QOHUMLUQDAN BÖYÜK OLAN İNSANLIQ
(Sədulla Şirinovun “Qudalar” romanı haqqında – beşinci yazı)
Salam olsun sözə, ailə ocağının müqəddəsliyinə, insanı insana bağlayan mənəvi tellərə dəyər verən insanlara!
Ədəbiyyat yalnız həyatın təsviri deyil. Ədəbiyyat həm də insanın özünə, ailəsinə, cəmiyyətinə, keçmişinə və gələcəyinə tutduğu güzgüdür. Yazıçı bəzən böyük ictimai problemləri nəhəng hadisələrin fonunda deyil, adi insanların gündəlik həyatı, ailə münasibətləri, sevinc və kədəri, küsülülüyü və barışığı, bir sözlə, həyatın ən sadə görünən məqamları vasitəsilə göstərir. Sədulla Şirinovun “Qudalar” romanı da belə əsərlərdən biridir.
2025-ci ildə Bakıda “Füyuzat” nəşriyyatında çap olunmuş bu roman müəllifin yaradıcılıq yolunda xüsusi mərhələ kimi diqqəti cəlb edir. Kitabın redaktoru araşdırmaçı-yazar, ədəbi təhlilçi və publisist Vaqif Osmanlıdır. Nəşrin təqdimatında da vurğulandığı kimi, Sədulla Şirinov “Qudalar” romanında ailə münasibətlərini, qudalar arasındakı bağlılığı və müasir cəmiyyətimizin mənəvi mənzərəsini ailələr arasındakı münasibətlər üzərindən təqdim edir. Roman eyni zamanda müasir gəncliyə tərbiyə və əxlaq mesajları ötürür.
Əsərin adının özü diqqətçəkicidir: “Qudalar”. İlk baxışda bu söz bizə toy, elçilik, qohumluq, ailə və məişət münasibətlərini xatırladır. Lakin romanın səhifələrini çevirdikcə aydın olur ki, müəllif “qudalıq” anlayışını yalnız iki ailənin qohumluğu çərçivəsində saxlamır. Burada qudalıq daha geniş mənada insanları bir-birinə bağlayan mənəvi körpüyə çevrilir. Bu körpünün bir tərəfində ailə, digər tərəfində isə cəmiyyət, milli birlik, tolerantlıq və insanlıq dayanır.
Romanın başlanğıcındakı proloq da təsadüfi deyil. Müəllif insanın yaranmasından, insan övladları arasındakı münasibətlərdən, xeyir və şərdən, ədavət və barışıqdan danışaraq əsərin ideya istiqamətini əvvəldən müəyyənləşdirir. Proloqda insanın şüurlu yaradılması və fitnə-fəsada uymamaq məsuliyyəti ön plana çəkilir. Beləliklə, oxucu qarşıdakı hadisələri yalnız bir neçə ailənin taleyi kimi deyil, daha geniş mənəvi-fəlsəfi müstəvidə qəbul etməyə hazırlanır.
Romanın ilk bölümünün “Axtaran tapar” adlandırılması əsərin əsas süjet xəttinin başlanğıcını müəyyənləşdirir. Burada ailə qurmaq, oğula və qıza həyat yoldaşı seçmək, valideynlərin övlad taleyinə münasibəti, gənclərin öz seçimləri və böyüklərin bu seçimlərə təsiri kimi məsələlər ön plana çıxır.
Gülşən obrazı vasitəsilə ailə qayğılarının gündəlik həyatda necə yaşandığını görürük. O, qızlarını ərə verdikdən sonra ev işlərinin ağırlığını öz üzərinə götürür və sonbeşik oğlunun da ailə qurmasını arzulayır. Oğlunun isə özünə uyğun qız tapa bilməməsi, sonra işləmək üçün Rusiyaya getməsi ailə daxilində narahatlıqlar yaradır.
Bu məqamda yazıçı oxucunu çox tanış bir Azərbaycan ailəsinin içinə aparır. Burada böyük fəlsəfi terminlərə ehtiyac yoxdur. Ana narahatdır, oğul öz həyatını qurmaq istəyir, valideynlər övladlarının gələcəyini düşünürlər. Həyatın özü romanın materialına çevrilir.
Müəllifin üstün cəhətlərindən biri də budur ki, hadisələri süni şəkildə dramatikləşdirmir. İnsanların danışıq tərzini, gündəlik davranışlarını, zarafatlarını, narahatlıqlarını və bir-birinə münasibətlərini canlı şəkildə təqdim edir. Bu baxımdan “Qudalar” oxucu ilə məsafə saxlamayan, danışıq dili ilə ona yaxınlaşan əsər təsiri yaradır.
Romanın ən maraqlı tərəflərindən biri uşaqlıq illərində formalaşmış münasibətlərin illər sonra insan taleyinə necə təsir göstərməsidir.
Yadigarla Abdurahmanın keçmişdən gələn incikliyi süjetin əsas gərginlik nöqtələrindən birinə çevrilir. Onlar məktəb illərində avar-muğal qarşıdurmalarına qarışmış, sonradan isə hər biri öz həyatını qurmuş insanlardır. İllər keçsə də, keçmişin müəyyən izləri yaddaşlarında qalır.
Lakin həyat qəribədir: dünən bir-birinə düşmən münasibət bəsləyən insanların övladları sabah bir-birini sevə, ailə qura və valideynlərini quda edə bilərlər.
Romanın əsas ideyalarından biri məhz budur: insan həyatının qarşısına elə hadisələr çıxır ki, dünən qurduğun divarları sabah öz əllərinlə sökməli olursan.
Məryəm və Nazimin münasibəti bu mənada yalnız iki gəncin sevgisi deyil. Onların münasibəti böyüklərin illərlə daşıdıqları inciklikləri də sınağa çəkir.
Məryəmin təmkinli, abırlı, ağır davranışı onun xarakterini müəyyən edən mühüm cəhətlərdəndir. Nazimin də onun haqqında müsbət düşünməsi təsadüfi deyil. O, Məryəmi uzun illərdən bəri tanıyır və onun xarakterinə bələddir.
Beləcə, müəllif ailə qurmaq məsələsində xarici görünüşdən, maddi imkanlardan və keçici maraqlardan daha vacib olan mənəvi keyfiyyətləri ön plana çıxarır.
Romanın ilk bölməsindəki “Axtaran tapar” ifadəsi əsərin fəlsəfi açarlarından biridir.
İnsan həyatda nə axtarır?
Bəzən var-dövlət. Bəzən rahatlıq. Bəzən şöhrət. Bəzən sevgi. Bəzən isə sadəcə özünə uyğun insan.
Amma axtarmaqla tapmaq arasında böyük fərq var. Yazıçı göstərir ki, düzgün axtarış üçün insanın özü də nə istədiyini bilməlidir.
Xanımın oğluna qız axtarması, Maysaratın qızının taleyi ilə bağlı narahatlığı, valideynlərin gələcək qudalıq haqqında düşünməsi bu axtarışın müxtəlif tərəfləridir.
Burada ailə qurmaq sıradan bir məişət hadisəsi kimi yox, iki nəslin gələcəyini birləşdirən məsuliyyət kimi təqdim olunur.
Ana obrazları – ailənin görünməyən dayaqları
“Qudalar” romanında qadın obrazlarının xüsusi çəkisi vardır.
Xanım, Maysarat, Gülşən və digər qadınlar ailə münasibətlərinin formalaşmasında fəal rol oynayırlar. Onlar sadəcə hadisələri kənardan izləyən personajlar deyillər. Əksinə, bir çox mühüm qərarın arxasında məhz onların düşüncəsi, iradəsi, səbri və ana sevgisi dayanır.
Xanımın oğluna münasibəti bunun bariz nümunəsidir. O, Nazimin gələcəyindən narahatdır, onun düzgün seçim etməsini istəyir. Məryəmi tapması və ailələri yaxınlaşdırmaq üçün təşəbbüs göstərməsi onun ana məsuliyyətinin ifadəsidir.
Maysarat isə qızının ailə quracağı gün həm sevinir, həm də kövrəlir. Çünki qız övladını böyüdən ana üçün toy yalnız şadlıq deyil, həm də ayrılıq hissidir. Müəllif bu psixoloji məqamı çox təbii şəkildə çatdırır.
Belə səhnələrdə Sədulla Şirinovun həyat müşahidəçiliyi aydın görünür. Yazıçı ailə psixologiyasını kənardan təsvir etmir; sanki ailənin içində baş verən söhbətləri dinləyir və onları oxucuya çatdırır.
Romanın növbəti bölmələrində sevgi və ailə qurmaq mövzusu daha da inkişaf edir.
Məryəm və Nazim münasibətlərində müəllif bir mühüm həqiqəti önə çəkir: ailə yalnız hisslər üzərində qurulmur. Ailə üçün qarşılıqlı hörmət, etibar, sədaqət, məsuliyyət və mənəvi uyğunluq da lazımdır.
Bu baxımdan əsərdəki “Qarşılıqlı sevginin gücü”, “Ümid”, “Doğru seçim”, “Sevginin qaynağı xoş münasibətdir”, “Güvənmək”, “Xoş münasibət” kimi bölüm adları təsadüfi deyil. Bunlar romanın ideya xəttini mərhələlərlə açan ifadələrdir.
Sanki müəllif oxucuya belə bir sual verir: İnsanları bir ailəyə çevirən nədir?
Cavab isə romanın müxtəlif epizodlarından keçərək formalaşır: sevgi, etibar, hörmət, xoş münasibət, səbir və ən əsası, bir-birini insan kimi qəbul etmək.
“Qudalar” romanının diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri də hadisələrin Balakən mühitində cərəyan etməsidir.
Yazıçı bölgənin danışıq xüsusiyyətlərini, yerli sözləri, adət-ənənələri, məişət detallarını və insanların gündəlik ünsiyyətini əsərə gətirir. Redaktə qeydlərində də bildirilir ki, romanda işlədilən “ləzgi” və “muğal” sözləri bölgənin yerli müraciət və adlandırma xüsusiyyətlərini əks etdirir və müəllif bu vasitə ilə həmin mühitin ab-havasını qorumağa çalışıb.
Bu, romanın etnoqrafik və folklorik çalarlarını da gücləndirir.
Balakən və Zaqatala bölgəsinin özünəməxsus dil mühiti, avar, muğal, zaxur, ingiloy və digər yerli icmaların birgə yaşayışı əsərin bədii fonunu təşkil edir.
Beləliklə, “Qudalar” həm ailə romanı, həm də müəyyən mənada bir bölgənin sosial-mədəni portretidir.
Əsərin ən ciddi ictimai qatlarından biri milli münasibətlər məsələsidir.
Müəllif uşaqlıq illərindəki avar-muğal qarşıdurmalarını təsvir etməklə yanaşı, həmin qarşıdurmaların sonradan necə mənasız göründüyünü göstərir. Uşaqlıqda bir-biri ilə dalaşan insanların illər sonra dostlaşması, qohumlaşması, eyni məktəbdə uşaqlarının valideynləri kimi görüşməsi mühüm ideyanı ortaya qoyur:
İnsanlar arasında qurulan süni düşmənçilik zamanın sınağından keçmir.
Romanın qəhrəmanlarından birinin keçmişdəki münasibətlərini xatırlayaraq “onda başa düşmürdük” məzmunlu etirafı da bu mənada simvolikdir. İnsan yaşlandıqca, həyat təcrübəsi qazandıqca bəzi uşaqlıq və gənclik yanlışlıqlarının nə qədər mənasız olduğunu dərk edir.
Yazıçı bununla kifayətlənmir. O, milli kimlik məsələsini daha yüksək müstəviyə qaldıraraq insanlıq anlayışını önə çəkir.
Əsərin sonlarına doğru dünyaya gələn və romanın ideya yükünü öz üzərinə götürən körpə Rəvan xüsusilə diqqətəlayiq obrazdır.
Rəvanın ata və ana tərəflərinin müxtəlif etnik mənsubiyyətlərdən gəlməsi müəllif üçün qarşıdurma səbəbi deyil. Əksinə, körpə iki ailəni, iki nəslin nümayəndələrini, iki fərqli kökdən gələn insanları birləşdirən canlı körpüyə çevrilir.
Romanın finalında Abdurahmanın körpəyə baxaraq onun üzərində “ləzgi” və ya “muğal” yazılmadığını vurğulaması əsərin ideyasını son dərəcə aydınlaşdırır.
Müəllif burada insanı əvvəlcə insan kimi təqdim edir.
Bu fikir romanın ən mühüm fəlsəfi nəticələrindən biridir.
İnsan dünyaya gələndə onun əlində millətlər arasında düşmənçilik xəritəsi olmur. O, nifrəti öyrənmir; nifrət ona öyrədilir. Sevgi də, düşmənçilik də, tolerantlıq da, ayrı-seçkilik də sonradan formalaşır.
Bu baxımdan Rəvan yalnız romanın körpə qəhrəmanı deyil. O, gələcəyin simvoludur.
Əsərin adı ailə münasibətlərini ifadə etsə də, romanın məzmunu ailə sərhədlərini aşır.
Qudalıq burada cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri və insanları arasında əlaqələrin metaforasına çevrilir.
İki ailə quda olur. Sonra onların uşaqları, nəvələri, dostları, qonşuları və qohumları arasında münasibətlər yaranır. Əvvəlki düşmənçiliklərin yerini qohumluq və dostluq tutur.
Bu mənada romanın əsas mesajlarından biri belə ümumiləşdirilə bilər:
İnsanlar bir-birinə yaxınlaşdıqca süni ayrılıqlar zəifləyir.
Məhz buna görə müəllif ailə münasibətlərindən milli birlik məsələsinə keçid edir.
Romanın son bölmələrində hadisələr daha ciddi ictimai-siyasi məcraya keçir. Əvvəlki səhifələrdə ailə daxilində həll edilən problemlər sonlara doğru cəmiyyətin təhlükəsizliyini təhdid edə biləcək qarşıdurma müstəvisinə yüksəlir.
Burada müəllif müxtəlif qüvvələrin insanları bir-birinə qarşı qoymaq cəhdlərini təsvir edir. Gərginlik artır, insanlar narahat olur, mümkün qan tökülməsindən ehtiyatlanırlar. Lakin sonda sağlam düşüncə, təmkin və qarşılıqlı münasibətlər daha üstün mövqeyə çıxır.
Bu hissələrdə romanın ailə mövzusu ilə ictimai mövzu bir nöqtədə birləşir.
Əgər ailədə insanlar bir-birinə hörmət etməyi bacarırsa, cəmiyyətdə də insanlar arasında qarşılıqlı etimad üçün zəmin yaranır.
Əgər ailədə köhnə kin-küdurət bağışlana bilirsə, cəmiyyətdə də keçmişin səhvlərindən nəticə çıxarmaq mümkündür.
Sədulla Şirinovun yazı üslubunda diqqət çəkən xüsusiyyətlərdən biri yumordan istifadədir.
Romanda ciddi problemlərlə yanaşı, gündəlik həyatın yumorlu səhnələri də geniş yer tutur. Bu yumor əsərin ağırlığını azaldır, obrazları oxucuya yaxınlaşdırır.
Məsələn, valideynlərin oğullarının xaricdə başqa qızlarla tanış olacağından narahatlığı, toy və gəlin söhbətləri, ailə daxilindəki zarafatlar, yerli danışıq ifadələri əsərin canlılığını artırır.
Yazıçı bəzən bir cümlə ilə obrazın xarakterini açır. Bəzən isə uzun mübahisə və dialoq vasitəsilə onun dünyagörüşünü göstərir.
Bu baxımdan “Qudalar”da dialoq yalnız süjeti irəli aparan vasitə deyil, həm də obraz yaratmaq üsuludur.
Romanın bölmə adlarından biri də “Zaman dəyişdirir”dir.
Bu fikir əsərin bütöv məzmununa tətbiq edilə bilər.
Zaman insanı dəyişir.
Uşaqlıqda düşmən olanlar böyüyəndə dostlaşırlar.
Bir-birinə qapısını açmayan insanlar sonradan qohum olurlar.
Keçmişin sərt adamları nəvə sahibi olanda ürəkləri yumşalır.
Bir vaxtlar milli fərqləri qabardan insanlar sonradan anlayırlar ki, insanı insan edən onun etnik mənsubiyyəti deyil, davranışı və əməlləridir.
Beləliklə, romanın zaman anlayışı yalnız illərin keçməsi demək deyil. Zaman burada şüurun dəyişməsi deməkdir.
“Qudalar” romanının müəllif təqdimatında əsərin müasir gəncliyə tərbiyə və əxlaq mesajları ötürdüyü xüsusi vurğulanır.
Bu baxımdan əsər ailə münasibətlərinə dair mühüm suallar doğurur:
Ailə qurarkən nəyə diqqət etməliyik?
Valideyn övladının seçiminə nə qədər müdaxilə etməlidir?
Keçmişdəki şəxsi ədavət gələcək nəsillərin münasibətlərinə təsir etməlidirmi?
İnsanın milli və etnik mənsubiyyəti onun digər insanlarla münasibətinin əsas meyarı ola bilərmi?
Bu sualların hər birinə müəllif hadisələr vasitəsilə cavab verir.
Əsərin tərbiyəvi gücü də məhz bundadır. Yazıçı oxucuya hazır nəsihətlər verməkdənsə, müxtəlif situasiyalar yaradır və nəticəni obrazların davranışları ilə göstərir.
“Qudalar”ın epiloqu əsərin əvvəlindən gələn ideyanı yekunlaşdırır.
Müəllif yaxşı və pis insanların, sağlam və zərərli düşüncələrin cəmiyyətə təsirindən danışır. Şimal-Qərb bölgəsində müxtəlif xalqların uzun əsrlər boyu birgə yaşamasına diqqət çəkir və bu birlik ənənəsinin əsərin ideya xəttində mühüm yer tutduğunu göstərir.
Epiloqda müəllifin əsas fikri daha aydın səslənir: bölgədə yaşayan xalqları bir-birindən ayırmaq cəhdləri uğursuzluğa məhkumdur, çünki əsrlər boyu formalaşmış qonşuluq, dostluq, qohumluq və həmrəylik bağları daha güclüdür.
Romanın sonundakı körpə obrazı da bu ideyanın bədii yekunudur.
O, müxtəlif köklərdən gələn insanların övladıdır, amma hər şeydən əvvəl insandır.
Bu fikir əsərin bütün süjet xəttini bir nöqtədə birləşdirir.
Sədulla Şirinov yaradıcılığında “Qudalar”ın yeri
“Qudalar” Sədulla Şirinovun yaradıcılıq yolunda mühüm mərhələdir. Kitabın təqdimatında romanın müəllifin beşinci kitabı olduğu göstərilir.
Əsərin mühüm cəhəti ondadır ki, müəllif böyük ictimai problemləri kiçik həyat hadisələrindən çıxarır.
Bir elçilikdən milli münasibətlərə,
bir toy hazırlığından ailə dəyərlərinə,
bir uşaqlıq incikliyindən illərlə davam edən kinə,
bir qudalıqdan isə xalqlar arasında həmrəyliyə qədər genişlənən bədii xətt qurur.
Bu, əsərin publisistik damarını da gücləndirir.
Sədulla Şirinov bir tərəfdən romançıdır, digər tərəfdən müşahidəçi-publisist mövqeyindən çıxış edir. Onun obrazları yalnız hadisələrin iştirakçıları deyil, müəyyən ictimai düşüncələrin daşıyıcılarıdır.
“Qudalar”ın əsas sözü insanlıqdır
Sədulla Şirinovun “Qudalar” romanını yalnız ailə-məişət romanı kimi qiymətləndirmək əsərin ideya miqyasını daraltmaq olardı.
Bu əsərdə ailə var.
Sevgi var.
Elçilik və toy var.
Ana qayğısı var.
Valideyn narahatlığı var.
Köhnə incikliklər var.
Dostluq və barışıq var.
Milli münasibətlər var.
Cəmiyyətin təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar var.
Amma bütün bunların üzərində dayanan daha böyük bir anlayış var: insanlıq.
Romanın bizə söylədiyi əsas həqiqətlərdən biri budur ki, insanları ayırmaq asandır, birləşdirmək isə böyük mənəvi zəhmət tələb edir. Kin bir anda yarana bilər, amma onun yerini sevginin tutması üçün zaman, səbir və həyat təcrübəsi lazımdır.
“Qudalar”da isə bu dəyişimin mümkün olduğu göstərilir.
Dünən düşmən olanlar bu gün quda ola bilərlər.
Dünən bir-birinə salam verməyənlər sabah eyni süfrənin başında otura bilərlər.
Dünən milli fərqləri qabardanlar sabah nəvələrinin üzündə yalnız insanı görə bilərlər.
Və nəhayət, romanın mənəvi zirvəsində belə bir həqiqət dayanır: insan dünyaya əvvəlcə insan kimi gəlir. Onun qarşısına sonradan müxtəlif adlar, sərhədlər, mənsubiyyətlər, ayrılıqlar çıxır. Əgər insanlıq qorunursa, bütün bu fərqlər bir-birinə düşmənçilik üçün səbəbə çevrilmir.
Bu mənada Sədulla Şirinovun “Qudalar” romanı oxucunu yalnız bir ailənin taleyi ilə tanış etmir. O, oxucunu öz ailəsinə, öz cəmiyyətinə, öz keçmişinə və gələcəyinə başqa gözlə baxmağa çağırır.
Bəlkə də romanın ən böyük uğuru elə budur:
Qohumluq qanla başlaya bilər, amma onu yaşadan sevgidir; cəmiyyəti yaşadan isə insanlıqdır. Yaşasın yaxşı insanlar! Hələlik!
21.09.2026. Bakı .
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var
