Əvvəli burada: >>> GÜL ƏTİRLİ KİTAB – ŞEİRLƏR
GÜL ƏTİRLİ KİTAB
(Qəndabın “Ətirli güllər”i haqqında)
DÖRDÜNCÜ YAZI – ETÜDLƏR
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığımız yerdən davam edirik.
Tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabında 99-cu, 100-cü və 131-ci səhifələrdə yer almış etüdləri əsasında söhbətimizi qurmağa çalışacağam. Bu etüdlər çağdaş ədəbiyyatımızda insanın daxili ağrısının, tənhalığının və susqun fəryadının bədii-publisistik ifadəsi kimi diqqəti cəlb edir. Bu mətnlərdə süjetdən çox hal, hadisədən çox hiss, personajdan çox insan taleyi ön plana çıxır. Etüd janrının imkanları daxilində Qəndab xanım oxucunu konkret bir hadisənin deyil, ümumbəşəri bir duyğunun içinə çəkir.
Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabında 99-cu səhifədə ana haqqında, ana məhəbbəti mövzusunda, yuva-ocaq barədə – bağlılıq və azadlığı simvolizə edən iki etüd yer alıb.
Birinci etüd: Ana – azadlığa açılan ilk yuva (səh. 99)
Birinci etüddə müəllif bizi uşaqlıq xatirələrinin saf və işıqlı məkanına aparır. Qaranquş obrazı təsadüfi deyil. Qaranguş xalq yaddaşında baharın müjdəçisi, ocağın qoruyucusu, evin bərəkət simvoludur. Qəndab xanım qaranguş balalarının uçuşunu müşahidə etməklə əslində insan ömrünün ən həssas mərhələsini — Ana qucağından dünyaya açılma anını təsvir edir.
“Və bir payız mən də o qaranguş balalarıtək qanadlanıb süd qoxulu yuvamdan uçdum…”
Bu cümlə publisistik baxımdan olduqca güclüdür. Burada Ana “süd qoxulu yuva” metaforası ilə təqdim olunur. Süd — həyatın başlanğıcıdır, təmizlikdir, halal zəhmətdir. Deməli, Ana yalnız sevgi deyil, mənəvi mayadır.
Müəllif azadlığa uçur, ölkələr, sərhədlər keçir, lakin vacib bir həqiqəti vurğulayır:
Azadlığın da sərhədi var və o sərhəd Anadır.
“…yuvamdan aldığım azadlığın sərhədi keçilməz sərhəddim oldu, Ana!”
Bu fikir çağdaş insanın böyük faciəsini də açır: texniki cəhətdən sərhədlər aşılır, amma mənəvi sərhədlər aşılmamalıdır. Ana bu sərhəddir.
İkinci etüd: Ana – itki və qayıdış (səh. 99)
İkinci etüd artıq itki ilə üz-üzədir. Burada ton dəyişir, ritm ağırlaşır, cümlələr sanki nəfəs ala-ala yazılıb. Ana artıq gözləyən deyil, yoxluğu ilə var olan bir məfhuma çevrilir.
“Sənin belin əyilən gün mənim dünyam yıxıldı, ANA!”
Bu cümlə publisistik mətn üçün güclü ictimai mesaj daşıyır. Çünki Ana yalnız fərdi ailə itkisi deyil, dünyanın dağılmasıdır. Ana varsa, dünya var; Ana yoxdursa, dünya mənasını itirir.
Müəllifin “kəpənəktək uça-uça, sürünə-sürünə geri dönmək” obrazı insanın Ana itkisindən sonra yaşadığı mənəvi boşluğu təsvir edir. Bu artıq uçuş deyil, bu — yaralı qayıdışdır.
İkinci etüdün ən güclü publisistik nöqtəsi son cümlələrdə cəmlənir:
“”Ana” deyib gözlərim dolanda bəzilərinin “Neçə yaşı var?” sualı. Ananın yaşı olarmı, ANA?!”
Bu sual təkcə şəxsi etiraz deyil. Bu, cəmiyyətə ünvanlanan vicdan sualıdır. Ana yaşı ölçülən varlıq deyil. Ana — zamanın özüdür. Ana — keçmiş, indi və gələcəyin birləşdiyi nöqtədir.
Burada Qəndab xanım müasir insanın duyğu kasadlığına, mənəvi laqeydliyinə incə, amma sarsıdıcı şəkildə toxunur.
Bu iki etüd birlikdə oxunduqda sadəcə ədəbi nümunə deyil, müasir cəmiyyətdə ailənin mənəvi kodeksi təsiri bağışlayır. Qəndab xanım Ana mövzusunu nə pafosla, nə süni göz yaşı ilə təqdim edir. O, həyatın öz dili ilə danışır.
Bu etüdlər oxucuya xatırladır:
–azadlıq Anadan başlayır,
–qayıdışın ünvanı Anadır,
–Anasız qalanda dünya səssizcə uçuruma yuvarlanır,
və Ananın yaşı soruşulmaz — Ana zamanın özüdür.
Qəndab xanım bu etüdlərlə oxucunu bir daha öz Ana yaddaşı ilə üz-üzə qoyur. Bu isə publisistikanın ən ali missiyasıdır — oyatmaq, silkələmək, xatırlatmaq.
Ədəbiyyatda bir mövzu var ki, zaman dəyişir, nəsillər dəyişir, estetik cərəyanlar dəyişir, amma o mövzu heç vaxt köhnəlmir. Ana mövzusu məhz belə mövzulardandır. Qəndab xanımın “Ana haqqında” yazdığı birinci və ikinci etüd də bu əbədi mövzunun müasir duyumla, dərin yaddaşla və insani ağrı ilə ifadəsidir.
Bu etüdlərdə Ana sadəcə bioloji varlıq deyil. O, yurd, sərhəd, vicdan, qayıdış və mənəvi ölçü vahidi kimi təqdim olunur.
Birinci etüddə (səh. 100 – yuxarıda) hərəkətli şəhər mərkəzi fonunda təqdim olunan obraz zahirən hamı kimidir: addımlayır, izdihamın içindədir, insanlar arasındadır. Amma bu zahiri dinamikanın altında ağır bir daxili yük gizlənir. Müəllif “çiyinlərindən asılan ağır yük” metaforası ilə insanın görünməyən dərdini oxucuya hiss etdirir. Bu yük nə fiziki, nə də maddidir – bu, insanın ürəyində daşıdığı kədərdir.
Obrazın baxışları ətrafdakı adamlarda “öz dərdinin bənzərini” axtarır. Bu sual — “Görəsən, bu adamların arasında onun yaşadığı hisslərin eynisini yaşayan biri varmı?” — əslində bütün bəşəriyyətə ünvanlanmış sualdır. Qəndab xanım burada müasir insanın ən böyük faciəsini göstərir: izdiham içində tənhalıq.
Axşamın alaqaranlığında bu baxışları görən yoxdur. Çünki cəmiyyət çox vaxt insanın içində baş verənləri görmək istəmir. Lakin etüdün son cümləsi oxucuya ağır bir həqiqəti çatdırır: “dünyada ən bədbəxt adamın anası xəstə olan adam” olduğuna inanmaq. Bu fikir ana obrazını bütün dərdlərin mərkəzinə gətirir və mətnə milli-mənəvi dərinlik qazandırır. Burada ana yalnız bir insan deyil, müqəddəsliyin, həyatın və vicdanın simvoludur.
İkinci etüd (səh. 100 – aşağıda) daha çox alleqorik və simvolik məna daşıyır. Gecə saat 12-dən sonra sönmüş işıqlara baxan obrazın xatirələri onu toyuq kümesinə aparır. Bu təsvir ilk baxışda sadə görünsə də, dərin fəlsəfi qatlara malikdir.
Küməyə yığışan toyuqlar — təhlükəsizliyi seçənlər, çöldə qalanlar isə — taleyin sərt üzü ilə üzləşənlərdir. Qaranlıqda çaqqalın, tülkünün caynağına keçən, yaxud xəstəlikdən kənarda büzüşüb ölən toyuqlar insan həyatının acı gerçəklərini xatırladır: cəmiyyətin qoruyucu çərçivəsindən kənarda qalanların aqibəti çox vaxt faciəli olur.
Bu etüddə Qəndab xanım təhlükəsizlik, mərhəmət, biganəlik və məsuliyyət anlayışlarını sadə, lakin sarsıdıcı bədii detal vasitəsilə təqdim edir. Sönmüş pəncərələr insan qəlbinin işıqsızlığına, laqeydliyə işarədir. Müəllif oxucunu sual qarşısında qoyur: biz kimik — küməyə girənlər, yoxsa çöldə qalanlara baxıb susanlar?
“Bir kitab yazacaqdım!” (səh. 131)
Bəzən ədəbiyyatda yazılmamış əsərlər yazılmışlardan daha çox danışır. Qəndab xanımın “Bir kitab yazacaqdım!” adlı etüdü məhz bu qəbildəndir. Bu mətn bir kitabın deyil, bütöv bir ömrün etüdüdür; bir ideyanın yox, insan taleyinin fəlsəfi eskizidir. Burada müəllif oxucunu hadisələrə yox, düşüncəyə; süjetə yox, daxili hesabatlara aparır.
Etüdün ilk cümləsindən oxucu anlayır ki, söhbət adi bir bədii niyyətdən getmir. “Bir kitab yazacaqdım; adını “Ölüm və həyat” qoyacaqdım” — bu cümlə bir yaradıcılıq planı deyil, varoluş manifestidir. Qəndab xanım ölümü və həyatı bir-birinə qarşı qoymur; onları gecə ilə gündüz kimi iç-içə, ayrılmaz təqdim edir. Bu yanaşma müəllifin həm alim, həm də şair dünyagörüşünün sintezindən doğur: həyat yalnız yaşamaq deyil, ölümün fərqində olaraq yaşamaqdır.
Müəllifin toxunduğu əsas məqamlardan biri insanların bu həqiqəti dərk etməməsidir. Qəndab xanım yazır ki, çoxları doğulandan ölənə qədər həyatla ölümün bu yaxınlığını anlamır, anlayanların bir qismi isə bu duyğunu yaşaya bilmir. Bu fikir publisistik gücü ilə oxucunu silkələyir: cəmiyyətin ən böyük faciəsi ölümü unutmaq yox, həyatı dərk etmədən yaşamaqdır.
Etüddəki obrazlı ifadələr — gülüşdən doğulan ölümlər, göz yaşından pöhrələnən sevgilər — Qəndab xanımın poetik düşüncə tərzinin bariz nümunəsidir. Burada sevgi romantik hiss deyil, ağrıdan doğan bir varlıq formasıdır. Ölüm isə son deyil, mənanın başlanğıcıdır. Müəllif üçün ağlamaq belə katarsis gətirmir; “gözlərimdən yaş çıxmayacaqdı” deməklə o, insanın bəzən ağlamaqdan da məhrum qaldığı ruhi donuqluğu göstərir.
Etüdün ikinci hissəsində kitabın adının dəyişməsi — “Ölüm və həyat”dan “Olum və Ölüm”ə keçid — təsadüfi deyil. Bu dəyişiklik düşüncənin dərinləşməsidir. Burada müəllif bioloji doğumdan əvvəlki və sonrakı metafizik mərhələlərə toxunur: doğulmadan ölənlər, doğularkən ölənlər, doğulub yaşaya bilməyənlər… Bu cümlələr sadəcə ədəbi obraz deyil, həm də sosial və mənəvi ittihamdır. Cəmiyyətin yaratdığı şəraitdə yaşamaq hüququndan məhrum edilən talelərin sükutlu fəryadıdır.
Qapaq rəsmi ideyası — bir körpə və bir də taxta başdaşı — etüdün simvolik zirvəsidir. Bu iki obraz arasında bütün insan ömrü yerləşir. Qəndab xanım burada oxucuya açıq sual verir: bu iki nöqtə arasında sən nə qədər yaşadın? Sadəcə mövcud oldun, yoxsa var oldun?
Etüdün ən sarsıdıcı cümləsi isə sondadır: “Heyif, öldüm!” Bu ifadə fiziki ölümün yox, yazılmamış sözlərin, deyilməmiş həqiqətlərin, yaşanmamış duyğuların ölümüdür. Bu, bir insanın yox, bir kitabın, bir imkanın, bir həqiqətin ölümüdür. Əslində isə bu cümlə oxucuya ünvanlanmış xəbərdarlıqdır: yazılmamış kitablar, yaşanmamış həyatlara çevrilməsin.
“Bir kitab yazacaqdım!” etüdü Qəndab xanımın poetik-fəlsəfi dünyasının konsentratıdır. Bu mətn nə yalnız ədəbiyyatdır, nə də yalnız publisistika — bu, insanın özü ilə apardığı ağır və səmimi dialoqdur. Qəndab xanım bu etüdlə sübut edir ki, bəzən bir yazılmamış kitab, yüz yazılmış kitabdan daha çox həqiqət deyə bilir.
Əgər bu etüd bir kitab olsaydı, bəlkə də adı “Ölüm və həyat” deyil, “Dərk etmədiyimiz ömür” olardı. Amma müəllifin demədikləri də dedikləri qədər güclüdür. Və məhz bu susqunluq Qəndab xanım yaradıcılığının ən dərin səsidir.
Bu etüdlərin əsas gücü ondadır ki, Qəndab xanım elmi düşüncə ilə poetik duyumu, publisistik mövqe ilə bədii ifadəni ustalıqla birləşdirir. Mətnlər oxucuya hökm vermir, amma onu düşünməyə məcbur edir. Müəllif cəmiyyətin ağrılı nöqtələrinə toxunur: ana dərdi, tənhalıq, biganəlik, qorunmayan zəiflər.
Bu yazılar yalnız ədəbi nümunə deyil, həm də mənəvi çağırışdır. Qəndab xanım oxucuya demək istəyir ki, insanın dərdi səssiz ola bilər, amma o dərd görməzlikdən gəlinəndə cəmiyyətin vicdanında çat yaranır.
“Ətirli güllər” kitabından olan bu etüdlər Qəndab xanımın sözə yalnız estetik vasitə kimi deyil, məsuliyyət daşıyan bir silah kimi yanaşdığını göstərir. Bu mətnlər oxucuya şəhərin gurultusu içində susan insanları görməyi, gecənin qaranlığında işıqsız qalan taleləri unutmağı deyil, xatırlamağı və dərk etməyi öyrədir.
Qəndab xanımın bu etüdləri müasir Azərbaycan publisistikasında insan ruhunun müdafiəsinə qalxan sanballı bədii nümunələr kimi dəyərləndirilməlidir.
Növbəti yazımızda Qəndab xanımın miniatürlərindən söhbət açacağıq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
Ardı burada: >>> GÜL ƏTİRLİ KİTAB – MİNİATÜRLƏR
Müəllif: Zaur USTAC
AYB və AJB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir.
Oxuyun >> Gözündə tük var