28 oktyabr 2026-cı il tarixdə AMEA N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun ədəbi tənqid şöbəsində ““Xəzan” jurnalı və onun perspektivləri” mövzusunda müzakirə keçirilmişdir. Müzakirədə ədəbi tənqid şöbəsinin müdiri və əməkdaşları, eyni zamanda “Xəzan” jurnalının baş redaktoru və redaksiya heyətinin üzvləri iştirak etmişlər. Tədbiri giriş sözü ilə açan ədəbi tənqid şöbəsinin müdiri filologiya elmləri doktoru Vaqif Yusifli Azərbaycan ədəbiyyatında jurnalçılıq tarixindən danışmış, diqqəti on birinci ildir ki, davamlı nəşr olunan “Xəzan” jurnalına yönəltmişdir. “Xəzan” jurnalının baş redaktoru Əli bəy Azəri jurnalın yaranma zərurəti, nəşri, ölkənin bölgələrinə yayılması, xarici ölkələrdə yaşayan azərbaycanlı qələm adamları ilə əlaqə və s. barədə geniş məruzə etmişdir. Məruzənin sonunda ədəbi tənqid şöbəsi əməkdaşlarının suallarını cavablandırmışdır. AMEA A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun əməkdaşı Əzizağa Elsevər ““Xəzan” jurnalında nəsr əsərləri”, jurnalın redaksiya heyətinin üzvü Zeynəb Cəmaləddin ““Xəzan” jurnalında poeziya və tərcümə”, “Göyçay” qəzetinin baş redaktoru, jurnalın redaksiya heyətinin üzvü Adil Məmməd “Bölgələrdə yaşayan şair və yazıçıların əsərləri “Xəzan” jurnalında” və “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, jurnalın redaksiya heyətinin üzvü Zaur Ustac “İnternet resursları üzərindən “Xəzan” jurnalının yayılması və ədəbi əlaqələrin qurulması” mövzularında çıxışlar etdilər. Eyni zamanda AMEA N. Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu ədəbi tənqid şöbəsinin əməkdaşları Qürbət Mirzəzadə, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Elnarə Qaragözova və Əsmər Hüseynova çıxış edərək jurnalın nəşrinin daha da təkmil formada davam etdirilməsi üçün iradlarını bildirdilər, təkliflərini söylədilər. Jurnalın baş redaktoru Əli bəy Azəri iştirakçılara təşəkkürünü bildirdi, iradların qəbul edildiyini söylədi, təklifləri həyata keçirməyə çalışacağını dedi. Ədəbi tənqid şöbəsinin müdiri Vaqif Yusifli tövsiyyələrini söyləyib müzakirəyə yekun vurdu.
Salam olsun, əziz və dəyərli Dostlar! Yazarlar Jurnalı ənənəvi hekayə müsabiqəsi elan edir: Mustafa Müseyiboğlunun anadan olmasının 75 illik yubileyi münasibətilə təşkil olunan müsabiqəyə heç bir şərtlə məhdudlasdirilmayan yaradıcılıq məhsullarınızı göndərə bilərsiniz (müəyyən çərçivədə Sİ redaktələrə icazə verilir). Vaxt: 21 oktyabr – 31 dekabr 2026. Qaliblər mükafatlandırılacaq. Hekayələr toplu şəklində çap olunacaq. Təqdimat 14 fevral 2027-ci ildə nəzərdə tutulmuşdur. Hekayələrinizi zauryazar@mail.ru email ünvanına göndərə bilərsiniz.
1943-cü ildə Kursk döyüşləri başlanmazdan əvvəl Baş Qərargahda əməliyyat planı hazırlanarkən Mərkəzi cəbhədə dislokasiya olunan ordu komandanları da əməliyyat müşavirələrinə dəvət ediliblər. Onlardan biri də 13-cü ordunun komandanı Nikolay Puxov olub. Kurskun şimal istiqamətindən hücum planı məhz onun komandan olduğu orduya həvalə edilib. Bu təklif isə müşavirədə iştirak edən Ali Baş Komandan İosif Stalin tərəfindən irəli sürülüb. Qısa müzakirələrdən sonra general-leytenant Puxov ayağa qalxaraq Stalindən söz istəyib:
Yoldaş Stalin, mən sizin əmrinizi icra etməkdən imtina edirəm. İndi hazırlanan əməliyyata görə Kurskun şimal istiqamətindən hücum planı minlərlə döyüşçünün və çoxsaylı hərbi texnikanın məhvinə səbəb olacaq. Mən peşəkar hərbçi kimi buna yol verə bilmərəm. İmtinaya görə istənilən cəzanı çəkməyə hazıram.
Sözsüz ki, Stalinin əmrini icra etməkdən boyun qaçıran generalı nə gözlədiyini hamı yaxşı anlayıb. Müşavirə zalına sükut çöküb. Zalda gəzişən Stalin də bir neçə dəqiqə bu sükutu pozmayıb. Nəhayət, Ali Baş Komandan üzünü generala tutub:
Siz böyük bir əməliyyatdan əvvəl bu cür fikirlərinizlə şəxsi heyətin mənəvi-psixoloji durumuna zərbə vurursunuz. Məğlubiyyətə əminliyinizin səbəbi isə mücərrəddir. Qırmızı orduda sizin kimi özünə güvənməyən generallara yer olmamalıdır. Zalı tərk edin. Haqqınızda müvafiq qərar veriləcək. Həmin müşavirədən sonra Baş Qərargahın rəisi marşal Aleksandr Vasilevski Stalinlə təkbətək qalaraq məsələyə aydınlıq gətirməyə çalışıb. Qeyd edək ki, Vasilevski Stalinin hərbi məsələlərdə ən çox güvəndiyi şəxslərdən biri sayılıb. Marşal general Puxovun haqlı olduğunu Stalinə anlatmağa cəhd edib:
Yoldaş Stalin, əslində, general Puxovun dediklərində və əməliyyatla bağlı verdiyi təkliflərdə böyük həqiqət var. Kursk əməliyyatı təkcə şimaldan deyil, bir neçə istiqamətdən başlanılmalıdır. Belə olan halda Vermaxt qoşunlarının ərazidəki qüvvələrini bir neçə istiqamətə yönəltməklə parçalamaq mümkün olar. Kəşfiyyat məlumatları da Puxovun əməliyyat təklifinin daha məqsədəuyğun olduğunu göstərir. Təxminən bir həftədən sonra Kurs əməliyyatının birinci mərhələsi başlanıb. Əməliyyat marşal Vasilevskinin göstərişi ilə Puxovun düşündüyü kimi həyata keçirilib. İlkin əməliyyatların uğurlu keçirilməsi sayəsində Kursk döyüşləri sovet qoşunlarının qələbəsi ilə yekunlaşıb.
1944-cü ildə Kremldə hərbçilərin növbəti təltif mərasiminə hazırlıq görüləndə Stalin Vasilevskiyə siyahıya bir nəfərin adının salınmasını da göstəriş verib:
Aleksandr Mixayloviç, o “yaramaz”ın (Puxovu nəzərdə tutub) adını da siyahıya salın. Təltif mərasimində Stalin general-leytenant Puxova general-polkovnik rütbələrini təqdim edib:
İkinci dəfə bağışlamayacağam, ömrünün sonuna qədər Sibirdə ağ ayıların yanında yaşayacaqsan. Qeyd edək ki, 1895-ci ildə Kaluqada, Qrişovo kəndində anadan olan Puxov ilk təhsilini ruhani məktəbində alıb. Yeniyetməlik illərində o, ağlına belə gətirməyib ki, nə vaxtsa hərbçi olacaq, general rütbələrini daşıyacaq, Stalinlə üz-üzə dayanacaq. Puxov valideynləri kimi müəllim olmaq istəyib. O, Moskva İmperator Universitetində iki il təhsil aldıqdan sonra tarix və ədəbiyyat müəllimi kimi pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. Hərbi xidmətə çağrıldıqdan sonra isə Puxov fəaliyyət istiqamətini dəyişib, praporşiklər məktəbini bitirərək gələcəyini hərb sənətinə bağlayıb.
Sovet-alman müharibəsinə qədər Puxov ayrı-ayrı hərbi dairələrdə diviziya qərargahının rəisi, hərbi akademiyalarda kafedra rəisi vəzifələrində xidmət edib. Müharibə başlananda o, Müdafiə Komissarlığına (nazirliyinə) rəsmi müraciət edərək cəbhəyə göndərilməsini xahiş edib.
Müasirləri tərəfindən Puxov son dərəcə peşəkar və təcrübəli hərbçi kimi xarakterizə edilib. Marşal Georgi Jukov öz memuarlarında Puxovu aşağıdakı kimi xatırlayıb:
“General Puxov ilk baxışdan mülayim xarakterli bir insan kimi görünürdü. Hətta ilk tanışlıqda onun hərbçi olması hiss edilmirdi. Amma bu, onun görünən tərəfləri idi. Puxov döyüşlərdə olduqca sərt və tələbkar hərbçi, ən çətin və mürəkkəb situasiyalarda düzgün qərar çıxarmağı bacaran komandir idi. Onun ən üstün cəhətlərindən biri şəxsi heyətlə işləmək bacarığı idi ki, bu müharibə şəraitində ən vacib amillərdən biri sayılırdı. Puxov yeganə hərbçilərdən biri idi ki, yuxarı instansiyaların qarşısında öz fikrini söyləməyi, əməliyyat təkliflərini əsaslandırmağı bacarırdı. Çünki öz hərbi səriştəsinə əmin idi və bu əminlik heç vaxt onu çətin vəziyyətə salmırdı. O cümlədən Stalinin əmrini icra etməkdən imtina edəndə də, Puxov öz hərbi biliyinə güvənmişdi və sonda haqlı çıxmışdı. Stalinlə aralarında insident olsa da, Puxov Ali Baş Komandanın sevimli sərkərdələrindən biri sayılırdı…”
Müharibədən sonra Puxov təhsilini Voroşilov adına Ali Hərbi Akademiyada davam etdirib. Sonra Odessa, Şimali Qafqaz, Sibir Hərbi Dairələrində komandan vəzifəsində xidmət edib.
Ömrünün son illərində general “Sınaq illəri” adlı kitabını yazıb. Kitab onun vəfatından bir il sonra işıq üzü görüb.
General-polkovnik Nikolay Puxov 1958-ci ildə, 63 yaşında vəfat edib. O, Moskvada, Novodeviçye qəbiristanlığında hərbi şərəflə dəfn edilib.
XIZIR AĞA USTACLI — TARİXİN YADDAŞINDA YAŞAYAN FƏDAKARLIQ VƏ VƏTƏN SEVGİSİ (Çaldıran döyüşündə Şah İsmayıl Səfəvinin həyatını xilas etmiş igid haqqında) Azərbaycan tarixi qəhrəmanlıq salnamələri, Vətənə sədaqət nümunələri, igidlik və fədakarlıq hekayələri ilə zəngindir. Bu tarixin səhifələrində elə şəxsiyyətlər var ki, onların adı bəzən geniş tarixi mənbələrdə ətraflı işıqlandırılmasa da, xalq yaddaşında yaşayır, nəsildən-nəslə ötürülən rəvayət və xatirələrdə özünə əbədi yer tutur. Belə şəxsiyyətlərdən biri də Çaldıran döyüşündə mühasirəyə düşmüş yaralı Şah İsmayıl Səfəvini fədakarlıqla xilas etdiyi bildirilən Xızır ağa Ustaclıdır. Bu gün onun Sədərək rayonunda yerləşən məzarı (bu abidə yerli əhali tərəfindən “Ağoğlan” piri – türbəsi – ziyarətgahı kimi tanınır) yalnız bir insanın son mənzilini ziyarət etmək üçün üz tutulan məkan deyil. Bu məzar, eyni zamanda, qəhrəmanlıq, sədaqət, fədakarlıq və tarixi yaddaş haqqında düşünməyə çağıran mənəvi ünvan kimi diqqəti cəlb edir. Dağların əhatəsində, sadə, lakin özünəməxsus memarlıq görkəminə malik məqbərədə uyuyan Xızır ağa Ustaclının adı insanı Azərbaycan tarixinin mürəkkəb və taleyüklü səhifələrinə aparır. Tarixin sınağından keçən sədaqət Tarixdə böyük şəxsiyyətlərin həyat yolu heç də həmişə asan qələbələrdən, təntənəli yürüşlərdən və rahat günlərdən ibarət olmayıb. Bəzən bir dövlətin, bir siyasi hərəkatın və ya böyük bir tarixi missiyanın taleyi döyüş meydanında verilən saniyəlik qərarlardan, sədaqətli insanların cəsarətindən və fədakarlığından asılı olub. Xızır ağa Ustaclı haqqında qorunub saxlanılan məlumatın mahiyyətində də məhz belə bir məqam dayanır: təhlükə qarşısında geri çəkilməmək, yaralı vəziyyətdə və çətin şəraitdə qalan bir insana yardım etmək, öz həyatını riskə ataraq onu xilas etməyə çalışmaq. Bu hadisənin qəhrəmanı kimi təqdim olunan Xızır ağa Ustaclının adı Şah İsmayıl Səfəvinin taleyi ilə əlaqələndirilir. Söhbət Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan, Səfəvilər dövlətinin banisi və qüdrətli hökmdarlarından biri olan Şah İsmayıl Xətainin həyatında baş verdiyi bildirilən ağır döyüş anından gedir. Belə əhvalatların mənəvi dəyəri təkcə onların iştirakçılarının kimliyində deyil, həm də ifadə etdiyi insani keyfiyyətlərdədir. Çətin anlarda sədaqətli qalmaq, təhlükə qarşısında cəsarət göstərmək və başqasının həyatını öz həyatından üstün tutmaq hər dövrdə yüksək qiymətləndirilən mənəvi xüsusiyyətlərdir. Xızır ağa Ustaclı haqqında yayılan məlumat da bu baxımdan xalqımızın qəhrəmanlıq düşüncəsinin ifadəsi kimi diqqətəlayiqdir. Çaldıran döyüşü və tarixin mürəkkəb mənzərəsi 1514-cü il avqustun 23-də baş vermiş Çaldıran döyüşü Azərbaycan və region tarixinin mühüm hadisələrindən biridir. Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl ilə Osmanlı sultanı I Səlimin orduları arasında baş vermiş bu döyüş Yaxın Şərqin siyasi və hərbi münasibətlərinə ciddi təsir göstərmişdir. Döyüşün nəticəsi Səfəvi dövlətinin hərbi-siyasi vəziyyətinə təsir etsə də, Şah İsmayılın tarixi şəxsiyyət kimi nüfuzu və Azərbaycan dövlətçilik ənənələrindəki yeri sonrakı əsrlərdə də qorunub saxlanılmışdır. O, yalnız bir hökmdar deyil, həm də şair, sərkərdə və dövlət qurucusu kimi Azərbaycan tarixində özünəməxsus mövqeyə malikdir. Çaldıran döyüşü haqqında danışarkən həmin dövrün hərbi texnologiyasını, siyasi qarşıdurmalarını və mürəkkəb geosiyasi şəraitini nəzərə almaq lazımdır. Döyüş meydanında odlu silahların tətbiqi, qoşunların təşkilatlanması və hərbi taktika məsələləri tərəflərin taleyinə ciddi təsir göstərirdi. Belə bir şəraitdə sərkərdələrin və hökmdarların həyatı birbaşa təhlükə altında olurdu. Döyüş meydanında yaranan qarışıqlıq, qoşunların hərəkəti, yaralanma və mühasirə kimi hallar ən təcrübəli hərbçiləri belə çıxılmaz vəziyyətə sala bilərdi. Xızır ağa Ustaclı haqqında danışılan hadisə də məhz bu tarixi şərait fonunda mənəvi məna qazanır. Rəvayət edilənə görə, o, Çaldıran döyüşündə mühasirəyə düşmüş yaralı Şah İsmayılın xilas edilməsində fədakarlıq göstərmişdir. Bu məlumatın tarixi mənbələr əsasında ayrıca araşdırılması vacib olsa da, onun xalq yaddaşında qorunması həmin şəxsin adının qəhrəmanlıq ənənəsi ilə bağlandığını göstərir. Tarixi həqiqətə hörmət etmək keçmişdən gələn hər bir məlumatı diqqətlə araşdırmağı tələb edir. Eyni zamanda, xalq yaddaşında yaşayan rəvayətlərin, ailə və nəsil xatirələrinin öyrənilməsi də tariximizin mənəvi qatlarını üzə çıxarmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Bir igidin fədakarlığı — böyük mənəvi dəyər Qəhrəmanlıq anlayışı bəzən böyük orduların qazandığı qələbələrlə, bəzən dövlətlərin taleyini dəyişən qərarlarla əlaqələndirilir. Lakin tarix göstərir ki, böyük hadisələrin arxasında ayrı-ayrı insanların cəsarəti, iradəsi və sədaqəti dayanır. Hərb tarixində yaralı yoldaşını döyüş meydanından çıxaran, təhlükəyə baxmayaraq komandirini qoruyan, mühasirədə qalan insanı xilas etmək üçün həyatını riskə atan döyüşçülərin xidmətləri xüsusi qiymətə malikdir. Çünki bu cür davranış yalnız fiziki güc deyil, həm də yüksək mənəvi məsuliyyət tələb edir. Xızır ağa Ustaclının adı ilə bağlı məlumatı da bu mənəvi ölçülər əsasında dəyərləndirmək mümkündür. Onun haqqında danışılan əhvalatın əsas ideyası sədaqət və fədakarlıqdır. Bu ideya zaman keçdikcə öz aktuallığını itirmir. Əksinə, hər yeni nəsil üçün insanlıq, vətənpərvərlik və mənəvi bağlılıq nümunəsinə çevrilir. İnsanın böyüklüyü təkcə tutduğu vəzifə, daşıdığı titul və ya malik olduğu sərvətlə ölçülmür. Bəzən onun adı bircə fədakar hərəkəti ilə yaddaşlarda yaşayır. Əgər bir insan təhlükəli anda başqasının həyatını xilas etmək üçün özünü riskə atırsa, həmin hərəkət onun mənəvi portretinin əsas cizgisinə çevrilir. Bu mənada Xızır ağa Ustaclının xatirəsinin yaşadılması həm də fədakarlığın unudulmamasına xidmət edir. Onun adı ətrafında formalaşan yaddaş insanlara xatırladır ki, tarix yalnız hökmdarların və böyük sərkərdələrin deyil, onların yanında dayanmış, ağır sınaqlardan keçmiş, sədaqəti ilə seçilmiş insanların da tarixidir. Ustac – Ustaclı adı və nəsil yaddaşı Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında nəsil, soy və kök anlayışları xüsusi yer tutur. İnsan öz keçmişini tanıdıqca yalnız ailəsinin tarixini deyil, yaşadığı bölgənin, mənsub olduğu xalqın və dövlətin tarixini də daha dərindən anlamağa başlayır. Ustac – Ustaclı adı ilə bağlı xatirələrin qorunması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Xızır ağa Ustaclının adı ətrafında yaşadılan məlumatlar nəsil yaddaşının araşdırılması, tarixi şəxsiyyətlərin müəyyənləşdirilməsi və onların fəaliyyətinin öyrənilməsi üçün maraqlı mövzu yaradır. Nəsil tarixi yalnız şəcərə ağacındakı adların ardıcıllığından ibarət deyil. O, eyni zamanda, insanların həyat tərzini, mənəvi dəyərlərini, ictimai münasibətlərini və tarixin müxtəlif mərhələlərində üzərinə götürdükləri məsuliyyəti əks etdirir. Bir nəslin yaddaşında qəhrəmanlıqla bağlı hadisənin qorunması həmin nəslin keçmişə münasibətini göstərən mühüm əlamətlərdən biridir. Bu cür xatirələrin gələcək nəsillərə çatdırılması üçün şifahi məlumatların yazıya alınması, yaşlı nəslin nümayəndələri ilə söhbətlərin aparılması, ailə arxivlərinin araşdırılması və mövcud tarixi mənbələrlə müqayisəli təhlil edilməsi vacibdir. Əgər Xızır ağa Ustaclı haqqında əlavə sənədlər, şəcərə məlumatları, kitabələr və ya qədim əlyazmalar mövcuddursa, onların elmi şəkildə araşdırılması bu tarixi şəxsiyyətin həyatının daha dolğun öyrənilməsinə kömək edə bilər. Beləliklə, nəsil yaddaşı ilə ümumxalq tarixinin qovuşduğu nöqtədə yeni araşdırmalar üçün imkan yaranır. Bu araşdırmalar həm keçmişə işıq salır, həm də milli-mənəvi irsimizin qorunmasına xidmət edir. Sədərəkdəki məzar — ehtiram və yaddaş ünvanı Yuxarıda təqdim etdiyim fotoşəkildə Naxçıvanın Sədərək rayonunda yerləşdiyi bildirilən Xızır ağa Ustaclının məzarı təsvir olunur. Açıq rəngli kərpiclə tikilmiş, günbəzli və tağlı girişə malik məqbərə ətrafdakı dağlıq mənzərə ilə ahəng təşkil edir. Məzarın sadə, lakin diqqətçəkən memarlıq quruluşu bu məkanın ziyarət yeri kimi əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Ətrafdakı ağacların kölgəsi, quru dağ yamacları və məqbərəyə aparan pillələr insanda sakitlik və düşüncə ovqatı yaradır. Burada insan istər-istəməz tarix, zaman və yaddaş haqqında düşünür. Bir vaxtlar həyatın qaynar hadisələrinin içərisində olmuş insanların bu gün torpaq altında uyuması, onların adlarının isə yaşamaqda davam etməsi tarixin ən təsirli həqiqətlərindən biridir. Məzarlar bəzən yalnız bir insanın həyatının sona çatdığı yeri deyil, onun xatirəsinin yaşadığı mənəvi məkanı ifadə edir. Xüsusilə tarixi şəxsiyyətlərlə əlaqələndirilən məzarlar xalqın keçmişə münasibətini, ehtiram hissini və yaddaş ənənəsini özündə birləşdirir. Xızır ağa Ustaclının Sədərəkdəki məzarı da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bu məkanın qorunması, tarixi kimliyinin dəqiqləşdirilməsi və haqqında məlumatların toplanması gələcək nəsillər üçün mühüm əhəmiyyət daşıya bilər. Belə abidələrə münasibət yalnız ziyarətlə məhdudlaşmamalıdır. Onların tarixi pasportunun hazırlanması, mövcud kitabə və yazıların qeydə alınması, memarlıq xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, foto və sənəd materiallarının toplanması da vacibdir. Çünki qorunan hər bir abidə keçmişdən gələcəyə uzanan yaddaş körpüsüdür. Tarixi yaddaşın qorunması milli məsuliyyətdir Tarixə sahib çıxmaq yalnız keçmişlə fəxr etmək demək deyil. Bu, həm də keçmişi düzgün öyrənmək, tarixi şəxsiyyətlər haqqında məlumatları dəqiqləşdirmək və gələcək nəsillərə etibarlı bilik ötürmək məsuliyyətidir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində elə ziyarətgahlar, məqbərələr, qədim qəbiristanlıqlar və tarixi məkanlar var ki, onların ətrafında maraqlı rəvayətlər, ailə xatirələri və yerli ənənələr formalaşıb. Bu məlumatların bir qismi yazılı mənbələrdə əksini tapıb, digər qismi isə şifahi şəkildə qorunub saxlanılır. Belə irsin araşdırılması tarixçilərin, etnoqrafların, folklorşünasların, arxeoloqların və yerli tədqiqatçıların birgə fəaliyyətini tələb edir. Tarixi məlumatlar müxtəlif mənbələrlə tutuşdurulduqda, rəvayətlərin hansı hissələrinin sənədlərlə təsdiqləndiyini müəyyənləşdirmək mümkün olur. Xızır ağa Ustaclı haqqında məlumatın da sistemli araşdırılması məqsədəuyğundur. Çaldıran döyüşü ilə əlaqələndirilən hadisənin ilkin mənbələrdə necə əks olunduğu, Ustac adının tarixi mətnlərdə hansı kontekstdə çəkildiyi, Sədərəkdəki məzarın hansı dövrə aid olduğu və bu məkan haqqında yerli yaddaşda hansı məlumatların qorunduğu ayrıca tədqiqat mövzusu ola bilər. Bu araşdırmaların aparılması tarixi rəvayətin mənəvi dəyərini azaltmır. Əksinə, onun hansı tarixi şəraitdə yarandığını və necə yaşadığını daha dərindən anlamağa imkan verir. Tarixə sevgi ilə yanaşmaqla elmi dəqiqliyə riayət etmək bir-birinə zidd deyil. Əslində, bu iki yanaşma bir-birini tamamlayır. Keçmişdən gələcəyə uzanan mənəvi körpü Xızır ağa Ustaclı haqqında danışılan əhvalatın müasir oxucuya ünvanladığı əsas mesaj sədaqət, cəsarət və fədakarlıqdır. Zaman dəyişir, dövlətlər və cəmiyyətlər yeni mərhələlərə qədəm qoyur, həyatın şərtləri yenilənir. Lakin insanı insan edən mənəvi keyfiyyətlər öz dəyərini qoruyub saxlayır. Bu gün gənc nəslə qəhrəmanlıqdan danışarkən yalnız döyüşlərin tarixini öyrətmək kifayət deyil. Həmin hadisələrin arxasında dayanan insan talelərini, verilən qərarların mənəvi tərəflərini və məsuliyyət anlayışını da izah etmək lazımdır. Xızır ağa Ustaclının xatirəsi bu baxımdan düşünmək üçün bir fürsətdir. Onun adı ilə bağlı məlumat gənclərə göstərir ki, tarixi yaddaşda yer almaq üçün mütləq böyük bir dövlətin hökmdarı olmaq lazım deyil. Bəzən bir insanın çətin anda göstərdiyi cəsarət onun adını əsrlərin o tayına daşıya bilər. Vətən sevgisi də məhz belə fədakar davranışlarda özünü göstərir. Vətən yalnız xəritədə sərhədləri müəyyənləşdirilmiş ərazi deyil. Vətən həm də onun tarixidir, insanlarıdır, şəhidlərinin və qəhrəmanlarının xatirəsidir, ata-babadan miras qalan mənəvi dəyərləridir. Bu dəyərləri qorumaq hər bir nəslin borcudur. Tarixi şəxsiyyətlərin həyatını öyrənmək, onların xatirəsinə ehtiram göstərmək, qədim məzarları və abidələri mühafizə etmək, unudulmaqda olan rəvayətləri toplamaq milli yaddaşın yaşamasına xidmət edir. Nəticə Sədərək rayonunda yerləşən Xızır ağa Ustaclının məzarı haqqında təqdim edilən məlumat bizi Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq və sədaqət ənənələri üzərində düşünməyə çağırır. Çaldıran döyüşündə yaralı Şah İsmayıl Səfəvinin xilas edilməsində onun fədakarlıq göstərdiyi barədə yayılan məlumat isə tarixi mənbələr əsasında daha ətraflı araşdırılmağa layiqdir. Xızır ağa Ustaclının adı ətrafında yaşadılan xatirə bir həqiqəti xatırladır: xalqın tarixi yalnız böyük döyüşlərin və hökmdarların salnaməsindən ibarət deyil. Bu tarix həm də sədaqətli insanların, adsız qəhrəmanların, çətin anda məsuliyyətdən qaçmayan igidlərin həyat hekayələrindən yaranır. Bu gün onun məzarına baxarkən insan yalnız keçmişi xatırlamır. O, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətini dərk edir. Çünki tarixi yaddaşın yaşaması üçün onu qorumaq, öyrənmək və gələcək nəsillərə çatdırmaq lazımdır. Xızır ağa Ustaclının xatirəsinin yaşadılması, onun haqqında məlumatların toplanması və tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılması bu istiqamətdə atıla biləcək dəyərli addımlardandır. Keçmişini tanıyan xalq gələcəyinə daha inamla baxır. Qəhrəmanlarını unutmayan xalq isə öz mənəvi dayaqlarını qoruyub saxlayır. Tarixin yaddaşında yaşayan fədakarlıq nümunələri də məhz bu səbəbdən zamanın sərhədlərini aşaraq nəsillərdən-nəsillərə ötürülür. Xızır ağa Ustaclının Sədərəkdəki məzarı da belə bir yaddaşın ünvanı kimi diqqətimizi cəlb edir. Onun adı ətrafında qorunan xatirənin elmi əsaslarla öyrənilməsi, tarixi irsin qorunması və gənc nəslə çatdırılması həm milli tariximizə ehtiramın, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətimizin ifadəsi olardı. Tarixi yaşadan yaddaşdır, yaddaşı yaşadan isə ona sahib çıxan insanlardır.
2 oktyabr 2026-cı il tarixində Mingəçevir şəhərindəki 19 saylı məktəbdə qəhrəman Vətən övladlarının anım günləri ilə bağlı tədbirlər silsiləsindən növbəti görüş baş tutub. Şəhər ziyalılarının iştirakı və Mingəçevir şəhər Təhsil şöbəsinin (müdir Rüstəm Aslanov) dəstəyi ilə məktəbin məzunu olmuş şəhid Eldar Həsənlinin anım günü keçirilib. Tədbir Azərbaycan Respublikasının himni ilə başladı. Sonra Ərazi bütövlüyümüz uğrunda şəhid olanlar bir dəqiqəlik sükutla yad edildi. Bu anım gününü açan 19 saylı məktəbin direktor əvəzi Ülviyyə Fətəliyeva gələn şəhid ailələrini və qonaqları salamladı. Sonra sözü Azərbaycan Qadınlar Cəmiyyətinin Mingəçevir bölməsinin sədri Adilə Cəlilovaya və Qadınlar Cəmiyyətinin üzvü Gülbadam Süleymanovaya verdi. Adilə xanım ailədə uşaqların tərbiyəli böyüməsində qadınların rolundan danışdı. Şəhidin anasına, həyat yoldaşına baş sağlığı və təsəlli verdi. Şair-publisist Məmməd Mərzili (Gürşadoğlu) ərazi bütövlüyümüz uğrunda gedən döyüşlərdə şəhidlərimizin qəhrəmanlığından söz açdı. Şəhidlərə həsr etdiyi şeirlərdən birini söylədi. Məktəbin şagirdləri şəhidlərə ithaf olunmuş mahnı oxudular, şeirlər söylədilər. Məktəbin direktoru Ülviyyə müəllimə məktəbin məzunu olmuş şəhid Eldar Həsənlinin əlaçı şagird olmasını, ali təhsil almasını tədbir iştirakçılarına çatdırdı. Ən qürurverici odur ki, şəhidin özündən sonra dünyaya gələn yeganə qız övladı Zərifə atasının oxuduğu məktəbin hazırlıq qrupuna daxil olub. Bu məktəbin 4 şəhidi var. Şəhidin anası Nəzakət xanım və həyat yoldaşı Fəridə müəllimə şəhid Eldar Həsənlinin anım günün keçirilməsində əməyi olan Mingəçevir Təhsil şöbəsinin müdiri Rüstəm Aslanova, məktəbin direktoru Ülviyyə Fətəliyevaya, tədbiri hazırlayan şairə Nərmin Əliyevaya və tədbiri işıqlandıran mətbuat işçilərinə təşəkkür etdilər. Tədbirdən fotolar:
Zaur Ustac yaradıcılığında tarixin izləri (“Övladıyam” şeiri əsasında tarixə qısa ekskurs) Azərbaycan poeziyasında milli yaddaşın, tarixi şüurun və vətənçilik düşüncəsinin bədii ifadəsi hər zaman xüsusi yer tutmuşdur. Bu ənənə klassik ədəbiyyatdan başlayaraq müasir dövrə qədər müxtəlif sənətkarların yaradıcılığında davam etmiş, hər dövr öz tarixi hadisələrini, qəhrəmanlarını və mənəvi dəyərlərini poeziyanın dili ilə gələcək nəsillərə çatdırmışdır. Müasir Azərbaycan poeziyasında bu xətti uğurla davam etdirən qələm sahiblərindən biri də tanınmış hərbçi-şair Zaur Ustacdır. Onun 13 noyabr 2020-ci ildə – Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfərdən dərhal sonra qələmə aldığı “Övladıyam” şeiri yalnız poetik nümunə deyil, həm də milli kimliyin, tarixi yaddaşın və dövlətçilik ideyasının bədii manifestidir. Şeir Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrlərini, qəhrəmanlarını, mənəvi dəyərlərini və milli ideallarını vahid poetik sistemdə birləşdirərək oxucunu minilliklər boyunca davam edən milli mübarizə yoluna aparır. Şeir ilk misralardan etibarən müəllifin kimliyini fərdi yox, milli məzmunda təqdim edir: Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Bu misralarda “mən” anlayışı bütöv xalqın simvoluna çevrilir. Şair özünü yalnız bir insan kimi deyil, qalib ordunun döyüşçüsü, Azərbaycanın qəhrəmanlıq ənənələrinin davamçısı kimi təqdim edir. Burada “övlad” sözü bioloji yox, mənəvi və tarixi məna daşıyır. O, xalqın tarixinin, mədəniyyətinin və dövlətçilik ənənələrinin varisi olduğunu bəyan edir. Şeirin diqqət çəkən əsas xüsusiyyətlərindən biri tarixi şəxsiyyətlərin ardıcıl və sistemli şəkildə poetik mətnə daxil edilməsidir. Bu şəxsiyyətlər sadəcə ad olaraq çəkilmir, hər biri müəyyən ideyanın rəmzi kimi təqdim edilir. İlk növbədə Babək obrazı ön plana çıxır: Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! Babək Azərbaycan tarixində azadlıq ideyasının, mübarizənin və əyilməz iradənin simvoludur. Şair Babəkin adını çəkərkən onu keçmişdə yaşamış tarixi şəxsiyyət kimi deyil, bu gün də yaşayan ruhun daşıyıcısı kimi təqdim edir. Burada “hürr övladıyam” ifadəsi milli istiqlal düşüncəsinin poetik ifadəsinə çevrilir. Növbəti bənddə müəllif Azərbaycanın böyük mütəfəkkirlərinə üz tutur: Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü… Burada İmadəddin Nəsimi sadəcə klassik şair deyil, həqiqətin və cəsarətin rəmzidir. Nəsimi ömrü boyu söylədiyi həqiqət uğrunda ölümə gedən mütəfəkkir idi. Zaur Ustac həmin mənəvi xətti davam etdirərək göstərir ki, həqiqət uğrunda mübarizə Azərbaycan insanının xarakterinə çevrilmişdir. Eyni bənddə yer alan “Mövlalar yurdunun nur övladıyam” misrası isə Azərbaycanın yalnız qəhrəmanlar deyil, həm də müdriklər, sufilər və mənəviyyat sahibləri yetişdirən məkan olduğunu vurğulayır. Şair üçün tarix yalnız döyüş meydanı deyil. Tarix həm də mənəviyyat tarixidir. Dərviş obrazı bunun parlaq nümunəsidir: Dərvişəm, müqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm. Bu misralar insanın daxili kamilliyini ifadə edir. Əsl qəhrəman yalnız qılınc tutan deyil, öz nəfsinə qalib gələn insandır. Burada Azərbaycan sufilik məktəbinin mənəvi dəyərləri poetik dillə təqdim olunur. Ardınca gələn: Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam. misraları Azərbaycanın qədim odlar ölkəsi kimi tanınmasına işarə edir. Od burada yalnız təbii sərvət deyil, həyat enerjisinin, milli ruhun və əbədi dirçəlişin rəmzidir. Şeirin kulminasiya nöqtələrindən biri Azərbaycan dövlətçiliyinin böyük simaları olan Şah İsmayıl Xətai və Nadir şahın yada salınmasıdır. Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı… Burada Xətai yalnız hökmdar deyil, Azərbaycan dövlətçilik tarixinin memarı kimi təqdim olunur. Nadir şah isə sarsılmaz iradənin, güclü dövlət idarəçiliyinin rəmzidir. Müəllif bu tarixi silsiləni müasir dövrə gətirərək yazır: İlham, nə keçilməz sədləri aşdı… Beləliklə, şeir tarixdə qalmır. Keçmişlə bu gün arasında ideoloji körpü qurulur. Müəllif göstərmək istəyir ki, Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişaf xətti fasiləsiz davam edir və müasir Zəfər həmin tarixi yolun məntiqi nəticəsidir. Növbəti bənd xalq qəhrəmanlığı ideyasını daha da genişləndirir: Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar… Burada xalq qəhrəmanı Koroğlu ilə dini-mənəvi qəhrəmanlıq eyni mətn daxilində birləşdirilir. Şair göstərir ki, xalqın qəhrəmanlıq ənənəsi yalnız saraylardan deyil, xalqın öz bağrından doğmuşdur. “Düşmən qarşımızda yenə oldu xar” misrası isə Vətən müharibəsində qazanılmış tarixi Zəfərin poetik ümumiləşdirilməsidir. Şeirin son iki bəndi artıq fəlsəfi xarakter daşıyır. Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam… Burada insan kainatın ayrılmaz hissəsi kimi təqdim olunur. Günəş, Ay və ulduz obrazları milli ruhun əbədiliyini ifadə edir. Ən maraqlı misralardan biri isə budur: Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam… Bu poetik fikir qədim türk mifologiyasındakı göy mənşəli xalq ideyasını xatırladır. Türk xalqlarının mənəvi yaddaşında göy, ulduz və Günəş müqəddəslik rəmzləri hesab olunur. Zaur Ustac həmin qədim mifoloji qatları müasir poetik düşüncə ilə sintez edir. Şeirin finalı müəllif yaradıcılığının fəlsəfi mahiyyətini əks etdirir: Min bir anlamı var adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! Bu misralar təsəvvüf fəlsəfəsinin əsas ideyalarından biri olan “heçlik” anlayışını yada salır. Burada “heç” yoxluq deyil; kamilliyə aparan mənəvi mərhələdir. Şair özünü yalnız tarixin deyil, həm də hikmət məktəbinin davamçısı kimi təqdim edir. “Övladıyam” şeirində diqqət çəkən əsas cəhətlərdən biri tarixin xronologiya şəklində deyil, milli yaddaş sistemi kimi təqdim olunmasıdır. Babəkdən Nəsimiyə, Xətaidən Nadir şaha, Koroğludan müasir Azərbaycan Ordusuna qədər uzanan xətt vahid ideyanın – milli varlığın və dövlətçilik ruhunun ifadəsinə çevrilir. Bu əsərdə tarix sadəcə keçmiş hadisələrin xatırlanması deyil. Tarix yaşayan ruhdur, danışan yaddaşdır, bu günün mənəvi dayağıdır. Müəllif keçmişi nostalji hisslərlə deyil, gələcəyin quruculuğunun ideoloji təməli kimi təqdim edir. Zaur Ustacın poetik üslubunda diqqət çəkən digər mühüm xüsusiyyət tarixi faktlarla poetik emosiyanın harmoniyasıdır. Şair nə tarixçiyə çevrilir, nə də tarixi yalnız bədii bəzək elementi kimi istifadə edir. Tarix onun üçün milli xarakteri formalaşdıran canlı məktəbdir. Bu baxımdan “Övladıyam” müasir Azərbaycan poeziyasında milli özünüdərkin poetik nümunələrindən biri hesab oluna bilər. Şeir oxucuda həm fəxr hissi oyadır, həm tarixi yaddaşı yeniləyir, həm də gələcək nəsillərə mənəvi məsuliyyət hissi aşılayır. Nəticə etibarilə demək olar ki, Zaur Ustac yaradıcılığında tarix keçmişə aid anlayış deyil, bu günü yaşadan və gələcəyi istiqamətləndirən mənəvi qüvvədir. “Övladıyam” şeiri bu baxımdan milli tariximizin, dövlətçilik ənənələrimizin, qəhrəmanlıq salnaməmizin və mənəvi dəyərlərimizin poetik ensiklopediyası təsiri bağışlayır. Burada hər misra Azərbaycanın minillik tarixindən gələn bir səs, hər bənd isə xalqın milli yaddaş kitabının yeni səhifəsi kimi səslənir. Məhz buna görə də “Övladıyam” təkcə Zaur Ustac yaradıcılığının deyil, müasir Azərbaycan vətənpərvərlik poeziyasının da diqqətəlayiq nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Şair tarixi yalnız xatırlatmır; onu yenidən yaşadır, milli ruhun ayrılmaz hissəsinə çevirir və oxucuya bir həqiqəti xatırladır: tarixini yaşadan xalq gələcəyini də özü yazır.
Zəfərə doğru boylanın səmt ulduzu: “Oriyentir ulduzu” Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında elə əsərlər var ki, onlar sadəcə bədii təxəyyülün məhsulu deyil, həm də milli yaddaşın, qəhrəmanlıq salnaməsinin canlı səhifələridir. Birinci Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı, ehtiyatda olan zabit və tanınmış yazar Zaur Ustacın 2011-ci ildə qələmə aldığı “Oriyentir ulduzu” povesti məhz belə unudulmaz və hər zaman aktual olan əsərlərdəndir. Müəllif bu kiçikhəcmli, lakin böyük mənəvi yükə malik olan povestini Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı gizir Mübariz İbrahimovun əziz xatirəsinə ithaf etmişdir. “Oriyentir ulduzu” təkcə bir qəhrəmanın döyüş yolunu deyil, bütövlükdə Azərbaycan gəncliyinin mənəvi səmtini müəyyən edən mayak rolunu oynayır. Əsərdə Tərtər-Göranboy istiqamətindəki təmas xətti, cəbhə həyatı və əsgərlərin daxili dünyası yüksək dramatik gərginlik və reallıqla təsvir olunur. Müəllif bədii dillə oxucuya çatdırır ki, Vətən sevgisi sadəcə coğrafi sərhədləri sevmək deyil; bu sevgi insanı daxilən ucaldan, ona həyatda doğru istiqamət – yəni “oriyentir” verən ali bir qüvvədir. Kitabda Bütöv Azərbaycan ideyası və tarixi yaddaş fəlsəfi çalarlarla işlənmişdir. Yazıçının qaldırdığı bu mənəvi “səmt ulduzu” xalqı hər zaman ayıq-sayıq olmağa, torpaqların azadlığı uğrunda mübarizəyə səsləyirdi. Zaman sübut etdi ki, əsərdəki qəhrəmanlıq çağırışları hədər getmədi; 2016-cı ilin Aprel döyüşləri və 2020-ci ilin Vətən müharibəsi bu povestdəki ideyaların real həyatda təntənəsi oldu. İşıq üzü gördüyü gündən bəri xüsusilə məktəblilərin, yeniyetmə və gənclərin ən çox müraciət etdiyi, sinifdənxaric oxu materialı kimi rəğbət qazandığı kitablardan birinə çevrilmişdir. Süjet xəttinin axıcılığı, dilinin sadəliyi və hadisələrin konkret situasiyalar üzərində qurulması gənc oxucunu yormur, əksinə onu qəhrəmanla birgə addımlamağa sövq edir. Kitabın əsas yazılma məqsədi də məhz gənclərdə sarsılmaz milli ruh və vətənpərvərlik hissini gücləndirməkdir. Bu günə qədər həm çap formatında dəfələrlə nəşr olunan, həm də virtual məkanda geniş yayılan “Oriyentir ulduzu” Azərbaycanın müxtəlif elektron kitabxanalarında ən çox oxunan və yüklənən rəqəmsal resurslar sırasındadır. Milli Virtual-Elektron Kitabxananın layihələri çərçivəsində də təqdim edilən povest, ədəbi tənqidçilər tərəfindən müasir nəsrimizdə bədii-publisistik janrın uğurlu nümunəsi kimi yüksək qiymətləndirilib. Zaur Ustacın “Oriyentir ulduzu” povesti sadəcə oxunub rəfə qoyulacaq bir kitab deyil. O, hər bir azərbaycanlının qəlbində parlayan, bizi keçmişimizə bağlayan və gələcək zəfərlərə doğru aparan mənəvi bir kompasdır. Mübariz İbrahimovun simasında ucalan bu ulduz, gələcək nəsillərin yolunu işıqlandırmağa davam edir.
11 “B” sinfinin müəllimlərinə sonsuz minnətdarlıq Bakı şəhəri, Yasamal rayonu, Milli Qəhrəman Arif Hüseynzadə adına 20 nömrəli məktəb-liseyin 11 “B” sinfi üçün bu gün təkcə bir tədris ilinin deyil, bütöv bir məktəb həyatının yekunlaşdığı, sevinc və kövrək duyğuların bir-birinə qarışdığı əlamətdar gündür. Bu gün biz məzunlar olaraq keçdiyimiz on bir illik təhsil yoluna nəzər salır, bu yolda bizə elm öyrədən, tərbiyə verən, yol göstərən bütün müəllimlərimizə dərin hörmət və minnətdarlığımızı ifadə edirik.
Məktəb rəhbərliyimizə, xüsusilə də təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavinimiz, bizə 5-ci sinifdən etibarən Rəqəmsal Bacarıqlar və STEAM fənlərini tədris edən Çinarə Kazımova müəlliməyə, həmçinin STEAM müəllimimiz Nəzakət Əhmədbəyli müəlliməyə dərin təşəkkürümüzü bildiririk. Onlar müasir texnologiyalar, innovativ düşüncə və yaradıcı yanaşma bacarıqlarımızın inkişafında böyük rol oynadılar. Verdikləri bilik və dəstək sayəsində biz gələcəyin dünyasına hazırlaşmağın vacibliyini dərk etdik, yeni ideyalar yaratmağı və texnologiyalardan səmərəli istifadə etməyi öyrəndik.
Sinif rəhbərimiz Məcidova Aytən müəlliməyə xüsusi təşəkkürümüzü bildiririk. Aytən müəllimə bizim üçün sadəcə sinif rəhbəri deyil, hər zaman qayğımıza qalan, uğurlarımıza sevinən, çətin anlarımızda yanımızda olan doğma bir insan olmuşdur. O, bizi bir sinif kimi birləşdirmiş, dostluğun, qarşılıqlı hörmətin və məsuliyyətin vacibliyini öyrətmişdir. Məktəb illərimizin ən gözəl xatirələrində Aytən müəllimənin əməyi, qayğısı və səmimiyyəti xüsusi yer tutur. Azərbaycan dili müəlliməmiz Kərimova Bəyim müəllimə bizə ana dilimizin zənginliyini, sözün qüdrətini və milli-mənəvi dəyərlərimizi sevdirib. Onun sayəsində dilimizi daha dərindən öyrənmiş, fikirlərimizi düzgün və səlis ifadə etməyi bacarmışıq. Riyaziyyat müəllimlərimiz Hacıyeva Mahur müəllimə və Mustafayeva Günay müəllimə bizə məntiqi düşünməyi, qarşıya çıxan problemlərə düzgün həll yolları tapmağı öyrədiblər. Onların səbrli və məsuliyyətli yanaşması bizə riyaziyyatın həyatın ayrılmaz hissəsi olduğunu göstərib. İngilis dili müəllimələrimiz Qurbanova Hökümə müəllimə, Əliyeva Təranə müəllimə və Əliyeva Mətanət müəllimə bizə dünya ilə ünsiyyət qurmağın açarını təqdim etdilər. Onların zəhməti nəticəsində xarici dil biliklərimiz inkişaf etdi və yeni imkanların qapıları üzümüzə açıldı. Rus dili müəllimələrimiz Qasımova Aygün müəllimə, Əfəndiyeva Fidan müəllimə, Xaver Süleymanova müəllimə və Firəngiz Kərimova müəllimə bizə bu dili sevdirərək müxtəlif mədəniyyətləri daha yaxından tanımaq imkanı yaratdılar. Coğrafiya müəlliməmiz Şiriyeva Könül müəllimə bizi dünyanın müxtəlif guşələrinə apararaq təbiətin, ölkələrin və xalqların rəngarəngliyi ilə tanış etdi. Onun dərsləri sayəsində dünyaya baxışımız daha da genişləndi. Biologiya müəlliməmiz Məmmədova Şərqiyə müəllimə canlı aləmin sirlərini öyrədərək təbiətə və həyata daha böyük maraq formalaşdırdı. Onun dərsləri bizə insanın və təbiətin bir-biri ilə ayrılmaz bağlılığını anlatdı. Həyat bilgisi müəllimələrimiz Əhmədova Sevda müəllimə və Tağıyeva Pərvanə müəllimə bizə yalnız bilik deyil, həm də düzgün həyat prinsipləri aşıladılar. Onların tövsiyələri gələcək həyat yolumuzda bizə bələdçi olacaq. Kimya müəllimələrimiz Əhmədova Sevda müəllimə və Abdullayeva Xatirə müəllimə maddələrin sirli dünyasını sevdirərək elmin maraqlı tərəflərini bizə tanıtdılar. Onların əməyi sayəsində müşahidə etməyi və araşdırma aparmağı öyrəndik. Fiziki tərbiyə müəllimlərimiz Allahverdiyeva Nərgiz, Mustafayev Sahib müəllim və Şirinov Rövşən müəllim bizə sağlam həyat tərzinin əhəmiyyətini aşıladılar. Onların rəhbərliyi ilə həm fiziki hazırlığımız, həm də komandada işləmək bacarığımız inkişaf etdi. Təsviri incəsənət müəlliməmiz İsayeva İradə müəllimə gözəlliyi görməyi və yaradıcılığı qiymətləndirməyi öyrətdi. Onun dərsləri estetik zövqümüzün formalaşmasına mühüm töhfə verdi. Tarix müəllimələrimiz Məmmədova Nailə müəllimə və Paşayeva Günel müəllimə keçmişimizi öyrədərək vətənimizin tarixini sevməyi, tarixi hadisələrdən nəticə çıxarmağı öyrətdilər. Onların dərsləri milli kimliyimizin daha dərindən dərk edilməsinə xidmət etdi. Fizika müəllimələrimiz Osmanova Mahirə müəllimə və Əsədullayev Yusif müəllim bizə kainatın qanunlarını, elm və texnologiyanın əsaslarını öyrətdilər. Onların sayəsində ətrafımızda baş verən hadisələrə daha elmi yanaşmağı bacardıq. İnformatika müəllimələrimiz Kərimova Şəms, Həsənova Mehriban müəllimə və Aysel Fətəliyeva müəllimə müasir informasiya texnologiyalarından istifadə etməyi öyrədərək bizi rəqəmsal dünyanın imkanları ilə tanış etdilər. Musiqi müəlliməmiz Paşayeva Nuranə müəllimə musiqinin insan ruhuna təsirini hiss etdirdi, incəsənətə sevgimizi artırdı və mənəvi dünyamızın zənginləşməsinə töhfə verdi. Gənclərin Çağırışaqədərki Hazırlığı müəllimimiz Quliyev Pəhləvan müəllim bizə vətənpərvərlik hisslərini, intizamı və məsuliyyəti aşıladı. Onun dərsləri Vətənə sevgi və xidmət anlayışını daha dərindən dərk etməyimizə kömək etdi. Onun bizə aşıldığı bu sevginin nəticəsində mən hərbçi olmaq qərarına gəldim. Əziz müəllimlərimiz! Bu gün əldə etdiyimiz hər uğurun arxasında sizin zəhmətiniz, biliyiniz, səbriniz və fədakarlığınız dayanır. Siz bizə yalnız dərs keçmədiniz, həm də insan olmağı, məqsədlərimizə doğru inamla addımlamağı öyrətdiniz. Məktəb illəri başa çatsa da, verdiyiniz biliklər, dəyərlər və xatirələr ömrümüz boyu bizimlə olacaq. 11 “B” sinfi adından hər birinizə dərin ehtiram və sonsuz təşəkkürümüzü bildiririk. Yolunuz daim işıqlı, ömrünüz sağlam və uğurlu olsun. Bizim qəlbimizdə hər zaman əziz müəllimlərimiz kimi yaşayacaqsınız. Məzun günümüz mübarək, əziz müəllimlərimiz! Hörmətlə, Tuncay ŞƏHRİLİ (Mustafayev) 20 nömrəli məktəb-lisey 11 “B” sinifdən məzun 11.06.2026. Bakı şəhəri.
Sergey Borodinin “Dmitri Donskoy” romanındakı bədii təsvirlər və Kremlin inşasının tarixi xronologiyası iki fərqli, lakin bir-birini tamamlayan mənbə qrupundan — rəsmi tarixi salnamələrdən və müəllif təxəyyülü ilə zənginləşmiş ədəbi qaynaqlardan qaynaqlanır. [1]
Bu məlumatların real və bədii kökləri aşağıdakı mənbələrə əsaslanır:
1. Tarixi Xronologiyanın Mənbəyi: Rus Salnamələri (Letopislər)
Kremlin 1367-ci ildə taxta divarlardan ağ daş divarlarla əvəz olunması xronologiyası tamamilə real tarixi sənədlərə söykənir. Yazıçı Sergey Borodin romanı yazarkən bu arxiv sənədlərini dərindən öyrənmişdir. Əsas tarixi qaynaqlar bunlardır: [1, 2, 3]
“Böyük Knyaz Dmitri İvanoviçin həyatı haqqında söz” (Повесть o житии…): XIV əsrə aid bu anonim rus ədəbi-tarixi abidəsi Dmitri Donskoyun hakimiyyətini, o cümlədən Kremlin inşasını və Kulikovo döyüşünü ətraflı təsvir edir. [1]
Rogojkin və Voskresensk salnamələri: Bu rəsmi orta əsr dövlət qeydlərində dəqiq tarix göstərilir: 1367-ci ilin qışında, knyaz Dmitrinin əmri ilə Moskvada daş qalanın əsası qoyuldu və daşları Moskva ətrafındakı Myaçkovo kəndindən gətirməyə başladılar. [1, 2]
2. “Əliş Kərəmli” Obrazının Qaynağı: Sergey Borodinin Romanı
Tarixi salnamələrdə tikintinin xronologiyası və knyazın fəaliyyəti dəqiq əks olunsa da, “Əliş Kərəmli” adında bir azərbaycanlı memarın adı rəsmi rus dövlət sənədlərində keçmir. Bu xəttin qaynağı birbaşa Sergey Borodinin “Dmitri Donskoy” (1941) tarixi romanıdır. Yazıçı bu obrazı yaradarkən aşağıdakı amillərdən qaynaqlana bilərdi: [1, 2]
Şərq mədəniyyətinə bələdlik və rəmzi obraz: Sergey Borodin (əsl təxəllüsü Amir Sarqican olmuşdur) Özbəkistanda yaşamış, Şərq və İslam mədəniyyətini, eləcə də Qızıl Orda dövrü tarixini çox yaxşı bilən bir yazıçı idi. O, orta əsrlərdə rus knyazlıqları ilə Şərq dövlətləri (məsələn, Şirvanşahlar) arasındakı mədəni-ticarət əlaqələrindən ilhamlanaraq romanda belə bir güclü Şərq memarı obrazı yaratmışdır. [1, 2, 3, 4]
“Kreml” sözünün etimologiyası: Dilçilikdə “Kreml” sözünün mənşəyi barədə müxtəlif fərziyyələr var (məsələn, qədim rus dilində quru meşə mənasını verən “kremnik” sözü). Lakin yazıçı xalq etimologiyasına və bədii bənzetməyə əsaslanaraq, bu adı türk mənşəli “Kərəmli” nəsli və ya qalanın “kərəm” (böyük sənət, lütf) silsiləsi ilə əlaqələndirmiş, bunu bədii süjetə çevirmişdir. [1]
3. Azərbaycan Publisistikasının Qaynaqları: Şifahi Rəvayətlər və Alternativ Tarix
Azərbaycan mənbələrində (məsələn, Zaur Ustacın yaradıcılığında və publisistik məqalələrdə) Əliş Kərəmlinin 5 yanvar 1367-ci ildə Şamaxıya gələn elçilərlə getməsi, Moskvada müqavilə bağlaması və faciəvi ölümü barədə olduqca detallaşdırılmış məlumatlar yer alır. Bu detallar iki mənbədən qidalanır: [1, 2, 3]
Bədii təxəyyülün tarixiləşməsi: Sergey Borodinin romanındakı bədii lövhələr zaman keçdikcə oxucular və bəzi publisistlər tərəfindən “unudulmuş rəsmi tarix” kimi qəbul edilmiş və üzərinə yeni şifahi rəvayətlər əlavə olunmuşdur.
Alternativ tarix və məxfilik fərziyyəsi: Azərbaycan araşdırmaçılarının bir qismi iddia edir ki, rus şovinizmi və çar/sovet tarixşünaslığı müsəlman bir memarın Kremli tikməsi faktını qəbul etmədiyi üçün onun haqqındakı sənədləri arxivlərdə məhv etmiş və ya “məxfi” qrif altında gizlətmişdir. Bu səbəbdən, bu məlumatlar rəsmi elmi kitablarda deyil, daha çox xalq yaddaşında və publisistik mənbələrdə qorunub saxlanmışdır. [1]
Nəticə etibarilə; xronologiya tamamilə real orta əsr rus salnamələrinə, Əliş Kərəmli obrazı və sevgi hekayəsi isə Sergey Borodinin bədii dühasına və sonradan bu obrazı mənimsəyib inkişaf etdirən Azərbaycan ədəbi mühitinə əsaslanır. [1]
