağrımın başında, yara gecələr.” Burada daş obrazı ümidin bitmədiyi sərt həyat həqiqətlərini simvolizə edir. Şair ən ümidsiz məqamda belə arzuların cücərdiyini deyir. Lakin bu arzular yenə də yaraya çevrilir. Bu, sevginin həm yaşadan, həm də incidən mahiyyətini açır. Zaur Ustacın poetik dili sadə olsa da, onun misralarında güclü emosional yük və dərin metaforik qat vardır. Şeirin son bəndi isə əsərin fəlsəfi yekunu kimi səslənir: “Hər gecə bir ümid çırağı yanır, Hər gecə əvvəlki gecəni danır.” Bu misralarda insan ruhunun tükənməz ümid hissi əks olunur. Hər yeni gecə yeni bir ümid, yeni bir gözlənti gətirir. İnsan nə qədər yorulsa da, nə qədər ağrı yaşasa da, yenə də sabaha, sevgiyə və işığa inanmaq istəyir. Bu, poeziyanın ən ali həqiqətlərindən biridir. Şairin öz adını poetik mətnə gətirməsi də klassik Şərq poeziyasının gözəl ənənələrindəndir: “Hər gecə özünü astana sanır, Ustacı aparır, hara gecələr?” Burada “Ustacı” müraciəti müəllifin öz poetik kimliyini mətndə təsdiqləyir. Eyni zamanda bu misralarda qəribə bir mistik hərəkət duyulur — gecələr sanki şairi özü ilə aparır, onu xəyal və düşüncə yollarında naməlum bir səfərə çıxarır. Zaur Ustacın “Gecələr” şeiri müasir Azərbaycan poeziyasında nəzirə janrının uğurlu nümunələrindən biri kimi dəyərləndirilə bilər. Müəllif klassik poetik ənənəyə sədaqət göstərməklə yanaşı, öz fərdi üslubunu, daxili ağrılarını və çağdaş insanın mənəvi tənhalığını poetik dillə ifadə etməyi bacarmışdır. Şeir oxucunu yalnız duyğulandırmır, həm də düşündürür. Çünki burada gecələr yalnız zaman deyil — insan ruhunun aynasıdır.
(Gülnarə İsrafilin yeni şeirləri) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu olduqca səmimi, içdən gələn şeirlər olacaq. Elə şeirlər ki, müəllifi olduğu kimi təqdim edir və bu müəllifin heç vecinə də deyil… Bax, elə belə… Çox maraqlı… Müasir Azərbaycan poeziyasında daxili sarsıntını, milli yaddaşı, qadın duyğusunun incəliyini və mənəvi axtarışları bir araya gətirən şairlərdən biri də Gülnarə İsrafildir. Onun şeirlərində həm Vətən ağrısı, həm qadın həssaslığı, həm metafizik düşüncə, həm də insan ruhunun qaranlıq və işıqlı tərəfləri poetik dillə ifadə olunur. Gülnarə İsrafilin poetik dünyası oxucunu yalnız misralarla deyil, həm də yaddaş, vicdan və hisslərlə danışmağa vadar edir. Təfərrüata keçməzdən əvvəl onu yaxından tanıyaq:
QISA ARAYIŞ
Gülnarə İsrafil, Gədəbəy rayonunun Qarıkənd kəndində doğulub, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Torpaq adamlar”, “İki”, “Sirran” adlı şeir kitablarının müəllifidir. Onun bu yaxınlarda “Daşın bağrında bir daş” adlı şeir kitabı əski Azərbaycan əlifbası ilə öz ana dilimizdə Urmiya şəhərində işıq üzü görüb. 2002-ci ildən müxtəlif qəzet və jurnallarda çap olunur. “Düşünürəmsə varam”, “Zərrələr” adlı layihələrin müəllifidir. Hal-hazırda jurnalist olaraq fəaliyyət göstərir. Şairənin “Əfəndim” şeiri milli parçalanmanın, tarixi ağrının və bütöv Azərbaycan duyğusunun poetik manifesti kimi diqqət çəkir. Burada coğrafiyalar artıq xəritə deyil, ruhun parçalarıdır: “Məni soruşsan yaralı canam, İrəvanam! Paramparça Azərbaycanam!” Bu misralarda bir xalqın bölünmüş taleyi, didərgin yaddaşı və mənəvi bütövlük arzusu yaşayır. Təbrizdən Borçalıya, Dərbənddən Qarabağa qədər uzanan poetik xəritə əslində milli kimliyin ruh xəritəsidir. “Göylər saçlarımın duvağı” şeirində isə şairə qəmli ruhu işığa çağırır. Yağışdan sonrakı günəş, göy qurşağı, rənglər və işıq insan ruhunun qaranlıqdan çıxışına çevrilir: “Bir göyqurşağıyla yallı oynayaq, Çal, sakit havada cəngini mənə.” Bu poetik ovqatda həm nikbinlik, həm də ruhun özünü təbiətdə bərpa etməsi hiss olunur. Şairə rəngləri sadəcə vizual element kimi yox, mənəvi şəfa vasitəsi kimi təqdim edir. “Ruhumun qalxanı” şeirində sevgi artıq adi hiss deyil, insanın varlığını qoruyan müqəddəs qüvvəyə çevrilir: “Ay ruhumun qalxanı, cismimin dəbilqəsi.” Bu misra sevginin insanı necə qoruduğunu, ruhu necə sipərə çevirdiyini poetik güclə ifadə edir. Gülnarə İsrafil sevgini zəiflik yox, mənəvi dayaq kimi təqdim edir. Şairənin “Birdən” şeiri isə insanın daxili dəyişmələrinin fəlsəfi poetikasıdır: “Birdən öz içimdə məğlub oluram, Birdən öz içimdə mətinləşirəm.” Burada insanın ruh halının ani dəyişmələri, həyatın gözlənilməz çevrilmələri və daxili savaşları çox təbii şəkildə verilib. Şairə insanın öz daxilində həm məğlub, həm qalib olduğunu göstərir. “Gəncliyin yuxusu apardı məni” şeirində nostalji duyğular üstünlük təşkil edir. Keçmişin uşaq yuxuları və zamanın axışı poetik bir həzinliklə təqdim olunur: “Uşaq yuxularım dağılmamışdı, Gəncliyin yuxusu apardı məni.” Bu misralar insanın yaş artdıqca uşaqlıq təmizliyinə və gənclik hisslərinə daha çox bağlandığını göstərir. “Könlünə ebru çək” şeiri sevginin estetik fəlsəfəsidir. Burada sevgi sadəcə hiss yox, həyatın bozluğunu rəngləndirən sənətdir: “Boz ömrü rəngləyək, silim demə heç.” Şairə münasibətləri səthi deyil, “dərinə yazmaq” istəyir. Bu da onun sevgi anlayışının dərin mənəvi qatlara bağlı olduğunu göstərir. “Kağız” şeirində insan taleyi kağız metaforası ilə təqdim edilir: “Hərdən misra-misra şeir yazılan, Hərdən qəzəb-qəzəb əzilən kağız.” Burada insanın həm yaradıcılıq, həm də həyat qarşısında əzilməsi poetik obrazla ifadə olunur. “Özüm gedərəm” şeirində sevginin fədakarlıq tərəfi ön plana çıxır: “Sən getmə, əzizim, özüm gedərəm…” Bu misralarda sevən insanın öz ağrısını belə qarşı tərəfin rahatlığına qurban verməsi görünür. “Gedən payız gələn ilə eynidir” şeirində həyatın təkrarlanan ağrıları, insanın zaman qarşısında yorğunluğu ifadə edilir: “Bu həyatın bəlkə, özü bir yuxu?!” Şairə burada həyatın mənasını sorğulayır və insanın öz daxilindəki boşluq hissini poetikləşdirir. Bu məqamda qısa bir haşiyəyə çıxmaq istəyirəm:
HAŞİYƏ
“Gülnarə İsrafilin şeirlərində lirik qəhrəman obrazı daha çox üstünlük təşkil edir. Bu lirik qəhrəman sevgi yolunun yolçusudur. O öz sevgi yolunda “Mən”- dən “Sən”- ə doğru yol gedir və bu yolda xoşbəxtliyə ümid və çağrış da var, üzüntü də var, məyusluq da, anlaşılmazlıq da. Onun digər şeirlərindəki təzadlı hisslər, sevgi şeirlərində də öz əksini tapır.
“Yandırıb eşq oduna, Qəlbimi şan-şan etmisən. Şirinin qəmdən acı, Qəmimi al-qan etmisən. Nə məni öldürmüsən, Nə də məni var etmisən. Yaralanmış ürəyimi hansı yana alım gedim? Dəvətsiz qonaq olmuşam bu sevgiyə, qalım, gedim?” Qalsa yaxşıdır… Çünki sevgi ömrü tükənmir. Füzuli babamız demişkən:
Gülnarə İsrafilin şeirlərində sərbəst dil manerası ilə rastlaşdım. Doğrudur, çətin anlaşılan sözlər, ifadələr də var, amma bundan keçmək olar. Fəqət bir çox şeirlərində şeirə uyuşmayan sözlərə, ifadələrə nə deyəsən? Şair bir də baxsın “Mən adlı kim qaldı ki…”,”Boşluqda ulayan “mən”im”, “Sonsuzluq” şeirlərinə… Bu şeirlərdə fikir var, amma şeir yoxdur. Və birdə baxsan “Payız” və “Dirilim” şeirlərinə əsl şeir kimi şeir…
Gülnarə İsrafil! Sənin üç kitabının şeirlərini mən oxudum. Və sevindim ki, sən, əsl şairsən…Yoluna davam et!” Gülnarə İsrafil haqqında bu dəyərli fikirlər filologiya elmləri doktoru, professor Vaqif Yusifliyə aiddir. Eldar Baxışa ithaf edilən “Öldürdülər şairi” şeiri isə sənət adamının cəmiyyət içində yaşadığı faciəni göstərir: “Sağ olanda öldürdülər şairi.” Bu misra təkcə bir şairin deyil, ümumən sənət adamlarının zaman-zaman yaşadığı mənəvi tənhalığın simvoludur. “Tökül gözlərimdən” şeirində ölüm duyğusu, həyat yorğunluğu və insanın son həddə çatmış ağrısı hiss olunur: “Ürəyim elə çox yanır ki, bu dəm Ölümün ömrümə az vaxtı gəlib.” Bu poetik ağrı oxucunu sarsıdır və insan ruhunun dərin qatlarına toxunur. “Sübh mavi gəlinlikdə” şeiri isə romantik poetik tablo təsiri bağışlayır: “Qışa doğru yeriyən, Payız mənim ünvanım.” Burada payız həm zamanın, həm də insan ömrünün metaforasıdır. “Dirilim” şeirində sevgi yenidən doğuluşun səbəbi kimi təqdim edilir: “Könlümə sevdadan qaynasın bulaq, Günümü ruhuma əkim, dirilim.” Bu şeir insanın sevgidə özünü yenidən tapmasının poetik ifadəsidir. “Ey insan!” şeirində isə müəllif mənəvi oyanış çağırışı edir: “Ey insan! Elə sənin özünsən, Nurdan doğmuş kainat.” Bu misralar insanın ilahi mahiyyətini xatırladan fəlsəfi çağırışdır. “Kiməm” şeirində şairə özünü və insan varlığını sorğulayır: “Düşüncələr böyüdükcə, bu dünyaya sığammıram.” Bu artıq təkcə fərdi hiss deyil, müasir insanın mənəvi sıxıntısının poetik ifadəsidir. “Səs çıxarma, yat, bala” şeiri müharibələrin ən ağır yükünü uşaqların daşıdığını göstərən təsirli bir etiraz poeziyasıdır: “Yat iki məzar arasında, səs çıxarma, yat, bala.” Bu misralar oxucunun vicdanına toxunan ağır humanist çağırışdır. “Kəpənək qadın” şeirində qadın obrazı həm incə, həm də yaralı təqdim olunur: “Sən ey əlləri boş, kəpənək qadın…” Burada qadının daxili sükutu, cəmiyyət içindəki yorğunluğu və mənəvi tənhalığı hiss edilir. “Darıxmaq” şeirində həsrət duyğusu çox canlı poetik ifadə tapır: “Bu darıxmaq o darıxmaq deyil hələ…” Şairə darıxmağı adi hiss deyil, insanı içindən dağıdan mənəvi yanğı kimi təqdim edir. “Odunçu” şeirində isə ekzistensial boşluq və ruhun işığa ehtiyacı ön plana çıxır: “Qaranlığımı al odunçu, yax odunla-işıqlat.” Bu misralar insanın öz qaranlığından xilas olmaq istəyinin simvoludur. “Zikr sevdiyim” şeiri mistik sevgi poeziyası təsiri bağışlayır: “Əgər bu yuxudursa, sonsuzluğu seçirəm!” Burada sevgi artıq maddi yox, kosmik və ruhani məna daşıyır. “Yarğısız infaz” şeirində sevginin insanı necə dağıda bildiyi göstərilir: “özünün öldürdüyün?!” Bu poetik sual həm sevgi, həm xəyal qırıqlığı, həm də daxili məhvin ifadəsidir. “Payız” şeirində isə Azərbaycan kənd həyatının nostalji mənzərəsi yaradılır: “bəzənib, qışa gedir payız.” Bu sadə, amma təsirli sonluq həyatın dəyişən ritmini poetik tabloya çevirir. Gülnarə İsrafilin poeziyası müasir Azərbaycan qadınının ruh xəritəsidir. Onun şeirlərində Vətən də danışır, sevgi də, insan ağrısı da, Tanrı axtarışı da. Bu poeziya yalnız oxunmur — yaşanır, hiss edilir, insanın daxilində iz buraxır. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında belə poetik səsin varlığı sözün hələ də ruhu yaşatdığını sübut edir. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik. 14.05.2026. Bakı. Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AYB və AJB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru,şair-publisist, tərcüməçi-nasir
ZENİTDƏKİ ZENİTÇİ (oçerk) Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq salnaməsi yüz illər boyu Vətən uğrunda canından keçən igid oğulların adı ilə zəngin olmuşdur. Bu qəhrəmanlar yalnız bir ailənin və ya bir bölgənin deyil, bütöv millətin qürur mənbəyinə çevrilmiş, öz qanları ilə tarix yazmışlar. Belə igid oğullardan biri də şəhid zenitçi Məmmədov Asif Xasay oğludur. Onun ömür yolu bir insan taleyindən daha artıq məna daşıyır — bu yol Vətən sevgisinin, yurd nisgilinin, mərdliyin və sonsuz fədakarlığın canlı təcəssümüdür. Məmmədov Asif Xasay oğlu 1972-ci ildə qədim Azərbaycan yurdu olan Göyçə mahalının Canəhməd kəndində dünyaya göz açmışdır. Göyçə mahalı əsrlər boyu Azərbaycan xalqının milli-mədəni yaddaşını yaşadan müqəddəs yurd yerlərindən biri olmuşdur. Bu torpağın saf bulaqları, uca dağları, zəhmətkeş və mərd insanları burada böyüyən hər bir övladın xarakterinə xüsusi təsir göstərmişdir. Asif də uşaqlıq illərini həmin el-obanın qoynunda keçirmiş, doğma yurda bağlılıq hissini kiçik yaşlarından qəlbində daşımışdır. Lakin XX əsrin sonlarında qoynumuzda yer verdiyimiz namərd qonaqların həyata keçirdiyi deportasiya siyasəti minlərlə azərbaycanlı ailəsi kimi Məmmədovlar ailəsinin də taleyinə ağır iz saldı. 1988-ci ildə baş verən məlum hadisələr nəticəsində onlar ata-baba yurdunu tərk etməyə məcbur oldular. Doğma ocaqdan didərgin düşmək hər bir insan üçün ağır mənəvi sarsıntıdır. Göyçədən ayrılmaq Asifin qəlbində silinməz iz qoydu. O vaxtdan etibarən onun həyatında Vətən anlayışı daha müqəddəs məna kəsb etməyə başladı. Ailə sonradan Şamaxı rayonunun Meysəri kəndində məskunlaşdı. Yeni mühit, yeni həyat şəraiti, qaçqınlıq ağrısı yeniyetmə Asifin xarakterini daha da möhkəmləndirdi. O, bütün çətinliklərə baxmayaraq təhsilini davam etdirdi və orta məktəbi uğurla başa vurdu. Hələ məktəb illərindən onun daxilində xüsusi bir vətənpərvərlik ruhu, cəsarət və mərdlik hiss olunurdu. Dostları və müəllimləri onu sakit təbiətli, lakin qətiyyətli və iradəli bir gənc kimi xatırlayırdılar. Ailə dolanışıq ucbatından Bakı şəhəri ilə Şamaxı rayonu arasında yollarda qalmışdı. Ümumi ölkədəki vəziyyət, müxtəlif çətinliklər Asifin xarakterinin formalaşmasında öz izlərini buraxmışdı. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Bakı şəhərində qeydiyyatda olduğu Nərimanov rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən həqiqi hərbi xidmətə çağırıldı. 1990–1991-ci illərdə Almaniya Federativ Respublikasında hərbi xidmət keçdi. Hərbi xidmətdə olduğu müddətdə intizamı, çevikliyi və peşəkarlığı ilə seçildi. O dövr həm Sovet İttifaqının dağılması, həm də Azərbaycanda baş verən mürəkkəb ictimai-siyasi proseslərlə yadda qalırdı. Asif hərbi xidmətdə təkcə silah işlətməyi deyil, həm də döyüş şəraitində soyuqqanlı davranmağı, məsuliyyət daşımağı öyrənmişdi. O, xidmət etdiyi hissədə özünü etibarlı və cəsur bir əsgər kimi təsdiqləmişdi. Məhz bu illər onun gələcək döyüş yolunun başlanğıcı oldu. Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra Bakıya qayıdan Asif artıq ölkədə baş verən hadisələrə biganə qala bilmirdi. Azərbaycanın torpaqları erməni işğalçıları tərəfindən təhlükə altına düşmüşdü. Qarabağda və ətraf bölgələrdə ağır döyüşlər gedirdi. Vətənin taleyi təhlükədə olduğu bir zamanda Asif üçün kənarda qalmaq mümkün deyildi. O, minlərlə vətənpərvər Azərbaycan gənci kimi könüllü olaraq Milli Ordu sıralarına qoşuldu. 1992-ci ilin fevral ayında yeni yaradılmış ZRAD — Zenit Raket Artilleriya Divizionunun tərkibində xidmətə başladı. Qısa müddətdə döyüş yoldaşlarının hörmətini qazandı. O, yalnız silahla döyüşən əsgər deyildi; eyni zamanda yoldaşlarına ruh verən, çətin anlarda qorxmadan irəli atılan igid bir döyüşçü idi. Asif Zəngilan, Qubadlı və Laçın istiqamətlərində gedən ağır döyüşlərdə iştirak etdi. O dövrdə Azərbaycanın cənub-qərb bölgəsində vəziyyət son dərəcə gərgin idi. Düşmən strateji əhəmiyyətli yüksəklikləri və yaşayış məntəqələrini ələ keçirməyə çalışırdı. Azərbaycan əsgərləri isə böyük çətinliklərə baxmayaraq torpaqları müdafiə edirdilər. Döyüş yoldaşlarının xatirələrinə görə, Asif hər zaman ön mövqedə olurdu. O, təhlükədən çəkinmədən döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirir, ən ağır anlarda belə ruh yüksəkliyini itirmirdi. Vətən sevgisi onun üçün sadəcə söz deyildi — o, bunu həyatının mənasına çevirmişdi. Asif o qədər istiqanlı və fəal idi ki, hansı bölgədə, hansı kənddə bircə gün olubsa, orada onu bu gün də “Göyçə” kimi xatırlayırlar. 1992-ci ilin may ayının əvvəllərində Laçın rayonu istiqamətində vəziyyət daha da ağırlaşdı. Laçının müdafiəsi Azərbaycan üçün həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Bu bölgədə yerləşən strateji yüksəkliklərin qorunması düşmənin irəliləməsinin qarşısını almaq baxımından mühüm rol oynayırdı. Asifin xidmət etdiyi bölmə Laçın rayonunun Cağazur kəndinə göndərildi. Onlara mühüm bir yüksəklik həvalə olundu. Həmin yüksəklikdə yerləşdirilmiş zenit qurğusu düşmənin planlarını alt-üst edir, onların hərəkət imkanlarını məhdudlaşdırırdı. Buna görə də erməni silahlı birləşmələri həmin mövqeni ələ keçirmək üçün ardıcıl hücumlar təşkil edirdi. Lakin Asif və silahdaşları bütün hücumların qarşısını böyük igidliklə alırdılar. Onların müqaviməti düşmənə ciddi itkilər verirdi. Döyüşlərin hər biri əsl qəhrəmanlıq nümunəsi idi. Nəhayət, 1992-ci il mayın 14-dən 15-nə keçən gecə düşmən böyük qüvvə ilə mövqeyə hücuma keçdi. Çox ağır və qeyri-bərabər döyüş başladı. Döyüş zamanı artıq bir neçə əsgər şəhid olmuşdu. Mövqedə vəziyyət son dərəcə kritik idi. Lakin Asif geri çəkilməyi düşünmürdü. Həmin anlarda o, əsl Azərbaycan əsgərinə yaraşan bir qəhrəmanlıq nümayiş etdirdi. Döyüş yoldaşlarına müraciətlə dedi: “Siz çəkilin, mən Ocaqverdiyevlə düşməni ləngidəcəyəm.” Bu sözlər onun xarakterini və Vətənə bağlılığını tam ifadə edirdi. O, öz həyatını deyil, silahdaşlarının xilası və döyüş mövqeyinin qorunmasını düşünürdü. Asif və Mehman Ocaqverdiyev son güllələrinə qədər döyüşdülər. Sursatları tükənsə belə geri çəkilmədilər. Asif səngərdən çıxaraq birbaşa düşmənin üzərinə hücuma keçdi və qəhrəmancasına şəhid oldu. Düşmən onların qəhrəmanlığından o qədər ehtiyat edirdi ki, şəhidlərin nəşlərini və zenit qurğusunu özü ilə apardı. Sonralar şəhidlərin cəsədlərini geri almaq üçün dəfələrlə cəhd göstərilsə də, bu mümkün olmadı. Bu günə qədər Məmmədov Asif Xasay oğlunun harada dəfn olunduğu məlum deyil. Lakin tarix sübut edir ki, qəhrəmanların ən müqəddəs məzarı xalqın qəlbidir. Asif Məmmədov da məhz belə qəhrəmanlardandır. Onun adı Azərbaycan xalqının yaddaşında igidlik, vətənpərvərlik və fədakarlıq rəmzi kimi yaşayır. Bakı şəhəri Nərimanov rayonunda yaşadığı küçəyə onun adının verilməsi xalqımızın öz qəhrəman oğluna göstərdiyi ehtiramın ifadəsidir. Bu, həm də gələcək nəsillərə bir mesajdır: Vətən uğrunda canından keçənlər heç vaxt unudulmurlar. Məmmədov Asif Xasay oğlunun həyatı bütöv bir nəslin taleyini əks etdirir. O, doğma yurdundan didərgin düşdü, amma Vətən sevgisini itirmədi. O, ağır döyüşlərdən keçdi, lakin ruhdan düşmədi. Nəhayət, torpaq uğrunda canını fəda edərək şəhidlik zirvəsinə yüksəldi. Şəhidlik Azərbaycan xalqının mənəvi dünyasında ən ali zirvə hesab olunur. Bu zirvəyə yüksələn insanlar yalnız öz ailələrinin deyil, bütün xalqın övladına çevrilirlər. Asif Məmmədov da belə qəhrəman oğullardandır. Bu gün onun adı ehtiramla anılır, qəhrəmanlıq yolu gənc nəsillərə nümunə göstərilir. Çünki Vətəni yaşadan məhz belə oğulların qanı, iradəsi və sonsuz sevgisidir. Şəhidlər ölmürlər. Onlar xalqın yaddaşında, tarixində və gələcək nəsillərin qəlbində əbədi yaşayırlar. Məmmədov Asif Xasay oğlunun adı da Azərbaycan tarixində daim yaşayacaq, qəhrəmanlıq salnaməmizin şərəfli səhifələrindən biri kimi hər zaman hörmətlə xatırlanacaqdır. O, hər gün yenidən doğulan Günəşlə birgə doğulur və zenitə yüksəlir. 10-12.05.2026. Şamaxı, Ağsu, Bakı.
