ÖZÜNÜN ÖZÜNƏ GÖZÜ DƏYƏN ADAM Demə, adamın özünün özünə gözü dəyərmiş. Üç il əvvəl, bir səhər yuxudan oyanıb, yerimdən qalxdım. Bir addım atmaq istəyəndə sol ayağım dizdən kilidləndi. “Ay aman… ay daad…” tappadan arxası üstə gəldim çarpayıya. Nəfəsimi güclə dərdim. “Müsəlman kimi yanımı yerə verəndə həkimə getməkdənsə, – fikirləşdim, – yəhudi kimi azarı qabaqcadan ram eləsəm yaxşıdı!” Rentgenin cavabını qoltuğuma verib, ağzımı çevirdilər “Avrasiya klinikası”na. Adı ölkəmizin ikinci çayının adından olan həkim, baxdım ki, cavandı, ucaboyludu, yaxşı da əzələləri var, baş bar¬ma¬ğıyla adsız bar¬mağının arasına alıb, sıxdı dizimi: –Oy… –Ağrıdı? –O da sözdü?! –Mən rəmzlə-simvolla danışmağı bacarmaram, cənab pasiyent… –Onün üçün gərək Şirvanlı olasınız, doktor! –Kəsəsi… ağrıdı? Him-cimlə başımı endirib-qaldırdım. –MRT-likdi… – nəzakətlə dizimi sığallayıb, üzümə baxdı. Bir saat növbə, saat yarım da müayinə. Həkim işgüzarlıqla gətirdiyim cavaba göz gəzdirib, qaşlarını çatdı: –Diziniz… – Gözlərimi bərəltdim üzünə. – Istəsəniz də, istəməsəniz də bıçağın altına girməlidir! Özümü itirmədim: –Niyə bıçağın?! Başqa bir əlac tapa bilmədiniz, doktor?! –Tapdım. –O nədi? –Qocalmaq! –Qocalmaq?! Başa düşmədim. Əhvalından başa düşdüm ki, məni başa salmaq fikrində deyil. –Dörd dərman… on gün qəbul… onbirinci günü burada olarsunız. Cin necə vurdusa başıma: –Sənin kəllən haqqı, gözlə məni, burada olaram! – ürə¬yimdə dedim. Eşiyə çıxanda resepti də cırıb atdım zibil qutusuna. – Rəhmətlik orta məktəb yoldaşım Məzahir demiş “taytıya-taytıya” özümü vurdum yola. Evə çatan kimi özümü toxudum internetə. Alman fizioterapevtlərinin bir müalicə üsulu… əlimdən tutdu. Beləcə hər səhər uşaq kimi minib oturdum stolun üstündə, ayaqlarımı sallayıb, başladım yelləməyə. Nə qədər? İlk günlər azı min dəfə. Ağrım azalıb, ayaqlarım sözümə baxanda, üçyüzə endim… O günü “Asan xidmət”ə gedirdim. Bir də gördüm… vallah… uçuram. Elə uça-uça da qayıtdım. Gözaltı sağıma-soluma baxırdım. Adamlar da bərələ gözlə seyr eləyirdilər məni. Qürrələnirdim. Sinəsi qabar¬mış halda parkovkada saxlaığım maşınımın qapısını açıb girdim içəri. Dəli bir gülüş tutdu məni… kişnədim, ha… gözümün sevinc yaşlarını birtəhər quruladım: “Maşallah olsun mənə!” Kefi kök, damağı çağ gecə yerimə girən kimi başladım xoruldamağa. Səhər açıldı, baxdım ki, sol dizim köhnə tanışıyla can-canadı. Arada sancır da… –Ay dizim, vallah, ağrıyan sən deyilsən, nəyə deyirsən and içim, sənə özümün gözüm dəyib! 28-30.08.2026
05.10.2026-cı il tarixində Müəllimlər günü münasibəti ilə Bakı Reabilitasiya Mərkəzində oxucularla görüş keçirilib
Görüşdə Qabil Nabi ilə yanaşı gözəl şeirlər müəllifi Zirəddin Quliyev, tanınmış müğənni İsmayıl Rəcəbov, həvəskar müğənni Müşfiq Vəlizadə də iştirak edirdilər.
Tədbir iştirakçıları müəllimlərimiz haqda xoş sözlər deyib fikirlərini bildirdilər. Tədbir zamanl müxtəlif mövzulara aid şeirlər söylənildi, mahnılar ifa olundu, xəstə və həkim kollektinin sualları cavablandırıldı. Sonda oxuculara şairlərin imzası ilə kitablar təqdim olundu.
Mərkəzdə müalicə alan xəstələrin marağına səbəb olan bu tədbirin təşkilinə görə BRM-in baş həkimi Vüsalə xanıma, təşkilatçı Leyla xanıma, təşəbbüsçü Aida xanıma minnətdarlığımızı bildiririk.
“Yazarlar” olaraq, Qabil Nabini , Zirəddin Quliyevi və tədbirdə iştirak etmiş digər yaradıcı insanları təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində onlara yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq! Uğurlarınız bol olsun!
MÜƏLLİMLƏRƏ EHTİRAMLA Həyatda hər zaman sevərək xatırladığımız özəl günlərdən biri də müəllimlərin bayramıdır. Məhz bu gün ömrünü Vətən övladlarının tərbiyə olunmasına, layiqli vətəndaş olaraq yetişməsinə həsr edən müəllimlərimizi qədirkeşliklə xatırlayırıq.
Müəllim cəmiyyətin əsas sütunudur, əyilməyən, sınmayan sütünü. Onlara ehtiram və sayğı ilə yanaşmaq hər birimizin mənəvi borcudur…
Müəllim əməyinin, mənəvi yükünün, fədakarlığının, məsuliyyətinin heç bir peşəylə müqayisəyə gəlmədiyini yaxşı bilirik. Zənnimcə, müəllim ailəsində doğulub, ilk tərbiyəni, öyüdü də valideynindən alanlar bu sənətin incəliklərini, pedaqoqların varlığında daşıdığı missiyanı, vərdişi daha yaxşı dərk edirlər…
Müəllim ailəsində doğulmuşam. Ocağımızda bu sənətin 3 nəfər daşıyıcısı olub: atam, anam, bir də ailəmizin ilk övladı bacım. Birgə vaxtlarımızda görmüşəm ki, onlar müəllim peşəsinin bütün əziyyətlərinə fədakarcasına qatlaşıblar. Sənətlərinə qəlbən, bütün varlıqları ilə bağlı olduqlarından məktəbi məbədgah, şagirdlərini öz övladları sanıblar…
Valideynlərim ailədə ilk tərbiyəçimiz, həm də həyat müəllimimiz olub. Ali varlığa xas olan bütün keyfiyyətləri bizə aşılayan, ictimai şüurumuzu formalaşdıran ilk növbədə valideynlərim olub. Həm ailədə, həm də məktəbdə müəllimlərimizdən əxz etdiklərimi ömür boyu yerində və qədərincə xərcləmişəm. Həyatda qazandığım uğurlarıma görə müəllimlərimə borcluyam…
Həmişə yeni dərs ili başlayanda, Müəllim günü qeyd olunanda valideynlərimi, bacımı xatırlayır və onların bu axının içində olmadığından qəribə bir nisgil, məyusluq hissi keçirirəm. Acı kədər varlığımı çulğayır. Amma bu çox çəkmir, tezcə də ürəyimə xoş bir hissin axdığını duyuram. Deyirəm, nə xoş ki şagirdləri hər zaman onları hörmətlə, məhəbbətlə xatırlayır, adlarını ehtiramla, böyük sevgiylə anırlar…
Bu gün müəllim adını şərəflə daşıyan, cəmiyyətin tərbiyəçisi olaraq ləyaqətli ömür yaşayan bütün pedaqoqları təbrik edirəm. Bayramınız mübarək, əziz müəllimlər!
“CİDA” SÖZÜNÜN TARIXI ETIMOLOGIYASI (bir sözdən yüz söz)
“Cida” sözünü ensiklopedik mənbələrdə axtararkən onun semantikası qədim silah növü kimi verilir və ondan Üst Paleolit dövründən istifadə edildiyi bildirilir. Cida daş və sümük uclu olmuşdur. Sonralar Qədim Yunanıstan və Romada dəmir cidadan istifadə edilirdi. Azərbaycanda müxtəlif dövrlərə aid qəbir abidələrindən cida silahının sümük və daş ucluqları tapılmışdır. Müasir türk dilinin lüğətində: cidal-döyüş, vuruşma, mübarizə” kimi təsnif olunur. “Cidalci-savaşçı” döyüşçü kimi verilir. “Cidar” isə “çəpər, divar” kimi mənalanır. Dilin fonetik hadisələrindən biri də səslərin əvəzlənməsidir.Türk dillərində ” r-l” əvəzlənməsi aktivdir. “Cidar-çəpər” sözünün ” cidal-döyüş” sözü ilə əlaqəsini tədqiq edək. Əgər biz ” cida” silahını “süngü” silahı ilə eyni olduğunu qəbul etsək, “süngü” silahının izahında onu “nizə, qarğı, mizraq” silahı ilə eyniləşdirilir. Pislik edən adama qədim deyimimiz olan ” gölə qarğı- qələm sancan” ifadəsi vardır.Əslində qələmin ilkin forması da qarğıdan hazırlanırdı. Əslində ” süngü” sözünün özü ” sümük” sözündən psixolinqvistik adlanmadır. ” Süngülə, sünqüş” sözləri də “savaşda süngüləmə, süngü ilə vurmaq” mənasını bildirir. “Süngü” silahının ” qarğı” ekvivalenti onu göstərir ki, hələ Qədim Oğuzlar dəmirı icad etməmişdən əvvəl süngünü (cidanı) qarğıdan düzəltmişlər.Qarğının başını iti çərtərək ona itilənmiş daş və yaxud sümük ucluq bərkitmişlər.(döyüş başlığı) Atalar sözümüz ” cidanı çuvalda gizlətmək olmaz” məhz cidanın ucu çuvalı deşərək çölə çıxıb görsənməsinə işarədir.( sirrin açılacağının labüdlüyünə dəlalət edir..) Maraqlıdır “cida” sözü ilə ” qarğı” sözündə fonetik oxşarlıq yoxdur.Lakin hər ikisi də eyni silahın adlanmasıdır. Dilçiliyin ən dərin qatlarından biri sosial psixolinqvistikadır.Yəni cəmiyyət( tayfalar) tərəfindən yeni sözlər yaradılmışdır. Qədim Oğuzlarda “çərtmək” sözü bir şeyin ucunu itişəkilli kəsmək kimi mənalanır. Qədim sözümüz olan ” çətəmə” türklərin yaşam tərzinin çəpər çəkmə mədəniyytinin ilkin elementlərindən biridir. ” Çətəmə”-nin ilkin forması qarğının ucunu itişəkilli kəsərək torpağa sancmaqla ( sancaq sözü də buradandır) çəpərçəkmənin icra olunan aktıdır. “Çitəmək” sözü də paltarın cırılmış və yaxud düymə yerinin gözəməsi itiuclu nəsnə (çərtilmiş) ilə hörmə aktıdır. Öz sözümüz olan “çit” sözü də ” çitəmək” sözündən törəmədir.” Çətir və çadır” sözləri də ” çit” sözündən yaranmadır.Nəsnələr hamısı çitdən hazırlanmadır. Kaşğarinin lüğətində ” çit” sözü “qarğıdan düzəldilmiş divar, çardaq” kimi mənalanır. Dilimizdə olan ” çat, çərt, kətmən və s.” sözlər də ” çərtmək” sözünün semantik derivativləridır. Türk dilində “çiten” qarğıdan hörülmüş səbətə( Gəncə səbəti) deyilir. ” Çita” sözü türklərdə uzun yaşmağa (qarğı kimi uzun reykaya) deyilir. Məhz burada “çita” sözündən “cida” sözünün yaranması özünü tam əks etdirir. Sözdə ” ç-c; t-d əvəzlənməsi türk dillərində qəbul olunan fonemlərdir. Məntiqi düşüncə bunu göstərir ki, Qədim Hunlar ovu ibtidai formada qarğı bitkisinin yüngül olduğundan onun ucunu çərtərək mobil silah kimi işlətmişlər.(İngilis dilində hunt, hunter- ov, ovçu sözləri də hunların peşəsindən yaranan psixolinqvistik nominasiyalardır.) Türk dilində silahlı basqınçılara ” çete” deyilir.”Çete” dedikdə qədimdə cida silahı ilə silahlanmış dəstələr nəzərdə tutulmuşdur.( Görəsən bunu türklər bilir?) Müqayisəli dilçiliklə baxsaq, ingilis dilində də eyni paralellik özünü göstərir.Ingilis dilində “gun” silah; ” qunman” -” silahlı adam”.Yəqin ki “gangster-silahlı bandit dəstəsi” sözü də ” gun-silah” sözündən psixolinqvistik yranmadır. Qədim idman növü olan ” cüdo” döyüşü də oğuzların ” cida- döyüs” sözündəndir. Türklərin kənd yerlərində qədim tikililərinə ” ciflik” deyilir.Qədimdə evlər qarğıdan çətəmə şəklində hörülürdü və onu palçıqla suvayırdılar. ” Çitli” sözü bu gün türklərdə ” evin hasara alınmış ərazisi, məhəlləsi” kimi işlədilir.Çitli-ciftlik-yaşayışa dair ərazi. Hunlar çətənə bitkisinin qozasını çərtib, onun qatı südlü məhlulunu qurudaraq ağrıkəsici maddə hazırlayırdılar. Məhz ” çətənə” sözü də ” çərtmək” sözündən yaranmadır. Ərzaq məhsulu düyünün rafina olunmamış şəklinə ” çəltik” deyilir.Çəltik yonma (çərtmə) yolu ilə hazırlanaraq düyü şəklinə salınır. Çox da qədim olmayan dövrdə plov bişirərkən düyünü qaynadıb çətəndə süzürdülər. “Çətən” nəsnəsi çoxlu sayda fidan qarğıdan hörülərək hazırlanırdı.”Çoxluq” mənasında işlənən ” bir çətən külfət, bir çətən əqraba” kimi ifadələr çətənin çoxlu sayda qarğıdan hazırlandığı faktından yaranan psixolinqvistik nominasiyadır. ( müəllif H.Ə.) P. S.Bu məqaləni daha da genişləndirmək mümkündür.Yəni yüz sözə çatdırmağı. Bu məqaləni yazmaqda məqsədim qədim sözlərimizin bu günə qədər heç bir dilçi alim tərəfindən araşdırılaraq izahlarının verilməməsidir.Ya “ilkin izini itirmiş və ya daşlaşmış” ifadələrlə bu sözləri möhürləyib kənara qoymuşlar… Dildə mövcud olan hər bir sözün mənası vardır. Sözlərin rekonstruksiyasında onların genezində olan səslərin tətbiqi və məntiqi sintezlə açmaq mümkündür. Ən əsası sözdə iştirak edən fonemlərin iştirakı ilə. Yəni Tətbiqi Dilçiliklə… Mənbəsiz mənbələr…
TƏBRİZ YENİDƏN TÜRK DÜNYASININ MƏNƏVİ CƏHƏTDƏN “TARİXİ VƏ MƏDƏNİ PAYTAXTI” KİMİ QƏBUL EDİLMƏLİDİR
Türk Dövlətləri Təşkilatı Nəzdində Təbrizin Türk Dünyasının “Tarixi və Mədəni Paytaxtı” kimi Tanınmasını Tələb edirəm, çünki mövcud qlobal və onu mütəaqibən regional baxımdan tətbiqə alınan GEOSİYASİ CƏHƏTTƏN YENİDƏN DÜZƏNLƏMƏ/YENİDƏN QURULMA bunu tələb edir… Geosiyasi baxımdan əks-həmlələr edilməsinə icazə verilməməlidir… Regionun sabitliyi, təhlükəsizliyi və onun nəticəsi olacaq Böyük, Güclü və Rürəffəh Türk Birliyi bunu tələb edir…
Azərbaycan, Türkiyə və digər qardaş Türk Dövlətləri, Türk Dünyasının mənəvi cəhətdən Tarixi və Mədəni Paytaxtı sayılan Təbrizin yanında və arxasında durmalıdır.
Türk dünyasının ümumi tarixi, maddi və qeyri-maddi mədəni və sivilizasiya irsinin qorunması, gələcək nəsillərə ötürülməsi və Türk dövlətləri arasındakı tarixi və mədəni əlaqələrin daha güclü institusional əsaslara qovuşdurulması məqsədilə, aşağıdakı təklifin Türk Dövlətləri Təşkilatının müvafiq orqanlarının və Hörmətli Dövlət Başçılarının diqqət və qiymətləndirməsinə təqdim edilməsini mühüm tarixi məsuliyyət hesab edirəm.
Bu təklifin əsas məqsədi, türklərin əsas qurucu ünsürü olduğu, tarixən Avrasiyanı əhatə edən Xorasan/Azərbaycan Sivilizasiya Yaradan Mədəniyyət Hövzəsinin və ümumilikdə İslam sivilizasiyasının ən mühüm və başlıca fikri, siyasi, elmi, mədəni, iqtisadi və sənət mərkəzlərindən olmuş Təbrizin, Türk Dünyasının “Tarixi və Mədəni Paytaxtı” kimi tanınması və bu məsələnin Türk Dövlətləri Təşkilatı tərəfindən müvafiq qərar və birgə bəyanatla rəsmi şəkildə ifadə edilməsidir.
Təbriz yalnız müəyyən bir ölkənin və ya müəyyən bir tarixi dövrün şəhəri kimi qiymətləndirilə bilməyəcək qədər geniş və çoxqatlı tarixi irsə malikdir. Şəhər əsrlər boyu müxtəlif Türk dövlətlərinin fikri, siyasi və inzibati mərkəzi olmuş; eyni zamanda elm, sənət, ticarət, ədəbiyyat, memarlıq və mədəni istehsalın mühüm mərkəzlərindən biri kimi Türk və İslam dünyasının tarixi inkişafında olduqca müəyyənedici və həyati rol oynamışdır.
Təbrizin tarixi əhəmiyyətinin qiymətləndirilməsi yalnız keçmişdəki siyasi hakimiyyətlərlə məhdudlaşdırılmamalıdır. Şəhərin əsl əhəmiyyəti müxtəlif dövrlərdə meydana çıxan siyasi və mədəni cərəyanların bir-birini izləyərək güclü bir sivilizasiya hövzəsi formalaşdırmasında yatır. Təbriz tarixən Avrasiyanı əhatə edən Xorasan/Azərbaycan Mədəniyyət Hövzəsinin siyasi, elmi və fikri cəhətdən ən əsas mərkəzi olmuşdur. Bu baxımdan Təbriz Azərbaycan, Anadolu, İran, Qafqaz, Orta Asiya (Türküstan), Hələb-Şam (Suriya), İraq-i Ərəb (İraq), Misir və s. arasında tarix boyunca həyata keçirilmiş siyasi, iqtisadi və mədəni qarşılıqlı əlaqələrin ən mühüm başlıca qovşaqlarından biri olmuşdur.
Xüsusilə Türk dövlətləri tarixinin müxtəlif dövrlərində Təbrizin siyasi və mədəni mərkəz xüsusiyyəti daşıdığı açıq və aydın şəkildə görünür. Səlcuqlu, Elxanilər, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi dövrləri başda olmaqla müxtəlif tarixi proseslərdə Təbriz yalnız bir şəhər deyil, Dəşti-Qıpçaq, Şərqi Türküstan, Hindistan yarımadası, Şimali Afrika daxil olmaqla geniş bir coğrafiyanın siyasi və mədəni həyatına təsir edən mühüm bir mərkəz olmuşdur. Bu tarixi davamlılıq Təbrizin Türk dünyasının ümumi sivilizasiya yaddaşı baxımından daşıdığı dəyərin daha əhatəli şəkildə nəzərdən keçirilməsini zəruri edir.
Təbrizin tarixi rolu eyni zamanda elm, sənət və mədəniyyət sahəsindəki inkişaflarla da sıx bağlıdır. Şəhər müxtəlif dövrlərdə elm adamlarının, sənətkarların, ədəbiyyatçıların, memarların və dövlət xadimlərinin məskunlaşdığı və fəaliyyət göstərdiyi mühüm mərkəz olmuşdur. Təbriz məktəbi kimi qiymətləndirilən sənət və memarlıq irsinin müxtəlif coğrafiyalara daşınması şəhərin yalnız regional deyil, daha geniş bir sivilizasiya məkanı üzərindəki təsirini göstərir.
Bu səbəbdən Təbrizin Türk Dünyasının “Tarixi və Mədəni Paytaxtı” kimi tanınması hər hansı bir ölkənin mövcud siyasi və ya hüquqi statusunu dəyişdirməyə yönəlmiş bir təşəbbüs kimi deyil; ümumi Türk tarixinin və sivilizasiya irsinin simvolik və mədəni səviyyədə tanınması kimi qiymətləndirilməlidir.
Günümüzdə Türk Dövlətləri Təşkilatı müstəqil Türk dövlətləri arasındakı siyasi, iqtisadi, mədəni və humanitar əlaqələrin inkişaf etdirilməsi baxımından mühüm institusional platforma təşkil edir. Təşkilatın mədəniyyət, təhsil, elm, tarix və ümumi irs sahələrində həyata keçirdiyi fəaliyyətlər Türk dünyasının ümumi dəyərlərinin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Bu çərçivədə Təbriz məsələsinin də ümumi Türk sivilizasiya irsi perspektivindən nəzərdən keçirilməsinin Təşkilatın mədəni əməkdaşlıq məqsədləri ilə uyğun olacağı düşünülür.
Təbrizin “Tarixi və Mədəni Paytaxt” kimi tanınması, mədəni və tarixi xarakterli simvolik bir status anlamına gəlməkdədir. Belə bir qərarın hər hansı dövlətin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və ya mövcud beynəlxalq hüquqi statusu haqqında özlüyündə bir hökm təşkil etmədiyi açıq şəkildə qeyd edilməlidir. Beləliklə, təklif tarixi və mədəni irsin tanınması əsasında beynəlxalq hüquq prinsiplərinə uyğun şəkildə qiymətləndirilməlidir.
Bu yanaşma eyni zamanda UNESCO-nun mədəni irsin qorunması, tanınması və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətindəki ümumi prinsipləri ilə də əlaqələndirilə bilər. Təbrizin tarixi quruluşunun, memarlıq irsinin, yazılı mənbələrinin, sənət və sənətkarlıq ənənəsinin, elmi irsinin və Türk-İslam sivilizasiyası daxilindəki tarixi rolunun beynəlxalq səviyyədə daha görünən hala gətirilməsi ümumi mədəni irsin qorunmasına töhfə verəcəkdir. Xüsusilə 1925-ci ildən etibarən Babı-Bəhayi-Daşnaq-Hınçak-Asuri-Güney Pers Ordusu və onu mütəaqibən Babı-Əzəli-Hüccətiyyə Cəmiyyəti-Qum Elm Hövzəsi ikiləmində ortadan qaldırılması istənilən Türk və Türklüyün və Türklüyə aid ortadan qaldırılmış tarixi abidələrin/tikililərin yenidən bərpa edilməsi üzərinə ciddi layihələr üzərində dayanılması zəruridir.
Bu baxımdan Türk Dövlətləri Təşkilatı tərəfindən qəbul edilə biləcək bir qərarın yalnız simvolik bir deklarasiya ilə məhdudlaşmaması; Təbrizin tarixi və mədəni irsinin araşdırılması, sənədləşdirilməsi, nəşr edilməsi və beynəlxalq aləmdə tanıdılması istiqamətində konkret mədəni proqramlarla dəstəklənməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Məsələn, Türk dövlətlərinin Böyük Şəhər Bələdiyyələri, universitetləri, akademik qurumları, tarix və mədəniyyət təşkilatları arasında Təbriz mərkəzli müştərək tədqiqat proqramları yaradıla bilər; Təbrizin Türk dünyası tarixindəki rolunu araşdıran beynəlxalq elmi toplantılar təşkil edilə bilər; müştərək akademik nəşrlər hazırlana bilər; arxiv və əlyazma əsərləri üzrə tədqiqatlar dəstəklənə bilər. Bununla yanaşı, Təbrizin memarlıq, sənət və ədəbiyyat irsinin tanıdılmasına yönəlmiş sərgilər, sənədli filmlər, mədəniyyət günləri və təhsil proqramları həyata keçirilə bilər.
Belə bir yanaşma Türk dünyasının ümumi tarixinin yalnız keçmişə aid bir xatirə kimi deyil, müasir mədəni əməkdaşlığın və gələcəyə yönəlmiş ümumi sivilizasiya perspektivinin ən mühüm bir elementi kimi qiymətləndirilməsinə imkan yaradacaqdır.
Təbrizin “Tarixi və Mədəni Paytaxt” kimi tanınması eyni zamanda Türk dünyasının müxtəlif coğrafiyaları arasındakı tarixi əlaqələrin yenidən araşdırılması baxımından da mühüm imkan yaradacaqdır. Çünki Təbrizin tarixini anlamaq Azərbaycan, Anadolu, İran, Qafqaz, Xorasan, Orta Asiya, İraq, Suriya, Misir, Hindistan yarımadası və s. arasındakı tarixi münasibətlərin birlikdə araşdırılmasını tələb edir. Bu baxımdan Təbriz Türk dünyasının müxtəlif bölgələrini bir-birinə bağlayan ümumi tarixi yaddaşın ən mühüm simvollarından biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu təklifin həyata keçirilməsi Türk Dövlətləri Təşkilatının ümumi tarix və mədəniyyət siyasətinə yeni bir istiqamət qazandıra bilər. Eyni zamanda Türk dünyasının tarixi şəhərlərinin və ümumi sivilizasiya mərkəzlərinin daha sistemli şəkildə nəzərdən keçirilməsinə şərait yarada bilər.
Bu səbəbdən Türk Dövlətləri Təşkilatının müvafiq orqanlarının, üzv və müşahidəçi dövlətlərin tarix, mədəniyyət və elm qurumlarının töhfələri ilə Təbrizin tarixi və mədəni irsinə dair hərtərəfli elmi araşdırmanın başlanması və bu araşdırmanın nəticələrinin Dövlət Başçılarının nəzərdən keçirməsinə təqdim edilməsi təklif olunur.
Nəticə etibarilə Təbrizin Türk dünyasının tarixi yaddaşındakı yeri yalnız bir şəhərin keçmişdəki siyasi əhəmiyyətindən ibarət deyildir. Təbriz; dövlətçilik ənənəsi, elm, sənət, ədəbiyyat, miniatür sənəti, ticarət, memarlıq, maddi və qeyri-maddi mədəni qarşılıqlı əlaqələr baxımından geniş bir sivilizasiya coğrafiyasına təsir edən tarixi mərkəz olmuşdur. Bu səbəbdən şəhərin Türk dünyasının ümumi tarixi və mədəni irsi daxilindəki mövqeyinin rəsmi və institusional səviyyədə tanınması ümumi mədəni irsin qorunmasına yönəlmiş mühüm bir addım təşkil edə bilər.
Bu çərçivədə, Türk Dövlətləri Təşkilatının Hörmətli Dövlət Başçılarını və müvafiq orqanlarını, Təbrizin Türk Dünyasının “Tarixi və Mədəni Paytaxtı” kimi tanınması və bu statusun mədəni, elmi və tarixi əməkdaşlıq proqramları ilə dəstəklənməsi məsələsini gündəmə almağa dəvət edirəm.
Təklif olunan qərarın tarixi irsin qorunmasına, Türk dünyasının ümumi yaddaşının gücləndirilməsinə, elmi araşdırmaların təşviq edilməsinə və Türk dövlətləri arasındakı mədəni əlaqələrin daha yüksək səviyyəyə çatdırılmasına xidmət edəcəyinə inanıram.
Bu təklifin əsasında hər hansı bir cəmiyyətə, dövlətə və ya ölkəyə qarşı siyasi yanaşma deyil; ümumi tarixi və mədəni irsin tanınması, qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi düşüncəsi dayanır.
Təbrizin tarixi və mədəni kimliyinin Türk dünyasının ümumi yaddaşında layiq olduğu şəkildə yer alması keçmişlə gələcək arasında güclü bir mədəni körpünün qurulmasına vəsilə olacaqdır.
Rum Sivilizasiya hövzəsi üçün Vatikan nədirsə, Təbriz, Xorasan/Azərbaycan Mədəniyyət Hövzəsi, başqa bir ifadə ilə Türk Mədəniyyət Hövzəsi üçün daha yüksək tarixi qabiliyyətə malikdir.
Türk Dövlətləri Təşkilatı və hörmətli Türk Dövlət Başçılarının mövcud GEOSİYASİ CƏHƏTTƏN YENİDƏN DÜZƏNLƏMƏ/YENİDƏN QURULMA mərhələsində bölgəmizdə böyük, güclü və mürəffəh Türk Birliyi uğrunda atacaqları tarixi addımların başlıcası, mənəvi cəhətdən “Təbrizin Tarixi və Mədəni Paytaxt” sifəti ilə ona sahib çıxması olacaqdır.
ZAUR USTAC YARADICILIĞINDA AİLƏ VƏ AİLƏ DƏYƏRLƏRİNİN BƏDİİ TƏSVİRİ
Azərbaycan ədəbiyyatında ailə anlayışı insanın mənəvi dünyasının, milli-mədəni kimliyinin və sosial münasibətlər sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayan əsas anlayışlardan biri kimi çıxış edir. Ailə yalnız qohumluq münasibətlərinin məcmusu deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürüldüyü, insanın xarakterinin və dünyagörüşünün formalaşdığı mənəvi mühitdir. Müasir Azərbaycan poeziyasında ailə və ailə dəyərləri müxtəlif poetik istiqamətlərdə öz bədii ifadəsini tapır. Zaur Ustac yaradıcılığında da ailə, doğmalıq, valideyn-övlad münasibətləri, ana sevgisi, mənəvi borc, sədaqət, qayğı və tərbiyə kimi anlayışlar bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təqdim olunur. Şairin poetik dünyasında ailə fərdin mənəvi dayağı olmaqla yanaşı, milli-mənəvi dəyərlərin qorunub gələcək nəsillərə çatdırıldığı əsas məkan kimi səciyyələnir. Məqalədə Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının poetik semantikası, ailə üzvləri arasındakı münasibətlərin bədii ifadəsi, ailə dəyərlərinin tərbiyəvi funksiyası və bu anlayışların milli-mənəvi kontekstlə əlaqəsi araşdırılır.
Açar sözlər: Zaur Ustac, Azərbaycan poeziyası, ailə, ailə dəyərləri, valideyn-övlad münasibətləri, mənəviyyat, milli dəyərlər, poetika.
Ailə insanın cəmiyyətlə ilk münasibət qurduğu sosial və mənəvi mühitdir. İnsan dünyanı ilkin olaraq ailə daxilində tanıyır, doğmalıq, qayğı, mərhəmət, məsuliyyət, hörmət və sədaqət kimi anlayışların mahiyyətini burada dərk edir. Bu baxımdan ailə yalnız şəxsi münasibətlər məkanı deyil, həm də mənəvi dəyərlərin formalaşdığı və nəsildən-nəslə ötürüldüyü mühüm institutdur. Ailə anlayışı insan və cəmiyyət münasibətlərinin ən qədim və fundamental kateqoriyalarından biri olmaqla, bəşər tarixinin bütün mərhələlərində öz aktuallığını qoruyub saxlamışdır. İnsan həyatının ilk mərhələsindən etibarən formalaşmağa başlayan ailə münasibətləri fərdin sosiallaşması, mənəvi-əxlaqi dəyərlərə yiyələnməsi, dünyagörüşünün və şəxsiyyətinin təşəkkülü baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnsan cəmiyyətin bir üzvü kimi müxtəlif sosial münasibətlər sisteminə sonradan daxil olsa da, onun mənəvi dünyasının ilkin əsasları ailə mühitində yaranır. Sevgi, qayğı, mərhəmət, hörmət, sədaqət, etibar, məsuliyyət, qarşılıqlı yardım və mənəvi bağlılıq kimi anlayışların ilkin mahiyyəti insan tərəfindən məhz ailə daxilində dərk edilir. Bu baxımdan ailə yalnız bioloji və sosial birlik deyil, həm də insanın mənəvi varlığının formalaşdığı fundamental mühitdir. Ailə anlayışının məzmunu zaman və məkan baxımından dəyişən sosial münasibətlərlə müəyyən qədər yenilənsə də, onun əsas mənəvi mahiyyəti öz sabitliyini qoruyur. Müxtəlif xalqların mədəniyyətində ailəyə münasibət həmin xalqın dünyagörüşü, adət-ənənələri, mənəvi prinsipləri və tarixi təcrübəsi ilə sıx bağlıdır. Azərbaycan xalqının milli-mənəvi düşüncə sistemində də ailə xüsusi dəyərə malik anlayışlardan biridir. Azərbaycan ailə modelində valideynə hörmət, övlad sevgisi, böyüyə ehtiram, kiçiyə qayğı, qohumluq əlaqələrinin qorunması, ailə birliyinə sədaqət, ailə şərəfinin və mənəvi dəyərlərin mühafizəsi mühüm yer tutur. Bu xüsusiyyətlər yalnız gündəlik məişət münasibətlərində deyil, xalq yaradıcılığında, folklorda, klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatında da öz geniş bədii ifadəsini tapmışdır. Ədəbiyyat insan və cəmiyyət haqqında təsəvvürlərin formalaşmasında mühüm mənəvi-estetik vasitələrdən biri olduğundan, ailə mövzusu da bədii düşüncənin daim müraciət etdiyi mövzulardan olmuşdur. Ədəbi əsərlərdə ailə müxtəlif formalarda təqdim edilə bilər: bəzən hadisələrin cərəyan etdiyi sosial-məişət mühiti, bəzən obrazların xarakterinin formalaşdığı məkan, bəzən isə insanın mənəvi kimliyini müəyyən edən dəyər sistemi kimi çıxış edir. Bu baxımdan ailə mövzusunun bədii ifadəsi yalnız ailə üzvləri arasındakı münasibətlərin təsviri ilə məhdudlaşmır. Ailə obrazı və ailə münasibətləri vasitəsilə yazıçı və şair insanın həyata, cəmiyyətə, keçmişə, gələcəyə, milli dəyərlərə və mənəvi prinsiplərə münasibətini də ifadə edə bilir. Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf tarixində ailə və ailə münasibətləri müxtəlif dövrlərin ictimai-mənəvi xüsusiyyətləri ilə əlaqəli şəkildə bədii təcəssümünü tapmışdır. Folklor nümunələrindən başlayaraq klassik və müasir ədəbiyyata qədər ailə, valideyn-övlad münasibətləri, ata və ana obrazları, ailə sədaqəti, övlad məsuliyyəti, doğmalıq, ayrılıq və həsrət kimi motivlər geniş yayılmışdır. Azərbaycan xalqının şifahi yaradıcılığında ailə ilə bağlı təsəvvürlər xalqın əxlaq normalarını və mənəvi prinsiplərini əks etdirir. Atalar sözləri və məsəllərdə valideynə hörmət, ailə birliyi, övlad tərbiyəsi, ailə məsuliyyəti və qohumluq münasibətlərinə dair zəngin düşüncə sistemi mövcuddur. Bu baxımdan ailə mövzusu Azərbaycan ədəbi-mədəni yaddaşının mühüm komponentlərindən biri hesab edilə bilər. Ailə həm də nəsillər arasında mənəvi əlaqəni təmin edən əsas vasitələrdən biridir. Əvvəlki nəsillərin həyat təcrübəsi, dünyagörüşü, adət və ənənələri, mənəvi prinsipləri və milli dəyərləri ailə daxilində yeni nəslə ötürülür. Bu səbəbdən ailəni yalnız fərdin şəxsi həyatına aid məfhum kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Ailə eyni zamanda milli-mənəvi yaddaşın qorunduğu və davam etdirildiyi sosial-mədəni mühitdir. İnsan öz ailəsinin tarixini, valideynlərinin və babalarının xatirələrini, ailə ənənələrini mənimsəməklə daha geniş mənada milli və mədəni yaddaşın da daşıyıcısına çevrilir. Beləliklə, ailə fərdi yaddaşla kollektiv yaddaş arasında əlaqə yaradan mühüm həlqə kimi çıxış edir. Ailə dəyərlərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onların təkcə nəzəri anlayışlar kimi deyil, gündəlik davranış və münasibətlər vasitəsilə mənimsənilməsidir. Uşaq valideynlərinin davranışlarını müşahidə etməklə hörmət, sədaqət, qayğı, mərhəmət və məsuliyyət kimi mənəvi keyfiyyətləri öyrənir. Bu baxımdan ailə insanın ilk tərbiyə məktəbidir. Ədəbi əsərlərdə ailənin bu funksiyasının təsviri xüsusilə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki bədii mətn vasitəsilə ailə münasibətlərinin təqdimatı oxucuda yalnız estetik təsir yaratmır, eyni zamanda müəyyən mənəvi dəyərlər haqqında düşüncə formalaşdırır. Ailə anlayışının mühüm tərəflərindən biri də valideyn-övlad münasibətləridir. Bu münasibətlərdə sevgi ilə yanaşı, qarşılıqlı məsuliyyət, mənəvi borc və etibar anlayışları da mühüm rol oynayır. Valideyn övladın fiziki və mənəvi inkişafında əsas istiqamətləndirici qüvvə olduğu kimi, övlad da ailə daxilində formalaşan mənəvi bağların davam etdirilməsində mühüm rol oynayır. Xüsusilə Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsində valideynə ehtiram və övladın valideyn qarşısındakı mənəvi borcu ailə münasibətlərinin əsas prinsiplərindən biri kimi çıxış edir. Bu baxımdan ana obrazı Azərbaycan ədəbiyyatında ailə anlayışının ən mühüm bədii təzahürlərindən biri hesab edilə bilər. Ana yalnız övlad dünyaya gətirən və böyüdən ailə üzvü kimi deyil, sevginin, mərhəmətin, fədakarlığın, qayğının və mənəvi dayağın simvolu kimi də təqdim olunur. Ana obrazı vasitəsilə uşaqlıq, doğma ev, ailə ocağı, keçmiş, xatirə və mənəvi bağlılıq kimi anlayışlar bir-biri ilə əlaqələndirilir. Lakin ailə anlayışını yalnız ana obrazı ilə məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. Ata, övlad, bacı-qardaş, nənə-baba və digər ailə üzvləri də ailənin bütöv mənəvi sisteminin formalaşmasında mühüm yer tutur. Buna görə ailənin bədii təsviri ayrı-ayrı obrazların təhlili ilə yanaşı, onların qarşılıqlı münasibətlərinin bütöv sistem kimi araşdırılmasını tələb edir. Müasir Azərbaycan poeziyasında ailə mövzusu ənənəvi mənəvi dəyərlərlə yanaşı, müasir insanın düşüncə və hissləri kontekstində də təqdim olunur. Müasir şair ailə münasibətlərindən bəhs edərkən yalnız konkret ailə hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, insanın mənəvi dünyasını, doğmalıq ehtiyacını, keçmişlə bağlılığını, valideyn sevgisini, övlad məsuliyyətini və mənəvi dəyərlərin qorunması məsələsini də poetik müstəviyə gətirir. Belə əsərlərdə ailə həm şəxsi, həm də ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısı kimi çıxış edə bilir. Bu istiqamətdə Zaur Ustac yaradıcılığı da diqqəti cəlb edən nümunələrdən biridir. Şairin poetik yaradıcılığında insan, onun mənəvi dünyası, doğmalıq və sevgi duyğuları, milli-mənəvi dəyərlər, valideyn və övlad münasibətləri kimi məsələlər müxtəlif formalarda öz bədii ifadəsini tapır. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə mövzusu ayrı-ayrı şeirlərdə müxtəlif emosional və semantik çalarlarla meydana çıxır. Bu əsərlərdə ailə bəzən doğma məkan, bəzən mənəvi dayaq, bəzən uşaqlıq xatirələrinin məkanı, bəzən isə insanın mənəvi kimliyinin formalaşdığı mühit kimi təqdim olunur. Şairin yaradıcılığında ailə dəyərlərinin bədii ifadəsi xüsusilə valideyn-övlad münasibətlərində özünü göstərir. Valideynə bağlılıq, ana sevgisi, övladın mənəvi borcu, ailə daxilində qayğı və qarşılıqlı ehtiram kimi anlayışlar poetik mətnlərdə emosional məzmunla yanaşı, mənəvi-əxlaqi məna da daşıyır. Bu münasibətlərin təsviri şairin insan konsepsiyasının müəyyənləşdirilməsində də əhəmiyyətlidir. Çünki insanın xarakteri və mənəvi keyfiyyətləri yalnız fərdi davranışlarında deyil, onun doğmalarına münasibətində də üzə çıxır. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə mövzusunun başqa bir mühüm cəhəti onun milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəsidir. Ailə, doğma ev və valideyn obrazları şairin poetik düşüncəsində milli yaddaş və mənəvi irslə əlaqələnir. Ailə vasitəsilə bir nəsildən digərinə ötürülən dəyərlər yalnız şəxsi münasibətlərin deyil, milli-mədəni davamlılığın da mühüm şərti kimi meydana çıxır. Bu mənada ailə şairin poetik sistemində fərdi həyatla milli-mənəvi düşüncə arasında əlaqə yaradan vasitələrdən biridir. Ailə mövzusunun Zaur Ustac yaradıcılığında araşdırılması həm də şairin uşaq poeziyası ilə bağlı yaradıcılıq istiqaməti baxımından əhəmiyyətlidir. Uşaq üçün yazılmış poetik mətnlərdə ailə münasibətlərinin təqdimatı xüsusi tərbiyəvi məzmun daşıyır. Uşaq poeziyasında ailə yalnız süjetin bir hissəsi deyil, həm də uşağın mənəvi dünyasının formalaşmasına təsir göstərən mühüm dəyər mühitidir. Valideynə hörmət, ailə üzvlərinə qayğı, doğmalıq, mərhəmət və məsuliyyət kimi anlayışların sadə, aydın və emosional şəkildə təqdim edilməsi uşaqlar üçün nəzərdə tutulan poetik mətnlərin mühüm xüsusiyyətlərindən biri ola bilər. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının poetik təcəssümü yalnız məzmun baxımından deyil, bədii ifadə vasitələri baxımından da diqqətəlayiqdir. Şair ailə münasibətlərini ifadə edərkən emosional söz və ifadələrdən, müraciət formalarından, təkrar və paralel konstruksiyalardan, metaforik ifadələrdən, poetik suallardan və digər bədii vasitələrdən istifadə edir. Bu vasitələr ailə mövzusunun emosional təsir gücünü artırmaqla yanaşı, obrazların mənəvi xüsusiyyətlərinin daha aydın şəkildə açılmasına xidmət edir. Mövzunun aktuallığı da məhz bu məqamla bağlıdır. Müasir dövrdə sosial münasibətlərin sürətlə dəyişməsi, texnologiyanın insan həyatına geniş şəkildə daxil olması və fərdlərarası münasibətlərin yeni formalar qazanması fonunda ailənin mənəvi funksiyası məsələsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ədəbiyyat isə bu dəyişikliklər şəraitində insanın mənəvi dəyərlərlə münasibətini öyrənmək üçün mühüm mənbələrdən biri olaraq qalır. Bu baxımdan müasir Azərbaycan poeziyasında ailə və ailə dəyərlərinin necə təqdim edildiyini araşdırmaq həm ədəbi, həm də mənəvi-estetik baxımdan aktual məsələlərdəndir. Zaur Ustac yaradıcılığının bu aspektdən tədqiqi şairin poetik dünyasının daha geniş şəkildə öyrənilməsinə imkan verir. Ailə mövzusunun təhlili vasitəsilə onun yaradıcılığında insan və mənəviyyat, fərd və ailə, ailə və cəmiyyət, keçmiş və gələcək, ənənə və müasirlik kimi münasibətlərin hansı formada qurulduğunu müəyyənləşdirmək mümkündür. Eyni zamanda ailə dəyərlərinin bədii ifadəsi şairin milli-mənəvi düşüncəsinin əsas istiqamətlərindən birinin müəyyənləşdirilməsinə şərait yaradır. Bu məqalənin əsas məqsədi Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının bədii-semantik xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək, ailə dəyərlərinin poetik ifadə formalarını araşdırmaq və ailə üzvləri arasındakı münasibətlərin şairin yaradıcılığında hansı mənəvi və estetik funksiyanı daşıdığını üzə çıxarmaqdır. Tədqiqat zamanı valideyn-övlad münasibətləri, doğmalıq və ailə bağlılığı, ailənin tərbiyəvi funksiyası, ailə və milli-mənəvi dəyərlər, ailə və yaddaş münasibətləri, həmçinin bu anlayışların ifadəsində istifadə olunan poetik vasitələr diqqət mərkəzində saxlanılır. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusunun araşdırılması yalnız konkret şeirlərin məzmununun müəyyənləşdirilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu mövzu şairin insan, mənəviyyat, milli dəyərlər və cəmiyyət haqqında poetik düşüncələrinin öyrənilməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ailə obrazının və ailə dəyərlərinin müxtəlif poetik formalarda təqdimatı Zaur Ustacın yaradıcılıq dünyasında insanın mənəvi mahiyyətinin necə dərk edildiyini müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bu səbəbdən şairin yaradıcılığında ailə və ailə dəyərlərinin bədii təsviri müasir Azərbaycan poeziyasının mühüm mövzularından biri kimi ayrıca tədqiqata ehtiyac duyur. Azərbaycan xalqının milli-mənəvi düşüncəsində ailə anlayışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, valideynə ehtiram, övladın tərbiyəsi, ailəyə sədaqət, qohumluq münasibətlərinin qorunması kimi dəyərlər xalqın məişət və mənəvi mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Ədəbiyyat da bu dəyərlərin qorunması və bədii şəkildə ifadə olunmasında mühüm vasitələrdən biridir. Zaur Ustacın yaradıcılığında insan və onun mənəvi dünyası əsas istiqamətlərdən biri kimi diqqəti cəlb edir. Şairin əsərləri arasında müxtəlif mövzu və janr xüsusiyyətləri ilə seçilən nümunələr mövcuddur. Müəllifin yaradıcılıq irsinə şeir kitabları ilə yanaşı, poema, hekayə və digər əsərlər də daxildir. Bu zəngin yaradıcılıq materialı ailə və mənəvi dəyərlərin müxtəlif rakurslardan araşdırılmasına imkan verir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışını yalnız məişət münasibətləri çərçivəsində məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Ailə şairin poetik düşüncəsində doğmalıq, mənəvi bağlılıq, yaddaş, sevgi və məsuliyyət kimi anlayışlarla qarşılıqlı əlaqədə meydana çıxır. Ailə insanın mənəvi kimliyinin ilkin formalaşdığı mühitdir. Uşağın həyata, insanlara, vətənə və milli dəyərlərə münasibətinin əsasları ailə daxilində yaranır. Buna görə də ailə haqqında poetik düşüncə bir çox hallarda fərdi münasibətlərdən daha geniş məna qazanaraq mənəvi və ictimai məzmun kəsb edir. Şairin ana mövzusuna müraciət etdiyi əsərlərdə ailənin mənəvi mahiyyəti xüsusilə aydın görünür. “ANA”, “ANAM”, “AY ANA” kimi şeirlərdə ana obrazı sevgi, qayğı, fədakarlıq, mənəvi dayaq və doğmalıq anlayışları ilə əlaqələndirilir. Lakin bu əsərlərin məzmunundan çıxış edərək ailə anlayışını yalnız ana obrazı ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Ana burada ailə mühitinin mənəvi mahiyyətini ifadə edən əsas obrazlardan biri kimi çıxış edir. Ailə anlayışı poetik mətndə konkret məkan və münasibətlər sistemindən daha geniş semantik tutuma malik olur. O, insanın özünü təhlükəsiz, doğma və mənəvi baxımdan bağlı hiss etdiyi məkanı ifadə edir. Ailə dəyərlərinin əsas göstəricilərindən biri valideyn və övlad arasındakı münasibətlərdir. Bu münasibətlər sevgi və qayğı ilə yanaşı, mənəvi məsuliyyət və tərbiyə məsələlərini də özündə birləşdirir. Zaur Ustacın ana mövzusundakı şeirlərində övladın valideyn qarşısında mənəvi borcu xüsusi poetik məna daşıyır. “ANA” şeirində ana ilə bağlı xatirələr, uşaqlıq, layla, dua və övladın minnətdarlıq hissi bir araya gətirilir. Beləliklə, ana və övlad münasibəti sadəcə emosional bağlılıq kimi deyil, mənəvi borc və sədaqət müstəvisində də təqdim olunur. “AY ANA” şeirində isə ana obrazının mənəvi ucalığı daha da gücləndirilir. Əsərdə ana “cənnət” anlayışı ilə əlaqələndirilərək onun övladın dünyasındakı müstəsna yeri poetik şəkildə ifadə edilir. Bu nümunələr göstərir ki, müəllif üçün valideyn-övlad münasibətləri qarşılıqlı mənəvi bağlılıq üzərində qurulur. Valideyn övlad üçün qayğı və mənəvi dayaq olduğu kimi, övlad da valideynə hörmət və sədaqətlə münasibət göstərməlidir. Ailənin əsas funksiyalarından biri insanın mənəvi və əxlaqi tərbiyəsidir. Uşaq ilk davranış normalarını, yaxşı və pis anlayışlarını, böyüyə hörmət və kiçiyə qayğı prinsiplərini məhz ailə mühitində mənimsəyir. Zaur Ustacın yaradıcılığında bu məqam xüsusilə uşaq poeziyası ilə əlaqəli şəkildə diqqət çəkir. Şairin yaradıcılığında uşaqlar üçün yazılmış ayrıca əsərlərin və “Güllünün şeirləri” kimi topluların mövcudluğu müəllifin uşaq dünyasına xüsusi poetik maraq göstərdiyini nümayiş etdirir. Uşaq poeziyasında ailə dəyərlərinin təqdimatı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki uşağa ünvanlanan poetik mətn yalnız estetik zövq formalaşdırmır, həm də onun dünyagörüşünə təsir göstərir. Ailə sevgisi, valideynə hörmət, qayğı, dostluq, mərhəmət və məsuliyyət kimi dəyərlər uşağın mənəvi inkişafında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusu həm emosional, həm də tərbiyəvi funksiyaya malikdir. Ailə uşağın mənəvi dünyasının formalaşdığı ilk məktəb kimi poetik məna qazanır. Ailə dəyərlərinin Zaur Ustac yaradıcılığındakı əhəmiyyətini milli-mənəvi kontekstdən kənarda təsəvvür etmək çətindir. Şairin poeziyasında milli yaddaş, Vətən, tarix, dil və mənəvi irs kimi anlayışların geniş yer tutması ailə anlayışının da daha geniş məna qazanmasına şərait yaradır. Milli dəyərlərin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi ilk növbədə ailədən başlayır. Uşaq milli dil, adət-ənənə, böyüyə hörmət, doğma yurda bağlılıq və mənəvi məsuliyyət kimi anlayışlarla ilk dəfə ailə daxilində tanış olur. Zaur Ustacın yaradıcılığında ana obrazının folklor, yaddaş və milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqələndirilməsi də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. “ANAM” şeirinə dair ədəbi təhlillərdə ana obrazının xalq yaddaşı, mədəni dəyərlər və ənənə ilə əlaqəsi xüsusi vurğulanır. Buradan belə nəticəyə gəlmək mümkündür ki, ailə şairin poetik düşüncəsində yalnız fərdi həyatın bir hissəsi deyil, həm də milli-mənəvi davamlılığın təmin olunduğu mühüm mühitdir. Ailə anlayışının mühüm semantik qatlarından biri yaddaşdır. İnsan ailə vasitəsilə öz keçmişi ilə əlaqə yaradır. Valideynlərin xatirələri, ailə ənənələri, uşaqlıq duyğuları və doğma məkanla bağlı təsəvvürlər insanın şəxsi yaddaşının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Zaur Ustac yaradıcılığında ana və ailə mövzularının uşaqlıq, xatirə və həsrət motivləri ilə əlaqələndirilməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Ana obrazı yalnız bu günün real insanı kimi deyil, həm də keçmişi və uşaqlığı xatırladan mənəvi yaddaş simvolu kimi çıxış edə bilir. Bu xüsusiyyət ailə mövzusunun poetik imkanlarını genişləndirir. Ailə haqqında düşüncə keçmişə qayıdış, uşaqlığın xatırlanması və itirilmiş və ya uzaqda qalan doğmalara münasibət kimi müxtəlif emosional çalarlar yaradır. Ailə dəyərlərinin mühüm göstəricilərindən biri də məsuliyyət anlayışıdır. Ailə daxilində hər bir fərdin digərinə qarşı müəyyən mənəvi öhdəliyi vardır. Valideyn övladının tərbiyəsinə, övlad isə valideynə hörmət və qayğıya görə məsuliyyət daşıyır. Zaur Ustacın ana mövzusundakı əsərlərində övladın anaya münasibətində minnətdarlıq və mənəvi borc anlayışları xüsusi yer tutur. Bu münasibət ailə bağlarının yalnız hissi deyil, həm də əxlaqi əsaslara söykəndiyini göstərir. Mənəvi məsuliyyət ailənin möhkəmliyini təmin edən əsas amillərdən biridir. Buna görə ailə dəyərlərinin poetik ifadəsi sevgi və doğmalıqla yanaşı, məsuliyyət və sədaqət anlayışlarını da özündə birləşdirir. Ailənin ədəbi-bədii təsvirində diqqət çəkən digər məsələ nəsillərarası əlaqədir. Ailə keçmişlə gələcək arasında mənəvi körpü rolunu oynayır. Əvvəlki nəsillərdən gələn dəyərlər, həyat təcrübəsi, adət və ənənələr yeni nəslə ailə vasitəsilə ötürülür. Zaur Ustacın yaradıcılığında milli yaddaş və mənəvi irs məsələlərinin ön plana çıxması ailənin bu funksiyasını da aktual edir. Şairin müxtəlif əsərlərində tarix, milli yaddaş, mənəvi dəyərlər və insan anlayışlarının bir-biri ilə əlaqələndirilməsi onun poetik dünyasında fərdi və milli yaddaşın qarşılıqlı əlaqəsini göstərir. Bu baxımdan ailə yalnız keçmişin qorunduğu deyil, gələcəyin də formalaşdırıldığı məkandır. Ailə dəyərlərinin davamlılığı milli-mənəvi dəyərlərin də davamlılığına təsir göstərir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və ailə dəyərlərinin bədii təsvirinin araşdırılması göstərir ki, ailə anlayışı şairin poetik dünyasında yalnız məişət münasibətlərini ifadə edən sosial anlayış kimi deyil, insanın mənəvi varlığının formalaşmasına təsir göstərən mühüm dəyər sistemi kimi təqdim olunur. Ailə şairin poetik düşüncəsində doğmalıq, sevgi, qayğı, sədaqət, məsuliyyət, mənəvi borc, yaddaş, tərbiyə və milli-mənəvi bağlılıq kimi bir-biri ilə əlaqəli anlayışları özündə birləşdirən bütöv semantik məkan təsiri yaradır. Bu baxımdan ailə mövzusunun Zaur Ustac yaradıcılığındakı bədii təcəssümü onun insan və mənəviyyat haqqında düşüncələrinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Şairin yaradıcılığında ailə anlayışının əsasını doğmalıq və mənəvi bağlılıq təşkil edir. İnsan üçün ailə ilk növbədə özünü mənəvi baxımdan təhlükəsiz və rahat hiss etdiyi, sevgi və qayğı gördüyü mühitdir. Bu mühitdə formalaşan münasibətlər insanın sonrakı həyatında onun davranışlarına, dünyagörüşünə və insanlara münasibətinə təsir göstərir. Zaur Ustacın ailə mövzusuna həsr olunmuş poetik nümunələrində də ailənin məhz belə mənəvi məkan kimi təqdim edilməsi diqqəti cəlb edir. Şairin poetik sistemində ailə ilə bağlı anlayışların bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə deyil, qarşılıqlı əlaqə daxilində təqdim edilməsi mühüm xüsusiyyətdir. Sevgi qayğı ilə, qayğı məsuliyyətlə, məsuliyyət mənəvi borcla, mənəvi borc isə sədaqət və hörmətlə tamamlanır. Ailə münasibətləri yalnız hissi bağlılıq əsasında deyil, qarşılıqlı mənəvi məsuliyyət əsasında qurulan münasibətlər sistemi kimi meydana çıxır. Bu xüsusiyyət ailə mövzusunun şairin yaradıcılığında sadə məişət mövzusundan daha geniş məna qazanmasına səbəb olur. Zaur Ustac yaradıcılığında valideyn-övlad münasibətləri ailə dəyərlərinin əsas ifadə formalarından biri kimi diqqəti cəlb edir. Bu münasibətlərdə valideyn sevgisi və qayğısı ilə yanaşı, övladın valideynə ehtiramı və mənəvi borcu da mühüm yer tutur. Xüsusilə ana obrazı vasitəsilə ailənin emosional və mənəvi mahiyyəti daha aydın şəkildə üzə çıxır. Ana övlad üçün yalnız doğma insan deyil, həm də uşaqlığın, doğma evin, ailə ocağının, qayğının və mənəvi dayağın simvoluna çevrilir. Buna görə də ana obrazı ilə bağlı poetik düşüncə ailə anlayışının daha geniş semantik çalarlarını özündə cəmləşdirir. Ailə anlayışının yalnız ana obrazı ilə məhdudlaşdırılmaması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ailə bütöv münasibətlər sistemidir və onun mənəvi mahiyyəti ailə üzvlərinin bir-birinə münasibəti əsasında formalaşır. Ata, ana, övlad, bacı-qardaş və digər ailə üzvləri arasında mövcud olan münasibətlər ailənin mənəvi bütövlüyünü müəyyənləşdirir. Bu münasibətlərdə qarşılıqlı hörmət, sevgi, etibar və qayğı kimi dəyərlər ailə birliyinin əsasını təşkil edir. Zaur Ustacın poetik dünyasında da ailənin bütöv məna daşıyan mənəvi mühit kimi təqdim olunması bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Tədqiqat nəticəsində ailənin tərbiyəvi funksiyasının da şairin yaradıcılığında mühüm yer tutduğu müəyyənləşdirilir. İnsan şəxsiyyətinin formalaşmasının ilk mərhələsi ailə ilə bağlıdır. Uşaq böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, mərhəmət, sədaqət, məsuliyyət və digər mənəvi keyfiyyətləri ilk növbədə ailə daxilində mənimsəyir. Bu baxımdan ailə insanın ilk mənəvi məktəbi kimi çıxış edir. Zaur Ustacın xüsusilə uşaqlara ünvanlanan poetik nümunələrində tərbiyəvi məzmunun bədii-estetik ifadə ilə əlaqələndirilməsi ailə dəyərlərinin gələcək nəslin dünyagörüşünün formalaşmasındakı rolunu ön plana çıxarır. Uşaq poeziyası baxımından ailə mövzusunun digər mühüm xüsusiyyəti onun sadə və anlaşıqlı poetik dillə təqdim edilməsidir. Uşağın yaş və qavrayış xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə ailə, valideyn sevgisi, qayğı, hörmət və doğmalıq kimi anlayışların ifadə edilməsi həmin dəyərlərin emosional şəkildə mənimsənilməsinə şərait yaradır. Bu məqam Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə mövzusunun yalnız poetik-estetik deyil, həm də tərbiyəvi funksiyaya malik olduğunu göstərir. Ailə dəyərlərinin başqa mühüm tərəfi onların milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəsidir. Azərbaycan cəmiyyətinin mənəvi düşüncəsində ailə və milli dəyərlər bir-biri ilə sıx bağlıdır. Böyüyə hörmət, valideynə ehtiram, övlada qayğı, ailə birliyinin qorunması, qohumluq əlaqələrinin saxlanılması və mənəvi irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi kimi prinsiplər ailə münasibətlərinin əsasını təşkil edir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusunun bu milli-mənəvi kontekstdə təqdim olunması onun poetik məzmununu daha da genişləndirir. Ailə bu baxımdan milli-mənəvi dəyərlərin qorunduğu və nəsildən-nəslə ötürüldüyü əsas mühit kimi çıxış edir. Uşaq ailə daxilində yalnız valideynlərini tanımır, eyni zamanda öz xalqının dilini, adət-ənənələrini, mənəvi prinsiplərini və həyat haqqında təsəvvürlərini də mənimsəyir. Bu səbəbdən ailənin qorunması və ailə dəyərlərinin davam etdirilməsi milli-mənəvi yaddaşın qorunması ilə də bağlıdır. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailə anlayışının milli dəyərlərlə əlaqələndirilməsi də məhz bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Ailə və yaddaş anlayışları arasında da sıx semantik əlaqə mövcuddur. Ailə insanın şəxsi yaddaşının formalaşdığı əsas mühitlərdən biridir. Uşaqlıq illəri, valideynlərin xatirələri, doğma ev, ailə ocağı, ailə ənənələri və yaxın insanlarla bağlı duyğular insanın yaddaşında uzun müddət yaşayır. Bu səbəbdən ailə haqqında poetik düşüncə çox zaman keçmişə, uşaqlığa və doğma insanlara qayıdış xarakteri daşıyır. Zaur Ustacın ailə və xüsusilə ana mövzusunda yazdığı nümunələrdə də xatirə və doğmalıq duyğusunun mühüm emosional çalar yaratması ailə mövzusunun yaddaş aspektini ön plana çıxarır. Ailə ilə yaddaş arasındakı münasibət həm də nəsillərarası əlaqə baxımından əhəmiyyətlidir. İnsan özündən əvvəlki nəslin həyat təcrübəsini və mənəvi irsini ailə vasitəsilə tanıyır. Bu irs yalnız maddi əşyalar və xatirələrdən ibarət deyil; ailənin mənəvi prinsipləri, dünyagörüşü, davranış normaları və dəyərləri də nəsildən-nəslə ötürülür. Beləliklə, ailə keçmişlə gələcək arasında mənəvi körpü funksiyasını yerinə yetirir. Zaur Ustacın yaradıcılığında ailənin bu xüsusiyyətinin milli yaddaş və mənəvi davamlılıq anlayışları ilə əlaqələndirilməsi onun ailə mövzusuna verdiyi poetik məzmunu genişləndirir. Məqalədə nəzərdən keçirilən məsələlərdən biri də ailə və mənəvi məsuliyyət münasibətidir. Ailə birliyinin davamlılığı yalnız emosional bağlılıqla təmin olunmur. Burada hər bir ailə üzvünün digərinə qarşı məsuliyyəti, qayğısı və sədaqəti mühüm rol oynayır. Valideynin övlad qarşısındakı məsuliyyəti ilə övladın valideynə münasibəti arasında qarşılıqlı mənəvi əlaqə mövcuddur. Zaur Ustacın poetik nümunələrində valideynə münasibətdə minnətdarlıq, hörmət və mənəvi borc anlayışlarının ifadəsi ailə münasibətlərinin bu tərəfini aydın şəkildə göstərir. Ailə dəyərlərinin bədii ifadəsində emosional komponent də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şairin ailə mövzusuna müraciəti zamanı istifadə etdiyi müraciət formaları, emosional ifadələr, təkrarlar, poetik suallar və müxtəlif bədii təsvir vasitələri ailə münasibətlərinin hissi tərəfinin daha güclü şəkildə ifadə edilməsinə xidmət edir. Belə poetik vasitələr vasitəsilə ailə üzvləri arasındakı münasibətlər yalnız məzmun səviyyəsində deyil, həm də forma və üslub baxımından oxucuya çatdırılır. Bu isə ailə mövzusunun bədii təsir gücünü artırır. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə anlayışının diqqət çəkən cəhətlərindən biri də fərdi və ümumi dəyərlərin bir-biri ilə əlaqələndirilməsidir. Şair konkret ailə münasibətlərindən danışarkən eyni zamanda daha geniş mənəvi məsələlərə toxunur. Valideynə hörmət fərdi münasibət olmaqla yanaşı, cəmiyyətin əxlaq prinsiplərindən birini ifadə edir. Övlad sevgisi ailə daxilində konkret hiss olmaqla yanaşı, insanın ümumi mərhəmət və qayğı anlayışını da tamamlayır. Ailə sədaqəti isə yalnız bir ailəyə bağlılıq deyil, ümumilikdə mənəvi sabitlik və etibar anlayışlarının göstəricisinə çevrilir. Bu baxımdan Zaur Ustacın ailə mövzusunda yazdığı əsərlərdə fərdi duyğu ilə sosial-mənəvi məzmun arasında qarşılıqlı əlaqə müşahidə olunur. Şairin poetik qəhrəmanının ailəyə münasibəti onun mənəvi portretinin müəyyənləşdirilməsinə də xidmət edir. İnsan öz doğmalarına necə münasibət göstərirsə, onun xarakterinin mühüm cəhətləri də həmin münasibətlərdə üzə çıxır. Beləliklə, ailə münasibətlərinin təsviri həm də insan xarakterinin bədii açılmasının vasitələrindən birinə çevrilir. Ailə mövzusunun Zaur Ustac yaradıcılığında araşdırılması şairin poetik üslubunun xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Ailə və doğmalıq kimi emosional mövzular şairə sadə və səmimi poetik ifadədən istifadə etməyə imkan verir. Eyni zamanda, bu mövzuların milli-mənəvi məzmunla əlaqələndirilməsi poetik ifadənin semantik imkanlarını genişləndirir. Sadə görünən ailə münasibətləri daha geniş fəlsəfi və mənəvi məna qazana bilir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailənin bir neçə əsas semantik funksiyasını müəyyənləşdirmək mümkündür. Birincisi, ailə insanın mənəvi dayaq nöqtəsidir. İkincisi, ailə şəxsiyyətin tərbiyə və sosiallaşma mühitidir. Üçüncüsü, ailə milli-mənəvi dəyərlərin qorunduğu və nəsildən-nəslə ötürüldüyü məkandır. Dördüncüsü, ailə şəxsi və milli yaddaşın formalaşmasında mühüm rol oynayır. Beşincisi, ailə sevgi, qayğı, sədaqət, məsuliyyət və mənəvi borc kimi dəyərlərin qarşılıqlı şəkildə ifadə olunduğu münasibətlər sistemidir. Şairin yaradıcılığında ailə mövzusunun müxtəlif obraz və motivlər vasitəsilə təqdim edilməsi bu anlayışın poetik struktur baxımından da çoxqatlı olduğunu göstərir. Ana obrazı ailənin emosional-mənəvi mahiyyətini, valideyn-övlad münasibətləri qarşılıqlı sevgini və məsuliyyəti, uşaqlıq xatirələri ailənin yaddaş funksiyasını, milli-mənəvi motivlər isə ailənin dəyərlərin ötürüldüyü mühit kimi rolunu ifadə edir. Bu komponentlərin qarşılıqlı əlaqəsi ailə anlayışının Zaur Ustac poetikasında bütöv və çoxşaxəli məna daşımasına səbəb olur. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusu insanın mənəvi dünyasının, milli-mədəni yaddaşının və sosial münasibətlərinin poetik ifadəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şair ailəni insanın həyatında təsadüfi və keçici münasibətlər məkanı kimi deyil, şəxsiyyətin formalaşmasına təsir göstərən, mənəvi dəyərləri qoruyan və gələcək nəslə ötürən əsas mühit kimi təqdim edir. Ailə daxilində formalaşan sevgi, hörmət, qayğı, sədaqət, məsuliyyət və mənəvi borc kimi anlayışlar şairin poetik düşüncəsində bir-birini tamamlayır və ailə dəyərlərinin bütöv sistemini yaradır. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və ailə dəyərlərinin bədii təsviri yalnız ayrı-ayrı ailə münasibətlərinin poetik ifadəsi kimi deyil, şairin insan konsepsiyasının mühüm tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Ailə obrazı vasitəsilə fərdi duyğularla ümumbəşəri və milli-mənəvi dəyərlər arasında əlaqə yaradılır. Doğma insanlara bağlılıq, valideynə ehtiram, övlad sevgisi, ailə birliyinə sədaqət və mənəvi məsuliyyət kimi anlayışlar poetik mətnlərdə həm şəxsi hisslərin, həm də cəmiyyətin mənəvi prinsiplərinin ifadəsinə çevrilir. Zaur Ustacın ailə mövzusundakı poetik nümunələri göstərir ki, ailə insanın mənəvi dünyasının başlanğıc nöqtəsi olmaqla yanaşı, onun milli və sosial kimliyinin formalaşmasında da mühüm rol oynayır. Ailə vasitəsilə insan keçmişlə əlaqəsini qoruyur, mənəvi irsi mənimsəyir, gələcək nəsillə münasibət qurur və cəmiyyətin dəyərlər sisteminə daxil olur. Şairin yaradıcılığında bu proseslərin bədii ifadəsi ailə mövzusunun məzmun və semantik imkanlarını genişləndirir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və ailə dəyərləri poetik düşüncənin mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Ailə sevgisi, valideyn-övlad bağlılığı, doğmalıq, qayğı, hörmət, sədaqət, mənəvi borc, yaddaş və milli-mənəvi irs kimi anlayışların qarşılıqlı əlaqəsi şairin ailə konsepsiyasının əsasını təşkil edir. Bu konsepsiya ailəni həm fərdin mənəvi inkişafının, həm də milli-mənəvi dəyərlərin davamlılığının mühüm şərti kimi təqdim edir. Bu səbəbdən Zaur Ustac yaradıcılığında ailə mövzusunun öyrənilməsi şairin poetik irsinin yalnız tematik xüsusiyyətlərinin deyil, həm də onun insan, mənəviyyat, yaddaş və milli dəyərlər haqqında düşüncələrinin daha dərindən dərk edilməsinə imkan verir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və ailə dəyərləri insanın mənəvi dünyasının mühüm tərkib hissəsi kimi təqdim olunur. Ailə anlayışı şairin poetik sistemində doğmalıq, sevgi, qayğı, sədaqət, məsuliyyət, yaddaş və mənəvi bağlılıq kimi anlayışlarla qarşılıqlı əlaqədə meydana çıxır. Şairin ana mövzusunda yazdığı əsərlər ailənin mənəvi mahiyyətinin üzə çıxarılmasında mühüm rol oynayır. Ana burada yalnız ailə üzvü deyil, həm də sevgi, mərhəmət, fədakarlıq, tərbiyə və mənəvi dayaq anlayışlarının daşıyıcısıdır. Zaur Ustac yaradıcılığında ailənin digər mühüm funksiyası milli-mənəvi dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi ilə bağlıdır. Ailə mühitində formalaşan hörmət, mərhəmət, sədaqət, məsuliyyət və doğmalıq kimi keyfiyyətlər fərdin mənəvi dünyasının əsasını təşkil edir. Zaur Ustacın poetik dünyasında ailə həm fərdi duyğuların, həm də milli-mənəvi dəyərlərin ifadə olunduğu mühüm bədii məkandır. Ailə mövzusunun müxtəlif obraz və motivlər vasitəsilə təqdim edilməsi şairin insan konsepsiyasını, mənəvi-əxlaqi baxışlarını və milli dəyərlərə münasibətini daha aydın şəkildə ortaya qoyur.
Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı və analıq məfhumunun bədii ifadəsi
Xülasə. Azərbaycan ədəbiyyatında ana obrazı milli-mənəvi dəyərlərin, məhəbbətin, mərhəmətin, fədakarlığın və mənəvi saflığın ifadə olunduğu mühüm poetik obrazlardan biridir. Ana yalnız ailə daxilində müəyyən bir sosial-mənəvi statusu ifadə etmir, həm də xalqın yaddaşını, milli dəyərlərini və mənəvi dünyasını gələcək nəsillərə ötürən simvolik obraz kimi çıxış edir. Müasir Azərbaycan poeziyasında bu ənənə müxtəlif fərdi poetik üslublarda davam etdirilir. Zaur Ustac yaradıcılığında da ana obrazı və analıq anlayışı insanın mənəvi dünyası, ailə münasibətləri, doğmalıq, vətən, uşaqlıq və milli-mənəvi dəyərlərlə əlaqəli şəkildə təqdim olunur. Şairin poetik dünyasında ana həm real həyatın doğma və əziz insanı, həm də mərhəmət, sədaqət, fədakarlıq və mənəvi dayaq anlayışlarının daşıyıcısıdır. Məqalədə Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının funksional xüsusiyyətləri, analıq məfhumunun mənəvi-fəlsəfi məzmunu, ana və övlad münasibətlərinin poetik ifadəsi, ana obrazının vətən və milli yaddaş anlayışları ilə əlaqəsi araşdırılır.
Ana obrazı Azərbaycan xalqının şifahi və yazılı ədəbiyyatında ən qədim və ən davamlı obrazlardan biridir. Ana anlayışı Azərbaycan milli düşüncəsində yalnız doğum və ailə münasibəti ilə məhdudlaşmır. Bu anlayışın daxilində məhəbbət, mərhəmət, sədaqət, fədakarlıq, mənəvi saflıq, qoruyuculuq və müqəddəslik kimi çoxsaylı mənəvi keyfiyyətlər birləşir. Bu səbəbdən ana obrazı əsrlər boyu Azərbaycan ədəbiyyatının müxtəlif mərhələlərində fərqli bədii çalarlarla işlənmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatının çoxəsrlik inkişaf tarixinə nəzər saldıqda insanın mənəvi dünyasını, ailə münasibətlərini, milli-mənəvi dəyərləri və əxlaqi prinsipləri ifadə edən obrazlar sırasında ana obrazının xüsusi mövqeyə malik olduğu aydın görünür. Ana anlayışı Azərbaycan xalqının milli düşüncəsində yalnız bioloji və ailəvi məna daşımır. Bu anlayışın ətrafında sevgi, mərhəmət, fədakarlıq, sədaqət, qayğı, mənəvi saflıq, həyat və davamlılıq kimi çoxsaylı anlayışlar cəmləşir. Bu səbəbdən ana obrazı Azərbaycan folklorunda və yazılı ədəbiyyatında sadəcə bir obraz kimi deyil, xalqın mənəvi yaddaşını və dünyagörüşünü özündə yaşadan mühüm poetik simvol kimi formalaşmışdır. Ana haqqında yaradılmış bədii nümunələrdə fərdi hisslərlə ümumxalq duyğuları, şəxsi xatirələrlə milli-mənəvi dəyərlər, ailə münasibətləri ilə insan və cəmiyyət arasındakı əlaqələr çox zaman bir-birini tamamlayır. Ana insan həyatında ilk sevgi, ilk mərhəmət, ilk qayğı və ilk mənəvi dayaq mənbəyidir. İnsan dünyanı ilk dəfə ailə mühitində tanıyır və bu mühitin formalaşmasında ananın rolu əvəzsizdir. Uşağın həyata, insanlara, ailəyə, doğma dilə, adət-ənənələrə və mənəvi dəyərlərə münasibətinin ilkin əsasları məhz ailədə qoyulur. Bu baxımdan ana obrazı həm fərdin mənəvi inkişafı, həm də cəmiyyətin dəyərlər sisteminin davamlılığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ana yalnız övladını dünyaya gətirən varlıq deyil, həm də onu həyata hazırlayan, mənəvi cəhətdən formalaşdıran, qoruyan və onun şəxsiyyət kimi yetişməsində mühüm rol oynayan mənəvi qüvvədir. Ədəbiyyatın ana obrazına davamlı müraciət etməsinin əsas səbəblərindən biri də məhz bu çoxşaxəli məna yüküdür. Azərbaycan folklorunda ana obrazının kökləri olduqca qədim və zəngindir. Laylalarda ananın övladına münasibəti, onun arzuları və gələcəyə dair ümidləri ifadə olunur. Bayatılarda ana, övlad, ayrılıq, həsrət və ailə münasibətləri ilə bağlı dərin emosional məqamlar öz əksini tapır. Dastanlarda ana övladının taleyi üçün narahat olan, onu qoruyan, onun uğur və təhlükələrini öz taleyi kimi yaşayan obrazdır. Nağıl və əfsanələrdə isə ana obrazı bəzən ailənin qoruyucusu, bəzən mənəvi yol göstərən, bəzən də həyatın çətinlikləri qarşısında mübarizə aparan güclü şəxsiyyət kimi təqdim edilir. Beləliklə, ana obrazının milli ədəbi düşüncədəki əsas semantik xüsusiyyətləri – mərhəmət, fədakarlıq, sədaqət, qoruyuculuq və müqəddəslik – folklor yaradıcılığında formalaşaraq sonrakı ədəbi mərhələlərə ötürülmüşdür. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında da ana, qadın və ailə mövzuları müxtəlif formalarda bədii təcəssümünü tapmışdır. Klassik poeziyanın insanın mənəvi kamilliyinə, sevgi və mərhəmət anlayışlarına verdiyi böyük əhəmiyyət ana obrazının poetik mahiyyətinin dərinləşməsinə zəmin yaratmışdır. Sonrakı dövrlərdə Azərbaycan poeziyasında ana obrazı müxtəlif ictimai və estetik kontekstlərdə təqdim edilmiş, onun məzmun dairəsi genişlənmişdir. Ana bəzən ailənin mənəvi dayağı, bəzən övladının taleyini düşünən fədakar qadın, bəzən müqəddəs varlıq, bəzən isə Vətən və torpaq anlayışlarını özündə birləşdirən simvolik obraz kimi meydana çıxmışdır. Ana obrazının Azərbaycan ədəbiyyatında geniş yayılmasının mühüm səbəblərindən biri də “ana” sözünün milli düşüncədə yaratdığı çoxqatlı assosiasiyalardır. Azərbaycan dilində “ana” anlayışı yalnız ailə münasibəti ilə məhdudlaşmır. “Ana dil”, “ana Vətən”, “ana torpaq” kimi ifadələr bu anlayışın milli və mənəvi semantikasının nə qədər geniş olduğunu göstərir. Burada “ana” sözü doğmalıq, başlanğıc, mənsubiyyət və müqəddəslik anlayışları ilə birləşir. Buna görə də ədəbiyyatda ana obrazının təhlili yalnız ailə münasibətlərinin araşdırılması demək deyil; bu obraz vasitəsilə müəllifin insan, xalq, Vətən, milli yaddaş və mənəvi dəyərlər haqqında düşüncələrini də izləmək mümkündür. Müasir Azərbaycan poeziyasında ana obrazı ənənəvi poetik mahiyyətini qorumaqla yanaşı, yeni məzmun və estetik çalarlar da qazanır. Müasir şair üçün ana yalnız keçmişlə bağlı xatirələrin daşıyıcısı deyil. O, müasir insanın mənəvi dünyasını müəyyənləşdirən, ailə və cəmiyyət arasındakı əlaqələri ifadə edən, milli dəyərlərin qorunmasına xidmət edən mühüm poetik obrazdır. Müasir dövrdə ailə münasibətlərinin, sosial həyatın, mənəvi dəyərlərin və insanın daxili dünyasının dəyişməsi ana obrazının bədii təqdimatına da təsir göstərir. Bununla belə, ana sevgisinin təmənnasızlığı, ananın fədakarlığı və övladına bağlılığı kimi fundamental xüsusiyyətlər öz aktuallığını qoruyur. Bu baxımdan Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının və analıq məfhumunun araşdırılması xüsusi maraq doğurur. Şairin poeziyasında insan və onun mənəvi dünyası, ailə və doğmalıq, milli-mənəvi dəyərlər, Vətən, uşaqlıq və tərbiyə kimi anlayışların bir-biri ilə əlaqəli şəkildə meydana çıxması ana obrazının da bu poetik sistem daxilində araşdırılmasını zəruri edir. Zaur Ustacın yaradıcılığında ana obrazına münasibət bir tərəfdən Azərbaycan ədəbiyyatının ənənəvi poetik düşüncəsi ilə səsləşir, digər tərəfdən isə müəllifin fərdi poetik dünyagörüşünün xüsusiyyətlərini üzə çıxarır. Şairin yaradıcılığında ana obrazını yalnız konkret bir insanın bədii portreti kimi nəzərdən keçirmək kifayət deyil. Bu obrazın arxasında daha geniş mənəvi məna dayanır. Ana anlayışı insanın uşaqlıq yaddaşını, ailə mühitini, doğmalıq hissini və mənəvi köklərini özündə birləşdirir. İnsan həyatının müxtəlif mərhələlərində ana obrazına münasibət dəyişə bilər: uşaqlıqda ana qoruyucu və qayğı göstərən şəxs kimi qəbul olunur, yetkinlik dövründə onun fədakarlığı və zəhməti daha dərindən dərk edilir, zaman keçdikcə isə ana obrazı xatirə, həsrət, minnətdarlıq və mənəvi bağlılıq anlayışları ilə daha sıx əlaqələnir. Bu psixoloji dəyişikliklər ana obrazının poetik imkanlarını genişləndirir. Analıq məfhumu isə ana obrazının mahiyyətini daha geniş müstəviyə çıxarır. Ana konkret şəxsdirsə, analıq bir mənəvi keyfiyyətlər sistemidir. Analıqda sevgi ilə məsuliyyət, mərhəmətlə fədakarlıq, qayğı ilə səbir, qoruyuculuqla mənəvi güc birləşir. Ana öz övladının həyatında yalnız fiziki mövcudluğu ilə deyil, onun dünyagörüşünün və xarakterinin formalaşmasına təsiri ilə də iştirak edir. Bu baxımdan analıq anlayışı fərdi münasibətdən çıxaraq mənəvi-fəlsəfi məzmun qazanır.
Ədəbiyyatda ana obrazının gücü onun təbii və səmimi hisslərə əsaslanması ilə bağlıdır. Ana sevgisi insanın ən ilkin və ən dərin emosional təcrübələrindən biridir. Buna görə ana haqqında poetik söz oxucuda yalnız estetik təsir yaratmır, eyni zamanda şəxsi xatirələri və mənəvi duyğuları da hərəkətə gətirir. Oxucu üçün poetik ana obrazı çox zaman öz anası ilə, uşaqlıq xatirələri ilə, ailəsi ilə və keçmişi ilə assosiasiya olunur. Bu cəhət ana obrazının ümumbəşəri xarakterini müəyyənləşdirir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının əhəmiyyətini müəyyənləşdirən digər mühüm məqam onun ailə və tərbiyə anlayışları ilə əlaqəsidir. Ailə Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsinin əsas dayaqlarından biridir. Ailədə uşağa yalnız gündəlik davranış qaydaları deyil, həm də mənəvi dəyərlər aşılanır. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, zəhmətə münasibət, dürüstlük, mərhəmət, vətən sevgisi və doğma dilə bağlılıq kimi dəyərlərin ilkin təməli ailədə qoyulur. Bu prosesdə ana obrazı mühüm tərbiyəvi funksiya daşıyır. Beləliklə, ana obrazı həm ailə daxilindəki sevginin, həm də milli-mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürülməsinin simvoluna çevrilir. Ana obrazının Vətən anlayışı ilə əlaqəsi də Azərbaycan poeziyasının mühüm poetik xüsusiyyətlərindən biridir. “Ana Vətən” anlayışı milli şüurda ana ilə torpaq arasında mənəvi paralel yaradır. Ana insana həyat verdiyi kimi, Vətən də insana milli kimlik və mənsubiyyət hissi verir. Ana övladını qoruduğu kimi, Vətən də insanın doğma məkanı və mənəvi sığınacağıdır. Bu semantik yaxınlıq ədəbiyyatda ana və Vətən obrazlarının bir-birinə yaxınlaşdırılmasına səbəb olmuşdur. Zaur Ustac yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusunun mühüm yer tutması ana obrazının da milli-mənəvi müstəvidə araşdırılmasına imkan yaradır. Ana obrazının milli kimliklə əlaqəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Milli kimlik yalnız tarixi və ictimai proseslər nəticəsində deyil, həm də gündəlik ailə və məişət mühitində formalaşır. Uşaq doğma dilini, ailə ənənələrini, milli davranış normalarını və mənəvi dəyərləri ilk növbədə ailədən öyrənir. Bu baxımdan ana obrazı milli yaddaşın daşıyıcısı funksiyasını yerinə yetirə bilər. Ana öz övladına yalnız həyat vermir, həm də ona mənsub olduğu mədəniyyətin və mənəvi dünyanın elementlərini ötürür. Bu məqam Zaur Ustac yaradıcılığının folklor və milli-mənəvi ənənələrlə əlaqəsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Şairin yaradıcılığında xalq düşüncəsinə, milli dəyərlərə və ənənəyə münasibət ana obrazının poetik mahiyyətini anlamaq üçün mühüm kontekst yaradır. Çünki ana obrazı özü Azərbaycan folklor düşüncəsinin ən sabit və davamlı obrazlarından biridir. Folklordan müasir poeziyaya qədər uzanan bu obrazın müxtəlif dövrlərdə fərqli formalarda təqdim edilməsi ədəbi ənənənin davamlılığını göstərir. Ana obrazının digər mühüm xüsusiyyəti onun müqəddəslik anlayışı ilə əlaqəsidir. Azərbaycan cəmiyyətində ana adına münasibətdə xüsusi hörmət və ehtiram mövcuddur. Bu münasibət ədəbiyyatda da öz ifadəsini tapmışdır. Ana obrazı çox zaman mənəvi saflığın və paklığın simvoluna çevrilir. Onun sevgisinin qarşılıqsız olması, övladı üçün fədakarlıq göstərməsi və ailənin rifahı naminə öz rahatlığından keçməsi ana obrazının müqəddəsliyini şərtləndirən əsas cəhətlərdir. Ana haqqında poetik düşüncədə zaman anlayışı da mühüm yer tutur. Ana obrazı keçmişlə bu gün arasında mənəvi körpü yaradır. Uşaqlıq xatirələri, ailə həyatı, ana nəsihətləri və keçmişdən qalan mənəvi dəyərlər insanın yaddaşında uzun müddət yaşayır. Bu səbəbdən ana haqqında şeirlərdə xatirə və zaman motivləri xüsusi emosional yük qazana bilər. Ana obrazı bir tərəfdən keçmişin, uşaqlığın və ailə yaddaşının rəmzi, digər tərəfdən isə gələcək nəslin mənəvi formalaşmasının başlanğıcı kimi çıxış edir. Ana və övlad münasibətlərinin poetik ifadəsi həm də həsrət və ayrılıq motivləri ilə əlaqələnir. Həyatın müxtəlif səbəblərindən doğan ayrılıqlar ana obrazının emosional təsir gücünü daha da artırır. Övladın anadan uzaq düşməsi, ananın övlad üçün keçirdiyi narahatlıq, ana xatirəsinin insanın yaddaşında yaşaması və itki hissi ana obrazının psixoloji dərinliyini meydana gətirən mühüm elementlərdir. Belə hallarda ana yalnız real obraz kimi deyil, insanın daxilində yaşayan mənəvi varlıq kimi təqdim olunur. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının müxtəlif semantik çalarlarını “ANA”, “ANAM”, “AY ANA” və “CAN AY ANA…” kimi əsərlərin timsalında izləmək mümkündür. Zaur Uctacın “ANA” şeiri bu nümunələrdən biridir. Şeirdə ana obrazı övladın həyatındakı ən yüksək mənəvi dəyər kimi təqdim edilir. “Beşiyim üstündə layla çalanım” ifadəsi ana obrazını uşaqlıq, layla və qayğı anlayışları ilə əlaqələndirir. Şeirdə həmçinin ana duası, ana məhəbbəti və övladın anaya mənəvi borcu ön plana çıxır. Yazarın “ANAM” şeirində ana yalnız ailə daxilindəki konkret şəxs kimi deyil, xalqın yaddaşını, mədəni dəyərlərini və mənəvi irsini qoruyan böyük Ana obrazı səviyyəsinə yüksəldilir. Əsərdə ana obrazının keçmiş, gələcək, yaddaş və milli dəyərlərlə əlaqəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. “AY ANA” şeirində ana obrazının müqəddəslik aspekti xüsusilə qabarıqdır. Əsərdə ana “cənnət” anlayışı ilə əlaqələndirilir. Bu, ana obrazının şairin poetik düşüncəsində nə qədər yüksək mənəvi mərtəbəyə qaldırıldığını göstərir. Şeirin həsr olunduğu konkret ana obrazından çıxış etməklə müəllif analıq anlayışını ümumiləşdirir. Ədibin “CAN AY ANA…” şeirində ana obrazı və Vətən, şəhidlik, milli yaddaş bölməsinə toxunulur. Şeirdə şəhid general Polad Həşimovun anası timsalında ana obrazı həm kədər, həm qürur, həm də milli yaddaşın daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Beləliklə, burada “ana” anlayışı şəxsi ailə münasibətindən çıxaraq şəhidlik və Vətən məfhumları ilə birləşir. “A” hərfinin şeirində “A” hərfi “Ana”, “Ata” və “Azərbaycan” sözləri ilə əlaqələndirilir. Bu yanaşma uşağın ilk öyrəndiyi sözlər vasitəsilə ailə və milli kimlik anlayışlarının bir-birinə bağlanmasını göstərir. Zaur Ustac “45”, “Qəlbimin açıqcası”, “Ustadnamə”, “Qədimliyə bürünmüş yenilik”, “Gülünün şeirləri” və başqa poeziya kitabların da ana obrazına xüsusi yer vermişdir. Şairin uşaq poeziyasına müraciəti ana obrazının tərbiyəvi və mənəvi funksiyasını daha aydın görməyə imkan verir. Uşaq üçün ana dünyanın ən yaxın və ən etibarlı obrazıdır. Uşağın ailə, sevgi, mərhəmət, yaxşılıq və pislik haqqında ilk təsəvvürləri məhz bu münasibət çərçivəsində formalaşır. Buna görə ana obrazının uşaq ədəbiyyatında təqdimatı yalnız estetik deyil, həm də pedaqoji əhəmiyyət daşıyır. Ana mövzusunun poetik ifadəsində dil və üslub məsələsi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ana haqqında yazılan poetik nümunələrdə səmimiyyət, sadəlik və emosional ifadəlilik ön plana çıxır. Ana kimi ümumbəşəri və doğma bir mövzunun təsvirində mürəkkəb və süni ifadələrdən daha çox, təbii və ürəkdən gələn poetik söz təsirli olur. Ana obrazının bədii təqdimatında epitet, metafora, təşbeh, təkrar, müraciət, simvol və emosional ifadələr kimi vasitələr obrazın semantik yükünü artırır. Bu vasitələr yalnız bədii gözəllik yaratmır, həm də ana obrazının oxucunun emosional dünyasında daha güclü iz buraxmasına xidmət edir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının araşdırılması, beləliklə, yalnız bir mövzunun deyil, bütöv bir poetik sistemin tədqiqi deməkdir. Ana obrazının arxasında ailə, uşaqlıq, tərbiyə, sevgi, mənəviyyat, milli yaddaş, dil, Vətən və insanlıq kimi geniş anlayışlar dayanır. Bu anlayışların bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsi şairin yaradıcılığında ana obrazının çoxqatlı mahiyyətini meydana çıxarır. Mövzunun aktuallığı həm də onun müasir dövr üçün əhəmiyyəti ilə bağlıdır. Müasir dünyada sosial münasibətlərin, ailə modelinin və insan həyatının müxtəlif istiqamətlərinin dəyişməsinə baxmayaraq, ana və ailə anlayışları öz mənəvi əhəmiyyətini qoruyur. İnsan həyatında texnoloji və sosial dəyişikliklər nə qədər böyük olsa da, ana sevgisinin, ailə bağlılığının və mənəvi dəyərlərin insan şəxsiyyətinin formalaşmasındakı rolu dəyişməz olaraq qalır. Buna görə müasir poeziyada ana obrazının necə təqdim edildiyini araşdırmaq həm ədəbi-estetik, həm də mənəvi-ictimai baxımdan əhəmiyyətlidir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının öyrənilməsi şairin yaradıcılığının mühüm poetik və mənəvi istiqamətlərindən birinin üzə çıxarılmasına xidmət edir. Ana obrazı vasitəsilə şair insanın öz mənəvi köklərinə bağlılığını, ailə və doğmalıq hissini, keçmişə münasibətini, milli dəyərlərə sədaqətini və gələcəyə dair ümidlərini ifadə etmək imkanları qazanır. Bu baxımdan ana obrazı Zaur Ustac poetikasında həm fərdi hisslərin, həm də ümumbəşəri və milli-mənəvi dəyərlərin qovuşduğu çoxqatlı bədii obraz kimi qiymətləndirilə bilər. Folklor nümunələrində ana ailənin mənəvi dayağı, övladın qoruyucusu və həyat təcrübəsinin daşıyıcısı kimi təqdim edilir. Bayatılarda, laylalarda, nağıllarda, dastanlarda və atalar sözlərində ana ilə bağlı ifadələr xalqın kollektiv düşüncəsini əks etdirir. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında isə ana obrazı məhəbbət, mənəvi paklıq, ailə və insanlıq anlayışları ilə əlaqələndirilir. Müasir poeziyada bu obraz yeni ictimai və psixoloji məzmunlar qazanaraq fərdin daxili aləminin, yaddaşının və mənəvi dünyasının ifadə vasitəsinə çevrilir. Zaur Ustacın poeziyasında da insan və onun mənəvi dünyası mühüm yer tutur. Şairin yaradıcılığında ailə, uşaqlıq, doğmalıq, vətən, insan sevgisi, milli-mənəvi dəyərlər kimi mövzular bir-biri ilə əlaqəli şəkildə meydana çıxır. Bu kontekstdə ana obrazı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki ana həm insanın ilk mənəvi dünyasının formalaşdığı məkanın simvoludur, həm də doğmalıq və mənəvi bağlılıq anlayışlarının ən güclü ifadələrindən biridir. Ana obrazının poetik təhlili Zaur Ustac yaradıcılığının insan konsepsiyasını daha aydın görməyə imkan verir. Şairin ana haqqında poetik düşüncəsində fərdi hisslərlə ümumbəşəri dəyərlər arasında əlaqə yaradılır. Ana konkret bir insan olmaqla yanaşı, sevgi və mərhəmətin, həyatın və mənəvi davamlılığın rəmzinə çevrilir. Azərbaycan ədəbi düşüncəsində ana obrazının dərin tarixi və folklor kökləri vardır. Xalq yaradıcılığında ana müqəddəs varlıq kimi qəbul edilir. Laylaların əsas poetik ünvanı ana ilə övlad arasındakı emosional bağdır. Ana laylası bir tərəfdən uşağın yuxuya getməsini təmin edən nəğmədirsə, digər tərəfdən ananın övladına arzularını, ümidlərini və sevgisini ifadə edən poetik formadır. Dastan və nağıl ənənəsində də ana obrazı müxtəlif funksiyalar daşıyır. Ana övladını qoruyan, onun taleyinə görə narahat olan, çətinlik qarşısında dayanan və ailənin bütövlüyünü qoruyan obraz kimi çıxış edir. Bu xüsusiyyətlər sonrakı yazılı ədəbiyyatda da davam etdirilmişdir. Ana obrazının bu qədər geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biri onun həm fərdi, həm də kollektiv məna daşımasıdır. İnsan üçün ana ilk doğmalıq mənbəyidir. Xalq üçün isə ana obrazı ailənin və nəslin davamlılığını, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını simvollaşdırır. Bu baxımdan müasir şairin ana haqqında düşüncəsi ənənədən tamamilə ayrılmır. Əksinə, ənənəvi obraz yeni poetik məna və çalarlarla zənginləşdirilir. Zaur Ustacın yaradıcılığında ana obrazına yanaşmanı da bu ədəbi-mədəni ənənənin davamı kimi qiymətləndirmək mümkündür. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı ilk növbədə doğmalığın və məhəbbətin ifadə vasitəsi kimi diqqəti cəlb edir. Ana anlayışı şairin poetik düşüncəsində insanın həyatının başlanğıcı ilə bağlıdır. İnsan üçün ana yalnız onu dünyaya gətirən varlıq deyil, həm də onun ilk tərbiyəçisi, ilk müəllimi və mənəvi dayağıdır. Ana ilə övlad arasındakı münasibətin əsasında qeyd-şərtsiz sevgi dayanır. Bu sevginin qarşılığında ana fədakarlıq göstərir, övladın uğuruna sevinir, onun kədərini öz kədəri kimi yaşayır. Buna görə də ana obrazının poetik təsviri çox zaman duyğusal xarakter daşıyır. Şairin ana haqqında poetik düşüncəsində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də ananın mənəvi güc mənbəyi kimi təqdim olunmasıdır. Həyatın müxtəlif çətinlikləri qarşısında insanın sığındığı mənəvi ünvanlardan biri ana obrazıdır. Bu baxımdan ana obrazı poetik mətndə yalnız təsvir edilən şəxs deyil, lirik qəhrəmanın daxili dünyasını müəyyənləşdirən mənəvi başlanğıcdır. Ana obrazının belə təqdimatı şairin insan konsepsiyası ilə də əlaqəlidir. İnsan yalnız ictimai münasibətlər sisteminin üzvü kimi deyil, ailə, sevgi və yaddaşla bağlı mənəvi varlıq kimi dərk olunur. Ana isə bu mənəvi bağların mərkəzində dayanır. Ana obrazı ilə analıq məfhumu bir-birinə yaxın olsa da, poetik baxımdan eyni anlayış deyil. Ana konkret obrazdırsa, analıq daha geniş mənəvi məna daşıyır. Analıq sevgi, fədakarlıq, məsuliyyət, qoruyuculuq və mənəvi bağlılıq kimi keyfiyyətlərin bütövlüyüdür. Zaur Ustacın poetik dünyasında analıq anlayışını bu geniş mənəvi çərçivədə nəzərdən keçirmək mümkündür. Analıq insanın başqa bir insan üçün öz rahatlığından keçməsi, onun taleyini öz taleyi ilə bağlaması və həyatını övladının gələcəyinə həsr etməsi kimi dərk olunur. Bu baxımdan ana obrazı həm də fədakarlığın simvoludur. Ana öz övladının uğurunu şəxsi xoşbəxtliyinin bir hissəsi kimi qəbul edir. Övladın kədəri ananın kədərinə, sevinci isə ananın sevincinə çevrilir. Beləliklə, analıq fərdi hissdən daha yüksək mənəvi dəyər statusu qazanır. Ana haqqında poetik düşüncənin digər mühüm tərəfi onun mənəvi saflıqla bağlılığıdır. Ana obrazının müqəddəsliyi onun qarşılıq gözləmədən sevməsi ilə əlaqədardır. Bu sevgi insan həyatının ən təmənnasız və ən davamlı duyğularından biri kimi təqdim olunur. Ana-övlad münasibəti Azərbaycan ədəbiyyatının ən emosional mövzularından biridir. Bu münasibətin əsasını məhəbbət təşkil etsə də, onun daxilində həsrət, narahatlıq, sevinc, ayrılıq, ümid və xatirə kimi müxtəlif hisslər də birləşir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazına müraciət edən poetik düşüncənin əsas istiqamətlərindən biri də məhz bu emosional bağlılıqdır. Ana və övlad arasındakı münasibət insanın həyatının müxtəlif mərhələlərində dəyişsə də, onun mənəvi mahiyyəti dəyişmir. İnsan böyüdükcə fiziki baxımdan anadan uzaqlaşa bilər, lakin ana obrazı onun yaddaşında və mənəvi dünyasında öz əhəmiyyətini qoruyur. Bu xüsusiyyət ana obrazını həm real, həm də xatirəvi obraz kimi təqdim etməyə imkan verir. Ana yalnız poetik mətnin təsvir obyektinə çevrilmir; o, lirik qəhrəmanın keçmişinə, uşaqlığına və mənəvi yaddaşına açılan qapı funksiyasını da yerinə yetirir. Ana ilə bağlı xatirələr insanın uşaqlıq dünyası ilə sıx bağlıdır. Uşaqlıq isə insanın həyatında ən saf və qayğısız dövr kimi qəbul edilir. Buna görə ana obrazı çox vaxt uşaqlığın da simvoluna çevrilir. Ana haqqında düşünmək insanı öz keçmişinə, ailəsinə və mənəvi köklərinə qaytarır. Ailə Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsində mühüm dəyərdir. Ailənin mənəvi bütövlüyünün qorunmasında ana xüsusi rol oynayır. Ana ailə üzvlərini birləşdirən, ailədaxili münasibətləri tənzimləyən və övladların mənəvi tərbiyəsində əsas iştirak edən şəxs kimi qəbul edilir. Zaur Ustac yaradıcılığında ailə və mənəviyyat anlayışlarının bir-birindən ayrılmaz şəkildə təqdim olunması ana obrazının funksiyasını daha da genişləndirir. Ana ailənin yalnız fiziki deyil, mənəvi mərkəzidir. O, övladına həyatla bağlı ilkin təsəvvürləri, yaxşı ilə pis arasındakı fərqi, böyüyə hörməti, kiçiyə qayğını, zəhmətə münasibəti və insanlara qarşı mərhəmətli olmağı öyrədir.Bu mənada ana obrazı tərbiyəçi obrazıdır. Onun vasitəsilə müəllif yalnız fərdi ailə münasibətlərindən danışmır, bütövlükdə cəmiyyət üçün əhəmiyyətli olan mənəvi dəyərləri ön plana çıxarır. Ana və ailə anlayışlarının birgə təqdimatı şairin yaradıcılığında milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ideyasına da xidmət edir. Çünki milli dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi ilk növbədə ailədən başlayır. Azərbaycan poeziyasında ana və vətən anlayışları arasında tarixən semantik yaxınlıq mövcuddur. “Ana Vətən” ifadəsinin özü bu iki anlayışın milli düşüncədə nə qədər möhkəm birləşdiyini göstərir. Ana insana həyat verdiyi kimi, Vətən də insana mənsubiyyət və kimlik hissi verir. Zaur Ustacın yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu mühüm istiqamətlərdən biri olduğuna görə ana obrazının vətən anlayışı ilə əlaqələndirilməsi də poetik baxımdan təbii görünür. Ana sevgisi ilə Vətən sevgisi arasında mənəvi paralellər qurmaq mümkündür. Hər iki anlayış doğmalıq, sədaqət, qoruma və bağlılıq hisslərini özündə birləşdirir. Bu baxımdan ana obrazı milli kimliyin formalaşmasında da müəyyən rol oynayır. İnsan ilk dəfə Vətən, dil, ailə, adət-ənənə və milli dəyərlərlə ailə mühitində tanış olur. Ana bu dəyərlərin ilkin daşıyıcısı kimi çıxış edir. Ana obrazı fərdi hisslər çərçivəsindən çıxaraq milli-mənəvi məna qazanır. Ana sevgisi ilə Vətən sevgisi arasında yaranan poetik assosiasiya şairin insan və milli kimlik haqqında düşüncələrini genişləndirir. Ana obrazının ən mühüm poetik xüsusiyyətlərindən biri onun müqəddəsliyidir. Azərbaycan milli düşüncəsində ana adı hörmət və ehtiramla çəkilir. Anaya münasibətdə mərhəmət, minnətdarlıq və ehtiram əsas mənəvi prinsiplər kimi çıxış edir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının bu xüsusiyyəti onun mənəvi saflıqla əlaqələndirilməsində özünü göstərir. Ana insanın ən təmiz hisslərinin ünvanıdır. Onun sevgisi qarşılıqsız və təmənnasızdır. Bu xüsusiyyət ana obrazını digər insani münasibətlərdən fərqləndirən başlıca cəhətlərdəndir. Ana obrazının müqəddəsliyi həm də onun həyatverici funksiyası ilə bağlıdır. Ana həyatın başlanğıcını təmsil edir. Buna görə analıq anlayışı yalnız bioloji hadisə deyil, həm də həyatın, ümidin və gələcəyin simvolu kimi dərk edilir. Ana mövzusunun emosional xarakteri onun bədii ifadəsində xüsusi dil vasitələrindən istifadəni zəruri edir. Bu mövzuda müraciət formaları, epitetlər, metaforalar, təkrarlar, emosional ifadələr və simvolik sözlər mühüm poetik funksiya daşıya bilər. Ana haqqında danışarkən işlədilən sözlərdə doğmalıq və səmimiyyət üstünlük təşkil edir. “Ana”, “ana qucağı”, “ana nəfəsi”, “ana duası”, “ana sevgisi” kimi ifadələr yalnız birbaşa məna daşımır, eyni zamanda geniş emosional-assosiativ məna yaradır. Ana obrazının poetik təqdimatında sadə və anlaşıqlı dil xüsusilə təsirlidir. Çünki ana mövzusu geniş oxucu auditoriyasına xitab edən ümumbəşəri mövzudur. Sadə ifadə tərzi hissin təbiiliyini qoruyur və oxucunun obrazla emosional əlaqə yaratmasına imkan verir. Zaur Ustacın poetik üslubunun mühüm cəhətlərindən biri də milli dilin imkanlarından istifadə etməklə səmimi və təsirli poetik ünsiyyət yaratmaqdır. Ana mövzusunda bu xüsusiyyət daha aydın nəzərə çarpır. Burada poetik sözün məqsədi yalnız gözəl ifadə yaratmaq deyil, oxucuda duyğu və düşüncə oyatmaqdır. Ana obrazının Zaur Ustac poeziyasında mühüm semantik istiqamətlərindən biri onun uşaqlıq dünyası ilə bağlılığıdır. Uşaqlıq insanın xarakterinin, dünyagörüşünün və mənəvi dəyərlərinin ilkin formalaşdığı dövrdür. Bu dünyanın əsas iştirakçılarından biri isə anadır. Ana uşağın dünyaya münasibətini formalaşdıran ilk şəxsdir. Uşaq ana vasitəsilə sevgini, qayğını, mərhəməti və təhlükəsizliyi dərk edir. Buna görə də ana obrazı uşaqlıq yaddaşının ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Bu aspekt Zaur Ustacın uşaq poeziyası ilə də müəyyən mənada səsləşir. Uşaq dünyasına müraciət edən şair üçün ailə və ana obrazı uşağın mənəvi tərbiyəsinin mühüm komponentlərindəndir. Ana obrazı uşağa ailənin əhəmiyyətini, doğmalıq hissini və mənəvi dəyərləri aşılamaq baxımından mühüm poetik vasitədir. Zaur Ustacın ana obrazına münasibətini Azərbaycan poeziyasının ənənələri kontekstində qiymətləndirmək mümkündür. Ənənəvi ədəbiyyatda olduğu kimi, burada da ana sevgi, mərhəmət, fədakarlıq və mənəvi saflıqla əlaqələndirilir. Lakin müasir poetik düşüncə ana obrazını yalnız ənənəvi çərçivədə saxlamır. Müasir dövrdə ana həm də ailənin, milli dəyərlərin və mənəvi yaddaşın qoruyucusudur. Bu baxımdan ana obrazının funksiyası genişlənir. O, fərdi və ailəvi səviyyədən çıxaraq sosial və milli məna qazanır. Ənənənin müasir poetik düşüncə ilə birləşdirilməsi Zaur Ustac yaradıcılığının mühüm xüsusiyyətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Şair ana obrazını xalqın mənəvi yaddaşında mövcud olan dəyərlərlə əlaqələndirərək onu müasir oxucunun dünyasına gətirir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı və analıq məfhumu şairin insan, ailə, mənəviyyat və milli dəyərlər haqqında poetik düşüncəsinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Ana obrazı burada yalnız ailə daxilindəki münasibətləri ifadə edən konkret obraz kimi deyil, geniş mənəvi və fəlsəfi məna daşıyan poetik simvol kimi çıxış edir. Şairin poetik dünyasında ana ilk növbədə məhəbbətin, mərhəmətin, fədakarlığın və mənəvi saflığın təcəssümüdür. Ana ilə övlad arasındakı münasibət insanın mənəvi dünyasının formalaşmasında mühüm rol oynayan doğmalıq və bağlılıq hisslərini ifadə edir. Ana obrazının uşaqlıq, ailə, yaddaş və tərbiyə anlayışları ilə əlaqəsi onun poetik məzmununu daha da zənginləşdirir. Analıq məfhumu isə ana obrazından daha geniş məna daşıyaraq fədakarlıq, məsuliyyət, qoruyuculuq və həyatvericilik kimi keyfiyyətləri özündə birləşdirir. Bu məfhum insan həyatının davamlılığı və mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürülməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının Vətən anlayışı ilə semantik yaxınlığı da diqqətəlayiqdir. Ana sevgisi və Vətən sevgisi doğmalıq, sədaqət, qoruma və bağlılıq kimi ümumi mənəvi keyfiyyətlər əsasında bir-birinə yaxınlaşır. Beləliklə, ana obrazı fərdi məhəbbət anlayışından çıxaraq milli-mənəvi məna qazanır. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı Azərbaycan ədəbiyyatının çoxəsrlik ənənələri ilə səsləşən, lakin müasir poetik düşüncə ilə yeni çalarlar qazanan obrazlardan biridir. Bu obraz vasitəsilə ailə, sevgi, mənəviyyat, uşaqlıq, milli yaddaş və Vətən kimi mühüm anlayışlar vahid poetik sistem daxilində birləşir. Ana obrazının poetik əhəmiyyəti də məhz bu çoxqatlı semantik yükdən irəli gəlir. Ana yalnız keçmişin və ailənin simvolu deyil, həm də gələcəyin, mənəvi davamlılığın və insanlıq dəyərlərinin qoruyucusudur. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının və analıq məfhumunun bədii ifadəsinin araşdırılması göstərir ki, bu mövzu şairin poetik dünyasında yalnız ailə-məişət münasibətlərini əks etdirən dar çərçivəli mövzu deyil, insanın mənəvi aləmini, milli-mədəni yaddaşını, ailə dəyərlərini, tərbiyə prinsiplərini və həyata münasibətini ifadə edən geniş poetik-estetik məna daşıyır. Ana obrazı şairin yaradıcılığında insanın mənəvi başlanğıcını, doğmalıq və bağlılıq hissini, mərhəmət və fədakarlıq anlayışlarını özündə birləşdirən mühüm bədii obrazlardan biri kimi çıxış edir. Bu obrazın poetik məzmununda fərdi hisslərlə ümumbəşəri dəyərlər, şəxsi xatirələrlə milli yaddaş və ailə münasibətləri ilə ictimai-mənəvi düşüncə arasında sıx əlaqə yaranır. Azərbaycan ədəbiyyatında ana obrazının formalaşması və inkişafı zəngin folklor ənənəsinə əsaslanır. Layla, bayatı, nağıl, dastan və digər folklor janrlarında ana obrazı həyatın, ailənin, məhəbbətin, qoruyuculuğun və mənəvi bağlılığın əsas daşıyıcılarından biri olmuşdur. Bu ənənə yazılı ədəbiyyatda da davam etdirilmiş, müxtəlif tarixi mərhələlərdə yeni ictimai, fəlsəfi və estetik məzmunlarla zənginləşdirilmişdir. Zaur Ustacın poeziyasında ana obrazına münasibət də həmin çoxəsrlik ədəbi-mədəni ənənənin müasir poetik təfəkkür müstəvisində davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Ana obrazının Zaur Ustac yaradıcılığında mühüm semantik xüsusiyyətlərindən biri onun məhəbbət və mərhəmətin təcəssümü kimi təqdim edilməsidir. Ana sevgisi şərtsiz və təmənnasız sevgi nümunəsi kimi dərk edilir. Bu sevginin əsas xüsusiyyəti qarşılıq gözləməməsi və övladın həyatına bağlı olmasıdır. Ana övladının sevincini öz sevinci, kədərini isə öz kədəri kimi qəbul edir. Beləliklə, ana obrazı insan həyatında ən saf və ən dərin emosional münasibətlərdən birinin poetik ifadəsinə çevrilir. Ana obrazının digər mühüm xüsusiyyəti fədakarlıq anlayışı ilə bağlıdır. Analıq yalnız sevgi və qayğı deyil, eyni zamanda məsuliyyət və özündən keçmək deməkdir. Ana övladının gələcəyi naminə öz rahatlığından, zamanından və imkanlarından keçə bilir. Bu fədakarlıq ana obrazının mənəvi ucalığını müəyyənləşdirən əsas keyfiyyətlərdən biridir. Zaur Ustacın poetik düşüncəsində analıq anlayışının geniş mənada dəyərləndirilməsi də məhz bu mənəvi xüsusiyyətlərin ön plana çəkilməsi ilə bağlıdır. Ana və övlad münasibətlərinin poetik ifadəsi Zaur Ustac yaradıcılığında doğmalıq və bağlılıq anlayışlarının əsas göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Övladın ana ilə münasibəti yalnız uşaqlıq dövrü ilə məhdudlaşmır. İnsan böyüdükcə bu münasibətin xarakteri dəyişsə də, onun emosional və mənəvi əsası qorunur. Uşaqlıqda ana qoruyucu və qayğı göstərən şəxs kimi qəbul edilirsə, yetkinlik dövründə onun zəhməti, fədakarlığı və mənəvi rolu daha dərindən dərk edilir. Bu baxımdan ana obrazı insan həyatının müxtəlif mərhələlərini birləşdirən mənəvi körpü funksiyasını yerinə yetirir. Uşaqlıq insanın həyatında xatirələrlə, ailə istiliyi ilə, qayğı və sevgi ilə bağlı ən mühüm mərhələlərdən biridir. Ana bu dünyanın mərkəzi obrazlarından biridir. Ana haqqında düşüncə çox zaman insanı öz uşaqlığına, ailəsinə və keçmişinə qaytarır. Bu səbəbdən ana obrazı poetik mətndə yalnız konkret insanı deyil, həm də uşaqlığın, saflığın və keçmişin simvolunu ifadə edə bilir. Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının ailə dəyərləri ilə əlaqəsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan milli-mənəvi düşüncəsində ailə cəmiyyətin əsas mənəvi dayaqlarından biri hesab olunur. Ailədə formalaşan dəyərlər insanın xarakterinə, dünyagörüşünə və cəmiyyətə münasibətinə təsir edir. Ana bu dəyərlərin formalaşdırılması və gələcək nəsillərə ötürülməsində mühüm rol oynayır. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, mərhəmət, dürüstlük, sədaqət, əməksevərlik və ailəyə bağlılıq kimi keyfiyyətlərin mənimsənilməsində ana obrazının tərbiyəvi funksiyası xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan analıq anlayışının yalnız bioloji və ailəvi çərçivədə deyil, mənəvi-tərbiyəvi məfhum kimi dəyərləndirilməsi vacibdir. Ana övladının yalnız fiziki inkişafında deyil, onun mənəvi şəxsiyyət kimi formalaşmasında da iştirak edir. Uşaq ilk dəfə yaxşılıq, pislik, mərhəmət, sevgi və məsuliyyət kimi anlayışlarla ailə mühitində qarşılaşır. Ana bu prosesdə həm nümunə, həm tərbiyəçi, həm də mənəvi yol göstərən şəxsdir. Ana obrazının digər mühüm semantik istiqaməti onun milli-mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı olmasıdır. Milli kimliyin formalaşması yalnız tarixi və ictimai proseslərlə məhdudlaşmır. Bu proses ailə mühitində, gündəlik davranışlarda, dil və adət-ənənələrdə özünü göstərir. Ana öz övladına doğma dil, milli adət-ənənə, ailə münasibətləri və mənəvi prinsiplər vasitəsilə xalqın mədəni yaddaşının bir hissəsini ötürür. Bu mənada ana obrazı həm keçmişin qoruyucusu, həm də gələcəyin formalaşdırıcısıdır. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının milli yaddaş anlayışı ilə əlaqəsi də bu kontekstdə diqqəti cəlb edir. Yaddaş insanın keçmişini bu günü ilə birləşdirən əsas mənəvi mexanizmlərdən biridir. Ana obrazı isə bu yaddaşın ən emosional və ən davamlı elementlərindən birinə çevrilə bilər. Uşaqlıq xatirələri, ana nəsihətləri, ailə ənənələri və doğma mühitlə bağlı duyğular insanın yaddaşında uzun illər yaşayır. Beləliklə, ana obrazı fərdi yaddaşla kollektiv yaddaş arasında əlaqə yaradır. Ana obrazının Vətən anlayışı ilə semantik yaxınlığı da Azərbaycan poeziyasının ənənəvi xüsusiyyətlərindən biridir. “Ana Vətən” ifadəsinin özündə bu yaxınlığın dil səviyyəsindəki təsdiqi görünür. Ana insana həyat və doğmalıq verdiyi kimi, Vətən də insana mənsubiyyət, kimlik və mənəvi bağlılıq hissi verir. Ana və Vətən anlayışlarının hər ikisinin qorunma, sədaqət, bağlılıq və fədakarlıq hissləri ilə əlaqələnməsi onların poetik müstəvidə yaxınlaşdırılmasına imkan yaradır. Zaur Ustacın vətənpərvərlik mövzusundakı poetik düşüncəsi ilə ana obrazı arasında müəyyən daxili əlaqə yaratmaq mümkündür. Ana sevgisi insanın doğma ailəsinə bağlılığını ifadə etdiyi kimi, Vətən sevgisi də onun doğma torpağına və milli kimliyinə bağlılığını ifadə edir. Hər iki halda insanın mənəvi köklərinə sadiqliyi ön plana çıxır. Beləliklə, ana obrazı fərdi məhəbbət çərçivəsindən çıxaraq milli-mənəvi məna qazanır. Ana obrazının müqəddəslik və mənəvi saflıq anlayışları ilə əlaqəsi də mühüm nəticələrdən biridir. Azərbaycan xalqının milli düşüncəsində ana adına xüsusi hörmət vardır. Ədəbiyyatda da ana çox zaman insanın ən saf hisslərinin ünvanı kimi təqdim edilir. Onun məhəbbətində təmənnasızlıq, münasibətində səmimiyyət, davranışında fədakarlıq və məqsədində övladının xoşbəxtliyi əsas yer tutur. Bu keyfiyyətlər ana obrazını mənəvi cəhətdən ucaldan əsas xüsusiyyətlərdir. Ana obrazının müqəddəsliyi həm də onun həyatverici mahiyyəti ilə bağlıdır. Ana həyatın başlanğıcını təmsil edir. Bu səbəbdən analıq yalnız konkret bir insanın sosial rolu deyil, həyatın davamlılığını və gələcəyin mövcudluğunu ifadə edən universal anlayışdır. Ana obrazının bu xüsusiyyəti onu zaman və məkan sərhədlərindən kənara çıxarır və ümumbəşəri məna qazandırır. Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının dil və üslub baxımından səmimiyyətə əsaslanması da onun poetik təsir gücünü artıran amillərdəndir. Ana mövzusunun təbiəti poetik ifadədə emosional və doğma dil tələb edir. Sadə, aydın və səmimi ifadələr ana ilə bağlı hisslərin oxucuya daha birbaşa çatdırılmasına imkan verir. Ana obrazı ilə bağlı poetik sözün əsas məqsədi yalnız estetik gözəllik yaratmaq deyil, həm də oxucunun yaddaşında və emosional dünyasında müəyyən duyğular oyatmaqdır. Ana obrazının bədii ifadəsində müxtəlif poetik təsvir və ifadə vasitələri də mühüm rol oynayır. Epitet, təşbeh, metafora, təkrar, müraciət, simvol və digər bədii vasitələr ana obrazının emosional və semantik yükünü artırır. Bu vasitələrdən istifadə etməklə ana konkret bir şəxs olmaqdan çıxaraq sevginin, mərhəmətin, fədakarlığın və mənəvi saflığın ümumiləşdirilmiş obrazına çevrilir. Ana obrazı vasitəsilə şairin insan və zaman münasibəti də poetik şəkildə ifadə olunur. Zaman keçdikcə insan dəyişir, böyüyür, yeni həyat mərhələlərinə daxil olur, lakin ana ilə bağlı xatirələr onun mənəvi dünyasında qorunub saxlanılır. Ana obrazının yaddaşda yaşaması insanın öz keçmişi ilə əlaqəsini qorumasına imkan verir. Bu baxımdan ana obrazı zamanın dağıdıcı təsirinə qarşı dayanan mənəvi yaddaş simvolu kimi də qiymətləndirilə bilər. Mövzunun digər mühüm nəticəsi ana obrazının gələcək nəsillə əlaqəsidir. Ana keçmişdən gələn dəyərləri gələcək nəslə ötürür. Bu xüsusiyyət onu yalnız keçmişin qoruyucusu deyil, gələcəyin qurucusu kimi də təqdim edir. Ailə daxilində formalaşan mənəvi dəyərlər sonrakı nəsillərin dünyagörüşünə təsir edir. Buna görə ana obrazının tərbiyəvi funksiyası yalnız bir ailənin daxilində deyil, daha geniş ictimai və milli müstəvidə əhəmiyyət daşıyır. Zaur Ustacın uşaq poeziyası ilə ana obrazı arasında əlaqə də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Uşaq ədəbiyyatının əsas məqsədlərindən biri uşağın dünyagörüşünün, estetik zövqünün və mənəvi keyfiyyətlərinin formalaşmasına təsir göstərməkdir. Ana obrazı bu prosesdə uşağın tanıdığı və emosional olaraq bağlandığı ən doğma obrazlardan biri kimi çıxış edir. Ana vasitəsilə ailə sevgisi, mərhəmət, hörmət, qayğı və məsuliyyət kimi dəyərlərin uşağa çatdırılması mümkün olur. Bu baxımdan Zaur Ustac yaradıcılığında ana obrazının estetik və tərbiyəvi funksiyaları bir-birini tamamlayır. Şair ana obrazını yalnız hisslərin poetik ifadəsi kimi təqdim etmir, eyni zamanda oxucunu mənəvi dəyərlər haqqında düşünməyə yönəldir. Ana haqqında poetik söz oxucuda minnətdarlıq, hörmət, sevgi və ailə bağlılığı kimi hissləri gücləndirir. Ana obrazının folklor ənənəsi ilə bağlılığı da nəticə etibarilə xüsusi vurğulanmalıdır. Azərbaycan folklorunda ana ilə bağlı yaranmış zəngin poetik ənənə müasir ədəbiyyatda öz bədii davamını tapır. Lakin müasir şair bu ənənəni olduğu kimi təkrarlamır; onu öz fərdi poetik dünyagörüşünə uyğun şəkildə yenidən mənalandırır. Zaur Ustacın yaradıcılığında da ana obrazının ənənəvi semantik xüsusiyyətləri müasir insanın mənəvi ehtiyacları və müasir poetik düşüncə ilə birləşir. Ənənəvi səviyyədə ana yenə sevginin, mərhəmətin və fədakarlığın simvoludur. Müasir poetik səviyyədə isə bu obrazın məna dairəsi genişlənərək milli yaddaş, tərbiyə, mənəvi məsuliyyət, milli kimlik və gələcək nəsillərin formalaşdırılması kimi məsələləri də əhatə edir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı çoxqatlı və çoxfunksiyalı poetik obraz kimi xarakterizə edilə bilər. Bu obrazın semantik strukturunda ana və övlad münasibətləri, ailə, uşaqlıq, məhəbbət, mərhəmət, fədakarlıq, mənəvi saflıq, milli yaddaş, milli-mənəvi dəyərlər və Vətən anlayışları qarşılıqlı şəkildə əlaqələnir. Ana obrazının poetik gücü də məhz bu çoxqatlılıqdan irəli gəlir. Ana obrazı bir tərəfdən fərdi və intim hisslərin ifadəsidirsə, digər tərəfdən ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısıdır. Oxucu ana obrazında öz şəxsi həyatından tanıdığı doğmalığı, ailə münasibətlərini və uşaqlıq xatirələrini görə bilir. Eyni zamanda həmin obraz vasitəsilə daha geniş mənada insanlıq, mərhəmət, sədaqət və mənəvi məsuliyyət kimi dəyərlər haqqında düşünür. Bu xüsusiyyət ana obrazının poetik universallığını təmin edir. Zaur Ustac yaradıcılığında analıq məfhumu isə ana obrazının daxilində cəmləşən mənəvi keyfiyyətlərin ümumiləşdirilmiş ifadəsi kimi meydana çıxır. Analıq sevgi ilə fədakarlığın, qayğı ilə məsuliyyətin, mərhəmətlə gücün və həyatla gələcəyin vəhdətidir. Bu baxımdan analıq yalnız ailə daxilindəki münasibəti deyil, insanın digərinə qarşı məsuliyyət daşıması və onu qorumaq istəyini ifadə edən geniş mənəvi kateqoriyadır. Ana obrazı Zaur Ustac poeziyasında həm fərdi hisslərin, həm də milli-mənəvi idealların qovuşduğu poetik məkan yaradır. Bu obraz vasitəsilə insanın öz köklərinə bağlılığı, ailəsinə münasibəti, keçmişə və yaddaşa münasibəti, mənəvi dəyərləri qoruma istəyi və gələcəyə olan ümidi ifadə olunur. Məhz buna görə Zaur Ustac poeziyasında ana obrazının tədqiqi yalnız müəyyən şeirlərin mövzu baxımından araşdırılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu obraz şairin bütöv yaradıcılıq konsepsiyası, folklor və ədəbi ənənə, milli-mənəvi dəyərlər, insan konsepsiyası, uşaq dünyası və vətənpərvərlik düşüncəsi ilə əlaqəli şəkildə öyrənilməlidir. Belə kompleks yanaşma ana obrazının şairin poetik sistemindəki həqiqi mövqeyini və funksional imkanlarını daha dolğun şəkildə ortaya çıxara bilər. Son olaraq qeyd etmək olar ki, ana obrazı insanlığın ən qədim, ən təmiz və ən davamlı mənəvi dəyərlərindən birini təmsil edir. Zaur Ustacın poetik yaradıcılığında bu obraz Azərbaycan xalqının milli-mənəvi düşüncəsi, ailə ənənələri və ümumbəşəri insani duyğularla əlaqələndirilərək yeni poetik məna qazanır. Ana burada yalnız keçmişin xatirəsi deyil, həm də bu günün mənəvi dayağı və gələcəyin mənəvi təminatçısıdır. Onun obrazında həyat, sevgi, ailə, Vətən, yaddaş və mənəviyyat anlayışları birləşir. Bu səbəbdən Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı şairin insan və cəmiyyət, fərd və ailə, keçmiş və gələcək, milli kimlik və ümumbəşəri dəyərlər haqqında poetik düşüncələrinin mühüm ifadə vasitələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Sirlərlə doludur dünyamız. Tanrımızın yaratdığı hər şeyin öz sirri var. Bəşər yaranandan üzü bəri insan oğlu üçün gizli qalan o qədər sirlər var ki,axirətə qədər üstü örtülü qalacaq. Bəlkə də elə bir sir var ki, üstü açılarsa, insan oğlunun kabusuna çevrilən xəstəliklərin bir əlaşla çarəsi tapılar. Ola bilər ki, indiki dövrümüzdə mövcud olan qidalanmamızın elə üsulu var ki, dilimizdə dolaşan “çox yaşa!” alxışı “yüz yox, qədimlərdə olduğu kimi “iki yüz”, “üç yüz” il nəzərdə tutular.
Keşməkeşli ömrünün yetmiş ilini arxada qoyub, səksana doğru addımlayan Heydər kişi cavanlığında olduğu kimi, indi özünə uzun ömür arzulamırdı. Hər namaz üstə Allahdan: ağrı – acısız, yatağa düşmədən, qəfil ölüm arzulayırdı. Təbiətcə sakit adam idi o. Kiminsə xətrinə dəyəcək, ona nifrət ediləcək hərəkət eləməmişdi o. Vızıldaya-vızıldaya üstünə qonan ağcaqanadı şilləsiylə öldürəndə də, – bu da Allahın yaratdığı bir həşaratdır yaşamağa haqqı var – deyə heyifsilənərdi. Ömründə bir dəfə də olsun heyvan başı kəsməmişdi. Məcburiyyət qarşısında kəsdiyi toyuğun boğazından axan qan, başını üzüb buraxdıqdan sonra ora-bura çırpınması uzun müddət gözlərinin önnündən çəkilmirdi. Bir canlının həyatına son qoyduğuna üzülürdü. Sadəlöv olduğuna görə çox aldadılmışdı, həriflənmişdi. Heç vaxt onu aldadanlara, hərifləyənlərə nifrət eləməmişdi. Çünki onlar yadlar idi. Tədbirsiz olduğuna görə qınanılası özü idi. Özünü də qınayardı.
Xətrinə dəyən biri var idi. O da kənarda deyildi. Özünün qurub – yaratdığı yurdunda idi. Baxmayaraq ki, qonu-qonşu, el-oba arasında xeyirə-şərə yarayan, yaxşı adam kimi nifuzu vardı, əlindın hər iş gəldiyinə, heç kəsdən köməkliyini əsirgəmədiyinə görə başına and işirdilər, ailə daxilində isə öz evində onu adam yerinə qoymayan vardı. O da kim olsa yaxşıdır? Onun özünün təkidi ilə ailəsinə caladığı – kinli, öpkəli, hegemon gəlini.
Ömrünün qırx bir ilini birlikdə yaşamışdı, rəhmətlik altı il qabaq dünyasını dəyişən Xədicə ilə. Bu müddətdə bir dəfə də olsun qəlbini qıracaq acı söz eşitməmişdi ondan. Atası onu, bir gözdən ibarət çəpərlə hörülmüş, hər iki tərəfi sarı torpaqla suvanmış daxmaya köçürəndə, böyük oğlunun bir yaşı olardı. Əlavə üç övlad dünyaya gətirmişdi Xədicə xanım bu daxmada. Atasının iki mərtəbəli evində böyüməsinə baxmayaraq bir dəfə də olsun o, – bu nə yaşayışdır? – sualını verməmişdi ona. Qış vaxtlarında hamıdan gec yatağına girərdi o. Yatmazdan qabaq dəmir sobaya qapağından zornan sığan yoğun odunlar doldurardı ki, uşaqları üşüməsin. Tez-tez oyanıb, sobaya nəzarət edərdi. Səhərə kimi tam sönməsinə imkan verməzdi. Arabir oyanmadığı vaxtlar da olurdu. Bir dəfə səhərə yaxın oyananda gördü ki, soba sönüb, daxma soyuyub. Qalxıb uşaqların üstünü yoxlayıb, sodanı alışdırdı. Qapıya yaxın yatan böyük oğluna gözü sataşdı. Uşağın burnunun ucundakı buz dənəsini görəndə sanına od ələndi. Ehtiyyatla buzu qopardıb sobaya atdı. Təzədən yerinə girmədi. Dəftər qələm götürüb arzuladığı evin modelini cızdı.
İndi yaşadıqları evi yoldaşı ilə əl-ələ verib halal zəhmətləri ilə inşa eləmişdi o. Atasıyla qaynatası bir-birləri ilə yarışırmış kimi göstərdiyi cüzi yardımı evinə xərcləməzdi. Uşaqlarını bol paltarla, ərzaqla təmin edərdi. O vaxtlar kənddə ev tikiləndə, indiki kimi pul müqabilində köməyə gəlməzdilər. Özü hamıya əl tutduğuna görə, çağırmadıqları da ona köməyə gələrdi.
İndi bu evdə o vaxtlar yuxusunda da görmədiyi hər bir şəraitin olmasına baxmayaraq, gəlininin həyatından giley-güzar etməsi ona qəribə gəlirdi. Tez-tez təkrarlanan havalandığı zaman dilinə elə iradlar gətirirdi ki, gəlininin dəlilik dərəcəsinin hansı səviyyədə olduğu barədə düşünürdü. Bir dəfə günün günorta çağı idi. Həmişəki kimi donquldana-donquldana həyətdəki armud ağacının altından keçərkən, quruyub yerə düşmüş budağa ilişib az qala yıxılacaqdı. Bir-neçə mertlik məsafədə olmasını görsə də, onu vecinə almadan demişdi: – andıra belə yurdu qalsın! Çör-çöpünün də məni görən gözü yoxdur.
Minbir əziyyətlə, öz alın təriylə tikdiyi evə rəhmətlik həyat yoldaşının dünyasını dəyişdiyi vaxtdan ayağı dəyməmişdi. Bir otaqlı həyət evində tənha qalırdı. Biş-düşünü də özü hazırlayırdı. Çox vaxt özünün yemək bişirməsinə gərək qalmırdı. Ev-eşiyi ayrı olan oğlanları, yaxınlıqda yaşayan böyük qızı hər gün ona baş çəkərdilər. Soyuducusu övladlarının gətirdiyi müxtəlif çeşidli xörəkləri ilə dolu olardı. İstədiyi vaxt isidib yeyərdi.
Gəlininin ürəyincə olmasa da oğlu işə gedəndə də, qayıdanda da ona baş çəkərdi. Hal-əhvalını xəbər alardı. Nəvələri də analarının qadağasına məhəl qoymazdılar. Səhərlər yuxudan oyanan kimi ona baş çəkərdilər.
Keçən həftə həkimə getmışdi. Təcrübəli həkim – terapevt ondan dərdini soruşanda demişdi:
– Doxtur, ağacların kökü torpaqdadır. Torpaqdan qidalanır, inkişaf edir. Kök belində saxladığı gövdənin yaşaması üçün vacib olan maddələrdən məhrum olsa nə baş verər? Əlbəttə, ağac quruyar. Gövdə də yarpaqları vasitəsi ilə günəşdən aldığı enerjini köklərə ötürməsə, eynisı baş verər. Biz də kökümüzü qarnımızda daşıyırıq. Necə qidalanırıqsa, elə də inkişaf edirik. Belə çıxır ki, sağlamlığımız özümüzdən azılıdır. Qəbul etdiyimiz həyatı vacib proteynin natamamlığı da, aşırılığı da zərərimizədir. Səhətimizin qeydinə qalmalıyıqsa, ilk növbədə qidalanmağımızı norma daxilində yaşımıza uyğun tənsimləməliyik. Mən televizorda nümayiş olunan sağlamlıq verilişləri izləyirəm. Sağlamlığa aid xeyli kitablar oxumuşam. Yutubda da paylaşılınan həkim məsləhətlərini təkrar-təkrar izləyirəm. Muayinə edən həkimlər bəzi orqanımda olan qüsurları yaşıma uyğun xarakterik hal kimi qəbul edirlər. Bu qədər öz qeydimə qaldığım halda nəyə görə ağrı-acı məndən əl çəkmir? Təziqim, ürəyimin döyüntüsü artır, başımın ağrısı kəsmir?
Onu maraqla dinləyən həkim üzünü tib bacısına tutub dedi:
– Eşitdinmi? Dayı tib elmi barədə o qədər məlumatlıdır ki, mənim məsləhətimə gərək qalmadı. Belə pasiyenti müalicə etməyə nə var ki?
Həkim onun təziqini ölçdükdən sonra, gözünün alt qapağını dartıb diqqətlə baxdı. Dilini çıxartdırıb boğazını da yoxladı. Sağ əlinin barmaqlarını dikəldib , yan tərəfi ilə hər iki tərəf böyrünün qabərğa altı hissəsinə vurduqdan sonra, yaşını soruşdu:
– Dayı, neçə yaşınız var?
– Yetmiş.
Həkim yenə üzünü tib bacısına tərəf çevirib dedi:
– Bu dayı geridən yetmiş il yaşamasa, günah onun özündə olmayacaq.
– A doxtur, bu, qoca kaftarın bu dünyadan rəd olub gedəcəyi günü səbirsizliklə gözləyən var axı.
Həkim diqqətlə onun üzünə baxdı.
– Dayı, Allah eşitsə, bunu sizə arzulayanın dilini qurudar. Qəbizliyiniz varmı? İçtəhanız necədir?
– İştəhamın həyacan siqnalı çalacağı anı gözləmirəm. Mədəmi də yükləmirəm. Qəbizliyin qarşısını dərmansız alıram. Gündəlik menyumdan kəpəkli çörək, meyvə qurusu əskik olmur. Qurutduğum xurma, alma, əncir qurusu növbəti mövsümə qədər tükənmir.
Həkim çalışdığı müddətdə ilk dəfəydi ki, bu yaşlarda qəbul edib, resept yazmadığı belə tədbirli pasiyentlə qarşılaşırdı.
– Dayı, siz özünüz özünüzün terapevtisiniz. Sizi kardioloqa yönəldirəm, təziqinizə qarşı dərman yazsın. Onun yazacağı dərmanı yeri-yerində işlədin. Zəhlətökən adamlardan uzaq durun. Özünüzə qapanmayın. Vaxtınınızı ürəyinizə yatan dost-tanışlarınızla keçirin. Normal yeyib-içməklə yanaşı sizin üçün deyib – gülmək də həyatı vacib şərtdir.
Həkim kardioloq onun kardioqrafiyadan çıxan kağız lentin üzərində cızılmış qalxıb – enən cizgini diqqətlə nəzərdən keçirdikdən sonra soruşdu:
– Dayı, neşə yaşınız var?
– Yetmiş.
– Həyat yoldaşınızla necə yola gedirsiniz?
Gözləmədiyi sual Heydər kişini diksindirdi. Dərindən köks ötürdü.
Səhvə yol verdiyini dərk edən həkim xəcalət hissini söndürmək üçün üzür istədi:
– Dayı, bağışlayın. Sizə şad xəbər verməzdən qabaq zarafat eləmək istədim, belə alındı.
– Doxtur, narahat olmayın. Altı ildir ki, bu sualı məni tanımayanlardan eşidirəm. Susuram. Aramızda yoxdur – deməyə dilim gəlmir. Cavanlığımda ata-anamı itirəndə şükür etmişdim: nə yaxşı ki, bu bəla uşaqlığımda baş verməyib. Belə olsaydı həyatımı “ yetim Heydər” kimi davam edərdim. Qocalıqda üzləşdiyim- həyat yoldaşımın itgisi, uşaqlığın yetimliyindən ağır imiş. Anamın qırxı şıxmamış atam dünyasını dəyişmişdi. Atam anamın yoxluğuna qırx gün də dözməmişdi. Mən isə altı ildir yaşayıram. Axı mən də yoldaşımı ondan az istəməmişdim. Nə edə bilərəm? Əcəlin hökmü Allahın ixtiyarındadır. Qırx bir il birlikdə yaşadığımız müddətdə onun dilindən bir kəlmə də olsun, acı söz eşitməmişdim. Belə bir ömür-gün yaldaşının itgisindən ağır dərd olarmı bu dünyada. Altı ildir bu, ağır yükə tab gətirən ürək sağlam olmasaydı çoxdan partlayardı. Tanıdıqlarım arasında eiə ifritə, dığ-dığlı xanımlar görürəm ki, onların itgisi ərləri üçün yasa yox, toy-bayrama çevrilər. Bağışlayın. Çox danışıb, vaxtınınızı aldım.
Heydər kişinin söhbətindən kədərlənən həkim kövrəlib gözləri yaşaran tib başısına baxdı.
– Mətanət, görürəm ki, dayının söhbəti səni də göynətdi. – deyəndə, tib bacısı cib dəsmalı ilə gözyaşını silib dedi:
– Bu, adi söhbət deyildi. Müdrik bir ağsaqqalımızın bizə keşdiyi faydalı ibrət dərsi idi.
– Fikrinə şərikəm. Doğrudan da dayı bizə elə bir həyatı vacib ibrət dərsi keçdi ki, həyatım boyu ona minnətdar olacam. Mətanət, yəqin ki, sosial şəbəkərdə izləmisən. Həyatda da rastıma gəlib. Gileylənirlər ki, niyə hər yetənə müəllim deyirlər. Dayının hansı peşənin sahibi olduğunu bilmirəm. Müdrik bir ağsaqqal olduğuna şübhəm qalmadı. O, bu söhbəti dərdini açıqlamaq üçün yox, bizi marifləndirmək üçün eləmişdi. Özü də elə məntiqlə izah elədi ki, pedoqoq olmasa belə, ona müəllim deyirəmsə, niyə bu bəzi kəmdüşüncəliləri qıcıqlandırmalıdır? Dayı, sizə iki dərman yazıram. Birini səhər, birini də axşam yeməkdən sonra qəbul edin. Həyacan doğuracaq yerlərdən uzaq durun. Nə vaxt ki, mənim sahəmdə səhətinizdə problem yarandı, buyurun, gəlin. Sizi növbədən kənar qəbul etməyə hazıram.
Heydər kişişi gülümsündü. Bu, gülüşün altında nəyinsə gizləndiyini dərk edən həkim soruşdu:
– Dayı, yoxsa mənə güvənmirsinizmi?
– Ürəyinizə başqa şey düşməsin. Axı qapınızdakı bildirişdə: qocaların növbədən kənar qəbulu nəzərdə tutulmayıb.
Heydər kişinin məntiqli iradını anlaşılıqla qarşılayan həkim bildirişi tərtib edənləri qınadı. Axı milli metalitetimizdə, nəvəsi yaşda olanlara qocaların yol verməsi qəbul edilməzdi.
– Dayı, bildirişi mən tərtib eləsəydim, növbədən kənar qəbul edilənlərin siyahısında başda qocaları qeyd edərdim. Gündəlik qəbul etdiyim xəstələr arasında qöcalar bir-neçə nəfərdən artıq olmur.
***
Həkim məsləhətilə vaxtını xoş kecirmək üçün qonşu rayona gələn Heydər kişi öncə şəhərin kolxoz bazarına baş çəkdi. Əslındə indi buranı kolxoz bazarı adlandırmaq düzgün deyil. Çünki bazarın bəlkə də doxsan faizini ticarət obyektləri təşkil edir. Otuz – qırx il bundan qabaqlar da, bu bazara tez-tez gələrdi o. Onda bu şəhərdə dost- tanışları çox idi. Bazarın girəcəyindəcə onlardan bir-neçəsi ilə rastlaşardı. Ya çayxanada, ya da kafedə xoş ovqatlı gün keçirərdilər.
Bu gün isə bazarı dolaşdı. Köhnə tanışlırından birinə də rast gəlmədi. Bilirdi ki,onların çoxu artıq bu həyatda yoxdular. Qalanlar da bazar gəzəcək halda deyillər. Bazarda bolluq idi. Hər çeşiddə mal tapmaq mümkündü. Satıcılar da bol idi. Gözlərini onlara yaxınlaşan sakinlərdən çəkmirdilər. Baxışları ilə : “ gəl, məndə yaxşı mal var” mesaşı ötürürdülər. Satılan mallara gözucu baxaraq ötənlənlərin arxasınca baxıb, təəssüflənirdilər.
Heydər kişiyə də müraciətlər olurdu: “ dayı, yaxşı mallarım var. Buyurun, baxın.” Ona heç nə lazım deyildi. O, bura nəsə almaq məqsədilə gəlməmişdi. Köhnə dost-tanışlarından sağ qalanları ilə görüşüb, keçmişinin arxivinə baş vurub həyatının xoş keçən anlarını xatırlamaq keşirdi ürəyindən. O, Bazarı dövrə vurdu. Bu şəhədə yaşayan tanıdığı həmyaşıdlarından heç biri ilə rastlaşmadı. Kor-peşman buranı tərk elədi. O, kəndlərinə tərəf gedən mikroavtobusa bir-neşə dəqiqə gecikmişdi. Növbəti reysin vaxtına bir saat qalmışdı. Yaxınlıqdakı şirniyyat köşkünün yanındakı alçaq, uzun oturacağın bir təfində əyləşdi ki, dincini alsın. Oturacağın kölgə düşən tərəfində oturan, təxminən onunla həmyaşıd olan ağsaqqal söhbət etdiyi cavana yavaşcadan dedi:
– Gəl biz ağaca tərəf çəkilək, ağsaqqal günün altında oturmasın.
Kişi elə zən edirdi ki, tanımadığı bu adam da özünün kimi ağır eşidir. Amma yanılmışdı. Onun eşitmə sistemi fəaliyyətini norma daxilində davam elətdirirdi.
– Kişi, günün atında oturma! Gölgəyə gəl.
Heydər kişinin oturdu sahə alakölgəli idi. Tərlədiyi üçün özü bu sahəni seçmiıdi. Tanımadığı ağsaqqalın xoş niyyətli təklifinə münasibətini biidirdi:
– Qeydimə qaldığınıza görə sağ olun. Tərlədiyimə görə özüm bu yerdə əyləşmişəm ki, tərim qurusun.
Kişi maraqla ona baxıb soruşdu:
– Neçə yaşın var?
– Yetmiş.
– Özünü qoruduğuna görə belə yaxşı qalmısan.
– Özüm özümü görmədiyimə görə, necə qaldığımdan xəbərsizəm. Amma hiss edirəm ki, qocalmışam. Çünki əvvəlki işlərimi o vaxtkı kimi görə bilmirəm. Tez haldan düşürəm.
– Mənə neçə yaş verərsən? – deyib kişi ayağa qalxıb, özünü nümayiş elədi. Hətta yumruqlarını düyünləyib çiyinlərini dartdı ki, necə gümrah olduğunu göstərsin.
Heydər kişi ona diqqətlə baxdı. Doğrudan da gümrah göstərilən adamın yaşını müəyyən etməkdə çətilik çəkdi.
– Məncə, altmış – yetmiş arası olar – dedi.
Kişi yanındakı cavana göz basıb, gülümsündü. Sonra üzünü çevirib ona tərəf diqqğtlə baxıb dedi:
– Doğrusu, sənə yetmiş yaş verməzdim.Yaxşı bax! Bəs özün mənə altmış yaş verərsənmi?
– Baxışla insanın yaşını ancaq təxmin etmək olar. Mənim təxminimə görə altmışdan aşağı olmaz.
Kişi yenə gülümsəyib yanındakı oğlana tərəf üzünü çevirdi.
– Murad! Mən desəm inanmayacaq. Özün de.
Cavan oğlan da gülümsəyib dedi:
– Dayı, desəm ki, bunun səksan yaşı var, inanarsınızmı?
Heydər kişi də onlar kimi gülümsəyərək dedi:
– Niyə inanmıram ki? Mən də onun dediyini özünə qaytarıram: yaxşı qalıb.
– Mənim belə qalmağımın səbəbini təxminsiz – filansız dəqiq deyə bilərsənmi? İstəsən, variantları səsləndirim.
– Variantsız birbaşa deyə bilərəm ki, özünüzü qoruyubsunuz.
Hər ikisinin ürəkdən gülməsindən pərt olan Həsən kişi sözünə davam elədi:
– Mən öz həyat təcrübəmə əsaslanıb, insanın bu yaşlarda belə gümrah qalmasının əsas şərtini səsləndirdim.
Kişi ayağa qalxdı. Ətraflna boylandı. Çırtma çalıb, oynadı.
– Bax, məni belə saxlayan budur. – deyib Heydər kişiyə baxdı.
Murad da onun dediyini təsdiqlədi:
– Dayı, bunu belə saxlayan bu xasiyyətidir. Dünya dağılsa vecinə olmaz. Hələ bu harasıdır? Bu gün yeyib-içən dostlarına rast gəlmədi. Yüzsə qram işsəydi elə konsert verərdi, uzun müddət xatırlayıb gülərdiniz. Qapıbir qonşumuzdur. Onu birdəfə də olsun qaşqabaqlı görməmişəm.
Bəlkə də ötüb-keşənlər bu, ağsaqqalın hərəkətini – yaşına yaraşmayan anormallıq kimi qəbul edirdilər. Heydər kişi isə əks fikirdəydi. Ürəyində: xöşbəxt adamdır – deyib, terapevt həkimin ona səsləndirdiyi məsləhəti xatırladı. Doğrudan da insanın gümrah halda çox yaşaması üçün dietlə bərabər, heç nəyi vecinə almayıb əylənməyin, deyib-gülməyin də vacib şərt olduğunu anladı. Amma o, istəsə də bu kişi kimi ola bilməzdi. Cəhd eləsə də, süni-şit alınardı. Çünki, təbiətcə onlar baçqa-başqa adamlardı.
