Sevginin poetik fəlsəfəsi (Zaur Ustacın “Qadan alım” şeiri) Müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus dəst-xətti, səmimi lirizmi və milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığı ilə seçilən Zaur Ustacın “Qadan alım” şeiri sevginin ən saf, ən fədakar və ən ülvi ifadələrindən biri kimi diqqəti cəlb edir. Bu şeir yalnız məhəbbət etirafı deyil, həm də sevən insanın daxili aləminin poetik görüntüsüdür. Müəllif burada sevginin həm ilahi, həm də insani qatlarını ustalıqla birləşdirərək oxucunu duyğuların dərin qatlarına aparır. Şeirin ilk bəndindən etibarən oxucu sevginin məsafə tanımayan gücü ilə qarşılaşır. “Həsrəti uzaq tut, məni yaxın bil” misrası sevən qəlbin ən böyük istəyini – ayrılığın yox, mənəvi yaxınlığın hökm sürməsini ifadə edir. Burada həsrət yalnız fiziki uzaqlıq deyil, həm də ruhsal ayrılıq kimi təqdim olunur və şair bu ayrılığı rədd edir. “Qadan alım” ifadəsi isə xalq danışıq dilindən gələn, sevgi və nəvazişlə yüklənmiş bir müraciət forması kimi şeirin emosional tonunu müəyyənləşdirir. Şeirin ikinci misralarında dini və simvolik obrazlar diqqəti çəkir. “Gözünü yumanda, Həcərül-Əsvəd, Açanda boynumda hil” misraları sevginin müqəddəslik səviyyəsinə yüksəldiyini göstərir. Burada “Həcərül-Əsvəd” (Kəbədə yerləşən müqəddəs daş) və “hil” (aypara) obrazları vasitəsilə sevgili varlıq ilahiləşdirilir. Bu, klassik Şərq poeziyasının təsiri ilə yanaşı, müəllifin milli-mənəvi kodlara bağlılığını da əks etdirir. İkinci bənddə isə arzu, ümid və qoruma instinkti ön plana çıxır. “Bar tutan qönçəni vurmasın ayaz” misrası sevginin zərifliyini və qorunmağa ehtiyacı olan bir dəyər olduğunu simvolizə edir. Şair burada sevgini bir çiçək kimi təsvir edir – nazik, həssas və eyni zamanda həyatverici. “Qulunun adını dəsmalına yaz” ifadəsi isə xalq ənənələrinə bağlılıqla yanaşı, sevginin yaddaşda və ürəkdə əbədi yaşaması ideyasını ifadə edir. Üçüncü bənd şeirin kulminasiya nöqtəsidir. Burada artıq sevgi tam fədakarlıq mərhələsinə çatır. “Uzağı yaxın et, “Gəl!” desən, gəlləm” misrası sevən insanın bütün maneələri aşmağa hazır olduğunu göstərir. “Ən acı kəlməni nabat, qənd billəm” isə sevginin acını belə şirinə çevirmək gücünü poetik şəkildə ifadə edir. Bu, sevginin transformativ gücünün bariz nümunəsidir. Şeirin son misralarında isə dramatik və təsirli bir məqam yaranır: “Sənintək gözəlin qoynunda ölləm, Ustaca deginən: ‘Öl!’”. Burada ölüm belə qorxulu deyil, əksinə, sevgilinin yanında olmaqla müqəddəsləşir. Bu, klassik eşq fəlsəfəsinin – “eşq uğrunda ölüm belə həyatdır” ideyasının müasir ifadəsidir. Müəllif öz adını (“Ustaca”) şeirə daxil etməklə həm poetik imza atır, həm də əsərə fərdi çalar qatır. “Qadan alım” şeiri dil baxımından da diqqətəlayiqdir. Sadə, axıcı və xalq dilinə yaxın üslub oxucu ilə birbaşa emosional əlaqə yaradır. Şeirdə istifadə olunan obrazlar, metaforalar və simvollar milli düşüncə tərzindən qaynaqlanır və bu da əsərin səmimiliyini artırır. Nəticə olaraq, Zaur Ustacın “Qadan alım” şeiri müasir Azərbaycan poeziyasında sevginin poetik ifadəsinin parlaq nümunələrindən biridir. Bu şeir oxucunu yalnız duyğulandırmır, həm də sevginin mahiyyəti haqqında düşündürür. Burada sevgi sadəcə hiss deyil, inanc, sədaqət və fədakarlıqdır. Şair bu əsərlə bir daha sübut edir ki, həqiqi poeziya qəlbdən gəlir və qəlbə yol tapır.
“Səni elə sevdim ki…” (Qəndabın eyni adlı kitabından bir şeir) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizi tanınmış şair və ədəbiyyatşünas alim Qəndabın “Səni elə sevdim ki…” kitabından seçdiyim eyni adlı şeir üzərindən qurmağa çalışacağam. Azərbaycan poeziyasında sevgi mövzusu həmişə xüsusi yer tutub. Bu mövzu təkcə iki insan arasındakı hisslərin ifadəsi deyil, həm də insan ruhunun saflığını, bağlılığını və mənəvi ucalığını əks etdirən dərin bir fəlsəfi düşüncə kimi təqdim olunur. Tanınmış şair və ədəbiyyatşünas alim Qəndabın “Səni elə sevdim ki…” şeiri də məhz belə poetik nümunələrdəndir. Bu şeir sadə sözlər, lakin dərin mənalar vasitəsilə sevginin ən təmiz, ən saf və ən ülvi formasını oxucuya çatdırır. Şeir ilk misralardan oxucunu duyğular aləminə aparır: “Səni elə sevdim ki, Yanan ciyərlərim Sanki alov dilimi…” Bu misralar sevginin adi bir hiss olmadığını, insanın bütün varlığını bürüyən güclü bir duyğu olduğunu göstərir. Şair sevginin ağrı ilə, yanğı ilə, eyni zamanda bir növ müqəddəs fədakarlıqla müşayiət olunduğunu vurğulayır. Sevən insanın qəlbindəki yanğı burada poetik obrazlarla təqdim edilir. Şeirin diqqət çəkən cəhətlərindən biri sevginin müqayisələrlə təqdim edilməsidir. Qəndab sevgini müxtəlif təbii və insani münasibətlərlə müqayisə edir. Bu müqayisələr sevginin miqyasını daha aydın göstərir. Məsələn: “Arılar çiçəyinə, Çiçəklər ləçəyinə, Körpələr anasına, Analar körpəsinə Sarılıb sevən kimi.” Burada sevgi təbiətin ən təbii harmoniyası ilə eyniləşdirilir. Arının çiçəyə bağlılığı, körpənin anasına olan ehtiyacı və ananın övladına sonsuz məhəbbəti – bunların hamısı insan həyatının ən saf münasibətləridir. Şair bu obrazları seçməklə demək istəyir ki, həqiqi sevgi də məhz bu qədər təmiz və təbii olmalıdır. Şeirin başqa bir hissəsində sevgi artıq daha geniş – kosmik və təbiət miqyasında təqdim olunur: “Günəş şəfəqlərini, Bulud yağışlarını, Gözlər baxışlarını, İlmə naxışlarını Qoruyub sevən kimi.” Bu misralarda sevgi qorumaq, əzizləmək, dəyər vermək kimi təqdim edilir. Yəni şairə görə sevgi təkcə hiss deyil, həm də məsuliyyətdir. Sevdiyini qorumaq, ona dəyər vermək, onu incitməmək bu sevginin əsas xüsusiyyətidir. Şeirin poetik gücünü artıran məqamlardan biri də onun ritmik sadəliyi və səmimiyyətidir. Qəndab mürəkkəb ifadələrdən istifadə etmədən, xalq ruhuna yaxın bir dil ilə oxucuya müraciət edir. Bu sadəlik isə şeirin təsir gücünü daha da artırır. Oxucu sanki şairin qəlbindən gələn sözləri birbaşa eşidir. Şeirin kulminasiya nöqtəsi isə son bənddə özünü göstərir: “Leylilər Qeyisini, Məcnunlar leylisini, Bu könül qeyrisini İnan belə sevmədi.” Burada şair klassik Şərq ədəbiyyatının ən məşhur sevgi simvollarına – Leyli və Məcnun obrazlarına müraciət edir. Bu obrazlar əsrlər boyu sevginin ən ali nümunəsi kimi qəbul olunub. Lakin şair deyir ki, onun sevgisi o məşhur məhəbbət hekayələrindən belə fərqlidir, daha dərindir. Bu fikir şeirin emosional təsirini gücləndirir və müəllifin hisslərinin miqyasını göstərir. Ümumilikdə, “Səni elə sevdim ki…” şeiri sevginin poetik manifesti kimi dəyərləndirilə bilər. Bu əsərdə sevgi yanğıdır, sevgi sədaqətdir, sevgi qorumaqdır, sevgi fədakarlıqdır. Qəndab sevginin yalnız romantik hiss olmadığını, insanın mənəvi dünyasını formalaşdıran böyük bir dəyər olduğunu göstərir. Azərbaycan poeziyasının zəngin ənənələri fonunda bu şeir səmimiyyəti, obrazlı dili və dərin duyğuları ilə seçilir. Oxucu bu misraları oxuyarkən təkcə şairin sevgisini deyil, ümumiyyətlə insan qəlbinin ən saf duyğularını hiss edir. Məhz buna görə də Qəndabın bu şeiri sevginin sadə, lakin uca fəlsəfəsini ifadə edən poetik nümunə kimi yadda qalır və oxucunu düşündürür: həqiqi sevgi yalnız hiss deyil, həm də insan ruhunun ən saf və ən müqəddəs ifadəsidir. Əziz və dəyərli oxucum, sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm! Hələlik. 08.03.2026. Ağdam.
Azərbaycan Yazıçılar Birliynin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, tanınmış şair-publisist Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab” adlı yeni kitabı işıq üzü görüb.
Yazarlar.az xəbər verir ki, “Kitab haqqında kitab” seriyasından növbəti nəşrin redaktoru Günnur Ağayeva, naşiri isə Tuncay Şəhrilidir. Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab”ı tanınmış şair-ədəbiyyatşünas alim Qəndab Haqverdinin (Əliyeva) “Ətirli güllər” kitabının təhlilinə həsr olunmuşdur.
Kitab ölkənin əsas kitabxanalarına hədiyyə olunmaqla yanaşı, bir neçə stabil platforma üzərindən elektron kitab formasında da yayımlanır.
XƏFİF SÜBH MEHİ (Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab”ı) Bu yazı tanınmış şair, ədəbiyyatşünas-alim Qəndab Haqverdi – Əliyeva Qəndab Əjdər qızının “Ətirli güllər” kitabına həsr edilmiş Zaur Ustacın “Gül ətirli kitab” adlı monoqrafiyasının ön sözü kimi düşünülmüş ümumi publisistik məqalə xarakteri daşıyır. Məqsədimiz bir kitabı sadəcə təqdim etmək deyil, o kitabın ruhu, ətiri, mənəvi yükü və ədəbi taleyi haqqında oxucuya bütöv bir təsəvvür yaratmaqdır. Ədəbi cameədə xüsusi təşəbbüskarlığı ilə seçilən tanınmış şair, yazıçı, publisist, tərcüməçi, naşir Zaur Ustacın “Kitab haqqında kitab” seriyası, “Dost sözü” kimi layihəsi və digər ədəbiyyatın inkişafına xidmət edən uğurlu tapıntıları təqdirəlayiq haldır. Ədəbiyyat bəzən səsdir, bəzən söz, bəzən isə qoxudur. Qoxu — ən dərin yaddaşdır. Uşaqlığı, itkiləri, sevincləri, ana nəfəsini, torpaq iyini bir anın içində geri qaytara bilən sehrli açardır. Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabı da məhz belə bir yaddaş kitabıdır — oxucunu gündəlik həyatın bozluğundan ayırıb sözün, duyğunun və xatirənin gül qoxulu bağlarına aparan bir ədəbi səyahət. Kitab haqqında kitab yazan Zaur Ustacın peşəkar təbliğatçılıq qabiliyyəti məhz “Gül ətirli kitab”la özünü bütün çalarları ilə büruzə verir. Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabına baxdıqda vizual olaraq nəzm və nəsr nümunələrindən ibarət mətnlər toplusu görürük. Zaur Ustacın bu kitab haqqında olan kitabına (monoqrafiyasına) — “Gül ətirli kitab”a baxdıqda isə gözlərimiz qarşısında tamam başqa mənzərə canlanır. Zaur Ustac “Ətirli güllər” kitabında olan bu mətnləri bayatılar, şeirlər, etüdlər, miniatürlər, esselər, hekayələr olmaqla sistemləşdirərək oxucuya ayrı-ayrılıqda asan “həzm olunacaq” — mənimsəniləcək şəkildə təqdim edir. Kitabı bizim üçün sadə — hamı üçün anlaşılacaq dildə izah edə-edə vərəqləyir. İzah edir ki, filologiya elmləri doktoru Rəhim Əliyevin redaktorluğu və ön sözü ilə 2020-ci ildə “Qanun” nəşriyyatında nəfis tərtibatla işıq üzü görmüş bu kitab, zahirən bədii mətnlər toplusu təsiri bağışlasa da, əslində bir dünya modelidir. Bu dünyada bayatılar, şeirlər, hekayələr, esselər, miniatürlər və etüdlər eyni mənbədən — insan ruhunun səmimi qatlarından qidalanır. Zaur Ustac kitab hələ açılmamış üzqapağı barədə qeyd edir ki, “Ətirli güllər” kitabı oxucuya hələ açılmamışdan çox söz deyir. Üz qabığındakı vizual həll, rəng seçimi və xüsusilə önə çıxarılan cümlə — “Qızıl gül deyib keçməyin, dünyada genləri dəyişdirilməyən, yəni, gerçək güllərdən biridir bu gül!” — müasir dövrün saxtalaşdırılmış münasibətlərinə, süni duyğularına qarşı səssiz, lakin qəti bir etirazdır. Bu cümlə təkcə güldən danışmır. Bu, dəyişməyən insan xarakterinin, mənəvi kökün, əsil sözün manifestidir. Qəndab xanımın poeziyası da məhz bu mövqedən doğur: genləri dəyişdirilməmiş söz, saxtalaşdırılmamış duyğu, ideoloji yox, insani poeziya. Üz qabığında güllərlə yanaşı təqdim olunan qadın obrazı — müəllifin real fotosu əsasında yaradılmış bu təsvir — düşünən, xatırlayan, susaraq danışan insanın simvoludur. Bu qadın konkret bir şəxs olmaqdan çox, insan ruhunun ümumiləşdirilmiş portretidir. O, təbiətlə eyni müstəvidə dayanır; çünki Qəndab poeziyasında insan təbiətdən ayrı deyil — onun davamıdır. Zaur Ustac kitabın ilk səhifəsində oxucunu qarşılayan dörd misra təsadüfi seçilmədiyini xüsusi vurğulayır: Saralmış yarpaqlarda Quru nəfəsdir şeir! İnsanların səsində İlahi səsdir şeir! Bu bənd “Ətirli güllər”in poetik manifesti olduğu kimi, “Gül ətirli kitab”ın da yol göstərən bələdçisi rolunda çıxış edir. Burada şeirə münasibət açıq şəkildə ortaya qoyulur: şeir forma deyil, haldır; bəzək deyil, vicdandır; söz oyunu yox, ruhun səsidir. “Saralmış yarpaqlar” zamanın, faniliyin, yorulmuş duyğuların simvolu kimi çıxış edir. “Quru nəfəs” isə ruhdan qopmuş, mexaniki sözə işarədir. Amma şeir insanın səsində — yəni ağrısında, sevincində, duasında, etirazında — yer alanda ilahiləşir. Qəndab xanımın poeziyası məhz bu ilahi səsin axtarışıdır. Qəndab poeziyasında tez-tez rast gəldiyimiz bir cümlə var: “Mən həqiqətlərimin olmadığı yerdə daha rahatam.” Bu, reallıqdan qaçış deyil. Bu, insanı əzən, sərtləşdirən, ruhu yaralayan həqiqətlərdən müvəqqəti uzaqlaşıb öz iç dünyasına sığınmaqdır. Şair üçün poeziya məhz bu sığınacaqdır. Burada insan hələ sınmayıb, hələ safdır, hələ ana nəfəsi ilə yaşayır. Ana obrazı Qəndab poeziyasının mərkəzində dayanır. Ana burada təkcə valideyn deyil — mənəvi dayaq, ən böyük qorxuda çağırılan müqəddəs ünvan, bitməyən yuxusuz gecələrin təsəllisidir. Bu, fitri bir instinktin poeziyadakı təzahürüdür və oxucuya son dərəcə doğma gəlir. Qəndab xanımın şeirləri müasir şəhər həyatının yaratdığı mənəvi ziddiyyətləri də incəliklə əks etdirir. Beton binalar, sürət, laqeydlik və eqoizm içində insanın tənha qalması bu poeziyada açıq hiss olunur. Onun lirik qəhrəmanı şəhərin boz simasına alışa bilməyən, təbiətin saf çiçəyi kimi solan bir ruhdur. Bu poeziya milyonluq şəhərdə yaşanan ekzistensial təkliyin poetik salnaməsidir. Səs-küy içində səssizlik, izdiham içində tənha qalmaq — Qəndab şeirinin əsas fonudur. Və bu fon oxucuya yad deyil; əksinə, çox tanışdır. Qəndab xanımın poeziyasını fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri alim təfəkkürü ilə şair duyumunun vəhdətidir. O, sözə məsuliyyətlə yanaşır, şeiri təsadüfi emosiyanın məhsulu kimi deyil, mənəvi akt kimi dərk edir. Zaur Ustaca görə onun yaradıcılığı müəyyən məqamlarda Azər Turan, Namiq Hacıheydərli, Qənirə Paşayeva, Kənan Hacı, Bəhruz Niftəliyevin poetik düşüncə xətti ilə səsləşsə də (bir az diqqətli olsaq, Zaur Ustacın bu fikrnin onun müxtəlif yazılarnda rast gəldiyimiz təvəllüd məsələsinə əsaslanır), özünəməxsus ifadə tərzi ilə seçilir. “Ətirli güllər”i Qəndab xanımın zəngin yaradıcılığından dərilmiş zərif bir qönçə kimi təqdim edən Zaur Ustac sanki xəfif sübh mehi kimi əsərək bu qızıl gül qönçəsinin ətrini — xoş rayihəsini gözəl dünyamızn dörd bir tərəfinə yayır. Bu kitab onun ilk şeirlər toplusu “Səni elə sevdim ki!..”dən başlayan ədəbi yolunun yetkinlik mərhələsinin göstəricisidir. Bayatıdan essseyə, miniatürdən hekayəyə qədər bütün janrlarda müəllif eyni səmimiyyəti, eyni məsuliyyəti qoruyur. “Gül ətirli kitab” adlandırdığımız bu monoqrafiya Qəndab Haqverdi – Əliyevanın yaradıcılığına bir oxucu baxışı, bir ədəbi etiraf, bir mənəvi borc kimi düşünülüb. Çünki belə poeziya haqqında susmaq olmaz. Bu poeziya oxucunu oxumağa yox, düşünməyə, xatırlamağa, öz içinə qulaq asmağa vadar edir. Bu yazını belə yekunlaşdırmaq olar; Zaur Ustac “Gül ətirli kitab”ı ərsəyə gətirməklə ədəbi cameədə haqqında dolaşan “Kitab adam” ifadəsinin təsadüf olmadığını bir daha təsdiqləyir. “Gül ətirli kitab” bizə bir həqiqəti xatırladır: bəzən insanı yaşadan gerçəklik deyil, ondan qaçıb sığındığı poeziyadır. Qəndab xanım bu poeziyanın sadiq, cəsarətli, səmimi daşıyıcılarından və yaradıcılarından biri, Zaur Ustac isə bu zəngin xəzinənin ən etibarlı keşikçisidir. Tutduqları müqəddəs yolda hər iki qələm dostuma uğurlar arzulayıram! 26.01.2026. Ağdam.
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığımız yerdən davam edir.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında elə müəlliflər var ki, onların yaradıcılığı yalnız estetik zövq deyil, eyni zamanda mənəvi məsuliyyət, ictimai yaddaş və insani dəyərlərin daşıyıcısı kimi çıxış edir. Tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanım da məhz bu cür sənətkarlardandır. Onun “Ətirli güllər” kitabı bütövlükdə müəllifin bədii dünyagörüşünü, estetik idealını və publisistik mövqeyini əks etdirən mühüm yaradıcılıq mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər.
“Ətirli güllər” sadəcə bir kitab adı deyil, rəmzi məna daşıyan bədii konsepsiyadır. Bu ad altında toplanan mətnlər oxucuya həyatın müxtəlif çalarlarını – sevincini, kədərini, itkilərini, ümidlərini və yaddaş qatlarını təqdim edir. Qəndab xanım bu əsərlərində gül obrazını zahiri gözəllikdən daha çox, mənəvi saflığın, xatirənin, keçmişlə bu gün arasındakı incə bağların simvolu kimi təqdim edir. Hər “ətir” bir xatirədir, hər “gül” bir insan taleyi, bir duyğu, bir ömür parçasıdır.
Kitabın əsas dəyər göstəricilərindən biri müəllifin elmi təfəkkürlə bədii duyumun vəhdətini qoruyub saxlaya bilməsidir. Ədəbiyyatşünas alim kimi Qəndab xanım sözə məsuliyyətlə yanaşır, mətnin daxili strukturunu, semantik yükünü və ideya xəttini dəqiq qurur. Şair kimi isə o, bu elmi intizamı lirizm, duyğu dərinliyi və poetik ahənglə zənginləşdirir. Nəticədə oxucu qarşısında həm düşündürən, həm də hiss etdirən bir bədii bütövlük yaranır.
“Ətirli güllər” kitabında insan və zaman münasibətləri xüsusi yer tutur. Müəllif zamanın ötəri, lakin iz buraxan tərəflərini incə müşahidələrlə təqdim edir. Burada uşaqlıq xatirələri, ana obrazı, vətən duyğusu, insanın daxili tənha dünyası, müharibənin və itkinin yaratdığı mənəvi sarsıntılar publisistik ruhda, lakin bədii incəliklə ifadə olunur. Qəndab xanım oxucunu hadisələrə kənardan baxmağa deyil, daxildən yaşamağa dəvət edir.
Publisistik baxımdan kitabın mühüm cəhətlərindən biri də onun ictimai-mənəvi çağırış gücüdür. Müəllif oxucunu laqeydliyə qarşı ayıq olmağa, insani dəyərləri qorumağa, yaddaşı itirməməyə səsləyir. Bu çağırış pafosla deyil, səmimi sözlə, həyatın özündən gələn faktura ilə edilir. Elə buna görə də “Ətirli güllər”dəki publisistika oxucunu yormur, əksinə, onu düşünməyə və öz daxilinə baxmağa vadar edir.
Yekun olaraq demək olar ki, “Ətirli güllər” Qəndab xanımın yaradıcılığının mənəvi-estetik xülasəsi, onun sözə, insana və zamana münasibətinin bədii ifadəsidir. Bu kitab müəllifin yalnız şair və alim kimi deyil, həm də vətəndaş mövqeyi olan ziyalı kimi obrazını tamamlayır. “Ətirli güllər” oxucu yaddaşında uzun müddət qalan, düşüncədə iz salan və ədəbiyyatımızın mənəvi xəzinəsinə dəyər qatan bir əsər kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
QƏNDAB Oxudum, ağladım, hər bir sözündə Hər kəlmə min məna daşıyır, Qəndab! Sözü yaşadıqca yaşayır sair, Nəsillər deyəcək: – “Yaşayır Qəndab!”.
Ustac da nəsibin alıb butadan, Söz demək mirasdır ona atadan, Tanrım, bu Qəndabı qoru xatadan; El üçün, xalq üçün yaşayır Qəndab!
Bu mənada Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabı o taylı, bu taylı bütün müasir Azərbaycan publisistik-ədəbi düşüncəsinin parlaq nümunələrindən biri olaraq, həm bu günün, həm də gələcək oxucuların müraciət edəcəyi sanballı yaradıcılıq nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu silsilə yazımın (monoqrafiyamın) əvvəlki bölmələrində də dəfələrlə qeyd etmişəm; janrından asılı olmayaraq Qəndab xanımın bütün mətnləri öz poetikliyi, axıcılığı ilə seçilir. Onun folklorumuza, öz söy-kokümüzə bağlılığı hər kəlməsindən boylanır. Qəndab xanım o taylı, bu taylı bütöv Azərbaycanın tanınan, sevilən, seçilən qələm adamıdır. Şairlik ona Tanrı vergisi olsa da, alimliyi özünün yuxusuz gecələrin, bitib-tükənməyən ardıcıl və gərgin zəhmətin hesabına qazandığı uğurudur. Yolunuz daim açıq və gül-çiçək olsun, Qəndab xanım! Uğurlarınız bol olsun!
Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Sağ olun.
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığımız yerdən davam edir.
Azərbaycan nəsrində elə mətnlər var ki, onlar hadisə danışmaqdan daha çox yaddaşı oyadır, oxucunu süjetin arxasınca yox, ruhun dərinliklərinə aparır. Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabında yer alan hekayələri məhz belə mətnlərdəndir. Bu əsərlər zahirən sadə bir xatirə təsiri bağışlasa da, mahiyyət etibarilə ana obrazının, uşaqlıq dünyasının, evin, ailənin, ümumən Yer kürəsinin, dünyamızın, kənd həyatının və torpaqla bağlı mənəvi kodların poetik nəsrlə ifadəsidir.
“Qaymaq gülu” hekayəsi (səh. 101-102)
Ədəbiyyatımızda ana mövzusu həmişə müqəddəs, toxunulmaz və dərin emosional çalarlarla təqdim olunub. Lakin bu mövzunu klişelərdən, sadə nostaljidən xilas edib fəlsəfi-psixoloji qatlara daşımaq hər yazara nəsib olmur. Tanınmış alim-şair Qəndab xanımın “Qaymaq gülü” hekayəsi məhz bu baxımdan diqqət çəkir: əsər ana ilə övlad arasındakı bioloji bağlılığı deyil, ruhi ayrılmanın və yetkinləşmənin ağrılı mərhələsini təsvir edir.
Müəllif uşaqlıq dövrü ilə bağlı həyətlərində çox gəzişmələr etsə də, Qəndab xanımının “Ətirli güllər” kitabında toplanmış janrından asılı olmayaraq, bütün digər mətnlərin böyük əksəriyyətində olduğu kimi “Qaymaq gülü” hekayəsinin də, əsasında Ana obrazı durur. Hekayənin süjetini ana-balanın gündəlik həyatda munadibəti, canlı dialoqu real kənd həyatının günəş rənginə bürünmüş adi bir günü təşkil edir. qaymaq gülü (qaymaq çiçəyi) burada sadəcə vasitədir. Tam əminliklə qeyd edirəm ki, qaymaq çiçəyi əvəzinə burada sarı toyuq cucələri və ya ala-bula qaz balaları olsa da, yenə mahiyyət dəyişməyəcəkdi. Ümumiyyətlə Qəndab xanımın təkcə bu kitabında deyil, bütün bədii yaradıcılığı boyu Ana kultu, Ana obrazı, qırmızı xətt kimi keçir. Ana Azərbaycan ailəsinin sütunu kimi təqdim olunur. Onun yoxluğu, itkisi çox ağırdır. Praktiki olaraq faciə kimi, dözülməz ağrı kimi təqdim olunur.
Hekayənin girişində müəllif oxucunu öz daxili yaradıcılıq tarixçəsinə aparır. “Mən hey yazardım…” cümləsi təkcə fərdi etiraf deyil, yaradıcılığın fitri, təbii bir ehtiyac kimi təqdimatıdır. Qəndab xanım üçün yazmaq öyrədilən yox, yaşanan haldır. Təbiət – ağaclar, çiçəklər, göylər, quşlar – bu yaradıcılığın ilk ilham mənbəyidir. Bu baxımdan “Qaymaq gülü” həm də müəllifin poetik yaddaşının başlanğıc nöqtələrindən biridir.
Hekayənin mərkəzində dayanan “qaymaq gülü” obrazı çoxqatlı semantikaya malikdir. O, sadəcə bir çiçək deyil:
-Torpağın süd ətridir – yəni ana torpağın bətnindən gələn saflıq;
Müəllifin “Sizi elə sevdim ki, qoxlamağa qıymıram” misrası sevginin ən ali mərhələsini ifadə edir: sahib olmaq istəməyən, qoruyan sevgi. Bu sevgi həm çiçəyə, həm anaya, həm də keçmişə ünvanlanır.
Kicik həcmli bir hekayədə ümumi mətnin təxminən 1/3-həcmində nəzmə yer verməsi Qəndab xanımın folklora, milli-mənəvi dəyərlərimizə bağlılığının bariz nümunəsidir. Bu xalqımızın genetik yaddaşında möhkəmlənmiş dastançılıq ənənəsi ilə bağlı olan məsələdir.
Qəndab xanımın yaradıcılığında ana obrazı təsadüfi deyil və “Qaymaq gülu” bu mövzunun ən səmimi təcəssümlərindən biridir. Hekayədə ananın səsi, ananın yoxluğu, ananın gündəlik həyatdakı adi, lakin müqəddəs varlığı xüsusi həssaslıqla təqdim olunur. “Şeşim, ay şeşim…” çağırışı artıq fiziki eşidilmək üçün deyil, xatirənin içində yaşamaq üçündür.
Ana burada həm real şəxsdir, həm də milli-mənəvi dəyərin daşıyıcısıdır. Onun kənd həyatındakı sadə mövcudluğu əslində bütöv bir mədəniyyətin yaşaması deməkdir.
“Qaymaq gülü” hekayəsinin dili son dərəcə təbii, axıcı və poetikdir. Qəndab xanım elmi-publisistik düşüncə tərzinə malik olmasına baxmayaraq, bu hekayədə nəsri şeirə yaxınlaşdıran bir üslub nümayiş etdirir. Mətnin içində yer alan şeir parçası hekayənin emosional yükünü artırır, nəsrlə poeziya arasında sərhədi aradan qaldırır.
Bu üslub oxucunu mətnə kənardan baxan müşahidəçi yox, xatirənin iştirakçısına çevirir.
“Qaymaq gülü” hekayəsi Qəndab xanım yaradıcılığında xatirə-nəsrin parlaq nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu əsər nə böyük hadisələrdən, nə dramatik qarşıdurmalardan bəhs edir. Onun gücü sadəlikdə, səmimilikdə və milli ruhun incə detallarında gizlidir.
Bu hekayəni oxuyarkən oxucu anlayır ki, bəzən bir çiçək bütöv bir ömrü, bir ana isə bütün bir dünyanı ifadə edə bilər. “Qaymaq gülü” məhz belə bir dünyadır – ana qoxulu, torpaq dadlı, xatirə işıqlı bir dünya.
Hekayədə diqqətçəkən əsas məqamlardan biri də “ana” sözünün müxtəlif adlarla – “Şeşim, ay şeşim…” çağırışı – əvəzlənməsidir. Bu məqam Qəndab xanımın digər mətnlərində də var. Məsələn, “Süd qoxulu dünyam” essesində belə bir məqam var. Böyük bacılar “mama” deyə çağırdığı halda, müəllif obrazı hər gün anaya başqa adlar verir. Bu, sadəcə uşaqlıq şıltaqlığı deyil. Bu, dilin doğmalıq yaratmaq gücünün nümayişidir.
Ən təsirli məqam isə budur: ana ilk dəfə eşitdiyi bu adların mənasını bilməsə də, səsdən, intonasiyadan, ruhdan onu çağıranın öz övladı olduğunu dərhal anlayır. Bu, Qəndab xanımın ana-övlad münasibətini instinktiv, ilahi bir bağ kimi təqdim etməsinin bariz nümunəsidir.
“Qaymaq gülü” hekayəsi Qəndab xanımın nəsr yaradıcılığında həm xatirə ədəbiyyatının, həm də psixoloji-fəlsəfi nəsrin uğurlu nümunəsidir. Bu əsər ana mövzusunu sentimental çərçivədən çıxararaq onu insan yetişməsinin əsas mərhələsi kimi təqdim edir. Hekayə oxucunu ağlatmır – düşündürür; kövrəltmir – oyadır.
Bu baxımdan “Qaymaq gülü” təkcə bir hekayə deyil, ana südü qədər təmiz, ayrılıq qədər acı, söz qədər əbədi bir ədəbi hadisədir.
“Evcik” hekayəsi (səh. 115-121)
Müasir Azərbaycan nəsrində uşaq dünyasının poetik-estetik həqiqətlərini incə psixoloji çalarlarla təqdim edən müəlliflər sırasında tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanımın xüsusi yeri vardır. Onun “Evcik” hekayəsi ilk baxışda sadə, hətta məişət səviyyəsində görünən bir süjet üzərində qurulsa da, dərin qatlarda uşaqlıq xəyallarının, sosial mühitin və insan taleyinin mürəkkəb mənzərəsini yaradan sanballı bədii nümunədir.
“Evcik” anlayışı hekayədə təkcə balaca tikili, uşaqların qurduğu oyun məkanı deyil. Bu söz, əslində, uşağın özünə aid etdiyi ilk “mülk”, ilk “azad dünya” obrazıdır. Qəndab xanım evciyi uşaq psixologiyasının rəmzi kimi təqdim edir: burada uşaq özünü böyük dünyanın qaydalarından kənarda, azad və müstəqil hiss edir. Bu baxımdan “Evcik” uşaqlığın təmizliyi, saf arzuları və məsum xəyalları ilə assosiasiya olunur.
Hekayədə təsvir olunan məkan – evlərin arası, geniş düzənlik, yay aylarının səs-küylü, rəngarəng ab-havası – yalnız fon rolunu oynamır. Bu məkan uşaqların daxili aləmi ilə birgə nəfəs alır. Qızların toppuz-topplam arasındakı evciyi sanki balaca bir həyat modelidir: burada qaydalar var, münasibətlər var, hətta gizli “ictimai nizam” mövcuddur. Müəllif bu məkanı elə təsvir edir ki, oxucu uşaqların dünyasına kənardan baxmır, onun bir hissəsinə çevrilir.
Qəndab xanımın ədəbiyyatşünas kimi peşəkarlığı hekayənin psixoloji dərinliyində açıq-aydın hiss olunur. O, uşaqların davranışlarını romantikləşdirmir, eyni zamanda onları şablonlaşdırmır. Uşaq düşüncəsindəki saflıqla yanaşı, böyüklər dünyasından gələn təsirləri də incəliklə göstərir. Evciyin “müvəqqəti” olması, bir gün dağılması ehtimalı, uşaqlıq xəyallarının kövrəkliyinə işarədir.
“Evcik” hekayəsi yalnız nostalji duyğular doğurmur. Onun altında güclü sosial mesaj gizlənir. Uşaqların qurduğu bu balaca dünya, əslində, böyüklərin qura bilmədiyi harmoniyanın simvoludur. Müəllif oxucunu düşünməyə vadar edir: nə üçün saf münasibətlər yalnız oyunlarda mümkündür? Nə üçün böyüdükcə insan bu sadəliyi itirir?
Bu suallar hekayəyə publisistik yük verir. Qəndab xanım sənətkar mövqeyindən çıxış edərək cəmiyyətə güzgü tutur, amma bunu didaktik dillə yox, poetik və müşahidəçi üslubla edir.
Hekayənin dili sadə, axıcı və canlıdır. Xalq danışıq elementləri, uşaq təfəkkürünə uyğun ifadələr mətni süni bədii yüklərdən uzaqlaşdırır. Bu sadəlik, əslində, müəllifin ustalığının göstəricisidir. Çünki oxucu sadəliyin arxasında dərin mənalar hiss edir. “Qızlar evcik-evcik oynamağı çox sevərdilər. Onlar …. ev tikərdilər.” və “Oğlanlar heç vaxt evcik qurmazdılar, …” hekayədən təqdim etdiyim bu cümlələr əsas mahiyyəti açıb göstərir. Ailənin, evin, ocağın sahibi, quranı qadın olduğunu təbliğ edir ki, bu düşüncə və inam bizm söy-kokümüzlə bağlı, min illərin ötəsindən boylanan inancımızdır. Folklorda da uyğun nümunələrə rast gəlirik. Bu məzmunda atalar sözlərimiz də var.
Qəndab xanımın “Evcik” hekayəsi Azərbaycan uşaq nəsrinin və ümumən müasir bədii düşüncənin dəyərli nümunələrindən biridir. Bu hekayə uşaqlığın unudulan səslərini, itirilmiş xəyallarını oxucuya yenidən xatırladır. “Evcik” həm bir uşaqlıq xatirəsi, həm də insan ömrünün kövrək bir mərhələsinə ucaldılmış bədii abidədir.
Bu baxımdan “Evcik” təkcə uşaqlar üçün deyil, böyüklər üçün də yazılmış hekayədir – çünki hər böyük insanın daxilində bir vaxtlar evcik quran bir uşaq yaşayır. Hekayədə təqdim olunan “Evcik” obrazı uşaqların hər gün yenisini qurub oyun oynadığı evciklərin, ailələrin yaşadığı evlərin özündə ehtiva etdiyi mənanın ötəsində bir anlam ifadə edir. Dərin düşünən oxucu Yer kürəsini xatırlayır.
“Evcik” hekayəsinin başlanğıcında oxucu uşaqlıq dünyasının sadə, lakin dərin fəlsəfəsini görür. Torpağın üstündə ağ daşlarla çəkilən xətlər, uşaqların “klas-klas” oynadığı evciklər – bunlar yalnız oyun deyil, gələcək həyatın ilk sınaqlarıdır. Qəndab xanım bu səhnələri nostalji xatirə kimi yox, insan ruhunun ilkin sığınacağı kimi təqdim edir. Müəllif göstərir ki, uşaq evcikləri dağılsa belə, onların yaratdığı mənəvi iz insanın yaddaşında silinmir.
Bu evciklərdə “dünya sonsuz, həyat əbədi” kimi hiss olunur. Lakin zaman keçdikcə həmin sadə dünya mürəkkəb həyat reallığı ilə əvəzlənir. Müəllifin dili ilə desək, insan böyüdükcə evciklər dağılır, amma onların həsrəti qalır. Bu həsrət hekayənin əsas ideya yükünü daşıyır.
Hekayənin mərkəzində dayanan qadın obrazı Qəndab xanımın nəsrində tez-tez rast gəlinən dərin psixoloji qatlara malikdir. O, zahirən sakit, gündəlik həyatın içində yaşayan bir insandır. Lakin daxili dünyası xatirələr, düşüncələr və susqun nisgillərlə doludur. Qadının gözlərini yumması, yuxuya dalması belə rahatlıq gətirmir; çünki yaddaş onu keçmişə aparır.
Müəllif bu obraz vasitəsilə qadın taleyinin klassik, amma həmişə aktual bir cizgisini göstərir: ana olmaq, övlad böyütmək, onları həyata yola salmaq və sonda ayrılıqla barışmağa məcbur qalmaq. Burada ana məhəbbəti patetik deyil, sakit və kövrək boyalarla verilir.
“Evcik” hekayəsində övladlar yalnız ailə üzvləri deyil, zamanın dəyişən simasının göstəriciləridir. Vüsalın, Şöhrətin və digər adların çəkilməsi ailə bağlarının genişliyini göstərir. Onların biri-birindən, ata evindən uzaqda yaşaması müasir dünyanın reallığıdır. Telefonla əlaqə, kamera vasitəsilə evin üzərinə tutulmuş baxışlar – bunlar fiziki məsafəni azaltsa da, mənəvi boşluğu tam doldura bilmir.
Xüsusilə Alagöz obrazı hekayədə simvolik məna daşıyır. Onun başqa ölkədə yaşaması, evlənib İngiltərəyə köçməsi, italyan dili ilə ata evinə gəlməsi – bütün bunlar qloballaşan dünyanın milli-mənəvi dəyərlərlə toqquşmasını ifadə edir. Qadının gözlərinin uzaq bir nöqtəyə dikilməsi məhz bu ayrılığın, bu geri dönməzliyin bədii işarəsidir.
Qəndab xanımın hekayə dili sadə, lakin son dərəcə obrazlıdır. Təsvirlərdə təbiət detallarına – duman, günəş şüaları, yarpaqlar üzərindəki toz qatına xüsusi diqqət yetirilir. Bu detallar insan ruhunun vəziyyəti ilə vəhdətdə təqdim olunur. Hər bir məkan təsviri psixoloji vəziyyətin davamı kimi çıxış edir.
Müəllifin alim kimliyi mətnin dərin qatlarında hiss olunur: hər cümlə ölçülüb-biçilmiş, hər fikir fəlsəfi alt qatla zəngindir. Şair təxəyyülü isə hekayəyə lirizm, axıcılıq və duyğusal zənginlik qatır.
“Evcik” hekayəsi sadə bir həyat lövhəsi deyil, insan ömrünün mənəvi xəritəsidir. Bu xəritədə uşaqlıq evcikləri ilə gerçək evlər, sevinc ilə həsrət, yaxınlıq ilə uzaqlıq bir-birinə qarışır. Qəndab xanım oxucunu yüksək səslə danışmağa deyil, sakitcə düşünməyə, öz xatirələrinin evciklərinə baş çəkməyə çağırır.
Bu hekayə göstərir ki, insan həyatda neçə evdə yaşasa da, ruhunun əsl evi yaddaşıdır. “Evcik” isə həmin yaddaşın incə, kövrək və unudulmaz bədii ifadəsidir.
“Vağzal” hekayəsi (səh. 124-125)
Nəsrimizdə məkan anlayışı təkcə fiziki məhdudiyyət deyil, çox zaman fəlsəfi mənalar daşıyan, insanın daxili aləmini açan simvolik məkana çevrilir. Tanınmış alim-şair Qəndab xanımın “Vağzal” hekayəsi məhz bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Əsər zahirən sadə bir məkandan — dəmir yolu vağzalından bəhs etsə də, əslində insan həyatının, zamanın, ayrılığın və yadlaşmanın dərin mənəvi qatlarını oxucuya açır.
Vağzal — Qəndab xanımın qələmində yalnız qatarların dayandığı yer deyil. O, insanların harasa getdiyi, haradansa gəldiyi, bəzən dayandığı, bəzən də dayanmağa macal tapmadan ötüb keçdiyi bir həyat kəsişməsidir. Müəllif vağzalı “bəlkə də bilinən şəbəkələrin ən sadəsi” kimi təqdim etsə də, bu sadəliyin altında mürəkkəb talelər, ziddiyyətli hisslər və sarsıdıcı səssizlik gizlənir.
Hekayədə diqqəti cəlb edən əsas cəhətlərdən biri insanların axını fonunda fərdin tənha qalmasıdır. Bir-birinə əks istiqamətdə yeriyən adamlar — tələsən, harasa çatmağa çalışan, gözləyən insanlar — hamısı bir nöqtədə toplaşsa da, heç kim heç kəsi görmür. Müəllif bu mənzərə ilə müasir insanın ən böyük faciəsini — kütlə içində təkliyi ustalıqla ifadə edir. “Varlığını heç kəs fərq etmir” cümləsi hekayənin ruhunu müəyyənləşdirən əsas ideya xəttinə çevrilir.
Qəndab xanım vağzalın səs palitrasını da xüsusi incəliklə işləyir. İnsanların danışıq səsləri, qatarların hərəkət gurultusu, qəfil mikrofon anonsu — bütün bunlar bir-birinə qarışaraq qəribə bir uğultu yaradır. Bu uğultu həyatın öz səsidir: bəzən qulaqbatırıcı, bəzən kəsici, bəzən isə insanın düşüncələrini yarıda qoyan bir axın. Ancaq bütün bu səs-küyün içində əsas qəhrəmanın eşitdiyi “Vağzal” melodiyası yalnız ona məxsusdur. Bu detal əsərin poetik qatını gücləndirir və fərdi duyumun kollektiv səs-küydə necə itib getdiyini simvolizə edir.
Hekayənin davamında ağ libaslı, telli-duvaqlı gəlin obrazı ilə qarşılaşırıq. Bu obraz həm həyatın başlanğıcı, həm də bitməz dövranı simvolizə edir. Gəlinin birdən dayanıb illərlə yaşadığı evə, həyət-bacaya nəzər salması — keçmişlə bu gün arasında ani bir körpüdür. Ardınca ağ kəfənli tabutun görünməsi isə həyat və ölümün eyni məkanda, eyni anda mövcudluğunu göstərir. Qəndab xanım bu qarşıdurmanı pafossuz, sakit, lakin sarsıdıcı təsir gücü ilə təqdim edir.
Əsərin publisistik dəyəri ondadır ki, müəllif konkret bir hekayə danışmaqla kifayətlənmir, oxucunu düşünməyə vadar edir. Vağzal burada həm cəmiyyətin, həm də insan şüurunun güzgüsünə çevrilir. Kimlərsə həyatın içindən sürətlə keçib gedir, kimlərsə bir anlıq dayanıb geriyə baxır, amma çox vaxt bu baxışları görən olmur. İnsanlar eyni məkanda olsa da, fərqli dünyalarda yaşayırlar.
Qəndab xanımın “Vağzal” hekayəsi dil baxımından da seçilir. Sadə, aydın, lakin dərin məna yüklü cümlələr oxucunu yormur, əksinə, onu mətnin içinə çəkir. Alim dəqiqliyi ilə şair həssaslığının vəhdəti bu hekayədə aydın hiss olunur. Məhz bu vəhdət əsəri adi bir nəsr nümunəsindən çıxarıb, fəlsəfi-publisistik düşüncə mətninə çevirir.
Ümumilikdə “Vağzal” hekayəsi Qəndab xanımın yaradıcılığında insan taleyinə, zamanın amansız axınına və müasir həyatın ruhsuz ritminə yazılmış səssiz, lakin təsirli bir elegiyadır. Bu əsər oxucunu təkcə oxumağa deyil, dayanmağa, baxmağa və düşünməyə çağırır. Bəlkə də hekayənin əsas mesajı elə budur: həyat vağzalında hər kəs tələsir, amma insan özünü və başqasını görməyə bir an ayırmasa, ən vacib qatarı — insanlığını qaçıra bilər!
Növbəti yazımız sonuncu – yekun bölümü olacaq. Bu bölmədə Qəndab xanımın yaradıcılığına ümumi bir nəzər salacaq və mənəvi-psixoloji əhəmiyyətindən söhbət açacağıq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
