BALASAQUNLU YUSİFİN PEDAQOJİ-PSİXOLOJİ GÖRÜŞLƏRİNDƏ ELM, BİLİK VƏ ŞƏXSİYYƏT PROBLEMİ
KAMAL CAMALOV
Pedaqogika elmlər doktoru,
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun professoru
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi
“Qızıl Qələm” mükafatı laureatı
Türk xalqlarının zəngin mənəvi və intellektual irsində insan, onun mənəvi kamilliyi, ağlı, biliyi və cəmiyyətdəki mövqeyi haqqında düşüncələr mühüm yer tutur. Bu baxımdan XI əsrdə yaşayıb-yaratmış böyük türk mütəfəkkiri Balasaqunlu Yusifin (1020-1075) “Qutadğu bilig” əsəri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əsər yalnız öz dövrünün ictimai-siyasi, əxlaqi və fəlsəfi görüşlərini əks etdirən qiymətli abidə deyil, eyni zamanda insanın formalaşması, bilik qazanması, ağlını və idrakını inkişaf etdirməsi, düzgün davranış və mənəvi keyfiyyətlərə yiyələnməsi haqqında zəngin fikirlər sistemini özündə birləşdirən mühüm didaktik mənbədir.
“Qutadğu bilig”in əsas ideya istiqamətlərindən biri insanın kamilliyə doğru inkişafıdır. Balasaqunlu Yusif insanı yalnız müəyyən sosial mövqeyə malik varlıq kimi deyil, öz ağlı, iradəsi, biliyi, davranışı və mənəvi keyfiyyətləri ilə formalaşan şəxsiyyət kimi dəyərləndirir. Bu baxımdan əsərdə əql, zəka, elm, bilik, fəhm, idrak, könül, xülq və gözəl davranış kimi anlayışların tez-tez bir arada işlədilməsi təsadüfi deyildir. Bu anlayışlar müəllifin ideal insan modelinin müxtəlif tərəflərini ifadə edir və bütövlükdə şəxsiyyətin hərtərəfli inkişafı haqqında təsəvvür yaradır.
Mütəfəkkirin düşüncəsində elm insan həyatında xüsusi mövqeyə malikdir. Elm insanı cəhalətdən uzaqlaşdıran, dünyanı və özünü dərk etməsinə imkan verən, çətinliklər qarşısında düzgün qərar qəbul etməsinə kömək edən və onu cəmiyyət üçün faydalı şəxsiyyətə çevirən qüvvə kimi təqdim olunur. Lakin Balasaqunlu Yusif biliyi sadəcə məlumat toplamaqla eyniləşdirmir. Onun fikirlərində bilik fəhm və idrakla tamamlanır. Başqa sözlə, insanın çox bilməsi ilə yanaşı, bildiyini anlaması, nəticə çıxarması və həmin biliyi davranışında tətbiq etməsi də vacibdir. Bu yanaşma əsərin pedaqoji dəyərini xüsusilə artırır.
“Qutadğu bilig”də insanın mənəvi və intellektual inkişafı bir-birindən ayrılmır. Əql və bilik insanın düşüncə imkanlarını genişləndirirsə, könül, xülq (xarakter) və gözəl davranış onun mənəvi simasını müəyyənləşdirir. Beləliklə, şair-mütəfəkkirin ideal insanı yalnız savadlı və ağıllı deyil, həm də düzgün davranan, mənəvi dəyərlərə bağlı, özünü və ətrafındakı dünyanı dərk edən şəxsiyyətdir. Bu cəhət əsərdəki pedaqoji düşüncənin bütövlüyünü göstərir: insanın tərbiyəsi yalnız zehnin inkişafı ilə məhdudlaşmır, onun emosional, əxlaqi, iradi və sosial keyfiyyətlərinin formalaşdırılmasını da əhatə edir.
Bu baxımdan “Qutadğu bilig”dəki insan və elm haqqında fikirlərə pedaqoji-psixoloji aspektdən yanaşmaq xüsusi maraq doğurur. Əsərdə irəli sürülən “insanın sambalı – idrak və elm”, “zəka kimdədirsə ulu da odur”, “biliyi qüdrət say” kimi fikirlər insanın dəyərinin onun intellektual və mənəvi inkişafı ilə əlaqələndirildiyini göstərir. Burada elm insanın həm özünü dərk etməsinin, həm də həyatda qarşılaşdığı problemləri həll etməsinin vasitəsi kimi çıxış edir. Bu isə Balasaqunlunun təhsilə yalnız bilikvermə prosesi deyil, şəxsiyyətin formalaşmasına xidmət edən mühüm mənəvi-intellektual amil kimi baxdığını düşünməyə əsas verir.
İmanı kamil tut, ey haqqa tapan,
Bir olan Tanrıya elm ilə inan.
Gör yaradan Tanrım necə yaratdı,
Aləm yaraşıqlı… əlvan həyatlı.
Yetər… izn verin insandan deyim,
İnsanın sambalı – idrak və elm [Bakı: Gənclik, 2003, səh.30].
Bu parçada dövrün böyük düşüncə sahibi Balasaqunlu Yusif insanı Tanrı-aləm-insan münasibətləri içərisində təqdim edir. Əvvəlcə insanın imanı, sonra Tanrının yaratdığı aləmin gözəlliyi, ardınca isə insanın öz mahiyyəti haqqında danışılır. Beləliklə, fikir tədricən kainatdan insana, yaradılışdan idraka doğru hərəkət edir.
Mətnin başlanğıcındakı “İmanı kamil tut” çağırışı insanın mənəvi tərəfini, “elm ilə inan” ifadəsi isə onun düşünən və dərk edən varlıq olduğunu önə çıxarır. Burada diqqətçəkən cəhət odur ki, imanla elm bir-birinə qarşı qoyulmur. Əksinə, şairin düşüncəsində həqiqi inam şüurlu inamdır. İnsan Tanrıya yalnız hiss və etiqadla deyil, həm də elm və idrak yolu ilə yaxınlaşmalıdır.
“Bir olan Tanrıya” ifadəsi isə parçanın dini-fəlsəfi əsasını müəyyənləşdirir. Tanrının vahidliyi ilə yanaşı, onun yaratdığı aləmin nizamı və gözəlliyi diqqətə gətirilir. “Aləm yaraşıqlı, əlvan həyatlı” deyərkən şair yaradılışa sadəcə seyr ediləcək bir gözəllik kimi baxmır. Bu gözəllik insanı düşünməyə, yaradılışın sirlərini dərk etməyə sövq edir. Başqa sözlə, aləmin gözəlliyi insan idrakını hərəkətə gətirən mənəvi-estetik bir başlanğıca çevrilir.
Bu məqamda şairin “insandan deyim” deməsi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki yaradılış haqqında düşüncənin son ünvanı insandır. İnsan həmin möhtəşəm aləmin içində yaşayan, lakin eyni zamanda onu dərk etmək qabiliyyətinə malik olan varlıqdır. Balasaqunlu Yusifin insan haqqında əsas qənaəti də məhz burada ifadə olunur:
“İnsanın sambalı – idrak və elm”.
Bu misra parçanın ideya mərkəzi sayıla bilər. Şair insanın dəyərini onun zahiri xüsusiyyətləri, sərvəti və ya mövqeyi ilə deyil, idrakı və elmi ilə ölçür. “Sambal” sözü burada insanın mənəvi-intellektual çəkisini ifadə edən çox uğurlu anlayışdır. İnsan bildiyi, düşündüyü, dərk etdiyi qədər sanballıdır.
Burada “elm” və “idrak” anlayışlarının yanaşı işlədilməsi də təsadüfi deyil. Elm insana bilik verir, idrak isə həmin biliyin mahiyyətini anlamağa imkan yaradır. Buna görə də Balasaqunlu Yusif üçün sadəcə bilikli olmaq kifayət etmir; bilik insanın düşüncəsinə və mənəvi dünyasına çevrilməlidir. Əsl kamillik də bu mərhələdə meydana çıxır.
Parçanın ümumi məntiqindən belə bir nəticə doğur: iman insanın mənəvi dayağı, elm onun bilik vasitəsi, idrak isə həmin bilik və inamı mənalandıran gücdür. Bu üç anlayış birləşdikdə kamil insan obrazı yaranır. Deməli, didaktik şair Balasaqunlu Yusifin insan haqqında düşüncəsində kamillik birtərəfli deyil; o, həm mənəvi, həm intellektual, həm də dünyanı dərk etməyə yönəlmiş bir kamillikdir.
Bu baxımdan parça yalnız dini-fəlsəfi məzmun daşımır, həm də insanın mahiyyəti haqqında düşüncə ortaya qoyur. Şair sanki “İnsanı insan edən nədir?” sualına cavab verir: insanı insan edən onun düşünmək, öyrənmək, dərk etmək və həqiqət axtarmaq qabiliyyətidir.
Məhz buna görə bu misralar bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Müasir insan üçün də elm yalnız informasiya toplamaq deyil, düşünmək və dərk etmək vasitəsidir. Balasaqunlunun əsrlər əvvəl insanın “sambal”ını idrak və elmdə görməsi onun dünyagörüşünün mühüm humanist cəhətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Mükəmməl yaratdı insanı Tanrım,
Ona bəxş elədi hünər, bilik, fəhm.
Biliyi qüdrət say, fəhmi də ulu,
Ən böyük insana döndərir qulu [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Şeirdən nümunələr göstərir ki, dövrün mütəfəkkiri Balasaqunlu Yusif insanı hazır və dəyişməz bir varlıq kimi deyil, bilik, tərbiyə, düşüncə və mənəvi keyfiyyətlər vasitəsilə kamilləşən şəxsiyyət kimi qəbul edir. “Ona bəxş elədi hünər, bilik, fəhm” misrasında insanın inkişafı üçün həm intellektual, həm də iradi keyfiyyətlərin vacibliyi vurğulanır. Burada bilik insanın dünyanı dərk etməsini, fəhm isə əldə olunan biliyi anlama və tətbiq etmək qabiliyyətini, hünər isə həmin imkanları fəaliyyətə çevirmək bacarığını ifadə edir.
Bu baxımdan böyük türk mütəfəkkiri Balasaqunlunun düşüncəsində təhsil yalnız bilik ötürməkdən ibarət deyil. Bilik fəhm və fəaliyyətlə tamamlanmalıdır. Müasir pedaqoji terminlərlə desək, müəllif insanın intellektual inkişafı ilə yanaşı, onun fəaliyyət və iradi keyfiyyətlərinin formalaşmasına da əhəmiyyət verir.
Daha sonra:
Ona könül verdi, bir də rəvan dil,
Əndişə, xülq, həm də gözəl qılıq, fel.
misralarında insanın şəxsiyyət strukturunun başqa tərəfləri meydana çıxır. Burada yalnız ağıl və bilikdən deyil, könüldən, nitqdən, düşüncədən, xasiyyətdən və davranışdan söhbət gedir. Bu isə çox mühüm pedaqoji nəticəyə gətirir: insanın kamilliyi intellektual inkişafla məhdudlaşmır.
İnsan çox bilikli ola bilər, lakin onun xülqü, davranışı, ünsiyyəti və mənəvi dünyası inkişaf etməyibsə, həmin bilik tam mənada kamillik yaratmır. Deməli, Balasaqunlu Yusif şəxsiyyətin formalaşmasını bütöv proses kimi görür: ağıl – bilik – hiss – xarakter – davranış – ünsiyyət.
Müasir psixoloji yanaşmada insan yalnız koqnitiv, yəni düşünən varlıq deyil; onun emosional dünyası da şəxsiyyətin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Balasaqunlunun “könül” anlayışını burada insanın hiss və mənəvi aləmi kimi oxumaq mümkündür. “Rəvan dil” isə həmin daxili dünyanın sosial münasibətlərdə ifadəsini göstərir. Yəni insanın nə düşündüyü qədər, özünü necə ifadə etdiyi və başqaları ilə necə ünsiyyət qurduğu da əhəmiyyətlidir.
Beləliklə, Balasaqunlu Yusif bir növ insanın daxili və xarici aləmi arasında əlaqə yaradır: könüldəki mənəviyyat dil və davranış vasitəsilə üzə çıxmalıdır. “İnsan tilsimləri sındırsın deyə…” – biliyin funksiyası.
Fikrimizcə, maraqlı məqamlardan biri budur:
İnsan tilsimləri sındırsın deyə,
Ona fəhm, bilik verdi hədiyyə.
Buradakı “tilsim”i məcazi mənada insanın qarşısında duran cahillik, qorxu, anlaşılmazlıq, çətinlik və idraki maneələr kimi şərh etmək olar.
Belə baxdıqda bilik sadəcə yadda saxlanılan məlumat deyil, insanı maneələrdən azad edən qüvvədir. Fəhm isə həmin biliyin mənalandırılmasına və düzgün qərarlara çevrilməsinə imkan verir.
Bu fikir müasir pedaqogikanın mühüm prinsiplərindən biri ilə səsləşir: təhsilin məqsədi yalnız məlumatlı insan yetişdirmək deyil, müstəqil düşünən, problem həll edə bilən və düzgün qərar verə bilən şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.
“Əql, idrak, bilik” – intellektual inkişaf.
Sonrakı misrada:
Bayat kimə verdi əql, idrak, bilik,
Çıxdı ürcahına min-min gözəllik
insanın intellektual potensialı ilə onun yaratdığı nəticələr arasında əlaqə qurulur. Əql, idrak və bilik insanın daxilində qalan potensial deyil; onlar fəaliyyətə keçdikdə “gözəlliklər” yaradırlar.
Pedaqoji baxımdan burada çox maraqlı bir fikir var: insanın qabiliyyəti onun inkişaf etdirilməsi və düzgün istiqamətləndirilməsi ilə nəticəyə çevrilir. Yəni insanın anadangəlmə potensialı vardır, lakin həmin potensialın üzə çıxması üçün bilik, tərbiyə, düşüncə və fəaliyyət lazımdır.
Balasaqunlu Yusif “Biliyi qüdrət say” – fikri ilə təhsilin transformativ gücünü ehtiva edir. Parçanın son iki misrası isə bütün fikirləri ümumiləşdirir:
Biliyi qüdrət say, fəhmi də ulu,
Ən böyük insana döndərir qulu.
Burada bilik qüdrət, fəhm isə uca və ali keyfiyyət kimi təqdim olunur. Lakin bu qüdrət fiziki və ya hakimiyyət mənasında deyil. Söhbət insanın özünü və dünyanı dəyişdirmək imkanından gedir. “Qulu”nun “ən böyük insana” çevrilməsi isə pedaqoji baxımdan xüsusilə maraqlıdır. Bu ifadə təhsilin və idrakın şəxsiyyəti dəyişdirə bilən gücünü göstərir. İnsan bilik əldə etdikcə öz imkanlarının fərqinə varır, düşünmə qabiliyyəti inkişaf edir və passiv vəziyyətdən fəal şəxsiyyət mövqeyinə keçir.
Bu parçaları pedaqoji-psixoloji baxımdan “insanın təbiətdən şəxsiyyətə, potensialdan kamilliyə doğru inkişafı” ideyası ətrafında birləşdirmək olar.
Balasaqunlunun təsəvvüründə insanın kamilliyi bircə xüsusiyyətlə müəyyən olunmur. Əql və idrak onun düşüncə dünyasını, bilik onun intellektual imkanlarını, fəhm biliyin mənalandırılmasını, könül onun emosional-mənəvi aləmini, xülq və davranış isə sosial-əxlaqi simasını formalaşdırır. Buna görə də müəllifin ideal insan modeli hərtərəfli inkişaf etmiş şəxsiyyətdir.
Bu baxımdan “Qutadğu bilig”də təhsil anlayışını yalnız “elm öyrənmək” kimi deyil, insanın bütün şəxsiyyətinin formalaşdırılması prosesi kimi nəzərdən keçirmək mümkündür. Balasaqunlu Yusif üçün əsl bilikli insan sadəcə çox şey bilən deyil; düşünən, anlayan, hiss edən, düzgün danışan, gözəl davranan və əldə etdiyi biliyi faydalı fəaliyyətə çevirən insandır.
Məhz buna görə bu parçalar əsasında çox uğurlu bir elmi tezis irəli sürmək olar: “Qutadğu bilig”də təhsil insanın yalnız intellektual deyil, həm də emosional, mənəvi, iradi və sosial inkişafını təmin edən bütöv şəxsiyyətformalaşdırıcı proses kimi təqdim olunur.
Mən isbat edirəm, diqqət kəsilsən,
Dinlə nə deyirəm, söz götür məndən.
Zəka kimdədirsə ulu da odur,
Bilikli bəşərin böyük oğludur.
Elminə, fəhminə söykənir deyə,
İnsan çata bilir min-min diləyə.
Bilikli kişidən bəla uzaqdır,
Heç vaxt dar ayaqda qalmayacaqdır [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Balasaqunlu Yusif deyir ki, insanın böyüklüyü onun sosial mənşəyi, var-dövləti və tutduğu mövqe ilə deyil, zəkası və biliyi ilə ölçülür. Bu, Balasaqunlunun insan haqqında düşüncəsində mühüm demokratik-humanist məqamdır. İnsan öz dəyərini qazandığı bilik və inkişaf etdirdiyi zəka vasitəsilə müəyyənləşdirir.
Pedaqoji baxımdan burada şəxsiyyətin intellektual inkişafının onun sosial-mənəvi dəyərinə təsiri ifadə olunur. İnsan biliyə yiyələndikcə onun dünyagörüşü genişlənir, hadisələr arasında əlaqə yaratmaq, səbəb-nəticə münasibətlərini görmək və düzgün qərar qəbul etmək imkanları artır.
“Elminə, fəhminə söykənir deyə, İnsan çata bilir min-min diləyə” misraları əvvəlki parçadakı “elm – fəhm – idrak” xəttini davam etdirir.
Burada çox mühüm bir fərq meydana çıxır: elm insanın bildiklərini, fəhm isə bildiklərini necə anladığını və tətbiq etdiyini ifadə edir. Deməli, Balasaqunlu Yusif üçün təhsil yalnız bilik toplamaq deyil. Əsas məsələ həmin biliyin insanın düşüncə və fəaliyyət qabiliyyətinə çevrilməsidir.
“Min-min diləyə çatmaq” ifadəsini də bu baxımdan geniş mənada başa düşmək olar. Bilikli və düşüncəli insan öz məqsədlərini daha düzgün müəyyənləşdirə, onlara çatmaq üçün yollar tapa və qarşısına çıxan maneələri daha asan dəf edə bilir.
Bu fikir müasir pedaqoji baxımdan problem həll etmə, müstəqil düşünmə və qərarvermə bacarıqları ilə səsləşir.
Bilik psixoloji dayaq kimi parçanın son iki misrası xüsusilə maraqlıdır:
Bilikli kişidən bəla uzaqdır,
Heç vaxt dar ayaqda qalmayacaqdır.
Burada bilik artıq yalnız intellektual üstünlük deyil, həyati təhlükələr və çətinliklər qarşısında psixoloji dayaq kimi təqdim edilir.
Əlbəttə, bunu sözün mütləq mənasında “bilikli insanın heç vaxt bəla ilə qarşılaşmaması” kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Daha dərin məna budur ki, bilik insanın çətinlik qarşısında aciz qalmaq ehtimalını azaldır. Bilən və düşünən insan vəziyyəti daha düzgün qiymətləndirə, çıxış yolu axtara və öz davranışını şəraitə uyğunlaşdıra bilir.
Psixoloji baxımdan bu, insanın özünəinamı və problemlərin öhdəsindən gəlmək qabiliyyəti ilə əlaqələndirilə bilər. Bilik insana yalnız “nəyi bilmək” imkanı vermir, həm də “nə etmək lazımdır?” sualına cavab tapmaq üçün intellektual imkan yaradır.
əql – bilik – fəhm – idrak – davranış – şəxsiyyət – kamillik.
İlk parçalarda insanın Allah tərəfindən ona verilmiş əql, bilik, fəhm və könül imkanlarından danışılır. Burada isə həmin imkanların həyatda necə işlədiyi göstərilir. Yəni Balasaqunlu Yusif insanın potensialından başlayıb onun praktik həyatdakı nəticələrinə gəlir.
Bu baxımdan belə bir ümumiləşdirmə çox yerinə düşər: Balasaqunlunun pedaqoji düşüncəsində bilik insanın yaddaşında toplanan məlumat deyil, onun şəxsiyyətini, düşüncə tərzini və davranışını dəyişdirən fəal qüvvədir.
Bilikli insan daha yaxşı düşünür, fəhm edir, qərar verir, çətinliklər qarşısında çıxış yolu axtarır və öz məqsədlərinə çatmaq imkanlarını genişləndirir.
Elmsiz kişini tez haqlayır dərd,
Ölür, yox olmursa dərd, ələm, illət.
Gəl-gəl, ey biliksiz, öz çarəni bil,
Elmsiz alçaqsan, elmli – aqil.
Elm – barlı bağdır… ona yetişsən,
Çatarsan nə qədər mətlə binə sən [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Balasaqunlu Yusif bilik, zəka və şəxsiyyət haqqında bütöv pedaqoji-psixoloji konsepsiyasını ortaya qoyur. Xüsusilə son misralar əvvəlki fikirlərin nəticəsi kimi səslənir: bilik insanın kamilləşməsi ilə yanaşı, onun sosial mövqeyini və həyatda uğur imkanlarını da müəyyənləşdirir.
“Elmsiz kişini tez haqlayır dərd” misrası biliksizliyin mənfi nəticəsini çox yığcam ifadə edir. Burada “dərd”i yalnız fiziki və ya maddi çətinlik kimi deyil, insanın həyatda qarşılaşdığı problemlər qarşısında acizliyi kimi də anlamaq mümkündür. Elm və bilik insanın hadisələri dərk etməsinə, səbəb-nəticə əlaqələrini görməsinə və çətinliklərə çıxış yolu tapmasına imkan verir. Elmsizlik isə bu imkanları məhdudlaşdırır.
Pedaqoji-psixoloji baxımdan bu fikir təhsilin insanın həyatına uyğunlaşma və problem həll etmə qabiliyyətini inkişaf etdirməsi ilə əlaqələndirilə bilər. Balasaqunlu Yusif üçün bilik yalnız nəzəri üstünlük deyil, insanın həyatda özünü qorumasına və düzgün istiqamət seçməsinə kömək edən vasitədir. Bu baxımdan: “Gəl-gəl, ey biliksiz, öz çarəni bil” çağırışı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada elm öyrənmək insanın öz məsuliyyəti kimi təqdim olunur. Şair biliksiz insana hazır həll vermir, onu “öz çarəni bil” deyə düşünməyə sövq edir. Bu isə müasir pedaqogikadakı müstəqil öyrənmə və özünüinkişaf ideyasına yaxınlaşan bir məqamdır.
Elm insanı “alçaq” vəziyyətdən “aqil” şəxsiyyətə yüksəldir. “Elmsiz alçaqsan, elmli – aqil” misrası əvvəlki parçaların əsas fikirlərindən birini daha kəskin formada ümumiləşdirir. Buradakı “alçaq” sözünü mənəvi təhqir kimi deyil, intellektual və mənəvi inkişafın aşağı səviyyəsi kimi şərh etmək daha məqsədəuyğundur. Qarşılığında “aqil” sözü dayanır. Beləliklə, müəllif iki vəziyyəti qarşılaşdırır: elmsizlik – məhdudluq elm – ağıl və kamillik.
Burada mühüm pedaqoji fikir ondan ibarətdir ki, insanın təbii potensialı onun son vəziyyəti deyil. Təhsil və özünütəhsil həmin potensialı inkişaf etdirərək şəxsiyyətə çevirir.
“Elm – barlı bağdır”. “Barlı bağ” elmə məhsuldarlıq və nəticə anlayışları gətirir. Bağ necə qulluq və zəhmət tələb edirsə, elm də insanın səylə yiyələnməsini tələb edir. Bağın bar verməsi üçün onu becərmək lazım olduğu kimi, insanın biliyinin də nəticəyə çevrilməsi üçün öyrənmək, düşünmək və çalışmaq lazımdır.
Pedaqoji baxımdan belə izah etmək olar: təhsil bir anda nəticə verən proses deyil; davamlı əmək və inkişaf tələb edən uzunmüddətli fəaliyyətdir.
“Ona yetişsən” ifadəsi də maraqlıdır. Burada elmə yiyələnmək passiv proses kimi yox, insanın öz səyi ilə çatdığı bir mərhələ kimi təqdim edilir.
Qalxır, zəka əhli ucalır qat-qat,
Elm ilə sayılır ən əziz ustad.
Bu misralarda artıq biliyin sosial nəticəsi ön plana çıxır. Elmli insanın nüfuzu və hörməti artır. Lakin burada da maraqlı məqam var: müəllif “var-dövlətli”, “güclü” və ya “hakim” insanı deyil, zəka əhlini ucaldır.
Bu, Balasaqunlunun insanın ictimai dəyərinə verdiyi meyarı göstərir. İnsan başqalarından üstünlüyünü maddi imkanla deyil, elm və zəka ilə qazanmalıdır.
“Elm ilə sayılır ən əziz ustad” fikrində isə müəllim obrazına xüsusi əhəmiyyət vermək olar. Elm yalnız insanın özünü inkişaf etdirmir, həm də onu başqalarına yol göstərən, öyrədən, təcrübəsini bölüşən şəxsə çevirir. Beləliklə, bilik fərdi sərvət olmaqdan çıxaraq ictimai faydaya çevrilir.
Son iki misra parçanın ictimai-fəlsəfi istiqamətini tamamlayır:
Bəylər nə cür aldı dövranı ələ –
Yalnız zəka ilə, yalnız elm ilə.
Burada bilik və zəkanın yalnız fərdi kamillik vasitəsi olmadığı göstərilir. Onlar həm də idarəetmə və rəhbərlik üçün zəruri keyfiyyətlərdir.
Bu fikri müasir pedaqoji-psixoloji baxımdan liderlik kompetensiyası ilə əlaqələndirmək mümkündür. Həqiqi rəhbər yalnız hakimiyyət sahibi olan insan deyil; o, düşünməyi, vəziyyəti qiymətləndirməyi, qərar qəbul etməyi və insanları düzgün istiqamətləndirməyi bacarmalıdır. Beləliklə, Balasaqunlunun düşüncə xətti getdikcə genişlənir: elm – fərdi inkişaf – şəxsiyyətin kamilliyi – sosial nüfuz – rəhbərlik.
Balasaqunlu Yusif pedaqoji-psixoloji düşüncəsində elm insanın yalnız bilik ehtiyacını ödəyən vasitə deyil, onun şəxsiyyətini formalaşdıran, düşüncə qabiliyyətini inkişaf etdirən, mənəvi və sosial mövqeyini müəyyənləşdirən əsas qüvvələrdən biridir. Şair insanın təbii imkanlarını – əql, idrak, fəhm, könül və dili – təhsilin və tərbiyənin köməyi ilə inkişaf etdirərək kamil şəxsiyyətə çevrilməsini vacib sayır.
Onun təqdim etdiyi insan modeli bilikli olmaqla kifayətlənmir. Bu insan düşünür, anlayır, öz biliyindən istifadə edir, gözəl davranır, çətinliklər qarşısında çıxış yolu axtarır, özünü inkişaf etdirir və nəticədə cəmiyyət üçün faydalı şəxsə çevrilir. Bu baxımdan Balasaqunlunun pedaqoji idealında intellektual, mənəvi, emosional və sosial inkişaf bir-birindən ayrılmazdır.
Əsərdə bilik həm də insanın azadlıq qüvvəsi kimi çıxış edir. “Tilsimləri sındırmaq”, “öz çarəni bilmək”, “dar ayaqda qalmamaq” kimi ifadələr biliyin insanı cəhalətin, acizliyin və düşüncə məhdudiyyətinin təsirindən çıxardığını göstərir. Bu mənada təhsil insanın yalnız nəyi bilməsini deyil, həyatda necə davranmasını və qarşılaşdığı problemləri necə həll etməsini müəyyənləşdirir.
Digər tərəfdən, Balasaqunlu Yusif elmə yalnız fərdi fayda prizmasından yanaşmır. Elm insanın ictimai dəyərini artırır, onu “zəka əhli” səviyyəsinə yüksəldir, hətta rəhbərlik və idarəçilik üçün əsas vasitələrdən birinə çevrilir. Beləliklə, şəxsi kamilliklə ictimai faydalılıq arasında birbaşa əlaqə qurulur.
Balasaqunlu Yusifin elm və təhsil haqqında görüşlərini belə bir ardıcıllıqla ifadə etmək mümkündür: Əql – bilik – fəhm – idrak – mənəvi keyfiyyətlər – düzgün davranış – şəxsiyyətin kamilliyi – cəmiyyətə faydalılıq.
Bu ardıcıllıq “Qutadğu bilig”də insan tərbiyəsinin bütöv modelini ortaya qoyur. İnsan doğulduğu imkanlarla kifayətlənməməli, ağlını və biliyini inkişaf etdirməli, əldə etdiyi biliyi fəhm və idrakla mənalandırmalı, onu əxlaq və davranışında göstərməlidir. Yalnız bu halda bilik insanı həqiqətən “ulu”, “aqil” və “böyük” insana çevirə bilər.
Beləliklə, “Qutadğu bilig”də elm və zəka insanın yalnız intellektual üstünlüyünü deyil, bütövlükdə şəxsiyyət kimi kamilliyini şərtləndirən əsas amillər kimi təqdim olunur. Balasaqunlu Yusif üçün bilik insanın dünyanı dərk etməsinə, fəhm onun dərk etdiklərini düzgün qiymətləndirməsinə, əxlaq və davranış isə həmin idrakın həyata keçirilməsinə xidmət edir. Bu baxımdan əsərdə təhsil yalnız öyrətmə prosesi deyil, insanın əqlini, mənəviyyatını, xarakterini və sosial məsuliyyətini formalaşdıran bütöv şəxsiyyətyönümlü proses kimi meydana çıxır. Şairin əsrlər əvvəl irəli sürdüyü “zəka”, “elm”, “fəhm”, “idrak” və “xülq” anlayışlarının bir vəhdət təşkil etməsi onun pedaqoji düşüncəsinin başlıca xüsusiyyətlərindən biridir. Bu düşüncənin mərkəzində isə bir ideya dayanır: elm insanı yalnız bilikli etmir, onu kamilləşdirir və cəmiyyət qarşısında faydalı şəxsiyyətə çevirir.