(Zaur Ustac – Bu gecə) “Bu gecə” şeirində Zaur Ustac yenə özünəməxsus poetik üslubu ilə sevgi, gözlənti və mənəvi ehtiyac mövzusunu işləyir. İlk misradakı “Gözlərəm yolunu hər səhər, axşam” ifadəsi uzun sürən intizarın ağrısını göstərir. Burada gözlənilən yalnız bir insan deyil, bəlkə də xoşbəxtlik, rahatlıq, anlayış və könül rahatlığıdır. “Qır Şeytanın qıçın, qaç gəl, bu gecə!” misrası şairin xalq danışıq üslubundan ustalıqla istifadə etdiyini göstərir. Bu cümlədə həm yumor var, həm səmimiyyət, həm də tələsik qovuşmaq istəyi. Zaur Ustac poeziyasında tez-tez rast gəlinən canlı xalq nəfəsi bu misrada aydın duyulur. Şeirin ikinci bəndində qaranlıqla işığın qarşılaşdırılması diqqət çəkir: “Qaranlıq gecənin qaranlığında…” və ardınca “Nur çilə, şəfəq sal, aç yol…” Bu, sadəcə gecə təsviri deyil. Bu, ümidsizlikdən ümidə keçid, kədərdən sevincə yol axtaran insan ruhunun halıdır. Şair qaranlığı təsvir etməklə yanaşı, işığa çağırır. Ən dərin misralardan biri isə budur: “Neçə qönçə arzu açmadan soldu.” Bu fikir insan ömrünün itirilmiş imkanlarını, gecikmiş sevgiləri, həyata keçməyən arzuları ifadə edir. Zaur Ustac burada çox sadə dillə böyük fəlsəfi həqiqəti deyir: zaman gözləmir. Son misra – “Ustacın başına tac ol” – müəllifin öz təxəllüsünü şeirə gətirməsi klassik ənənəyə bağlılıq nümunəsidir. Divan və aşıq ədəbiyyatında şairlər son bənddə adlarını çəkərək əsəri möhürləyirdilər. Zaur Ustac da bu ənənəni müasir duyğularla davam etdirir. Nəticə etibarilə, “Bu gecə” şeiri sevginin, həsrətin və qovuşmaq arzusunun poetik etirafıdır. Burada həm xalq ruhu, həm klassik ənənə, həm də çağdaş insanın tənhalığı var. Şeir oxucuya bir həqiqəti xatırladır: bəzən insan ömründə ən vacib görüş “bu gecə” baş verməlidir.
Müəllif: Süleymanova Ümmü İsmayıl qızı Şəki şəhəri 14 nömrəli tam orta məktəbin riyaziyyat müəllimi, AJB-nin üzvü, “Qızıl Qələm” media mükafatçısı.
“Ustacın başına tac ol bu gecə!” (Zaur Ustac – Bu gecə) Zaur Ustacın Qəndabın “Bu gecə” şeirinə yazdığı eyni adlı nəzirə müasir Azərbaycan poeziyasında klassik ənənə ilə çağdaş duyumun uğurlu vəhdətini nümayiş etdirən maraqlı poetik hadisədir. Bu nəzirə təkcə bir şeirə cavab deyil, həm də poetik dialoq, ruhlararası söhbət, estetik və mənəvi körpü kimi dəyərləndirilə bilər. Ədəbiyyat tariximizdə nəzirə yazmaq ənənəsi qədim və zəngindir. Klassik şairlər bir-birinin şeirlərinə nəzirə yazaraq həm ustadlarına ehtiram göstərmiş, həm də öz poetik güclərini sınamışlar. Zaur Ustacın bu nəzirəsi də həmin ənənənin müasir davamıdır. Burada müəllif yalnız formaya deyil, ruh yaxınlığına, ideya səsləşməsinə xüsusi önəm verir. Qəndabın “Bu gecə” şeirindəki lirizm, daxili yanğı və sevgi-intizar motivləri Ustacın nəzirəsində yeni nəfəs qazanır. Şeirin ilk misralarından etibarən müəllifin emosional gərginliyi və çağırış tonu diqqət çəkir: “Gözlərəm yolunu hər səhər, axşam, Qır Şeytanın qıçın, qaç gəl, bu gecə!” Burada klassik aşiq obrazının sədaqəti ilə yanaşı, çağdaş insanın səbirsizliyi, təlatümü də hiss olunur. “Qır Şeytanın qıçın” ifadəsi folklor təfəkküründən gələn obrazlılıqla yanaşı, sevginin qarşısını alan bütün maneələrə üsyan kimi səslənir. Bu, artıq passiv gözləyiş deyil, aktiv çağırışdır. İkinci bənddə müəllif birbaşa Qəndabın məşhur misrasına işarə edir – “Qaranlıq gecənin qaranlığında”. Bu istinad nəzirənin klassik tələbinə uyğun olaraq mətnlərarası əlaqəni gücləndirir. Lakin Ustac burada yalnız sitat gətirmir, həmin obrazı genişləndirir: “Alatoran sübhün bulanlığında, Öləziyən şamın dumanlığında, Nur çilə, şəfəq sal, aç yol, bu gecə!” Bu misralarda işıq və qaranlıq qarşıdurması poetik mərkəzə çevrilir. Şamın öləziyən işığı, sübhün bulanıq halı – bunlar keçid anlarının, qeyri-müəyyənliyin rəmzləridir. Müəllif bu qaranlıq və dumanlı mühitdə nur istəyir, aydınlıq arzulayır. Bu isə yalnız fiziki işıq deyil, həm də mənəvi dirçəliş, ümid və qovuşma arzusudur. Üçüncü bənddə isə şeir daha fəlsəfi çalara keçir: “Xəyal arzulara gedən ilk yoldu, Ruhlar cisimləri qucuyan qoldu…” Burada müəllif artıq maddi aləmdən çıxaraq metafizik qatlara yüksəlir. Xəyal – reallığa aparan ilk addım kimi təqdim olunur. Ruh və cisim qarşıdurması isə insanın ikili təbiətini, sevginin həm cismani, həm də ruhi mahiyyətini açır. “Neçə qönçə arzu açmadan soldu” misrası isə itirilmiş imkanların, reallaşmamış arzuların acısını ifadə edir. Şeirin kulminasiyası isə son misrada cəmlənir: “Ustacın başına tac ol bu gecə!” Bu, həm təvazökar, həm də iddialı bir müraciətdir. Şair burada özünü aşiq kimi təqdim edir, lakin eyni zamanda sevgini, ilhamı, gözəlliyi özünün tacı kimi görmək istəyir. Bu misra nəzirənin fərdi möhürüdür və müəllifin poetik kimliyini açıq şəkildə ortaya qoyur. Ümumilikdə, Zaur Ustacın “Bu gecə” nəzirəsi aşağıdakı xüsusiyyətlərlə seçilir: -Klassik nəzirə ənənəsinə sadiqlik və eyni zamanda müasir ifadə tərzi -Qəndab poeziyasına hörmət və onun motivlərinin yaradıcı şəkildə inkişafı -Güclü emosional fon və səmimi lirizm -Obrazlı dil, metaforik zənginlik və fəlsəfi dərinlik Bu nəzirə sübut edir ki, Azərbaycan poeziyasında ənənə ölməyib, əksinə, yeni nəfəs və yeni interpretasiyalarla yaşayır. Zaur Ustac kimi şairlər bu körpünü qoruyaraq həm keçmişə ehtiram göstərir, həm də gələcəyə yol açırlar. Beləliklə, “Bu gecə” nəzirəsi yalnız bir poetik cavab deyil, həm də iki şairin ruhunun eyni gecədə qovuşduğu bədii məkan, sözün işığa çevrildiyi poetik bir an kimi dəyərləndirilə bilər.
“Həyat simvolu” və Bakı multikulturalizminin canlı poetik xəritəsi (Zaur Ustacın xəritə – şeiri haqqında) Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında şəhər mətnləri xüsusi yer tutur. Bu mətnlərdə şəhər təkcə məkan deyil, həm də yaddaş, kimlik və dəyərlər sistemidir. Tanınmış şair, yazıçı və publisist Zaur Ustac tərəfindən qələmə alınmış “Həyat simvolu” şeiri də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Əsər yalnız poetik təsvir deyil, həm də Bakı şəhərinin multikultural ruhunun bədii-publisistik ifadəsi, sözlərlə işlənmiş canlı tablosudur. Şeir sübh çağında başlayır. Alov Qüllələri ətrafından hərəkət edən avtobus sanki oxucunu da özü ilə aparır. Bu yol sadəcə fiziki marşrut deyil – bu, tarixdən müasirliyə, müxtəlif mədəniyyətlərdən vahid milli kimliyə doğru uzanan mənəvi bir səyahətdir. Müəllifin baxış bucağından keçən hər küçə, hər bina, hər abidə bir simvola çevrilir. Şeirdə xüsusilə diqqət çəkən məqam müxtəlif dini və mədəni məkanların bir arada təqdim olunmasıdır. Şəhidlər Xiyabanı kimi milli yaddaşın müqəddəs ünvanı ilə yanaşı, Qız Qalası kimi qədim tarix abidəsi, həmçinin kilsə, sinaqoq və məscidlərin bir-birinə yaxın yerləşməsi təsvir edilir. Bu paralel təqdimat təsadüfi deyil – bu, Azərbaycanın dövlət siyasəti səviyyəsinə yüksəlmiş multikulturalizm modelinin poetik ifadəsidir. Müəllifin marşrutu üzərində rast gəlinən müxtəlif dini məkanlar – xristian kilsəsi, yəhudi sinaqoqu və müsəlman məscidi – bir həqiqəti təsdiqləyir: Bakı tarixən müxtəlif dinlərin və xalqların sülh içində yaşadığı bir şəhərdir. Bu mənada şeirin kulminasiya nöqtəsi Müqəddəs Bakirə Məryəmin Məsum Hamiləliyi Kilsəsi qarşısında dayanır. Burada “həyat simvolu” anlayışı konkret bir dini obyektlə yanaşı, daha geniş mənada insanlığın ortaq mənəvi dəyərlərini ifadə edir. Şeirin dili sadə, lakin çoxqatlıdır. Küçə adları, ictimai obyektlər, tarixi şəxsiyyətlər və coğrafi məkanlar bir-birinə calanaraq canlı bir şəhər panoramı yaradır. Bu baxımdan əsər həm də publisistik mətn kimi çıxış edir – oxucuya təkcə hiss yox, həm də informasiya ötürür. Rəşid Behbudov, Səməd Vurğun, Üzeyir Hacıbəyli kimi mədəniyyət simalarının xatırlanması şəhərin yalnız memarlıq deyil, həm də mənəvi irs üzərində qurulduğunu göstərir. Əsərin diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri də onun universallığıdır. Müxtəlif dillərə tərcümə olunması “Həyat simvolu”nun lokal çərçivəni aşaraq qlobal oxucu auditoriyasına çatdığını göstərir. Bu isə onu yalnız Azərbaycan ədəbiyyatının deyil, ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısına çevirir. Şeirdə təsvir olunan Bakı modeli – fərqli dinlərin, mədəniyyətlərin və dünyagörüşlərinin harmoniyası – bu gün dünya üçün nümunəvi bir yanaşmadır. Publisistik baxımdan yanaşdıqda, “Həyat simvolu” bir ideyanı ön plana çəkir: şəhərin gücü onun müxtəlifliyindədir. Bu müxtəliflik isə təsadüfi deyil, əsrlər boyu formalaşmış tolerantlıq ənənəsinin nəticəsidir. Azərbaycan cəmiyyətində fərqli dinlərə və mədəniyyətlərə hörmət təkcə sosial norma deyil, həm də milli kimliyin ayrılmaz hissəsidir. Ümumilikdə, Zaur Ustacın “Həyat simvolu” əsəri Bakı şəhərinin ruhunu, onun tarixini və bu gününü bir araya gətirən bədii-publisistik nümunədir. Bu şeir vasitəsilə oxucu anlayır ki, həyatın özü də Bakı kimi rəngarəngdir – nə təkcə qırmızı, nə mavi, nə də başqa bir rəng… Onların harmoniyasından yaranan bütöv bir tablo – insanlığın ortaq “həyat simvolu” – həyatın, yaranışın, yaşamın mənbəyi və beşiyidir.
Bu misralar adi bir sevgi etirafı deyil — kainatın ritmi ilə döyünən, nurun mənşəyini sevgidə tapan dərin bir fəlsəfənin poetik ifadəsidir. Zaur Ustacın qələmindən süzülən bu sətirlərdə “Ay” artıq təkcə gecənin sakit simvolu deyil, “Günəş”in nurunu daşıyan, onun varlığını əks etdirən bir ruhdur. “Ay işığı” burada ikinci dərəcəli bir parıltı yox, əslində mənbəyə — Günəşə bağlanan müqəddəs bir körpüdür. Şair deyir ki, sənin işığın mənim gördüyüm ay işığıdır, amma o nurun özü sənsən. Yəni sevən üçün sevilən yalnız işıq saçan deyil, işığın özüdür. Bu məqamda sevgi fiziki cazibədən çıxıb ontoloji bir məna qazanır — varlığın səbəbinə çevrilir. “Sən şəfəq saç, daim parla” — bu bir xahiş deyil, bir inamdır. Burada sevgili günəş kimi daim doğmalı, daim ümid olmalıdır. Şəfəq — başlanğıcdır, yenilənmədir, qaranlığın sonudur. Şair sevgilini yalnız gecəni aydınladan yox, gündüzü yaradan bir güc kimi görür. Bu, sevginin insan ruhunu necə diriltdiyinin poetik sübutudur. “Mən də verim, pay Günəşim” misrası isə münasibətin ən ali mərhələsini göstərir: qarşılıqlılığı. Sevgi təkcə almaq deyil, verməkdir. Günəş təkcə saçmır, qarşısında onu anlayan, nurunu dəyərə çevirən bir Ay olduğu üçün Günəşdir. Burada fədakarlıq var, harmoniya var, kosmik bir balans var. Bu şeir bizə deyir ki, əsl sevgi birinin digərini kölgədə qoyması deyil, bir-birinin nurunu tamamlamasıdır. Ay Günəşsiz mənasızdır, Günəş isə Ayda əks olunmasa görünməz qalır. Sevgi də elə budur — iki ruhun bir nurda birləşməsi. Bu misralar oxunduqca insan anlayır ki, sevgi sadəcə hiss deyil, işıq mübadiləsidir. Kiminsə parlamasına səbəb olmaq, kiminsə nurunda özünü tapmaqdır. Və bu işıq sönməsin deyə, sözlər yazılır, qəlblər danışır, ruhlar bir-birini tanıyır…
Sevginin, nurun və mənəvi bağlılığın poetik vəsfi (Zaur Ustacın dördlüyü üzərinə mülahizələr) Zaur Ustacın bu bir bəndi ilk baxışdan sadə, lakin dərin mənalarla yüklənmiş poetik düşüncənin parlaq nümunəsidir. Şair burada klassik Şərq poeziyasından gələn Ay və Günəş obrazlarını müasir duyumla yenidən yoğurur, onları yalnız təbiət hadisəsi kimi deyil, sevgi, ilahi nur, qarşılıqlı bağlılıq və mənəvi harmoniyanın rəmzi kimi təqdim edir: Vəsf etdiyin “Ay işığı”, Öz nurundu, ay Günəşim! Bu misralarda diqqəti çəkən əsas məqam “Ay işığı”nın mənbəyinin açıqlanmasıdır. Klassik poetik ənənədə Ay çox vaxt müstəqil bir gözəllik rəmzi kimi təqdim olunsa da, şair elmi və fəlsəfi həqiqəti poetik dillə ifadə edir: Ayın nuru Günəşdən gəlir. Burada Ay – sevən, Günəş isə sevilən obrazına çevrilir. Sevən tərəf öz gözəlliyini, parlaqlığını, dəyərini sevdiyi varlıqdan alır və bunu sevə-sevə etiraf edir. Bu, təvazökarlıqla yoğrulmuş sevgi etirafıdır: Sən şəfəq saç, daim parla, Mən də verim, pay Günəşim! Bu misralar bəndin fəlsəfi yükünü daha da dərinləşdirir. Burada münasibət birtərəfli deyil. Günəş parlayır, şəfəq saçır, həyat verir. Ay isə aldığı nuru geri qaytarmaq, onu paylaşmaq istəyir. Bu, mükəmməl sevgi modelidir – almaqla kifayətlənməyən, qarşılıq verməyi borc bilən sevgi. Publisistik baxımdan bu bənd insan münasibətlərinə ünvanlanmış açıq bir mesajdır: sevgi yalnız heyranlıq deyil, həm də məsuliyyətdir. Birinin nuruna sığınmaq olar, amma o nurun qarşılığında işıq saçmaq, fayda vermək, paylaşmaq da lazımdır. Bu, ailə münasibətlərindən tutmuş, dostluğa, müəllim–şagird, vətəndaş–cəmiyyət əlaqələrinə qədər geniş bir mənəvi spektri əhatə edir. Zaur Ustac burada sevən insanın passiv mövqeyini rədd edir. Ay sadəcə Günəşin işığında gözəl görünən səssiz cisim deyil; o, öz növbəsində gecəni aydınladan, qaranlığa işıq gətirən bir varlıqdır. Bu yanaşma insanın cəmiyyətdəki roluna da işarədir: hər kəs öz yerində nur daşıyıcısı ola bilər. Bəndin dili sadə, axıcı və səmimidir. “Ay Günəşim” müraciəti klassik sevgi poeziyasının isti nəfəsini xatırladır, eyni zamanda müasir oxucu üçün də doğma səslənir. Burada pafos yoxdur, amma emosional dərinlik kifayət qədər güclüdür. Şair hisslərini süni bəzəklərlə deyil, təbii metaforalarla ifadə edir. Bu “dördlük” oxucunu düşünməyə vadar edir: – Biz kimin nurundan pay alırıq? – O nurun qarşılığında nə veririk? Zaur Ustacın bu poetik nümunəsi göstərir ki, əsl sevgi işıq almaqla bitmir, işıq verməklə kamilləşir. Ay Günəşsiz parlamadığı kimi, insan da sevgi, inam və mənəvi dayaq olmadan bütöv ola bilməz. Amma ən gözəli odur ki, insan aldığı nuru başqalarına ötürməyi bacarsın.
Bəzən insan sevdiyinə addım atmır, işıq kimi süzülür ona doğru. Səs salmadan, iz qoymadan… Zaur Ustacın bu misralarında sevgi cismani varlıqdan çıxıb nur halına çevrilir.“O işıq mən idim” demək — mən artıq bədən deyiləm, mən hissəm, mən ruham deməkdir. Qonaq gəlmək isə müvəqqəti yox, ehtiramlı bir varoluşdur; sevəni incitmədən, ürəyinə toxunmadan var olmaq istəyi. Bu işıq qaranlığı dağıtmaq üçün yox, qaranlıqda gizlənən gözəlliyi görmək üçün gəlir. “Qapqara zülfünü görmək istədim” misrası zahiri bir istək kimi səslənsə də, əslində insanın sirrə duyduğu ehtiyacdır. Qara zülflər gecəni xatırladır — dərin, səssiz, sirli… O gecədə itmək yox, o gecəni anlamaq arzusu var. “Toxunmaq istədim, ağ bədəninə…” — burada toxunuş ehtirasın dili ilə yox, müqəddəsliyin sükutu ilə danışır. Ağlıq saflığın, paklığın rəmzidir. Bu toxunuş istəyi bədəni deyil, varlığı duymaq ehtiyacıdır. İnsan sevdiyini toxunaraq yox, hiss edərək yaşamaq istəyir. Çünki həqiqi sevgi iz buraxmaqdan çox, iz olmamaqdır. “Telindən sünbüllər hörmək istədim…” — bu misra isə sevginin yaradıcılığa çevrildiyi andır. Sünbül həyatdır, bolluqdur, ümiddir. Sevilənin bir telindən belə həyat hörmək istəyən sevgi artıq özünü yox, gələcəyi düşünür. Bu sevgi almaq istəmir, yaratmaq istəyir. Sahiblənmir, becərir. Bu misralar bizə göstərir ki, sevgi bəzən bir baxış, bəzən bir işıq, bəzən də qonaq kimi gələn bir ruha çevrilir. O sevgi nə qışqırır, nə tələb edir. Sadəcə var olur — səssiz, dərin və unudulmaz. Zaur Ustacın sözlərindəki işıq, hər oxucunun içində bir anlıq yanır. Kimisi üçün həsrət olur, kimisi üçün dua, kimisi üçün isə ömür boyu sönməyən bir xatirə. Amma bir həqiqət dəyişmir: İşıq olan sevgi heç vaxt kölgə salmır.
“YOLUN SONUNDA GÜNƏŞ VAR” (Zaur Ustacın öz dünyası, söz dünyası) Zaur Ustacın “YOLUN SONUNDA GÜNƏŞ VAR” şeiri müasir Azərbaycan poeziyasında yol–insan–zaman üçbucağını həm poetik, həm də fəlsəfi-publisistik dərinliklə ifadə edən nümunələrdəndir. Bu mətn təkcə lirika deyil. O, oxucunu daxili hesabat verməyə, həyatın mənası üzərində düşünməyə dəvət edən bir çağırışdır. Şeirin ilk misrasından aydın olur ki, söhbət adi bir fiziki yoldan getmir. Burada yol taleyin, seçimin, insanın özünə doğru hərəkətinin metaforasıdır: “Bu yol özünə doğru sakit bir irəliləyişdir.” Müəllif yol anlayışını nə qaçış, nə də qayıdış kimi təqdim edir. Bu, insanın öz iç dünyasına, öz həqiqətinə doğru apardığı səssiz, amma qətiyyətli yürüşdür. Bu baxımdan şeir ekzistensial fəlsəfə ilə səsləşir: insan haradan gəldiyini deyil, kimə çevrildiyini anlamalıdır. Günəş şeirdə təkcə təbiət hadisəsi deyil. O, mənəvi məqsədin, ümidin, saf niyyətin simvoludur. Maraqlıdır ki, Günəş yolun sonunda deyil, sanki yolun özündədir: “Günəş dayanıb yerində, üfüqün lap kənarında, səni gözlər.” Bu gözləmə passiv deyil. Günəş insanın hazır olub-olmamasını yoxlayır. Onun rəngi insanın əməlindən asılıdır – parlaq da ola bilər, solğun da. Bu misra müəllifin açıq publisistik mövqeyidir: işıq kənardan verilmir, qazanılır. Payız şeirdə təsadüfi mövsüm seçimi deyil. Payız – hesab vaxtıdır. Yarpaqlar keçmişi təmsil edir, yolun “daş yaddaşı” isə kollektiv tarixdir: “Bu yolun daş yaddaşında neçə ananın gözləri, neçə min ilin sözü var.” Burada yol artıq milli yaddaşa çevrilir. Analıq göz yaşları, minillik söz – bu, xalqın keçdiyi əzablı, amma şərəfli tarixin poetik kodudur. Müəllif fərdi taleni ümummilli taleyin içində təqdim edir. Şeirin ən güclü poetik cəhətlərindən biri təbiətin danışan subyektə çevrilməsidir. Külək xəbər yayır, qamışlar baş əyir, sükut danışır. Bu, klassik Şərq poetikasının müasir interpretasiyasıdır. Xüsusilə qamış obrazı sufi mətnlərini xatırladır: “— Keç, amma iz qoymadan yox, ürək qoyaraq keç.” Bu çağırış artıq poetik deyil, əxlaqi prinsipdir. Müəllif oxucuya deyir: iz buraxmaq kifayət deyil, ürək buraxmaq lazımdır. Şeirin kulminasiya nöqtələrindən biri zamanla bağlı misralardır: “ayağın altda vaxt xırdalanır” Bu obraz zamanın insan üzərində hökmranlığının qırıldığını göstərir. İnsan yola çevrildikcə qorxular azalır. Bu, daxili azadlığın poetik ifadəsidir. Qorxu gedir, məsuliyyət gəlir. Şeir finalda açıq publisistik çağırışa çevrilir: “Biz getməsək, adi yoldu, biz gedəndə dünya olur” Bu misralar Zaur Ustacın həm şair, həm də publisist kimliyini aydın göstərir. Burada oxucu passiv müşahidəçi deyil, məsuliyyət daşıyan subyektdir. Dünya hazır vəziyyətdə verilmir – insanın addımı ilə formalaşır. “YOLUN SONUNDA GÜNƏŞ VAR” şeiri: -fərdi mənəvi axtarışı, -milli yaddaşı, -fəlsəfi düşüncəni, -publisistik məsuliyyəti vahid poetik mətnə çevirən mükəmməl sənət nümunəsidir. Zaur Ustac bu şeirlə oxucuya bir yol göstərmir, yolun özünə çevirir. Və bu yolun üstündə doğan Günəş nə sorğu-sual edir, nə də hökm verir – sadəcə işıq saçır. Çünki həqiqi işıq hara getdiyini soruşmaz. Bu şeir müasir Azərbaycan ədəbiyyatında daxili oyanışın, sakit irəliləyişin və məsuliyyətli işığın poetik güzgüsü kimi dəyərləndirilməlidir.
Tanrı ilə insan arasında bitməyən dialoq (Zaur Ustacın “Oxu” şeiri haqqında) Zaur Ustacın “Oxu” adlı şeiri ilk baxışdan poetik bir mətn təsiri bağışlasa da, mahiyyət etibarilə o, çağdaş insanın varlıq, bilik, iman və məsuliyyət qarşısındakı mövqeyini sorğulayan dərin publisistik-fəlsəfi manifestdir. Bu şeir yalnız oxumaq aktını deyil, dərk etməyi, anlamağı, məsuliyyət daşımağı və şüurlu yaşamağı ehtiva edən geniş mənəvi proqramdır. Şeir “İlk söz — “Tanrı” idi” misrası ilə başlanır. Bu ifadə oxucunu birbaşa teoloji, eyni zamanda metafizik məkana aparır. Burada “ilk söz” anlayışı yalnız dini mətnlərə işarə deyil; bu, insan təfəkkürünün başlanğıcı, varlığın mərkəzi, mənanın qaynağıdır. Daş üzərində yazılmış söz obrazı əbədiliyi, dəyişməzliyi və zamanüstü həqiqəti simvolizə edir. Hələ zaman ölçü bilmədiyi, işığın kölgəsini tanımadığı bir mərhələdə söz artıq mövcuddur. Bu isə sözün – yəni idrakın – maddədən və zamandan əvvəl gəldiyini göstərir. Şeirin ideya mərkəzi Tanrının “Oxu!” çağırışıdır. Bu çağırış klassik dini kontekstdə ilk vəhyə işarə etsə də, Zaur Ustac onu müasir insana ünvanlanmış universal bir əmr kimi təqdim edir. Burada “oxumaq” sadəcə kitab vərəqləmək deyil. Oxumaq – daşı, suyu, küləyi, yəni təbiəti; qorxuları, gecələri, unudulmuş şəhərləri, yəni tarixi və cəmiyyəti; ən nəhayət, insanın özünü oxumasıdır. Müəllifin yanaşmasında oxumaq passiv proses yox, aktiv quruculuq aktıdır. İnsan özünü “pazl parçalarından yenidən qurmalıdır”. Bu misra müasir insanın parçalanmış kimliyinə, daxili xaosuna və özünü itirmə təhlükəsinə açıq mesajdır. Şeirin ən güclü publisistik məqamlarından biri bu misralarda cəmlənir: “Çünki, bilmədən inanmaq korluqdur, inanmadan yaşamaq isə uzun bir susqunluq.” Bu fikir müasir cəmiyyət üçün olduqca aktualdır. Bir tərəfdə kor-koranə inanclar, digər tərəfdə isə ruhsuz, mənasız rasionalizm dayanır. Şair hər iki ifratı tənqid edir və insanı biliklə iman arasında sağlam tarazlığa çağırır. Burada oxumaq – həm ağlın, həm də qəlbin işidir. Zaur Ustac insanın oxuma prosesini romantikləşdirmir. Əksinə, o göstərir ki, insan yaraları ilə oxuyur. Yıxıla-yıxıla, qalxa-qalxa öyrənir. Bu, həyatın özünün kitab olduğunu, hər təcrübənin bir sətir, hər sınağın bir dərs olduğunu vurğulayır. Oxumaq burada ağrısız bilik deyil, əzabla qazanılan hikmətdir. Şeir dünya metaforasını “bir sözdən ibarət cümlə” kimi təqdim etməklə tamamlanır. Bu cümlə hələ oxunub bitməyib. Bu fikir insanın öyrənmə yolunun sonsuzluğunu, həqiqətin tam mənada heç vaxt sona çatmadığını göstərir. Deməli, oxumaq – insan var olduqca davam edən bir prosesdir. Zaur Ustacın “Oxu” şeiri çağdaş oxucunu sadəcə ədəbiyyata deyil, şüura, məsuliyyətə, özünüdərkə çağıran güclü publisistik mətndir. Bu şeir bizə xatırladır ki, Tanrı ilə insan arasındakı ən böyük körpü söz, ən böyük əmr isə oxumaqdır. Dünya isə hələ də bu əmrin mahiyyətini tam dərk etməyib. Bu baxımdan “Oxu” şeiri təkcə poetik nümunə deyil, zamanımıza ünvanlanmış mənəvi çağırışdır: >>>Zaur Ustac – Oxu
SEVGİ HAQQINDA SƏMİMİ ETİRAF (Zaur Ustacın dörd bəndəlik sevgi dastanı) Çağdaş Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Zaur Ustac bizi təəccübün dərəcələrilə tanış etməyə davam edir. İstər poeziya, istə proza olsun, hər gün bir-birinə bənzəməyən əsərlər ortaya qoyan yazar sözlə nə etmək mümkündürsə hamısını edir desək, yanılmarıq. Onun bu gün yayımlanan “Ədn cənnəti” şeiri əsl sevgi dastanıdır. Sübhün al şəfəqləri, səhər mehilə yataqda iki sevgilinin qovuşması səhnəsi o qədər canlıdır ki, oxucu şeiri erotik film izləyirmiş kimi oxuyur. Və sonda uca Yaradana şükür əsl mahiyyəti açıb göstərir. Hər günümüzə qoy sevgi hakim olsun. Ən gözəl, ən mükəmməl sevgi. Şair dörd bəndəlik bir şeirdə ümumiləşdirilmiş əsl sevgi haqqında dastan yaradır. Zaur Ustacın “ƏDN CƏNNƏTİ” şeiri zahirən sadə, lakin məzmun etibarilə çoxqatlı, simvolik və dərin poetik düşüncənin məhsulu kimi diqqəti cəlb edir. Bu şeir müəllifin lirikasına xas olan məişət detallarından fəlsəfi nəticə çıxarmaq, adi anı metafizik məna ilə yükləmək bacarığını aydın şəkildə nümayiş etdirir. Şeirin əsas mərkəzində otaq dayanır. Lakin bu otaq sıradan fiziki məkan deyil. Şair üçün otaq – hüzur, sakitlik, ilahi ahəng və daxili azadlıq məkanıdır. Elə bu səbəbdən də son misrada səslənən: “Şükür, ey uca Yaradan, Əsl cənnətdir otağım!” fikri təsadüfi deyil. Burada “Ədn cənnəti” anlayışı dini-fəlsəfi kontekstdən çıxarılaraq insanın ruhunda və yaşadığı məkanda tapdığı xoşbəxtliklə eyniləşdirilir. Şair demək istəyir ki, cənnət uzaqda deyil, insanın öz daxili aləmində və yaşadığı sadə məkandadır. Şeirin ilk bəndindən etibarən oxucu canlı bir tablo ilə üz-üzə qalır: “Külək oynadır pərdəni, Kölgələr gəzir üzündə.” Burada külək, pərdə və kölgə sadəcə təbiət hadisələri deyil, poetik obrazlara çevrilmişdir. Külək hərəkəti, pərdə sərhədi, kölgə isə işıqla qaranlığın harmoniyasını təmsil edir. Şair kölgələri sanki canlı varlıq kimi təqdim edir – onlar “oynayır”, “qaçdı-tutdu” oynayır, “aman vermir”. Bu personifikasiya üsulu şeirə dinamika və həyatilik qatır. Şeirdə insan bədəni ilə təbiət arasında qurulan paralellər xüsusi diqqət çəkir: “Elə bil ki, kəpənəkdir Cövlan edir göy çəməndə.” Bu misralarda kölgələrin bədəndəki hərəkəti kəpənəyin çəməndə uçuşu ilə müqayisə olunur. Bu, həm estetik zövq, həm də təbiətlə insan arasındakı ayrılmaz bağın poetik ifadəsidir. Şair bədəni erotik çalarlarla deyil, saf, estetik və incə təsvirlərlə təqdim edir. Bu da şeirin mənəvi təmizliyini qoruyur. Şeirin son bəndində Günəşə, pərdəyə, yatağa təşəkkür edilməsi, ardınca Yaradanın xatırlanması təsadüfi deyil: “Sağ ol, Günəş, sağ ol, pərdə, Bir də yaylı, düz yatağım…” Burada şair varlığın ən xırda detallarına belə şükür etməyi oxucuya təlqin edir. Günəş – işıqdır, pərdə – sərhəddir, yataq – istirahət və sükunət rəmzidir. Bu üçlük insan həyatının əsas dayaq nöqtələrini simvolizə edir. Nəticədə maddi olan mənəvi olanla qovuşur. “ƏDN CƏNNƏTİ” şeiri Zaur Ustacın poetik dünyasında sakitliyin, ahəngin və şükür fəlsəfəsinin manifesti kimi dəyərləndirilə bilər. Bu əsər oxucunu gurultulu emosiyalarla deyil, daxili rahatlıq, təmkin və düşüncə ilə təsirləndirir. Şair sübut edir ki, böyük poeziya üçün mütləq böyük hadisələrə ehtiyac yoxdur – bəzən bir pərdə, bir kölgə, bir günəş şüası kifayətdir. Bu mənada “ƏDN CƏNNƏTİ” həm çağdaş Azərbaycan lirik poeziyasının uğurlu nümunəsi, həm də oxucunu şükür, sevgi və daxili harmoniya duyğularına səsləyən poetik çağırışdır: >>>ZAUR USTAC – ƏDN CƏNNƏTİ
ŞEİR OLMUŞ ŞƏKİLLƏR (Zaur Ustacın “Şeir şəkillər”i haqqında düşüncələr) Ədəbiyyatın ən möcüzəli cəhətlərindən biri odur ki, sözlər bəzən bir fotoaparatın (şəkilçəkənin) çəkdiyi kadrlardan daha aydın, daha təsirli təsvirlər yarada bilir. Şairlər bəzən bir şeir vasitəsilə elə canlı mənzərələr qururlar ki, insan özünü həmin o məkanda, həmin o anın içində hiss edir. Zaur Ustacın “Şeir şəkillər” adlandırdığı bu kiçik həcmli şeirlər toplusunda onun müxtəlif vaxtlarda kitabda da təqdim olunmuş dörd fotodan ilhamlanaraq yazdığı dörd şeir yer alıb (dörd foto – dörd şeir):
-“Qucağını geniş aç”,
-“Dünya bir pəncərədir”,
-“Can ay ana”,
– “Bu axşam”.
Onu mütləq qeyd etməliyəm ki, şeirlərlərin bəzilərilə əvvəlcədən tanış idim. Hətta ikisi haqqında ətraflı məqalə də yazmışam. Kitab Azərbaycan Milli Qəhrəmanı Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin giziri şəhid Pəncəli Teymurovun səmada çəkilmiş fotoşəkili və Zaur Ustacın bu fotodan təsirlənib qələmə aldığı “Qucağını geniş aç” şeirilə başlayır. Sonra digər şəkillər və şeirlər gəlir. Kitabın adından da məlum olduğu kimi Zaur Ustac bu dörd şeiri məlum dörd fotodan ilhamlanaraq qələmə alıb. Birinci üç şeir (“Qucağını geniş aç”, “Dünya bir pəncərədir”, “Can ay ana”) hərbçi həyatının bütün məqamlarına toxunur desək, yanılmarıq. Azərbaycan Milli Qəhrəmanı şəhid general-mayor Polad Həşimovun anası Səmayə xanımın sadəcə bir kadrda donub qalan baxışını Zaur Ustac çox təsirli təsvir edib. Bu şeirdə o, təkcə hərbçinin həyatını deyil, ona həyat verən, Vətən üçün igid-ər oğul böyüdən ananın mükəmməl obrazını yaradır: Can ay Ana, bu baxışda nələr var… Bu baxışda xanım, xatın bir Ana, Sinəsində bağrı çat-çat olan var… Bu baxışdan neçə Ana boylanar… Bu baxışda Nüşabə tək şir Ana, Tomris kimi kükrəyən var, yanan var… Bu üç şeirdə elə məqamlar var ki, həmin ştrixləri ancaq hərbçi həyatına dərindən bələd olan qələm sahibləri edə bilər. Bu işdə şübhəsiz ki, Zaur Ustacın köməyinə peşəkar hərbçi olması gəlib. Mənə ən maraqlı gələn “Bu axşam” şeiri və bu şeirin ilham qaynağı olan foto oldu. “Bu axşam” şeiri duyğuların rənglərlə, əşyaların isə hisslərlə danışdığı bir şeirdir. Şeir boyu bircə cümləlik motiv var: “Bu axşam yenə də gəlmədin, gülüm…” Amma bu motiv adi bir giley və ya sevgi yanğısı deyil. Bu ifadə əslində şair-fotoqrafın “mənzərə dəyişən” düyməsi rolunu oynayır. Hər dəfə təkrarlananda şair başqa bir mənzərəni, başqa bir detala hopmuş kədəri işıqlandırır. Sanki otaqda sakitcə gəzir və hər əşyanın ruhuna toxunur. Üstündə sarı qələm, ağ kağız, öləziyən şam, pəncərə önündə soyuyan çay… Bir masa bu qədər danışa bilərmi? Bu əşyalar həmişə, hər yerdə gözümüzün önündə olsalar da şairin dilində canlı obrazlara çevrilirlər. Hətta sarı yarpaqlar belə kədəri duyub xiffət çəkir. Pəncərə şüşəsinin “ağlamağı”, şalın “üşüməsi”… Bunlar əşyalaşmış hiss deyil, hissləşmiş əşyadır. Bu, Zaur Ustac poeziyasının özünəməxsusluğudur. Şeir göstərir ki, evin içində heç nə susmur. Gözləyən insanın tənhalığı gəlməyən insanın həsrətinə qarışır və yalnız şairin qəlbini deyil, bütün məkanı bürüyür. Ocaq üşüyür, odun ağlayır, yorğan büzüşür, külqabı qəmgin dayanır. Bu görüntülər sadəcə təsvir deyil – bunlar fotoya (rəsmə, şəkilə, tabloya) çevrilmiş duyğulardır. Sanki otaqda görünməyən fotoqraf gəzir və hər detalın şəkilini çəkir. Bu fotoqraf – şairin öz qəlbidir. Şeirin ikinci hissəsində məişət əşyaları bir-bir insan xarakteri qazanır, sanki səhnə rekvizitinə çevrilir. Mütəkkənin bir qol, masadakı külqabının və rəqqasın bir toxunuş üçün darıxmağı şairin uğurlu tapıntısıdır. Burada şairin incə poetik müşahidəsi baş qaldırır. Sevgi yalnız sevənlərin iç dünyasını deyil, ətrafındakı məkanı da dəyişə bilir. Gəlməyən insanın yoxluğu (həsrəti, intizar) yalnız insanın ruhunda, əhval-ruhiyyəsində deyil, ətrafda (əşyalarda) da duyulur. “Bu axşam” şeiri sanki fotoalbomdur. Amma albomun səhifələri kağız deyil, xatirələrdir. Şəkilləri kamera yox, hisslər çəkir. Buna görə də Zaur Ustacın poetik dilində adi əşyalar belə ruhlanır, nəfəs alır, danışır. Bu şeirdə hadisə çox sadədir – birinin gəlməməsi. Amma poetik baxış bu sadəliyi obrazlarla genişləndirib böyük bir dünyaya çevirir. Hər misra yeni şəkildir, hər təsvir yeni kadrdır, hər epitet yeni rəngdir. Zaur Ustac bu şeirdə oxucuya göstərir ki, bəzən insanın içindəki boşluq ətrafdakı hər şeyi kölgələyir, bəzən bir insanın yoxluğu otağın ən kiçik detalına qədər hiss olunur. “Bu axşam” sadəcə kədər şeiri deyil. Bu, incə müşahidə qabiliyyətnin, detalların poetik dildə canlanmasının bariz nümunəsidir. Beləcə, şeir bütöv bir fotoalboma çevrilir – şeir olmuş şəkillərə.
