“Həyat simvolu” və Bakı multikulturalizminin canlı poetik xəritəsi (Zaur Ustacın xəritə – şeiri haqqında) Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında şəhər mətnləri xüsusi yer tutur. Bu mətnlərdə şəhər təkcə məkan deyil, həm də yaddaş, kimlik və dəyərlər sistemidir. Tanınmış şair, yazıçı və publisist Zaur Ustac tərəfindən qələmə alınmış “Həyat simvolu” şeiri də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Əsər yalnız poetik təsvir deyil, həm də Bakı şəhərinin multikultural ruhunun bədii-publisistik ifadəsi, sözlərlə işlənmiş canlı tablosudur. Şeir sübh çağında başlayır. Alov Qüllələri ətrafından hərəkət edən avtobus sanki oxucunu da özü ilə aparır. Bu yol sadəcə fiziki marşrut deyil – bu, tarixdən müasirliyə, müxtəlif mədəniyyətlərdən vahid milli kimliyə doğru uzanan mənəvi bir səyahətdir. Müəllifin baxış bucağından keçən hər küçə, hər bina, hər abidə bir simvola çevrilir. Şeirdə xüsusilə diqqət çəkən məqam müxtəlif dini və mədəni məkanların bir arada təqdim olunmasıdır. Şəhidlər Xiyabanı kimi milli yaddaşın müqəddəs ünvanı ilə yanaşı, Qız Qalası kimi qədim tarix abidəsi, həmçinin kilsə, sinaqoq və məscidlərin bir-birinə yaxın yerləşməsi təsvir edilir. Bu paralel təqdimat təsadüfi deyil – bu, Azərbaycanın dövlət siyasəti səviyyəsinə yüksəlmiş multikulturalizm modelinin poetik ifadəsidir. Müəllifin marşrutu üzərində rast gəlinən müxtəlif dini məkanlar – xristian kilsəsi, yəhudi sinaqoqu və müsəlman məscidi – bir həqiqəti təsdiqləyir: Bakı tarixən müxtəlif dinlərin və xalqların sülh içində yaşadığı bir şəhərdir. Bu mənada şeirin kulminasiya nöqtəsi Müqəddəs Bakirə Məryəmin Məsum Hamiləliyi Kilsəsi qarşısında dayanır. Burada “həyat simvolu” anlayışı konkret bir dini obyektlə yanaşı, daha geniş mənada insanlığın ortaq mənəvi dəyərlərini ifadə edir. Şeirin dili sadə, lakin çoxqatlıdır. Küçə adları, ictimai obyektlər, tarixi şəxsiyyətlər və coğrafi məkanlar bir-birinə calanaraq canlı bir şəhər panoramı yaradır. Bu baxımdan əsər həm də publisistik mətn kimi çıxış edir – oxucuya təkcə hiss yox, həm də informasiya ötürür. Rəşid Behbudov, Səməd Vurğun, Üzeyir Hacıbəyli kimi mədəniyyət simalarının xatırlanması şəhərin yalnız memarlıq deyil, həm də mənəvi irs üzərində qurulduğunu göstərir. Əsərin diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri də onun universallığıdır. Müxtəlif dillərə tərcümə olunması “Həyat simvolu”nun lokal çərçivəni aşaraq qlobal oxucu auditoriyasına çatdığını göstərir. Bu isə onu yalnız Azərbaycan ədəbiyyatının deyil, ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısına çevirir. Şeirdə təsvir olunan Bakı modeli – fərqli dinlərin, mədəniyyətlərin və dünyagörüşlərinin harmoniyası – bu gün dünya üçün nümunəvi bir yanaşmadır. Publisistik baxımdan yanaşdıqda, “Həyat simvolu” bir ideyanı ön plana çəkir: şəhərin gücü onun müxtəlifliyindədir. Bu müxtəliflik isə təsadüfi deyil, əsrlər boyu formalaşmış tolerantlıq ənənəsinin nəticəsidir. Azərbaycan cəmiyyətində fərqli dinlərə və mədəniyyətlərə hörmət təkcə sosial norma deyil, həm də milli kimliyin ayrılmaz hissəsidir. Ümumilikdə, Zaur Ustacın “Həyat simvolu” əsəri Bakı şəhərinin ruhunu, onun tarixini və bu gününü bir araya gətirən bədii-publisistik nümunədir. Bu şeir vasitəsilə oxucu anlayır ki, həyatın özü də Bakı kimi rəngarəngdir – nə təkcə qırmızı, nə mavi, nə də başqa bir rəng… Onların harmoniyasından yaranan bütöv bir tablo – insanlığın ortaq “həyat simvolu” – həyatın, yaranışın, yaşamın mənbəyi və beşiyidir.
Salam olsun, dəyərli Dostlar! 13 aprel balaca rəssam-yazıçı dostumuz Türkan Alpturan – Hüseynlinin doğum günüdür! “Yazarlar” jurnalı kollektivi adından balaca şahzadəni təbrik edir və öz hədiyyəmizi təqdim edirik:
Azərbaycan ədəbiyyatında təbiət motivləri həmişə xüsusi yer tutub. Çünki bu torpağın dağları, düzləri, çayları, meşələri yalnız coğrafi məkan deyil, həm də milli kimliyimizin, yaddaşımızın ayrılmaz hissəsidir. Xalqımız əsrlər boyu dağlarla nəfəs alıb, dağlara söykənib, dağlardan güc alıb. Bu baxımdan müasir ədəbiyyatımızda dağ obrazını canlı şəkildə yaşadan şairlərdən biri də Zaur Ustacdır.
Zaur Ustac üçün dağ yalnız fiziki məkan deyil, həm də milli dirənişin, əzəmətin, ucalığın və əbədi mövcudluğun simvoludur. Onun poetik dünyasında dağlar həm qəhrəmanlıq tariximizin şahidi, həm də xalqımızın sərt, dözümlü xarakterinin təcəssümüdür. O, dağlara baxanda yalnız qayaları, zirvələri deyil, həm də o zirvələrin qoynunda yaşanan həyat hekayələrini, unudulmaz taleləri, igidlik dastanlarını görür:
Haqqa nisbət tutub ulu Ələsgər, Andırıb, tanıdıb, bilib pərisgar, Hər səngər məbəddi, pirdi hər əsgər, Şuşa tək ocağın mübarək, dağlar!
Ustacın dağlara yanaşmasında publisistik ruh da hiss olunur. Çünki o, dağlara təkcə şair gözü ilə baxmır, həm də ictimai-siyasi məna axtarır. Azərbaycan reallığında dağ həm işğalın acısını, həm də azadlığın sevincini simvolizə edir. Bu baxımdan Zaur Ustacın yaradıcılığında dağ obrazı bir çağırışdır – “özünə qayıt, gücünü tanı, dağların təkcə daşdan yox, ruhdan ibarət olduğunu unutma!”
Ədəbiyyatın gücü ondan ibarətdir ki, oxucunun hisslərinə toxunaraq onu düşündürür. Zaur Ustac dağları vəsf etməklə oxucunu həm təbiətlə, həm tarixlə, həm də öz mənəvi kökləri ilə birləşdirir. Onun qələmi ilə yazılan dağ obrazı təkcə gözəlliyin təsviri deyil, həm də dirənişin fəlsəfəsidir.
Beləliklə, Zaur Ustacın yaradıcılığında dağlar milli yaddaşın, vətən sevgisinin, mübarizə əzminin canlı simvolu kimi təqdim olunur. Bu dağlar yalnız təbiət mənzərəsi yox, həm də xalqın ruhunu daşıyan əbədi dayaqlardır.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik mövzusunun ən təsirli və yadda qalan nümunələri, şübhəsiz ki, Qarabağ müharibəsi ilə bağlı yazılmış əsərlərdir. Bu baxımdan müəllif Zaur Ustacın “Sonuncu döyüş” hekayəsi təkcə bədii mətn kimi deyil, həm də bir dövrün ruhunu, ağrısını və qürurunu özündə daşıyan publisistik dəyərə malik əsər kimi diqqəti cəlb edir. Hekayə oxucunu 1994-cü ilin gərgin döyüş səhnələrinə aparmaqla yanaşı, insan iradəsinin, əsgər ləyaqətinin və torpaq sevgisinin ən yüksək zirvəsini nümayiş etdirir.
Əsərin mərkəzində dayanan obraz – çavuş (postun böyüyü, qurğu komandiri, gənc əsgərlər üçün təcrübəli böyük qardaş) Etiraz Mejdinov – adi bir hərbçi olmaqdan çox, ideyanın, prinsipin və milli dirəniş ruhunun simvoluna çevrilir. Onun adı ilə səsləşən xarakteri – “etiraz edən”, “geri çəkilməyən” insan obrazı Zaur Ustacın uğurlu tapıntılarından biri olmaqla yanaşı, bədii həll cəhətdən də mükəmməldir. Bu xüsusiyyət müəllif tərəfindən əsər boyu daim inkişaf etdirilərək sonda Azərbaycan əsgərinin, ümumilikdə Türk insanının etalon obrazı kimi təqdim olunur. Bu, təsadüfi deyil. Çünki əsərdə “Etiraz” yalnız bir insanın adı deyil, bütöv bir xalqın taleyinə yazılmış mövqedir. Bu mənada, obraz fərdilikdən çıxaraq ümumiləşir və milli yaddaşın qəhrəmanlıq koduna çevrilir.
Hekayənin süjet xətti sadə, lakin son dərəcə gərgin və dinamikdir. Füzuli cəbhəsində yerləşən kiçik bir postun müdafiəsi fonunda cərəyan edən hadisələr, əslində, böyük bir savaşın kiçik modelidir. Altı nəfərlik heyətin düşmən qarşısında göstərdiyi müqavimət oxucuda həm heyranlıq, həm də dərin emosional sarsıntı yaradır. Müəllif hadisələri təsvir edərkən süni pafosdan uzaq durur, lakin elə realist və təsirli detallar təqdim edir ki, oxucu özünü həmin səngərdə, həmin döyüşün içində hiss edir.
“Sonuncu döyüş”ün əsas bədii gücü onun təsvirlərində və atmosferindədir. Boz çöllərin səssizliyi, barıt qoxusu, mərmilərin vıyıltısı və qəfil yaranan ölüm sükutu – bütün bunlar əsərdə xüsusi bir psixoloji gərginlik yaradır. Bu gərginlik isə kulminasiya nöqtəsində – Etirazın son nəfəsinə qədər döyüşməsi səhnəsində zirvəyə çatır. Onun yaralı halda belə zenit qurğusunun pedalını buraxmaması, son gücünü toplayaraq düşmənin son texnikasını məhv etməsi klassik qəhrəmanlıq motivinin müasir və real ifadəsidir.
Əsərdə diqqət çəkən mühüm məqamlardan biri də kollektiv qəhrəmanlıq ideyasıdır. Burada yalnız Etiraz deyil, onunla birlikdə döyüşən əsgərlər də eyni ruhun daşıyıcılarıdır. “Adımız nədir?” sualına verilən “ETİRAZ!” cavabı fərdi kimliyin kollektiv kimliyə çevrildiyini göstərir. Bu, həm də milli birliyin, ortaq ideyanın və mübarizə əzminin bədii ifadəsidir.
Hekayədə türk zabiti Levent bəyin obrazı da xüsusi simvolik məna daşıyır. Onun Etirazın cəsədi qarşısında dediyi sözlər – “Bir ölür, min diriliriz…” – yalnız bir əsgərin qəhrəmanlığına verilən qiymət deyil, bütövlükdə türk dünyasının ortaq ruhunu ifadə edən fikirdir. Bu detal əsərin ideya çərçivəsini genişləndirərək onu yalnız milli deyil, ümumtürk kontekstinə də daşıyır.
Zaur Ustacın dili sadə, lakin son dərəcə təsirlidir. O, mürəkkəb bədii konstruksiyalardan qaçaraq daha çox canlı danışıq dilinə yaxın üslubdan istifadə edir. Bu isə hekayənin oxunaqlığını artırmaqla yanaşı, onun emosional təsir gücünü də yüksəldir. Xüsusilə dialoqların qısa və kəsərli olması, əmrlərin sərt tonu və təsvirlərin konkretliyi əsərin ritmini sürətləndirir və oxucunu daim gərginlikdə saxlayır.
“Sonuncu döyüş” yalnız keçmişin təsviri deyil, həm də gələcək nəsillər üçün bir mesajdır. Bu mesaj sadədir, lakin son dərəcə güclüdür: torpaq uğrunda mübarizə yalnız silahla deyil, iradə, inam və qətiyyətlə qazanılır. Etirazın timsalında təqdim olunan bu iradə, əslində, Azərbaycan əsgərinin və xalqının xarakterinin bədii ifadəsidir.
Nəticə etibarilə, “Sonuncu döyüş” hekayəsi Azərbaycan hərbi nəsrinin uğurlu nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. O, həm tarixi yaddaşı yaşadır, həm də milli kimliyi möhkəmləndirir. Bu əsər oxucunu düşündürür, sarsıdır və eyni zamanda qürurlandırır. Çünki burada yalnız bir döyüş yox, bir xalqın ruhu, bir adın taleyə çevrilməsi və geri çəkilməzliyin əbədi andı təsvir olunur.
ZAUR USTAC YARADICILIĞINDA BÜTÖV AZƏRBAYCAN İDEYASI – AZƏRBAYCANÇILIQ Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf tarixində milli ideyaların, vətən sevgisinin və xalqın mənəvi birliyinin bədii ifadəsi hər zaman mühüm yer tutmuşdur. Bu mövzular xüsusilə XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəllərində milli azadlıq düşüncəsi, torpaq uğrunda mübarizə və bütöv vətən ideyası ilə daha da güclənmişdir. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında bu ideyanı bədii-fəlsəfi şəkildə ifadə edən bir çox tanınmış şair və yazıçılar var. Bu baxımdan müasir dövrdə öz yaradıcılığı ilə diqqət çəkən, milli düşüncəni və vətənpərvərlik ruhunu poeziyasında ardıcıl şəkildə ifadə edən sənətkarlardan biri də tanınmış şair, yazıçı və publisist Zaur Ustacdır. Onun şeirləri, yaratdığı nəsr nümunələri və publisistik yazıları yalnız bədii-estetik xüsusiyyətləri ilə deyil, həm də milli ideyaların, xüsusilə Bütöv Azərbaycan düşüncəsinin poetik və ideoloji ifadəsi ilə seçilir. Zaur Ustacın yaradıcılığı müasir Azərbaycan ədəbiyyatında vətən, tarix, milli kimlik və türk dünyası ideyalarının bədii sintezini özündə əks etdirən mühüm nümunələrdən biridir. Yazarın əsərlərində Azərbaycan anlayışı yalnız mövcud dövlət sərhədləri ilə məhdudlaşmır. O, Azərbaycanı tarixən formalaşmış geniş bir mədəni və mənəvi məkan kimi təqdim edir. Bu məkan isə Quzey və Güney Azərbaycanın vahid ruhunu, eyni dil və mədəniyyətə bağlı insanları, eyni tarix və yaddaşın daşıyıcılarını özündə birləşdirir. 1975-ci ildə Bakı şəhərində dünyaya gələn Zaur Ustac müasir Azərbaycan ədəbi mühitində fəal yaradıcılıq fəaliyyəti ilə seçilən sənətkarlardandır. O, 1980-ci illərin sonlarından etibarən dövri mətbuatda şeirləri və məqalələri ilə çıxış etməyə başlamışdır. Uzun illər ərzində müxtəlif qəzet və jurnallarda çap olunan əsərləri onun ədəbi dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Şair yalnız poeziya ilə kifayətlənməmiş, həm də publisistik yazıları, ədəbi layihələri və redaktorluq fəaliyyəti ilə də tanınmışdır. Onun təsis etdiyi “Yazarlar” jurnalı müasir Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına xidmət edən mühüm ədəbi platformalardan biridir. Bu jurnal vasitəsilə gənc qələm sahiblərinin yaradıcılığına geniş imkanlar yaradılmış, milli ədəbi mühitin inkişafına töhfə verilmişdir. Onun yaradıcılığında vətənpərvərlik mövzusu poeziya, proza və publisistika yaratmasından asılı olmayaraq bərabər porsiyalarla bölünmüşdür. Zaur Ustac mövzusundan asılı olmayaraq demək olar ki, bütün məqalələrində bir söz və ya bir cümlə olsa da bu məsələyə mütləq toxunur, münasibət bildir. Mən bu geniş təhlil məqaləmdə konkret olaraq Zaur Ustacın yaratdığı poeziya və proza nümunələri üzərindən fikirlərimi sizinlə bölüşmək istəyirəm. İlk olaraq Zaur Ustacın bu mövzuda olan çoxsaylı şeirlərinə müraciət edək. Zaur Ustacın yaradıcılıq dünyasında diqqət çəkən əsas cəhətlərdən biri onun milli düşüncə sistemi ilə bağlıdır. Şairin əsərlərində Azərbaycan xalqının tarixi taleyi, mübarizə ruhu, milli kimliyi və vətənə bağlılığı xüsusi yer tutur. Bu baxımdan onun poeziyası təkcə bədii yaradıcılıq nümunəsi deyil, həm də milli ideologiyanın poetik ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Zaur Ustac yaradıcılığında ən mühüm ideya istiqamətlərindən biri Bütöv Azərbaycan düşüncəsidir. Bu ideya Azərbaycan xalqının tarixində formalaşmış və müxtəlif dövrlərdə siyasi və mədəni müstəvidə öz əksini tapmış bir ideologiyadır. Zaur Ustacın yaradıcılığında Bütöv Azərbaycan ideyası yalnız siyasi-coğrafi anlayış deyil, mənəvi və tarixi bütövlüyün ifadəsidir. “BAYRAQ, BİZİM BAYRAĞIMIZ!!!” şeirində müəllif bu ideyanı milli identikliyin əsas atributları üzərindən təqdim edir: “Üstündən yüz Araz axsın, Torpaq, bizim torpağımız!!! Güney, Quzey fərq eləməz, Oylaq, bizim oylağımız!!!” Bu misralarda sərhədlərin süni xarakter daşıdığı, xalqın isə vahid mədəni və tarixi kökə bağlı olduğu vurğulanır. Şair üçün Arazın iki sahili ayrı məkanlar deyil, eyni ruhun parçalarıdır. Şairin əsərlərində bu ideya müxtəlif bədii obrazlar, simvollar və coğrafi məkanlar vasitəsilə təqdim olunur. Onun şeirlərində tez-tez rast gəlinən Təbriz, Göyçə, Urmu, Borçalı, Dərbənd kimi məkan adları yalnız coğrafi anlayışlar deyil. Onlar parçalanmış vətənin poetik xəritəsini təşkil edən simvollardır. Zaur Ustacın şeirlərində diqqət çəkən əsas cəhətlərdən biri geniş coğrafi yaddaşdır. Kərkük, Mosul, Göyçə, Urmiya, Təbriz, Zəngəzur kimi məkanlar təkcə ad kimi çəkilmir, onlar milli ruhun parçaları kimi təqdim olunur. “Nadanlıq” şeirində bu ağrı daha sərt ifadə olunur: “Dəmir Qapım pas atıbdı, Neçə körpüdən keçmirik… Kərkük, Mosul unudulub, Bağdada iraq demirik…” və ya “MƏN ZƏFƏRƏ TƏŞNƏYƏM” şeirində: “Dərbəndi, Borçalını Unuduruq həmişə… Kərkük, Mosul bağrı qan, Boyun əyib gərdişə…” Poeziya nümunələri fərqli olsa da ideya eynidir. Burada müəllif yalnız keçmişi xatırlatmır, həm də unutqanlıq sindromunu tənqid edir. Onun fikrincə, Bütöv Azərbaycan ideyasının qarşısındakı ən böyük maneələrdən biri məhz milli yaddaşın zəifləməsidir. Bu məkanların şairin poeziyasında yer alması təsadüfi deyil. Onlar Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələlərində formalaşmış milli yaddaşın tərkib hissəsidir. Şair bu məkanları xatırladaraq oxucuda tarixi yaddaşı oyadır və milli birliyin vacibliyini vurğulayır. Zaur Ustac poeziyasında ən güclü simvollardan biri Araz çayıdır. Azərbaycan ədəbiyyatında Araz çayı çox vaxt ayrılığın rəmzi kimi təqdim olunmuşdur. Lakin Zaur Ustacın yaradıcılığında Araz həm də ümidin və gələcək birliyin simvolu kimi çıxış edir. “Araz” şeirində çay obrazı xüsusi simvolik məna daşıyır. Tarix boyu ayrılıq rəmzi kimi təqdim edilən Araz burada fərqli şəkildə yozulur: “Hər iki tərəfə məhrəmdir Araz! Yaralı torpağa məlhəmdir Araz!” Bu yanaşma diqqətəlayiqdir. Müəllif Arazı ittiham etmir, əksinə onu həm dərdin şahidi, həm də təsəlli mənbəyi kimi təqdim edir. Araz burada milli yaddaşın daşıyıcısıdır – o, bölmür, əksinə eyni taleyi yaşayan insanları birləşdirir. Şair Arazı yalnız coğrafi sərhəd kimi deyil, eyni millətin iki qolu arasında dayanan tarixi bir yaddaş xətti kimi təsvir edir. Onun şeirlərində Arazın hər iki sahilində yaşayan insanların eyni dilə, eyni mədəniyyətə və eyni tarixi köklərə bağlı olduğu vurğulanır. Bu yanaşma göstərir ki, şair üçün Araz ayrılığın simvolu olmaqla yanaşı, həm də gələcək birliyin və qovuşmanın ümididir. Zaur Ustac yaradıcılığında tarixi şəxsiyyətlərin xatırlanması da diqqətəlayiqdir. Onun şeirlərində Nəsimi, Füzuli, Babək, Şah İsmayıl Xətai, Nadir Şah və müasirimiz Müzəffər Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyev kimi böyük tarixi simalar tez-tez yad edilir. Şair tez-tez tarixi şəxsiyyətlərə müraciət edir: Nəsimi, Füzuli, Babək, Koroğlu, Qaçaq Nəbi kimi obrazlar milli dirənişin simvolları kimi təqdim olunur. Bu, keçmişlə bu gün arasında ideoloji körpü yaradır. Yenə “Nadanlıq” şeirində: “Babəkin ruhu sərgərdan, Bəzz qalasın duman alıb…” Bu misralar yalnız nostalji deyil, həm də çağırışdır – keçmişin ruhunu yaşatmaq və onu gələcək ideallarla birləşdirmək. Bu şəxsiyyətlər Azərbaycan tarixinin və mədəniyyətinin müxtəlif mərhələlərini təmsil edir. Şair onları xatırladaraq milli ruhun və azadlıq ideyasının əsrlər boyu yaşadığını göstərir. Zaur Ustac “Övladıyam” (“Ustacam”) şeirində yazır: “Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam!” Tarixi şəxsiyyətlərin poeziyada bu şəkildə təqdim olunması şairin milli düşüncə sistemini daha da gücləndirir. Bu yanaşma göstərir ki, Bütöv Azərbaycan ideyası yalnız siyasi deyil, həm də mədəni və tarixi köklərə malikdir. “Övladıyam”(“Ustacam”) şeirində bu tarixi davamlılıq xüsusilə diqqət çəkir. Şair özünü həmin böyük ənənənin davamçısı kimi təqdim edir və milli ruhun yaşadığını göstərir. Bu, bütöv Azərbaycan ideyasının yalnız siyasi deyil, həm də mədəni və mənəvi mahiyyət daşıdığını göstərir. Zaur Ustac yaradıcılığında Bütöv Azərbaycan ideyası yalnız Azərbaycan coğrafiyası ilə məhdudlaşmır. Şair bu ideyanı daha geniş – Türk dünyası kontekstində təqdim edir. “Üç qardaş” şeirində Azərbaycan, Türkiyə və Pakistan qardaşlığından bəhs etməsi milli həmrəylik ideyasının beynəlxalq ölçüdə təqdimidir. Bu yanaşma göstərir ki, şair üçün vətən anlayışı yalnız torpaq deyil, həm də ortaq tarix, dil və mədəniyyət birliyidir. Zaur Ustac yaradıcılığında diqqət çəkən başqa bir məqam türk dünyası ilə bağlı ideyaların geniş yer tutmasıdır. Şair öz poeziyasında Azərbaycanı türk dünyasının ayrılmaz bir hissəsi kimi təqdim edir. Onun bəzi şeirlərində Türkiyə və digər türk xalqları ilə bağlı mövzulara müraciət edilməsi bu ideyanın bariz nümunəsidir. Bu şeirlərdə ortaq dil, ortaq tarix və ortaq mədəniyyət anlayışları ön plana çəkilir. Şairin bu mövzulara müraciət etməsi onun dünyagörüşünün genişliyini göstərir. O, Azərbaycanı yalnız regional deyil, həm də ümumtürk mədəni məkanının mühüm tərkib hissəsi kimi təqdim edir. Zaur Ustac yaradıcılığında ana dili mövzusu da xüsusi yer tutur. Şair ana dilini yalnız ünsiyyət vasitəsi kimi deyil, həm də milli kimliyin əsas dayağı kimi təqdim edir. Onun şeirlərində ana dili müqəddəs bir dəyər kimi təsvir olunur. Şair dilin qorunmasının və inkişaf etdirilməsinin milli varlığın davamlılığı üçün vacib olduğunu vurğulayır. Şairin “Ana dilim” şeiri də Bütöv Azərbaycan ideyasının mühüm ideoloji dayaqlarından biri olan dil məsələsinə həsr olunub. Şair ana dilini “Ata yurdun sərhədini müəyyən edən” müqəddəs dəyər kimi təqdim edir: “Min illərdir Ata Yurdun Sərhədinin keşiyində Əsgər kimi durub, bu dil!!! Ana dilim həm əsgərdir, Həm də sərhəd!!!” Bu yanaşma göstərir ki, milli birlik yalnız siyasi və coğrafi birliklə deyil, həm də dil və mədəniyyət birliyi ilə formalaşır. Beləliklə, Zaur Ustacın yaradıcılığı müasir Azərbaycan poeziyasında Bütöv Azərbaycan ideyasının ən parlaq ifadələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Onun şeirlərində vətən sevgisi, tarixi yaddaş, milli kimlik və birlik arzusu bir-biri ilə vəhdət təşkil edir. “MƏN ZƏFƏRƏ TƏŞNƏYƏM!!!” şeirində müəllifin mövqeyi daha açıq və emosional şəkildə ifadə olunur. Bu şeir bütöv Azərbaycan ideyasının kulminasiya nöqtəsidir: “İstəyirəm bu bayraq Dalğalansın Təbrizdə!” Burada artıq arzu konkret istiqamət alır. Bu, yalnız poetik xəyal deyil, həm də milli ideologiyanın açıq bəyanıdır. Şairin “zəfərə təşnəlik” ifadəsi onun daxili enerjisini, milli ruhun hərəkətverici qüvvəsini göstərir. “SEVİN, A TƏBRİZ!” şeirində isə müəllif gələcəyə ümidlə baxır. Bu şeir digər nümunələrə nisbətən daha nikbin ruhdadır: “Gözün aydın olsun, sevin, a Təbriz!” Bu misralar Bütöv Azərbaycan ideyasının yalnız kədər və həsrət üzərində qurulmadığını, eyni zamanda ümid və inamla da qidalandığını göstərir. Şairin əsərlərində səslənən Təbriz həsrəti, Arazın simvolik obrazı, Göyçə və Urmu kimi məkanların xatırlanması, türk dünyası ilə bağlı ideyalar bütöv Azərbaycan düşüncəsinin bədii ifadəsinə çevrilir. Bu baxımdan Zaur Ustacın yaradıcılığı yalnız poetik hadisə deyil, həm də milli ideologiyanın və mənəvi yaddaşın ədəbi təcəssümüdür. Onun poeziyası oxucunu bir həqiqətə inandırır: Vətən yalnız xəritədəki sərhədlər deyil – tarix, dil, yaddaş və milli ruhun bütöv birliyidir. Onun şeirləri və publisistik yazıları yalnız bədii-estetik xüsusiyyətləri ilə deyil, həm də milli ideyaların, xüsusilə Bütöv Azərbaycan düşüncəsinin poetik və ideoloji ifadəsi ilə seçilir. Zaur Ustacın yaradıcılığında Qarabağ mövzusu da mühüm yer tutur. Şair Qarabağ məsələsini yalnız siyasi problem kimi deyil, həm də milli ağrı və tarixi ədalət məsələsi kimi təqdim edir. Onun şeirlərində, publisistik məqalələrində, hekayə və povestlərində Qarabağın işğalı dövründə yaşanan ağrılar, xalqın mübarizə ruhu və torpağa bağlılıq hissi təsirli şəkildə ifadə olunur. Qarabağın azad olunması isə şairin poeziyasında böyük sevinc və qürur hissi ilə təqdim edilir. Bu mövzular Zaur Ustacın yaradıcılığında vətənpərvərlik ruhunun güclü olduğunu göstərir. Şair “Övladıyam” (“Ustacam”) şeirində böyük qürur hissilə qeyd edir: “Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam!” Bütün yuxarıda göstərilən nümunələrə əsasən demək olar ki, Zaur Ustac müasir Azərbaycan poeziyasında Bütöv Azərbaycan ideyasını ardıcıl və sistemli şəkildə ifadə edən şairlərdən biridir. Onun yaradıcılığı milli ruhun, vətən sevgisinin və tarixi yaddaşın poeziyada yaşadılmasının parlaq nümunəsidir. Zaur Ustac müasir Azərbaycan ədəbiyyatında milli yaddaş, tarixi ədalət və Bütöv Azərbaycan ideyasını poetik və publisistik düşüncə ilə birləşdirən yaradıcı simalardan biridir. Onun təqdim olunan şeirlər silsiləsi yalnız bədii nümunə deyil, eyni zamanda milli təfəkkürün, parçalanmış coğrafiyanın ağrılarının və gələcəyə yönəlmiş idealların emosional təzahür forması kimi çıxış edir. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında milli ideyaların bədii ifadəsi baxımından Zaur Ustacın yaradıcılığı xüsusi diqqətə layiqdir. Onun şeirləri milli ruhu, vətən sevgisini və tarixi yaddaşı özündə birləşdirən mühüm poetik nümunələr, nəsr əsərləri isə real tarixi salnamələrdir. Zaur Ustacın nəsr əsərləri dilinin sadəliyi və axıcılığı baxımından öz poetikliyinə görə heç də şeirlərindən geri qalmır. Bu nümunələr eyni zamanda həm tarixi salnamələr, həm də hərbi dərs vəsaitləri kimi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Zaur Ustacın uşaq və yeniyetmələr üçün yazdığı hərbi vətənpərvərlik mövzusunda olan “Oriyentir ulduzu”, “Sonuncu tapşırıq”, “Heydər və Azad”, “Sonuncu döyüş”, “Xüsusi təyinatlı”, “Sonuncu uçuş” kimi bir-birindən maraqlı əsərləri məlumdur. Bunların içərisində ən məşhur olanı Azərbaycan Respublikasının Milli Qəhrəmanı şəhid Mübariz İbrahimovun xatirəsinə həsr olunmuş “Oriyentir ulduzu” povestidir. “Oriyentir ulduzu” povesti milli yaddaş, vətən sevgisi və Bütöv Azərbaycan düşüncəsinin bədii ifadəsi baxımından diqqət çəkən əsərlərdən biridir. Bu povestdə müəllif təkcə bir insanın düşüncə və duyğularını deyil, bütöv bir xalqın tarixdən gələn ağrısını, həsrətini və ümidini bədii sözün gücü ilə təqdim edir. Əsərin ideya mərkəzində isə Azərbaycan torpaqlarının bütövlüyü, tarixi coğrafiyanın mənəvi xəritəsi və milli kimliyin qorunması dayanır. “Oriyentir ulduzu” povestində diqqəti çəkən əsas məqamlardan biri vətənin coğrafiyasının bədii şəkildə təqdim olunmasıdır. Müəllif qəhrəmanın düşüncələrində və daxili monoloqunda Azərbaycanın müxtəlif bölgələrini sadalayaraq geniş bir milli məkan yaradır. Ağdərə, Kəlbəcər, Laçın, Göyçə, Borçalı, Dərbənd, İrəvan, Zəngəzur, Təbriz və Qarabağ bölgələri bir-birinin ardınca çəkilən mənəvi xəritə kimi oxucunun qarşısında canlanır. Bu sadalanma sadəcə coğrafi adların qeyd edilməsi deyil. Əslində bu, Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşının poetik ifadəsidir. Hər bir ad özündə bir tarix, bir mədəniyyət və bir taleyi daşıyır. Bu torpaqların hər biri xalqın yaddaşında milli kimliyin ayrılmaz hissəsi kimi yaşayır. Müəllif qəhrəmanın dili ilə bu torpaqları sanki bir-bir göstərir: -“bura Ağdərədi, bura Kəlbəcərdi, bura Laçındı… bura Göyçədi, bura Borçalıdı, bura Dərbənddi, bura İrəvandı…” Bu ifadələr bir növ milli yaddaşın bərpası təsiri yaradır. Oxucu anlayır ki, bu torpaqlar təkcə coğrafiya deyil, həm də bir xalqın ruhunun parçalarıdır. Povestin ən təsirli məqamlarından biri Qarabağ haqqında deyilən fikirlərdir. Müəllif Qarabağı sadəcə bir bölgə kimi təqdim etmir. Əksinə, onu bəşəriyyətin başlanğıcı ilə əlaqələndirən metaforik bir məkan kimi təsvir edir: “bura QARABAĞDI – bura dünyanın mərkəzidi, bura bəşəriyyətin beşiyidi…” Bu fikir ilk baxışda bədii hiperbola kimi görünə bilər. Lakin müəllifin məqsədi Qarabağın Azərbaycan xalqının mənəvi dünyasında tutduğu yeri göstərməkdir. Qarabağ əsrlər boyu Azərbaycan mədəniyyətinin, musiqisinin və ədəbiyyatının mühüm mərkəzlərindən biri olmuşdur. Şuşa şəhəri isə bu mədəniyyətin zirvəsi hesab edilir. Məhz buna görə də müəllif Qarabağı “Qala” kimi təqdim edir və onun müqəddəsliyini vurğulayır. Bu yanaşma Qarabağın Azərbaycan xalqının kollektiv şüurundakı mövqeyini aydın şəkildə göstərir. Povestdə diqqət çəkən əsas ideyalardan biri Bütöv Azərbaycan düşüncəsidir. Müəllif Azərbaycanın yalnız siyasi sərhədlərlə məhdudlaşmadığını göstərir. Əksinə, bu anlayış daha geniş tarixi və mədəni məkanı əhatə edir. Göyçə, Borçalı, Dərbənd, Təbriz kimi bölgələrin əsərdə xatırlanması təsadüfi deyil. Bu toponimlər Azərbaycan xalqının tarixi yaşayış məkanlarını simvolizə edir. Müəllif bu adları sadalayaraq xalqın yaddaşında yaşayan böyük vətən ideyasını ortaya qoyur. Bu ideya Azərbaycan ədəbiyyatında yeni deyil. Lakin “Oriyentir ulduzu” povestində o, fərqli bir bədii formaya salınır. Müəllif bu ideyanı siyasi şüar kimi deyil, insanın daxili hissləri və mənəvi duyğuları vasitəsilə ifadə edir. Povestin maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də qəhrəmanın daxili dəyişimi və mənəvi yüksəlişidir. Əsərin əvvəlində o, sanki həyatda istiqamətini itirmiş bir insandır. Lakin vətən haqqında düşüncələr onu dəyişdirir. Qəhrəman birdən-birə özünü sanki azad bir quş kimi hiss edir: “O, quş kimi idi, sərhəd tanımırdı…” Bu ifadə sadəcə fiziki azadlığı deyil, həm də mənəvi azadlığı simvolizə edir. Vətən sevgisi qəhrəmanı ruhən yüksəldir və ona yeni güc verir. Bu məqamda povestin adı – “Oriyentir ulduzu” xüsusi məna qazanır. Ulduz qədimdən bəri insanlara istiqamət göstərən bir simvol kimi qəbul edilir. Müəllif bu simvol vasitəsilə göstərir ki, vətən sevgisi insan üçün ən doğru istiqamətdir. Povestdə torpaq anlayışı müqəddəs bir məna daşıyır. Müəllif bu torpaqları insanın yaradılışı ilə əlaqələndirir və onları ilahi bir əmanət kimi təqdim edir: “bu torpaq Adəmin yoğrulduğu torpaqdı…” Bu fikir torpaq anlayışını sadəcə vətən sevgisi ilə deyil, həm də dini və mənəvi dəyərlərlə əlaqələndirir. Müəllif beləliklə torpaq uğrunda mübarizənin müqəddəsliyini vurğulayır. Eyni zamanda əsərdə şəhidlik anlayışı da xüsusi yer tutur. Torpaq uğrunda can verməyin hər kəsə nəsib olmayan bir şərəf olduğu qeyd edilir. Bu fikir Azərbaycan xalqının tarixində mühüm yer tutan şəhidlik ideyasının bədii ifadəsidir. “Oriyentir ulduzu” povesti yalnız bədii əsər kimi deyil, həm də milli düşüncəni formalaşdıran bir ideya mənbəyi kimi qiymətləndirilə bilər. Əsərdə vətən sevgisi, tarixi yaddaş və milli birlik kimi dəyərlər ön plana çıxarılır. Müasir dövrdə Azərbaycan xalqı öz torpaqlarını azad etmiş və tarixi ədaləti bərpa etmişdir. Bu baxımdan belə əsərlər milli ruhun qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Zaur Ustacın bu povesti oxucuya bir daha xatırladır ki, vətən sadəcə bir torpaq parçası deyil. O, bir xalqın tarixi, mədəniyyəti və ruhudur. Zaur Ustacın “Oriyentir ulduzu” povesti Azərbaycan ədəbiyyatında vətən mövzusunun bədii-fəlsəfi ifadəsi baxımından diqqətəlayiq əsərlərdən biridir. Əsərdə Azərbaycanın tarixi coğrafiyası poetik şəkildə təqdim olunur və Bütöv Azərbaycan ideyası güclü bədii obrazlarla ifadə edilir. Müəllif oxucuya göstərir ki, vətən sevgisi insanı dəyişdirən, ona istiqamət verən və onu mənəvi cəhətdən ucaldan bir qüvvədir. “Oriyentir ulduzu” məhz bu mənəvi istiqamətin rəmzi kimi çıxış edir. Beləliklə, Zaur Ustacın yaradıcılığı müasir Azərbaycan poeziyasında və nəsrində milli ideyaların, xüsusilə Bütöv Azərbaycan düşüncəsinin bədii ifadəsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Onun əsərlərində vətən sevgisi, tarixi yaddaş, milli kimlik və türk dünyası ideyaları bir-biri ilə vəhdət təşkil edir. Şairin poeziyasında Təbriz həsrəti, Arazın simvolik obrazı, Göyçə və Urmu kimi məkanların xatırlanması Bütöv Azərbaycan düşüncəsinin poetik ifadəsinə, bədii salnaməsinə çevrilir. Bu baxımdan Zaur Ustacın yaradıcılığı yalnız bədii-estetik hadisə deyil, həm də milli ideologiyanın və mənəvi yaddaşın ədəbi təcəssümü kimi qiymətləndirilə bilər. Onun əsərləri oxucunu tarixə, milli kimliyə və vətənə bağlılıq duyğusuna səsləyir. Zaur Ustacın yaradıcılığında Bütöv Azərbaycan ideyası çoxqatlı şəkildə təqdim olunur: -tarixi yaddaşın qorunması, -milli kimliyin bərpası, -coğrafi bütövlüyün arzulanan hədəf kimi təqdim edilməsi, və gələcəyə yönəlmiş ümid. Zaur Ustacın yaradıcılığı həm də müasir dövrün ədəbi prosesində fəal iştirak edən sənətkar mövqeyini göstərir. Onun redaktorluq fəaliyyəti, müxtəlif ədəbi layihələrdə iştirakı və gənc yazarlara dəstək verməsi Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına mühüm töhfədir. Bütün ədəbi fəaliyyətini Azərbaycançılıq məfkurəsi üzərinə qurmuş Zaur Ustac müasirimiz olan ən dəyərli Vətən övladlarından biridir. Onun həcmindən və növündən (janrından) asılı olmayaraq bütün yazdığı mətnlər bu müqəddəs amala xidmət edir. Arzularınız çin, yolunuz daim açıq və işıqlı olsun, Zaur Ustac!
Zaur Ustacın “Heydər və Azad” essesində qəhrəmanlıq, vətən sevgisi və insan iradəsi Azərbaycan ədəbiyyatında vətən mövzusu, xüsusilə Qarabağ müharibəsi ilə bağlı hadisələr həmişə xüsusi yer tutmuşdur. Müasir dövrdə bu mövzunu bədii-publisistik dillə oxucuya çatdıran müəlliflərdən biri də tanınmış qələm adamı Zaur Ustacdır. Onun “Azərbaycan” jurnalının 2026-cı il fevral sayında dərc olunmuş “Heydər və Azad” essesi həm tarixi yaddaşın qorunması, həm də qəhrəmanlıq salnaməsinin bədii söz vasitəsilə yaşadılması baxımından diqqətəlayiq publisistik nümunədir. Esse 1992-ci ilin 17 fevralında Xocavənd rayonunun Qaradağlı kəndində baş verən faciəli hadisələr fonunda qurulmuşdur. Müəllif həmin dövrün ağır müharibə şəraitini, kəndin üzərinə çökmüş təhlükəni və insanların içində yaşanan qorxu ilə yanaşı, onların iradəsini və torpaq sevgisini təsirli şəkildə təsvir edir. Mətnin süjet xəttində iki gənc – Heydər Quliyev və Azad Rüstəmov dayanır. Müəllif bu iki obraz vasitəsilə müharibənin insan talelərinə necə təsir etdiyini, gənclərin vətəni qorumaq naminə necə fədakarlıq göstərdiyini göstərir. Esse yalnız döyüş səhnələrinin təsviri ilə məhdudlaşmır. Əksinə, müəllif hadisələrin arxa planında insan talelərinə toxunur. Azadın toyundan cəmi bir həftə keçməsi kimi faktlar müharibənin insan həyatına necə qəfil və amansız müdaxilə etdiyini göstərir. Bu detal oxucuya müharibənin yalnız cəbhədə deyil, ailələrdə, sevgilərdə və ümidlərdə də iz buraxdığını xatırladır. Zaur Ustacın publisistik üslubu məhz bu cür emosional məqamların üzərində qurulmuşdur. Essedə diqqət çəkən əsas məqamlardan biri qəhrəmanlıq ruhunun təsviridir. Müəllif göstərir ki, say və texnika baxımından üstün olan düşmən qarşısında belə kənd müdafiəçiləri geri çəkilməyi düşünmürlər. Heydər və Azad obrazları burada təkcə iki fərdi qəhrəman deyil, bütövlükdə Azərbaycan gəncliyinin simvolu kimi təqdim olunur. Onların davranışları – yaralı halda belə döyüşü davam etdirmələri, kənd sakinlərini qorumağa çalışmaları – vətənpərvərlik ideyasını gücləndirir. Zaur Ustacın esse janrına xas olan xüsusiyyətlərdən ustalıqla istifadə etdiyi görünür. Mətn həm sənədli faktlara, həm də bədii təsvirlərə əsaslanır. Müəllifin dili sadə, lakin təsirlidir. Döyüş səhnələrinin təsviri, kəndin üzərinə çökmüş sükut, insanların həyəcanı və qorxusu canlı detallar vasitəsilə oxucunun gözündə canlanır. Bu xüsusiyyət esseyə həm tarixi sənəd, həm də bədii əsər kimi dəyər qazandırır. “Heydər və Azad” essesi yalnız iki gəncin qəhrəmanlığından bəhs etmir. Əsər bütövlükdə Qarabağ müharibəsinin acı reallıqlarını, xalqın mübarizə ruhunu və milli yaddaşın qorunmasının vacibliyini vurğulayır. Belə əsərlər bir tərəfdən tarixə işıq salır, digər tərəfdən isə gələcək nəsillərə vətən sevgisi və fədakarlıq nümunəsi göstərir. Bu baxımdan Zaur Ustacın essesi Azərbaycan publisistikasında mühüm yer tutan nümunələrdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. “Heydər və Azad” essesi müharibə mövzusunun publisistik və bədii vəhdətdə təqdim olunduğu təsirli əsərlərdən biridir. Zaur Ustac bu yazı vasitəsilə təkcə bir hadisəni xatırlatmır, həm də milli yaddaşı diri saxlayan, qəhrəmanlıq ənənəsini yaşadan bir ədəbi nümunə yaradır. Bu esse oxucuya bir daha xatırladır ki, tarix yalnız kitab səhifələrində deyil, insanların taleyində, xatirələrində və ədəbiyyatın gücündə yaşayır. “Heydər və Azad” məhz belə yaddaş abidələrindən biridir.
Sevda Səfərlinin “Vətən sizə oğul dedi” kitabı 3 bölmədən ibarətdir. Birinci bölmə Şuşa Şəhidlərinin həyat və döyüş yolundan bəhs olunur. Hər bir Şəhidin həyat və döyüş yolu haqqında geniş məlumat və Şəhidin ailə üzvlərinin müsahibəsi kitabda öz əksini tapmışdır. İkinci bölmə isə “Şəhid şagirdlərim” adlanır. Bu bölmədə müəllif Şəhid olmuş şagirdlərinin həyat və döyüş yolunu ürək ağrısı ilə qələmə alıb. Bir zamanlar dərs dediyi şagirdlərinin valideynlərindən və doğmalarından alınmış müsahibə əsasında yazılmış bu bölmə daha təsirlidir. Öz sevimli şagirdlərinin ölümü-nakam taleyi haqqında yazmaq bir müəllim kimi nə qədər ağırdır. Elm yollarında şagirdləri ilə birgə addımlayan və onların ali məktəbə qəbul olunmasını ürəkdən arzulayan bir müəllim şagirdinin ölümünü böyük təəssüf hissi ilə qələmə almışdır. Kitabın üçüncü bölməsi isə 44 günlük Vətən müharibəsində iştirak edən 40 nəfər şuşalı döyüşçü qazilərin həyat və şərəfli döyüş yolu haqqında özlərinin müsahibəsi əsasında yazılmış oçerklərdən ibarətdir. Şuşada ilk dəfə bayrağımızı dalğalandıran polkovnik- leytenant Səbuhi Abdullayev, tank bölüyünün komandiri, leytenant Hüseyn Ələkbərli, baş leytenant Cümşüd Babayev, XTQ-nin baş giziri Eldəniz Əliyev, XTQ-nin gizirləri Nurani Mikayılov, ayağını Vətən yolunda qurban vermiş Nizami Cəfərov və digər şuşalı qazilərin həyat və döyüş yolu haqqında geniş məlumat verilir. Kitabda müəllifin yazdığı “Son söz” bir daha sübut edir ki, müharibə bitən kimi Şəhidlərin və qazilərin şərəfli döyüş yolunu işıqlandırmaq üçün müəllif ağrılı günlər yaşamışdır : “Qovrula-qovrula qələmə aldığım sətirlər… Hər sətir arasından boylanan nakam oğullar… Torpağa damcılayan qanınız qanımızı dondurdu…Sizə dəyən güllələr bizim ürəyimizi yaraladı, Şəhidlər! O tökülən qanlardan Qarabağ torpağında otlar cücərdi, güllər- çiçəklər açdı. Nə çətinmiş Şəhidlərdən yazmaq…Nə ağrılı imiş Şəhid anası ilə üz-üzə qalmaq.. Nə əzablı imiş Şəhid balasını dilləndirmək, Şəhid sevgilisinin dərd-sərdən soluxmuş gözlərinə baxmaq, qəmli xatirələrini dinləmək… Nə ağırmış nakam oğulların gülümsər şəkillərinə baxmaq.. Sanki dil açıb danışmaq istəyən on səkkiz yaşlı Şəhidlərin şəklinə baxmaq daha dözülməz idi. Sanki şəkillər danışırdılar, ana oğlu ilə, ata balaları ilə… Elə sizin qanınızla oyanan torpaqda da ruhunuz əbədi yaşayacaq, Şəhidlər! “
Əziz və dəyərli oxucu! Şuşa Şəhidlərinin və qazilərinin şərəfli döyüş yolundan bəhs edən “Vətən sizə oğul dedi” kitabını vərəqlədikcə keçirdiyiniz qürur hissi ağrılı hisslərdən daha güclü olacaq. Kitabın elektron variantı ilə buradan tanış ola bilərsiniz:OXU>>>> VƏTƏN SİZƏ OĞUL DEDİ
YARALI QƏLBLƏR (hekayə) Atası dünyadan köçəndə Chastity on doqquz yaşında idi. Bu yaşda insanın çiyinləri hələ həyatın ağırlığına tam hazır olmur. Qəlbi isə… qəlbi itkilə barışmağı heç bilmir. Atasının səsi bir anda kəsiləndə evin divarları da susmuşdu sanki. Saatın tıqqıltısı belə ona yad gəlirdi. O gündən sonra Chastity üçün zaman axmadı, süründü. İlk gecə atasının telefonunu əlinə aldı. Ekranda son dəfə yazdığı mesaj hələ də açıq idi. Barmaqları titrədi. Yazmaq istədi. Sanki yazsa, cavab gələcəkdi. Sanki atasının yoxluğu sadəcə bir anlaşılmazlıq idi. Və yazdı. — Ata, bu gün çox darıxdım… Mesaj getdi. Cavab gəlmədi. Amma Chastity özünü bir az yüngülləşmiş hiss etdi. Elə bil ürəyindəki daş bir az yerindən tərpəndi. Beləcə günlər keçdi. Günlər aylara, aylar illərə çevrildi. Chastity hər gün atasına yazdı. Səhərlər “sabahın xeyir”, axşamlar “gecən xeyrə qalsın”. Universitetə qəbulunu yazdı, ilk işini, ilk uğursuzluğunu, ilk göz yaşını, ilk sevincini yazdı. Bəzən qəzəbləndi, bəzən gülümsədi, bəzən uzun-uzadı susdu, amma yenə yazdı. Telefon susurdu. Amma Chastity üçün o səssizlik cavab idi. Atasının səssiz dinləməsi. Dörd il keçdi. Atasının ölümünün dördüncü ildönümünə bir gün qalmışdı. O gün Chastity daha ağır idi. Sanki köhnə yaralar yenidən açılmışdı. Telefonu əlinə aldı və yazdı: — Sabah mənim üçün çox çətin bir gün olacaq, ata… Mesajı göndərdi. Telefonu masanın üstünə qoydu. Ağladı. Uzun-uzadı. Bir neçə dəqiqə sonra telefon titrədi. Chastity əvvəlcə inanmadı. Sonra ekrana baxdı. Gələn mesaj vardı. Əlləri əsdi. Ürəyi döş qəfəsini yaracaq kimi döyündü. Mesajı açdı. — Salam, canım… O an zaman dayandı. Nəfəsi kəsildi. Göz yaşları yanaqlarından süzülüb ekranın üzərinə düşdü. — Mən sənin atan deyiləm… Dünyası silkələndi. Mesaj davam edirdi. Naməlum bir adam — Brad. Dörd ildir onun mesajlarını oxuyan, hər səhər salamını gözləyən, hər axşam həyatından xəbər alan bir ata ürəyi… Öz qızını itirmiş bir ata. Chastity oxuduqca göz yaşları daha da axdı. Bu dəfə kədərdən yox, qəribə bir təsəllidən. Dörd il boyunca yazdığı sözlər boşluğa getməmişdi. Kiminsə qəlbinə toxunmuşdu. Kiminsə yarasına məlhəm olmuşdu. O axşam Chastity atasına son bir mesaj yazdı. Amma bu dəfə tək deyildi. — Ata… sən getməmisən. Sən məni hələ də bir şəkildə dinləyirmişsən… Telefon səssiz qaldı. Amma Chastity artıq bilirdi: bəzən mesajlar ünvanını dəyişir, amma mənasını itirmir. Sevgi itmir. Sadəcə yolunu dəyişir. Və bəzən iki yaralı qəlb, bir səhv nömrədə tapır bir-birini.
Sevginin, nurun və mənəvi bağlılığın poetik vəsfi (Zaur Ustacın dördlüyü üzərinə mülahizələr) Zaur Ustacın bu bir bəndi ilk baxışdan sadə, lakin dərin mənalarla yüklənmiş poetik düşüncənin parlaq nümunəsidir. Şair burada klassik Şərq poeziyasından gələn Ay və Günəş obrazlarını müasir duyumla yenidən yoğurur, onları yalnız təbiət hadisəsi kimi deyil, sevgi, ilahi nur, qarşılıqlı bağlılıq və mənəvi harmoniyanın rəmzi kimi təqdim edir: Vəsf etdiyin “Ay işığı”, Öz nurundu, ay Günəşim! Bu misralarda diqqəti çəkən əsas məqam “Ay işığı”nın mənbəyinin açıqlanmasıdır. Klassik poetik ənənədə Ay çox vaxt müstəqil bir gözəllik rəmzi kimi təqdim olunsa da, şair elmi və fəlsəfi həqiqəti poetik dillə ifadə edir: Ayın nuru Günəşdən gəlir. Burada Ay – sevən, Günəş isə sevilən obrazına çevrilir. Sevən tərəf öz gözəlliyini, parlaqlığını, dəyərini sevdiyi varlıqdan alır və bunu sevə-sevə etiraf edir. Bu, təvazökarlıqla yoğrulmuş sevgi etirafıdır: Sən şəfəq saç, daim parla, Mən də verim, pay Günəşim! Bu misralar bəndin fəlsəfi yükünü daha da dərinləşdirir. Burada münasibət birtərəfli deyil. Günəş parlayır, şəfəq saçır, həyat verir. Ay isə aldığı nuru geri qaytarmaq, onu paylaşmaq istəyir. Bu, mükəmməl sevgi modelidir – almaqla kifayətlənməyən, qarşılıq verməyi borc bilən sevgi. Publisistik baxımdan bu bənd insan münasibətlərinə ünvanlanmış açıq bir mesajdır: sevgi yalnız heyranlıq deyil, həm də məsuliyyətdir. Birinin nuruna sığınmaq olar, amma o nurun qarşılığında işıq saçmaq, fayda vermək, paylaşmaq da lazımdır. Bu, ailə münasibətlərindən tutmuş, dostluğa, müəllim–şagird, vətəndaş–cəmiyyət əlaqələrinə qədər geniş bir mənəvi spektri əhatə edir. Zaur Ustac burada sevən insanın passiv mövqeyini rədd edir. Ay sadəcə Günəşin işığında gözəl görünən səssiz cisim deyil; o, öz növbəsində gecəni aydınladan, qaranlığa işıq gətirən bir varlıqdır. Bu yanaşma insanın cəmiyyətdəki roluna da işarədir: hər kəs öz yerində nur daşıyıcısı ola bilər. Bəndin dili sadə, axıcı və səmimidir. “Ay Günəşim” müraciəti klassik sevgi poeziyasının isti nəfəsini xatırladır, eyni zamanda müasir oxucu üçün də doğma səslənir. Burada pafos yoxdur, amma emosional dərinlik kifayət qədər güclüdür. Şair hisslərini süni bəzəklərlə deyil, təbii metaforalarla ifadə edir. Bu “dördlük” oxucunu düşünməyə vadar edir: – Biz kimin nurundan pay alırıq? – O nurun qarşılığında nə veririk? Zaur Ustacın bu poetik nümunəsi göstərir ki, əsl sevgi işıq almaqla bitmir, işıq verməklə kamilləşir. Ay Günəşsiz parlamadığı kimi, insan da sevgi, inam və mənəvi dayaq olmadan bütöv ola bilməz. Amma ən gözəli odur ki, insan aldığı nuru başqalarına ötürməyi bacarsın.
Bu fotoda (20 dekabr 2009 – Bakı, Qız Qalasının yanında) Namiq Hacıheydərli İçərişəhərdən Karvansarayın yanındakı dar keçiddən çıxanda uzun illər mövcud olmuş, Qız Qalasının yanında yerləşən əvvəllər “BAKI KİTAB EVİ” sonra isə “İÇƏRİ ŞƏHƏR KİTAB EVİ” adlanan məşhur kitabçı Elman dayının (Bakı şəhərinin məşhur kitabçısı Elman Mustafayev – Allah rəhmət eləsin, ruhu şad olsun…) kitab mağazasının qarşısında dayanıb. Məqamı ucadır! Anadan olduğu gündə şairi rəhmətlə anırıq. Ruhu şad olsun! Əlbəttə ruhumuz ucadır:
RUHUMUZ UCADIR Ürək döyüntünü dinlədim bu gün, Baş qoyub ətirli sinənin üstə. Söz ilə, and ilə qurmuşuq düyün Eşq ilə süslənmiş dünənin üstə…
Arada yüz dərə, yüz dəniz olsun, Bir gün yollarımız yovuşmalıdır. Əyər yer üzündə birləşəmməsək, Göylərdə ruhumuz qovuşmalıdır.
Gəlsin üstümüzə kədər sel kimi, Dünyalar yığılsın lap bizə qarşı. Qaranlıq işığı söndürə bilməz, Gecələr ha çıxsın gündüzə qarşı…
Bizi qorxutmayır tufan, qasırğa, Əzablı yolları azmı getmişik? Bəzən başımıza balta vurublar, Yenə var olmuşuq, yenə bitmişik.
Dərəyə dartsınlar, düzə çəksinlər, Ruhumuz ucadır, yerlərə sinməz. Nadanlar nə bilsin Ulu Tanrının Uca yaratdığı göylərdən enməz…
