Elçin Nəsib: ““Əsl jurnalistlər bu gün çap mediasında var, internet jurnalistikasında da…”
Tarixin yaddaşına hopmuş hər bir mühüm hadisənin arxasında bir millətin dirçəlişi, maariflənməsi, özünüdərk yolu dayanır. Azərbaycan xalqının bu yolda atdığı ən əlamətdar addımlardan biri, şübhəsiz ki, 1875-ci ilin iyulun 22-də “Əkinçi” qəzetinin ilk nömrəsinin nəşri ilə reallaşdı. Həmin gün yalnız bir qəzetin ərsəyə gəldiyi tarix deyildi, həm də milli özünüdərkin, fikir azadlığının və ictimai oyanışın başlanğıcı idi… Jurnalistlərin peşə bayramı ərəfəsində Sabirabadda çıxan “Kür-Araz” qəzetinin ictimai əsaslarla poeziya və nəsr şöbəsinin rəhbəri,“Yazarlar” jurnalının Aran bölgəsi üzrə təmsilçisi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, şair-publisist Xəlil Mirzə “Kür-Araz” qəzetinin təsisçisi və məsul redaktoru Elçin Nəsiblə həmsöhbət olub. Həmin müsahibəni təqdim edirik:
Qısa tanıtma:
Elçin Xəlil oğlu Nəsibov (Elçin Nəsib) 1958-ci il aprelin 16-da Gədəbəy rayonunun Gədəbəy qəsəbəsində anadan olub. BDU-nun jurnalistika fakültəsini bitirib. Əmək fəaliyyətinə 1975-ci ildə kitabxana müdiri kimi başlayan E.Nəsib öz taleyini jurnalistika ilə bağlayıb. 1976-cı ilin fevralından Sabirabadda çıxan rayon qəzetində müxbir, yerli radionun redaktoru, həmin qəzetdə sənaye, tikinti və nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, aqrar-sənaye, iqtisadiyyat şöbələrinin müdiri, baş redaktorun müvini, baş redaktor vəzifələrində çalışıb. Bir sıra respublika mətbuatının bölgə müxbiri,“Yeni Muğan” qəzeti baş redaktorunun I müavini, “Respublikaçılar” qəzetinin baş redaktoru olub. Xarici ölkələrin mətbuatında bir sıra maraqlı yazılarla çıxış edib. Eyni zamanda onun haqqında xarici ölkələrin mətbu orqanlarında maraqlı yazılar dərc olunub. Bir sıra video-çarxlara ssenarilər yazıb. 2022-ci ilin oktyabrından 2026-cı ilin yanvarınadək “Muğanın səsi” qəzetinin baş redaktoru olub. 2026-cı il yanvarın 28-dən “Kür-Araz” qəzetinin təsisçisi və məsul redaktoru olmaqla bərabər,”Muğan-Şirvan” qəzetinin təsisçisi və baş redaktorudur. E.Nəsib ailəlidir, 2 övlad atasıdır. Böyük oğlu Ərtoğrul Aprel döyüşlərində və Vətən müharibəsində, kiçik oğlu Nəsib isə 2022-ci ildə “Antiterror əməliyyatı”nda (“Qisas”) iştirak edib. Elçin Nəsib Sabirabadda ədəbi mühitin formalaşmasında mühüm rol oynayır. 26 ildir ki, “Suqovuşan” Ədəbi Məclisinin rəhbəridir. Ədəbi məclisin kitab-almanaxlarını çapdan buraxır. O, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Aran Bölməsinin orqanı “Aran” jurnalı baş redaktorunun müavinidir. “İllər aparır bizi”, “Əkinçi”də maarifçilik ideyalarının təbliği”, “Sabirabad mətbuatı tarixi”, “Ədəbi düşüncələr”, “Xatirələrdə yaşayanlar”, “İgidlər yenilməz, şəhidlər ölməz”, “Sabirabad qarpızı”, “Musahibə”, “Sabirabad teatrı” kitablarının müəllifidir. Onlarla kitabın tərtibçisi, ön söz yazanı, redaktoru olan E.Nəsibin “Sabirabad futbolu” kitabı da çap olunmaq üzrədir. Bir sıra mükafatlara layiq görülüb.
-Gəlin söhbətə həyat yolundan başlayaq…
-Orta məkəb illərimdə məni divar qəzetinin redaktoru seçdilər. Bu o vaxt idi ki, artıq qələm təcrübələrim respublika qəzetlərində çap olunurdu. 1975-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsinə qiyabi qəbul edilməklə (onu da deyim ki, mən qəbul olan il ilk dəfə üç turdan ibarət yaradıcılıq müsabiqəsi keçirilməyə başlamışdı, jurnalistika fakültəsinə sənəd vermək istəyənlər hökmən qəzet və jurnallarda çıxış etmiş olmalıydı, həmin yazılar əsasında rəy verilirdi ki, bu gəncdən jurnalist olar, ya olmaz) 1976-cı ilin fevralından Sabirabadda çıxan “Muğan” qəzetində müxbir kimi əmək fəaliyyətinə başladım…Və bu günə qədər də seçdiyim yoldayam… -Elçin müəllim, “Sabirabad mətbuatı tarixi” kitabının müəllifi kimi, istərdim rayon qəzetinin keçdiyi inkişaf yoluna nəzər salaq…
-Sabirabad mətbuatının tarixi 1930-cu il avqustun 8-dən başlayır. Əslində rayon qəzetini zaman özü yaratmışdır. Ötən əsrin əvvəllərində dairə kimi ayrı-ayrı qəza və mahalların tərkibində fəaliyyət göstərən Petropavlovkaya 1930-cu ildə inzibati rayon statusu verilməklə onun rəsmi mətbu orqanını təsis etmək barədə qərar qəbul olunmuşdur. Bir il sonra rayona Azərbaycanın böyük satira ustası M.Ə.Sabirin adı verilmişdir. Qəzet bir vərəq, yəni iki səhifə həcmində, A-3 formatında buraxılmışdır. Materiallar əl şriftləri ilə yığılır, mexaniki üsulla çap olunurdu. Sonralar qəzet 4 səhifə həcmində çıxmağa başlamışdır. Qəzet 1930-1962-ci illərdə “Pambıq cəbhəsində”, 1962-ci ildən 1992-ci ilədək “Muğan”, həmin tarixdən sonra “Suqovuşan” və nəhayət, 2020-ci ildən “Muğanın səsi” adı ilə çıxmışdır. 1930-cu ildən 2026-cı ilədək fəaliyyət göstərən qəzet Azərbaycan mətbuatının inkişafında mühüm rol oynamışdır. Tarixi zərurət nəticəsində təsisçilərin qərarı ilə öz fəaliyyətini dayandıran “Muğanın səsi”nin missiyasını yeni hüquqi statusda “Kür-Araz” qəzeti davam etdirir. Öz mənbəyini Türkiyə ərazisindən götürərək Sabirabadda qovuşan məmləkətimizin iki böyük çayının adını daşıyan qəzet MEDİA Reyestrində qeydiyyata alınaraq 2026-cı il yanvar ayının 28-dən fəaliyyətə başlamışdır.
-Yəqin “Kür-Araz” qəzeti redaksiyasında Sabirabadın mətbuat tarixini əks etdirən muzeyi də keçmişi yaşatmaq üçün yaratmısınız… -İndiki dövrdə rayon mətbuatını tarixləşdirməyə ehtiyac duyulurdu. Muzeyin açılması hər şeydən əvvəl “Kür-Araz” qəzetinin kollektivinin vətəndaşlıq sevgisindən, keçmişimizə hörmətlə yanaşmağımızdan irəli gəldi. Muzeyin ekspozisiyasında toplanmış eksponatlar, sənədlər mətbuat tarixinin ötən dövrləri haqqında ətraflı bilgilər verir. Məsələn, ziyarətçilər öyrənirlər ki, “Muğan” qəzetinin həyatında 1969–1982-ci illər inkişaf dövrü olub. O dönəmdə Azərbaycan KP MK-nın 1-ci katibi olan, ümummilli lider Heydər Əliyev hər mövsümdə Sabirabada səfər edir, pambıq tarlalarında, taxıl zəmilərində, heyvandarlıq komplekslərində əməkçilərlə görüşürdü. Pambıqçılıq rayonlarının zona müşavirələri də, adətən, Sabirabadda keçirilirdi. Bu hadisələr “Muğan” qəzetinin səhifələrində yer alan qiymətli materiallar olurdu. Həmin dövr günaşırı çıxan qəzetin tirajı 20 minə yüksəlmişdi. Ulu öndərin bütün tədbirlərində “Muğan”ın əməkdaşları da yaxından iştirak edirdilər. Bu gün rayonun Heydər Əliyev Mərkəzindəki şəkillərin böyük bir qismi məhz “Muğan” qəzetinin əvəzsiz xəzinəsindəndir. Muzeydə “Ümummilli lider Heydər Əliyevin Sabirabada səfərləri”, “Sabirabad mətbuatının klassikləri”, “XX–XXI əsrlərdə Sabirabadda nəşr olunmuş mətbuat orqanları”, “İzi qalan jurnalistlər” bölmələrində fotoşəkillər, müxtəlif illərdə dərc olunmuş qəzetlər, Sabirabad jurnalistlərinə aid kitablar, onların şəxsi əşyaları, sənədləri və s. yer alıb. Muzeyin yaradılması Sabirabad jurnalistikasının bu günü və gələcəyi üçün əlamətdar hadisədir. Sabirabadlı qələm ustadlarının varislərinin muzeyə bağışladıqları sənədlər və fotolar insanda zəngin təəssürat yaradır. Bizim hamımızın borcumuz muzeyi zənginləşdirməkdir. Arxivlərdə olan digər sənədlər, eksponatlar muzeyə təqdim edilməlidir ki, təəssürat daha zəngin və bütöv olsun.
-Müstəqillik dövrünün jurnalistikasını keçmişlə necə müqayisə etmək olar?
-Sovet dövrü ilə indiki dövrün jurnalistikasını müqayisə etsək, həm müsbət, həm də mənfi cəhətlərin olduğunu görərik. Sovet dövrü partiyalı sistem idi, istədiyin başqa mətləbi yaza bilməzdin. Sovet ideologiyası, Kommunist partiyası nəyi diqtə edirdisə onu yazmalıydıq. Sovet dövrü jurnalistikasını xarakterizə etmək üçün bircə misal çəkmək istəyirəm. Yazılarımın birində Mirzə Fətəli Axundovu dahi sənətkar kimi göstərmişdim. Mənə irad tutmuşdular ki, “dahi” sözü ancaq Lenin haqqında işlənə bilər. Bir sözə görə belə baş ağrıdırdılar, nahaq yerə incidirdilər. O dövrün mətbuatını xarakterizə etmək üçün düşünürəm ki, elə bu misal yetərlidir. Amma o dövrdə qəzet alıcılığı yüksək idi. O vaxt bütün xərci dövlət çəkirdi. Çünki mətbuat onun ideologiyasına xidmət edirdi. Müstəqillik dövründən sonra isə qəzetlər tiplərə, qruplara bölünməyə başladı: iqtidar və müxalifətyönümlü mətbuat, azad mətbuat, ayrı-ayrı şəxslərin buraxdığı özəl mətbuat və sair. Ona görə də istər-istəməz burada artıq fərqlər meydana gəldi… -Müasir dövrümüzdə sosial media da meydana gəlib. Hansı vacibdir, internet, yoxsa çap mediası? -Məlumdur ki, operativliyinə görə ənənəvi jurnalistika sosial mediadan geridə qalır. Lakin bu o demək deyildir ki, sosial mediada verilən məlumatların hamısı doğrudur… Bir də görürsən ki, həqiqəti əks etdirməyən xəbəri kimsə media və sosial şəbəkələrdə yaydı. İstifadəçilər də mənbə göstərmədən və dəqiqləşdirmədən kütləvi şəkildə onu götürüb tirajladı… Nəticədə yalan və qeyri-rəsmi bir məlumat ortaya çıxdı. Bu cür dezinformasiya isə cəmiyyətdə yanlış təsəvvür formalaşdırır, ictimai narahatlığa səbəb olur və informasiya təhlükəsizliyinə mənfi təsir göstərir…Hər gün agentlik və saytlarda, sosial şəbəkələrdə qarşımıza bir-birinin təkrarı olan istinadlı, istinadsız minlərlə xəbər çıxır. Bəlkə də bir xəbərlə gün ərzində ayrı-ayrı saytlar, sosial şəbəkələrin təqdimatı ilə dəfələrlə qarşılaşırıq. Çünki indi özü xəbər istehsal edən agentlik və saytlar çox azdır. İnsanlara xəbər ötürən “jurnalistlər” yeni xəbər axtarışına çıxmır, oradan-buradan mənimsəməklə xəbər yaradırlar. Heç şübhəsiz, əsl jurnalistlər bu gün çap mediasında var, internet jurnalistikasında da…Lakin bununla belə, indi çap, xüsusilə də internet mediasında bir kitab belə oxumayan, sözün, cümlənin, mətbuatın nə demək olduğunu əsla anlamayan, jurnalistikaya yamaq “jurnalistlər”ə də rast gəlmək olur… Əslində hər ikisi vacibdir. Lakin çap mediası dünənimiz kimi, həm də sabahımızdır. İnternet mediasına bel bağlamaq olmaz. Çünki bu gün saatlarla qopa bilmədiyimiz internetin, sosial şəbəkələrin yaddaşı bir anın içində silinib gedə bilər. Odur ki, internet mediası bizim deyil, çap mediası isə necə deyərlər, əlçatandır. İllər əvvəl verilmiş yazını internetdən tapmaq bu gün müşkülə çevrilir. İnternet mətbuatına arxayın olub yazılı mətbuatı itirmək olmaz. Bu, xalqın tarixinin itməsinə səbəb ola bilər. Onu qorumaq lazımdır. Tarixi faktların ənənəvi kağız daşıyıcıda, daha etibarlı yazılı mənbələrdə əbədiləşdirməyin vacibliyi həmişə öz əhəmiyyətini saxlayır. Bu gün baş verən hadisələr qəzet və jurnalların arxivlərində tarixləşir. Lazım gələndə qəzet və jurnalları vərəqləməklə, keçmişlə tanış olarkən sanki həmin dövrə qayıdırsan. Bir sözlə, biz nəyi əlimizdə tutub saxlaya biliriksə, o bizim ola bilər. -Jurnalist əxlaqı, etikası ilə əlaqədar sözünüz…
-Jurnalistlər siyahısında adamların çoxluğu, əsl qələm sahiblərinin, yaxşı yazanların azlığı məni daim narahat edir. Kimi görürsən, qoltuğunda qovluq deyir: “jurnalistəm”. Buna görə də mətbuatımızı təsadüfi adamlardan qorumaq lazımdır. Əks halda zərbə istedadlı adamlara dəyir. Jurnalist davranışı, ətrafa münasibəti ilə mənfi emosiya doğurmamalıdır. Bütün mövqelərdə vicdadının səsinə qulaq asmalı, qərəzkarlıqdan uzaq olmalıdır. Demokratik təsisatlara və hamı tərəfindən qəbul olunmuş əxlaq normalarına hörmət etməlidir. -Siz eyni zamanda “Suqovuşan” Ədəbi Məclisin rəhbərisiniz. Məclisin mövcud durumu və fəaliyyəti barədə danışın.
-Məclisimiz yazarları öz işığında cəm edib, istedadlıların üzə çıxması üçün fəaliyyət göstərir. Biz onların taleyüklü məsələləri ilə maraqlanırıq. Şair və yazıçıların əsərlərini məclisin müzakirəsindən sonra yaxşılarını seçib “Suqovuşan” Ədəbi Məclisinin almanaxlarında kitab halında buraxırıq. Məclis üzvlərimizin öz vəsaitləri hesabına şeir, hekayə, povest və romanları kitab halında çap olunur. Ədəbi məclisimiz bir sıra görüşlər, şairlərin yaradıcılıq gecələrini də keçirir.
-Niyə məhz “Suqovuşan”, Aranla, bölgələrlə bağlı ədəbi məclisinizə daha tutarlı bir ad seçə bilməzdinizmi?
-Əgər söhbət həqiqi ədəbiyyatdan, Vətən sevgisindən gedirsə, onda bizim də fikirlərimiz, düşüncələrimiz yeni və fərqli olmalıdır. Biz bu adı düşünülmüş şəkildə qoymuşuq. Ona görə ki, Azərbaycanın iki nəhəng çayı məhz bizim ərazidə-Sabirabadda qovuşur. Bu da təbiətin bu günə kimi açılmayan bir sirri, möcüzəsidir. “Suqovuşan” da simvolik məna daşıyır. Hətta rayonda bu adda kənd də var. Bir vaxtlar rayon qəzeti də həmin adla çıxırdı. Həm də Kür və Araz bütövlükdə Azərbaycan deməkdir. Vətəni düşmənlərimiz şaqqaladılar. Hissələrə kəsik-kəsik edib bölsələr də, Kür və Araz çayı torpaqlarımızı birləşdirir və bizi bir olmağa çağırır. Bizim də silahımız qələm və onun ucundan süzülüb gələn müqəddəs sözdür. Bizim ədəbi məclis məhz bu ruhda köklənib. Ümumiyyətlə, biz “Suqovuşan” Ədəbi Məclisində bütöv Vətəni, Azərbaycanı görürük. Bu, həm də Arazın o tayındakı qardaşlarımızın eşqi, arzusu deməkdir. Burada “eşq” Vətən, “arzu” isə xalqımızın birliyi deməkdir.
-Bölgə mətbuatının hazırkı durumu Sizi qane edirmi?
-Qəzet təsis etməyin nə qədər asan, lakin onu çap etdirib dövriliyinin saxlanılmasının nə qədər çətin olduğunu bütün naşirlər bilirlər. Bütün bunlara baxmayaraq, “Kür-Araz” bu gün də rayon mətbuatının ən yaxşı ənənələrini qoruyub saxlamağa çalışır, hüquqi, demokratik və vətəndaş cəmiyyəti qurmaq istiqamətində irəliləyən Azərbaycanımıza xidmət edir -Maraqlı müsahibə üçün çox sağolun. Fürsətdən istifadə edərək, Sizi, “Kür-Araz” kollektivini və bütün dəyərli media təmsilçilərimizi qarşıdan gələn Milli Mətbuat Günü münasibəti ilə təbrik edirəm! Bu çətin, məsuliyyətli və şərəfli peşəni fədakarlıqla yerinə yetirdiyinizə və ölkəmizdə mətbuatın inkişafı üçün çalışdığınıza görə sizə dərin təşəkkürümü bildirirəm. Jurnalistlərə gələcək fəaliyyətlərində uğurlar, xoşbəxtlik və cansağlığı arzulayıram!
Söhbətləşdi: Xəlil Mirzə Şair-publisist, AYB-nin üzvü
Cabbar baba boz eşşəyini çullayıb ciyənin ucundan darta-darta onu bağçanın kənarı ilə çəkilmiş xəndəyə saldı. Bir daha ətrafa boylandı, heç kim yox idi. Yayın qızmar vaxtı, günün günorta çağı idi. Hüseyn köhnə “Jiquli”sinin yük yerini həyətdə becərdikləri yemişlə doldurub kiçik oğlu Süleymanla bazara getmişdi. Adətən malı dəyər-dəyməzinə bazar alverçilərinə verib qayıdardı. Oturub kilo-kilo satmağa hövsələsi çatmazdı. Kim idi gedib piştaxtadan yer alan, tərəzi pulu verən. Onun heç əvvəldən alverlə arası yox idi. Həmişə alverçilər gəlib həyətdə alırdılar məhsulu. İndi daha məhsulun uru vaxtı idi, alverçilərdə belə vaxtlar kənd-kənd, həyət-həyət gəzməyə həvəs olmazdı, çünki, məhsulun keyfiyyəti xeyli aşağı düşmüşdü. Bəlkə də bu səbəbdən Hüseyn bazarda ləngiyirdi, yəqin alverçilərlə razılaşa bilməyib özü yer alıb, satır malını. Hər hansı səbəbdən yubanırdısa da, bu işin xeyrinə idi. Evdə olsaydı, atasını heç eşşəyə yaxın getməyə də qoymazdı. Gəlini Seçmə də kəndin ayağına, qızı Sənubər gilə getmişdi. Bu istidə onu qudaları buraxmazdı çölə. Dincini al, hava sərnisin, axşamüstü gedərsən, deyərdilər. Daha bundan münasib vaxt çətin ki, ələ düşərdi.
Cabbar baba bir neçə cəhddən sonra eşəyyin belinə oturub qəddini düzəltməyə cəhd elədi. Son beş-altı ayın içində beli o qədər əyilmişdi ki, yumurlanıb yumağa dönmüşdü. Cəhdinin mənasız olduğunu dərk edib eşşəyi hoşladı.
-Gedək, ay illərimin yol yoldaşı. Day bunnan sora səni kəndin o baş-bu başına hoşlayan döyüləm. Day buna taqətim qalmıb. Gedək, mənim taylarım çoxdandı ordadı. Bir mən sintarıb qalmışam bu fani dünyada, cəhənnəm əzabı çəkməkçün. Gedək, bu mənim son səfərimdi. Qəbiristanlığa çatan kimi açıb buraxacam səni. Day ordan geri dönən döyüləm. Gedək…
Darvazanının bir tayını qabaqcadan aralamışdı ki, eşşək rahat keçə bilsin. Eşşəkdən düşüb darvazanı bağlamaq fikrinə düşsəydi, sonra təzədən minmək problemilə qarşılaşacaqdı. Həm də ki, arxayınçılığı vardı, kəndin mal-heyvanları örüşdə idi. Qonşulardan kiminsə heyvanı həyətə girib mərdimazarlıq eləyən deyildi. Belə də ki, darvaza günlərlə, aylarla açıq qalsın, bir çöp də oğurlayan olmazdı bu kənddə. Olsa olsa, qonşu Şahmuradın keçiləri daraşardı meyvə bağına. Keçiləri də qoyunlara qatıb ötürmüşdü naxıra Şahmurad kişi.
Torpaq yolda toz qopara-qopara qəbiristanlığa çatıb eşşəkdən düşdü, əgər buna “düşdü” demək olardısa- özünü sürüşdürüb bir təhər yerə atdı. Ombasında yaranan ağrı bir müddət onun yerdən qalxmasına mane oldu. Boz eşşək qoca sahibinin bu vəziyyətini anlayırmış kimi yaxınlaşıb onu iyləməyə başladı. Qoca ciyədən yapışıb özünə tərəf dartdı, eşşək yerə mıxlanıb sakit tərzdə sahibinə baxırdı. Nəhayət, ona kömək edə bildiyindən məmnunmuş kimi başını qaldırıb iki dəfə anqırdı. Cabbar baba birinci olaraq ciyəni eşşəyin boynundan açdı, sonra onun qarnının altına tərəf əyilib çulun kəndirini boşaltdı. Sürüyüb yerə atdı.
-Day sən azadsan, mənim sadiq dostum, get.
Eşşək durduğu yerdən tərpənmədi. Cabbar baba buna əhəmiyyət vermədi, irəli yeriyib doqqazın cəftəsini qaldırdı, həyətə girdi. Fatəhə verib, qəbiristanlıqda uyuyan ölülərun ruhuna, şəhidlərin ruhuna, cəmi dünyadan köçən müsəlman əhlinin, alimlərin, din əhlinin- yadına düşən düşən bütün vəfat eləşmişlərin ruhuna salavat çevirib geri döndü. Ciyəni, çulu götürüb qəbiristanlığın darvazasına yaxın, sol tərəfdə yan-yana düzülmüş şəhid məzarlarına tərəf getdi. “Naməlum əsgər”in məzarının ayaq tərəfində yükünü yerə qoyub yenə fatəhə verdi. Sonra qəbiristanlığı gəzib dolaşmağa başladı. Atasının, anasının və böyük qardaşının məzarları da daxil, bütün məzarları ziyarət edib qayıtdı bayaq yükünü boşaltdığı yerə. Çulu səliqə ilə yerə sərdi, əynundəki köhnəlmiş yay pencəyinin cibindən dəftərini çıxarıb əyləşdi. Əhd elədiyi kimi Yasin Surəsini oxumağa başladı.
Cabbar babanın yaşını düz-əməlli bilən yox idi. Yüzü adladığını hamı bilirdi. Özündən soruşanda da deyirdi ki, Nikolayı taxtda görmüşəm. Birinci “Erməni-Müsəlman Davası”nı (1905-1907-ci illər) yaxşı xatırlayırdı: “Mənim yeniyetmə cağlarım idi, ermənilər tez-tez kəndlərimizə basqın edirdilər. Dədəmin qoşalüləsin gizlicə götürüb gedib qoşulmaq istədim kəndimizin cavanlarına. Kürqırağı kəndlərin cavanları dəstə düzəldib basqınçılarla vuruşurdular. Bizim cavanlar da onlara qoşulmuşdu, Qobu deyilən yerdə ermənilərin qabağını kəsib müqavimət göstərirdilər. Axşama tərəf qılçamdan yaralandım. Tüfəngimi alıb özümü də yaxınlıqdakı mal fermasının bir tövləsində gizlətdilər ki, atışma qurtaranacan bayıra çıxma… Ancaq ikinci davada (1915-1920-ci illər) uzun müddət iştirak eləmişəm, əsgər kimi. O dava başa dava idi. Ermənilər böyük dəstələrlə gəlirdilər üstümüzə. Rus əsgərləri də onlarla birləşmişdilər. Hətta malakanlar da onlara kömək edirdilər. Yenə kürqırağı kəndləri çapıb talayır, qaniçənlik eləyirdilər. Gəncədən xəbər gəlmişdi ki, köməyinizə böyük bir ordu gəlir. Başçıları da Nuru Paşa idi. Kəndimizin cavanlarıynan sözü bir yerə qoyub yazıldıq o orduya. Erməniləri Nefçalayacan qovduq. Bir hissəsini də Bakıyacan…
…Gözünü açanda özünü yataqda gördü. Hüseyn, qızları, gəlini, nəvələri, kəndin ağsaqqalları, ağbirçəkləri- hamısı ətrafında idi. Hüseyn gözünün yaşını töküb hönkürüdü:
-Başuva dönüm ay dədə, niyə belə eləyisən axı? Məni niyə rüsvay eləyirsən el içində, nə günah eləmişəm?
Cabbar babanın qəbiristanlığa getməsi əlbəttə ki, səbəbsiz deyildi. Babanın öz adını qoyduğu, Hüseynin böyük oğlu 1993-cü ilin payızında Füzulinin azad olunması uğrunda gedən döyüşlərdə itkin düşmüşdü. O vaxta kimi kəndə artıq 8 nəfərin meyiti gətirilmiş, qəbiristanlıqda şəhidlər üçün ayrılmış ayrıca yerdə dəfn olunmuşdu… Bir gün də xəbər gəldi ki, Cabbarın da meyitini gətirirlər. Kənd əhli hamılıqla yığışdı Hüseynin həyətinə. Tabutu açanda baxdılar ki, meyit başqasınındır. Onu məsciddə yuyub, kəfənləyib tez xəbər göndərdilər Rayon Hərbi Komissarlığına. Dəfn mərasimi təxirə salındı. Səhəri gün tezdən Komissarlıqdan iki nəfər zabit və bir neçə mülki şəxs gəldi. Onlar da itkin düşən bağqa əsgərlərin yaxınları idi. Ancaq meyiti tanıyan olmadı. Onu el adəti ilə dəfn elədilər. İki ay sonra yenə Komissarlıqdan başqa bir dəstə gəldi, qəbri açıb meyitə baxış keçirdilər. Ancaq, bu dəfə də onu tanıyan olmadı. Kənd əhli hadisədən xəbər tutub axışdı qəbiristanlığa. Cabbar babanı da maşına mindirib gətirdilər. Uzun mübahisədən sonra qərara alındı ki, bir də bu məqsədlə gələn olsa, qəbri açmağa qoymayacaqlar. Onsuz da meyit artıq tanınmaz vəziyyətdə idi. Cabbar baba elə orda üzünü ağsaqqallara tutub dedi:
-Sizi and verirəm o böyük Yaradana, məni bu əsgərin məzarının aşağı tərəfində dəfn eləyərsiz. Mən Cabbar balamın iyini ondan alacam.
Kəndin baş mollası hesab olunan Hacı Abdulla, digər ağsaqqallar buna etiraz elədilər. Hüseyn nə illah elədisə, atasını yola gətirə bilmədi. “Ay dədə, başuva dönüm, valideynlərinin yanında sənin öz yerin var axı. Özün vəsiyyət eləmişdin axı, məni dədəmnən anamın yanında basdırın.” –deyib dil tökdü. Kişi iki ayağını bir başmağa dirəyib dediyindən dönmədi. Axırda onu ovutmaq üçün razılıq verdilər.
Ancaq, bununla da məsələ həllini tapmadı. Bir müddət sonra yenə bir dəstə gəldi ki, bəs meyitin yaxınlarıyıq, çıxarıb aparırıq. Yenə camaat tökülüb gəldi, aləm qarışdı. Bu dəfə qəbiri açmağa imkan vermədilər…
Camaat köməkləşib qəbiristanlığı abadlaşdırdı. Əslən bu kənddən olan bir iş adamı qəbiristanlığın ətrafına metal tordan hasar çəkdirdi, “Şəhidlər xiyabanı”nın girişində bulaq tikdirdi, su çəkdirdi, şəhidlərin məzarlarını mərmər daşla bəzətdirdi. Həmin məzarın baş daşına da “Naməlum əsgər” yazısını həkk elətdirdi.
Cabbar baba gecə yuxusunu qarışdırmışdı. Nədənsə, ürəyinə dammışdı ki. yenə gəlib “Naməlum əsgər”in ruhunu narahat eləyəcəklər. Ona görə də sakitlikdən istifadə eləyib gəlmişdi qəbiristanlığa, özü demiş- öz son mənzilinə ki, nəbadə-nəbadə kimsə yaxınlaşmasın o məzara…
-Ağsaqqal, sən bu elin, obanın böyüyüsən. Kürün Şirvan tayında, bu yaxın kəndlərin heç birində sənin yaşında olan ikinci bir kimsə yoxdu. Sənin sözün hamımızçün qanundu, dedin, qurtardı. Dədəmin goru haqqı, imkan vermərəm o qəbrə kimsə yaxın düşə. Onda mən Abdulla olmaram ki, gəlib başımızın üstünnən iş görələr,- Hacı Abdulla dil-dil ötürdü. Danışmağa pərgar adam idi. Boş yerə baş molla deyildi ki, dilinə görə diyirçəyi də vardı… Cabbar baba ağır-ağır ətrafındakıları süzüb elə həmin tərzdə də bunları deyə bildi:
-Hamınızdan halallıq istəyirəm.
Hamı bir ağızdan: “Halal xoşun olsun! Halal-halal!”-dedi.
-Hacı, başda Quranı,- üzünü Hacı Abdullaya tərəf çevirdi.
…Elə istədiyi yerdə də dəfn olundu. İkinci Qarabağ Müharibəsinin getdiyi müddətdə şəhid məzarlarının sayı xeyli artsa da, “Naməlum əsgər”in məzarı yanında bir qəbirlik boş yer saxlamışdılar, hər ehtimala qarşı. Bunu da Cabbar baba vəsiyyət eləmişdi: “Birdən balam tapılar, onu da o biri balamın (“Naməlum əsgər”in) yanında dəfn edərsiz. İşdi, əgər sağ-salamt gələrsə, nə gözəl, ruhum day da şad olar,”- demişdi.
* * *
Üç il idi ki, Vətən Müharibəsi Ordumuzun möhtəşəm qələbəsi ilə başa çatmışdı. İşğaldan azad olunan yerlərdə geniş tikinti-quruculuq işləri aparılırdı.
Hüseyn kişi bu illər ərzində bir an olsun belə ümidini itirməmiş, oğlunu axtarmışdı. Getmədiyi dövlət orqanı, açmadığı qapı qalmamışdı. Axırda əlacsız qalıb üz tutmuşdu baxıcılara. Maşınını, inəklərini, camışını satıb onlara yedizdirmişdi. Bu rayon sənin, o şəhər mənim, deyib, gəzmişdi. Hamısı da “tapılacaq” deyib onu arxayınlaşdırmağa çalışmışdı. Çox yorulmuşdu, artıq onun da belinin donqarı çıxmışdı. O, enlikürək, pəhləvan cüssəli kişidən bir əsr-əlamət qalmamışdı… İndi isə o, arvadı Seçməni də yanına alıb qəbiristanlığa gəlmişdi. Atasının məzarı önündə diz çöküb hönkür-hönkür ağlayırdı. Bu dəfə sevinc göz yaşları idi onun yarıqıyılmış gözlərindən süzülən:
-Qurbanın olum, ay dədə, Cabbarımız tapıldı. Onun sonuncu döyüş yerində kütləvi məzarlıqlar aşkarlandı. Cabbarımızın nəşinin də o şəhid olmuşların arasında olduğu ekspertiza yoluynan təsdiqləndi. Gətirmişik Cabbarımızı, ay dədə. Gəldi yanıana, sən istədiyin yerdə, səninlə üzbəüz yatacaq balamız…
Səmimi sözümdür; bu yazıya təmtəraqlı, cəlbedici bir başlıq seçmişdim. Axı, Vətən müharibəsi iştirakçılarından biri barədə, topçu Şəhriyar haqqınadır bu yazı. 44 günlük Vətən müharibəsinin ilk günündən sonunadək ön cəbhədə qəhrəmancasına vuruşmiş bir igiddir Şəhriyar. Amma belə alınmadı. Onun sadəliyi, səmimiyyəti, həm də alicənablığı mane oldu mənə. Onunla görüşənə qədər artıq bəzi məlumatları əldə eləmişdim, qeydlərim də vardı. Qalırdı bircə özü ilə üzbəüz oturub bəzi məqamlara aydınlıq gətirmək… Məqsədimi biləndə başladı təvazökarlıq eləməyə: “Ay müəllim, mən danışa bilmirəm ey. Nə yazacaqsız ki, adi topçu olmuşam da. Başqaları kimi mən də öz borcumu yerinə yetirmişəm”. Geri çəkilmək fikrində deyildim. Bir qədər bəstəboy sayıla biləcək, sağlam cüssəli, yaraşıqlı oğlanın qəhrəmanlıqları barədə topladığım məlumatlar məni qane etmirdi. “Şəhriyar, sən “Füzulinin azad olunmasına görə”, “Cəbrayılın azad olunmasına görə”, “Xocavəndin azad olunmasına görə”, “Vətən müharibəsi iştirakçısı” medalları ilə, Fəxri Fərmanlarla təltif edilmisən, elədir?”- deyə soruşdum. “Elə olmağına elədir. Mən əsgər idim, döyüşmək boynumun borcu idi və döyüşdüm. İndi də əsgərəm, ömrümün sonunacan da əsgər olacam.”- dedi. Necə də ürəkdən söylədi, İlahi! Necə də inamla! Bu, onun həyat amalı idi. Ürəyimdə “Bərəkallah səni doğan anaya!”- deyə düşündüm. Və beləcə, dialoqumuz başladı… Əliyev Şəhriyar Qabil oğlu 1998-ci ilin 6 iyununda Quba rayonunun Küpçal Qışlaq kəndində dünyaya göz açıb. Orta təhsillidir. İyul 2016- iyul 2018-ci illərdə əsgəri xidmətdə olub, topçu hərbi peşəsinə yiyələnib. Bütün digər ixtisaslı ehtiyatda olan hərbçilər kimi o da plan üzrə “İxtisasartırma təlim-toplantılarına” qatılıb. Elə müharibəyə də çavuş rütbəsi ilə oradan yollanıb. Öz sözləri ilə desək, “top komandiri” kimi. “N” saylı hərbi hissənin artilleriya divizayasının 2-ci batareyasının tərkibində müharibənin ilk günündən Füzuli rayonunun Alxanlı kəndi istiqamətində ağır döyüşlərin iştirakçısı olub. Döyüş mövqeyinə gedərkən Ağcabədi rayonunun Hind Arxı adlanan ərazisində düşmən tərəfindən atılan aramsız mərmilərdən bir neçəsi əsgər heyətini daşıyan avtomobillərə ciddi ziyan vurub. Mərmi yağışı altında avtomobilləri təmir edərək təkərlərini dəyişiblər. Nə az, nə çox; düz 28 gün azğın Ermənistan ordusuna məxsus qüvvələrin aramsız həmlələrinin qarşısını almaqla, onların güvəndikləri döyüş texnikalarını məhv edib, dığaları geri oturdublar. Füzulinin, Cəbrayılın və Xocavəndin işğaldan azad olunması uğrunda gedən döyüşlərdə misilsiz qəhrəmanlıqlar göstəriblər. Sonrakı günlərdə Şuşanın və Ağdamın 13 kəndinin azad olunmasında sonadək vuruşublar. Söhbətimiz aramla, həm də məni qane edəcək istiqamətdə davam edirdi. Şəhriyar doğrudan da bəzi məqamları aydınlaşdırmaqda çətinlik çəkirdi. Onu anlamağa çalışırdım. Axı, müharibə tamam başqa bir anlayışdır. Hər an ölümlə üz-üzə qalırsan. İradəsi zəif olanlar belə anlarda tez sarsılır, çaşır, qorxur. Yox, Şəhriyar elələrindən deyildir. Nə qədər həlimxasiyyət olsa da, möhkəm iradə sahibidir. Həm də yalnız haqsızlığa qarşı dözümsüz olduğu dərhal sezilirdi. Söhbətin məğzini bir qədər başqa istiqamətə yönəltməyə qərar verdim. Həm də bilmək istədiyim bəzi məqamlar vardı. Dialoqumuz belə davam etdi: -Şəhriyar, sizin əsgərlər arasında münasibət necə idi? Yəni, xidmət müddəti az olan gənc əsgərlərə yuxarıdan aşağı baxmaq, onları incitmək… Belə hallar olurdu? -Gənc əsgəri incitmək? Siz nə danışırsız, elə şey olar? Biz komanda idik, biz qardaş idik, əsl qardaş! Bəlkə sizin vaxtınızda olub elə şeylər… -Hə, düzünə qalsa, bizim vaxtımızda elə idi. Mən axı sovet ordusunda xidmət etmişəm. Yəni, SSRİ adlanan dövlətin ordusunda. -Hə də, bilirəm,- urusun ordusunda. -Hə, elə də demək olar. -Elə ona görədir də, dörd ildən artıqdır Ukrayna bataqlıqlarında çabalayırlar. Hələ çabalayacaqlar da. Onlara o da azdır. Bizim ahımız tutdu da onları. Torpaqlarımızı alıb vermişdilər erməni dığalarına. Ukraynalı qardaşlarımız da bizim kimi haqq işi görürlər- torpaqlarını müdafiə edirlər, gözlərinə döndüklərim. Onlarda da (ukraynalılarda) “molodoy-starik” (gənc-çox xidmət edən) söhbəti yoxdur. Amma uruslarda var. Ay müəllim, heç ağlımızın ucundan da keçmirdi ey, belə fikirlər. Vallahi-billahi düz sözümdü. -Nə gözəl! Mən də belə olduğunu düşünürdüm. Yaxşı, bəs asudə vaxtlarınızda nə edirdiz? -Dincəlirdik, müəllim. Qəşəng-qəşəng dincəlirdik. Hərdən kabab da çəkirdik. Xalqımıza canım qurban, elə bir başdan göndərirdilər ey, yemək-içməyi. Ev xörəkləri, isti təndir çörəkləri… Amma həmişə isti olmurdu, çatdırmaq çətin idi axı. Yenə də ləzzət verirdi, əlavə qüvvət verirdi, inam verirdi… -Bəs ev-eşiklərini atıb qaçan ermənilərdən ərzaq, mal-qara qalırdı? Onlardan istifadə edirdiniz? -Düzü, bizə az rast gəlirdi. Biz onların mövqelərini şumlayırdıq da, ay müəllim. Toplarımız D-44 tipli idi, 16800 metrə qədər dəqiqliklə vururdu. Koordinatları alırdıq, dərhal hərəkətə keçirdik. Tuşlayıcı hədəfi nişan alırdı, mərmiçi-doldurucu mərmiləri daşıyırdı… Bir sözlə, hərə öz işini görürdü və düşmən mövqelərinin altını üstünə çevirirdik. Elə yerdə heyvan qalar? Ancaq hərdən ön cəbhədən döyüşçü qardaşlarımız bizə qoyundan-zaddan göndərirdilər. Bəzən çöllərdə azıb qalmış yiyəsiz heyvan da rastımıza çıxırdı, nadir hallarda. Kəsib kabab çəkirdik, ləzzət verirdi. -Nə gözəl! Bəs şəkilləriniz, video çəkilişləriniz var? Kollektiv, döyüş zamanı çəkilən şəkillər, başqa maraqlı məqamlarda çəkilişləriniz olurdu? -Azdı ey, müəllim. Bizdə telefon olmurdu axı, icazə yox idi. Olsa da, 1-2 günə enerjisi tükənirdi, olurdu lazımsız əşya. Hərdən komandirlər çəkirdilər, o da ki, döyüş sirrini gizli saxlamaq şərti ilə. Müharibə başa çatandan sonra bizə də bəzi kadrları verdilər. Bayaqdan əlində saxladığı planşeti mənə uzatdı: “Burada bəzi kadrlar var”,-dedi. Alıb gözdən keçirməyə başladım. Maraqlı kadrlar idi. Kollektiv, ayrı-ayrı döyüş yoldaşları ilə çəkdirdiyi şəkillər, döyüş məqamlarını əks etdirən kiçik video-çarxlar… Hətta kabab bişirdikləri məqam da var idi. Bir kadr diqqətimi çəkdi: Bir döyüşçü yoldaşı ilə mehribancasına dayanıb kameraya gülümsəyirdilər. -Döyüş yoldaşın əcəb oxşayır sənə,- dedim. -Hə, düz deyirsiz, oxşarlığımız var. Onun da adı Şəhriyardır. Amma soyadı başqadır- Həsənov. Siyəzəndəndir. Heyət üzvləri bizə elə “qardaşlar” deyirdilər. Daha bir kollektiv kadr və səs yazısı: “Eşitdiyimə görə ermənilər yenidən müharibə eləmək istəyirlər. Elə eləməyin ha, yenidən hərbiyə qayıdım. Siz öləsiz, sizin qalanlarınızı da biçərəm mən!”- Bu Şəhriyarın səsi idi. Afərin! Afərin sənə, Vətənin igid oğlu! Sənə inanıram. Əgər lazım olsa, qayıdarsan və vədinə əməl edərsən, mən buna varlığım kimi əminəm. Amma bunu istəmirəm. Bizim torpaqlarda bir də güllə, mərmi səsi eşidilməsin, insan qanı axıdılmasın. Bunu heç kim istəmir, sən də istəmirsən. Ancaq… Yox! Lazım olmasın! Heç vaxt lazım olmasın! 25 may 2026-cı il
Ömrün üçüncü fəsli (Müqəddəs Zəfər: 6-cı hekayə) Sağ böyrü üstəmi uzansın, sol böyrü üstəmi?! Fərq eləmirdi, daha doğrusu, əhəmiiyəti yox idi, onsuz da hərəkət eləyə bilmirdi. Heç əzalarını da hiss eləmirdi, bütün bədəni ağrı içindəydi, hər yeri şiş, yara… təkcə bəbəkləri zədəli deyildi. Əslində bəbəkləri də dumanlı idi, qonur rənginin üstünə boz-bulanıq pərdə çəkilməkdə idi. Pərdəydi, nəydi, anlamırdı- sadəcə hiss edirdi. Güzgüdən filandan bir şey vardımı ki, baxıb müəyyənləşdirsin. Yeganə baxa biləcəyi şeylər- dəmir barmaqları pas atmış nəfəslik, hisli-paslı tavan, uçuq-sökük divarlar, üfunət iyi verən, nə vaxtsa betonlanmış, indi isə zibilliyi xatırladan döşəmə, elə həmin qoxunu canına hopduran cındır əyin-başı, çadar-çadar olmuş əllərı, cırıq çəkməsindən bayıra çıxmış ayaq barmaqları idi. Tavandan sallanan “İliç lampası”nın nə vaxtsa yandığı yadına gəlmirdi- şüşəsi boğazdan üzülmüşdü. Arxası üstəmi, ya hansısa yanı üstəmi yatdığını bilmirdi. Amma, yatmışdı. Gözləri açıqdımı, bağlıydımı onu da bilmirdi. Bunun heç əhəmiyyəti də yox idi, bayırdan gözlüyün qabağını odunla bağlamışdılar. Toran görən gözlərini zilləyib odun parçalarının arasından güclə süzülən işıq şüalarını axtarmaqdan bezmişdi. Gəlmir heç gəlməsin, bu heç nəyi dəyişmirdi. Amma, yatmışdı. Ya da ki, yatmamışdı, gözlərini ona zilləyib hərəkətsiz dayanmış cavan oğlana baxırdı. -Niyə gözlərini zilləmisən mənə, niyə belə baxırsan? Niyə çıxıb getmirsən işinə gücünə? -Sən çağırdın, mən də dayandım da. -Mən çağırdım? Adınla? Adını heç bilmirəm axı. -Sən çağırdın. -Necə? -Heyy…heyy… -Mən gündə min dəfə “hey” deyirəm, “hay” deyirəm ki, qulaqlarım bir səs eşitsin. Sən də deyirsən ki, səni çağırdım. Yəqin özümü çağırmışam, başqa kim var ki. çağırım… çıx get. -Mən də onu deyirəm də. Mən elə sənəm. Sənin ömrünün birinci hissəsi, ya da birinci fəsli. -Ömür də hissəynən filannan olur ki? Ömür ya var, ya da yoxdur. -Sənin ömrün belədi də. Birnci fəsli Qırxqız dağlarındakı davada başa çatdı- 92-nin mart ayının 29-da. Yadına gəlir? Kosalarla Şuşa arasında böyük bir erməni dəstəsi ilə döyüşürdüz. Komandiriniz də rəhmətlik Tabil Həsənov idi. O, şəhid oldu, sən də ağır yaralandın. Gözünü açanda özünü burda gördün, yəni Şuşa həbsxanasında. Onda mən artıq sənin bətnundən çıxmışdım. Bu, belə olmalıdır. Mən də çıxdım… Amma səni tərk etmədim, tərk edə bilməzdim, çünki, hələ ürəyin dayanmamışdı. Ruhlar hələ ürəyi çırpınan bətni tam tərk etmirlər, onun başı üzərində dövrə vurub haray qoparırlar… O gündən ömrünün ikinci fəsli başlandı. Ömür deyəndə ki… -Necə yəni ikinci fəsli? Mən bəyəm ölüb dirilmişəm? -Nə ölməmisən, nə dirilməmisən, nə də yaşamırsan… o gündən ömrün dayanıb. -Bu nə deməkdi axı? Məni niyə çaşdırırsan? Mən neçə müddətdi ki, heç nə görmürəm, eşitmirəm, heç kimlə danışmıram. Səni necə eşidə bilərəm, necə söhbət edə bilərəm? Mən heç sənin sifətini də görmürəm. Bu qədər müddətdə niyə gəlmirdin? Niyyətin nədir? -Bu müddət ərzində sənin ömründə baş verənləri bilə bilmərəm, mən keçmişdəyəm. Sifətimi görə bilməzsən- mən ruham. Mən sənin həyatının keçmişdə qalan hissəsiyəm. -Demək, mənə verilən əzablardan xəbərsizsən. Hə, doğru deyirsən, gözümü açanda özümü burda gördüm. Lap doğrusu, Baqrat dedi mənə- o topal dığa. Avtomatın qundağıynan üzümə vura-vura ayıltdı məni. “Ara, sən beş güllə yarası almısan, hələ də ölməmisən,”- dedi. Baxdım ki, bədənimdə salamat yer yoxdur. Ətrafımda çoxlu dustaqlar var. Onlar araya girib Baqratı dayandırdılar. Daha sonra nə olduğu yadımda deyil. Bir də ayıldım ki, rəhmətlik Mərdan başımı qucaqlayıb ağlayır. Beləcə neçə günsə, yarı ölü, yarı diri qaldım…
Dustaq yoldaşlarım imkanları çatan qədər mənim müalicəmlə məşğul olurdular. Yavaş-yavaş sağalırdım, artıq hər şeyi dərk edirdim. Hətta, yoldaşlarımın köməyilə həyətə də çıxırdım. Dığalar deyirdilər ki, məni əməliyyat elətdiriblər. Bədənimdən iki güllə çıxarıblar. Üçü bədənimi dəlib keçibmiş- biri baldırımdan, bir çiynimdən, biri də sağ böyrümdən. -Səni aldadıblar, sən üç güllə yarası almışdın- üçü də bədənini dəlib keçmişdi. O biri iki yaranı həmən o topal vurmuşdu sənə, cib bıçağıynan. O vaxt mən hələ sənin bətnini tərk eləməmişdim, özüm şahidəm o hadisələrə. -Tərk eləməmişdin? Bəs niyə tərk elədin, nə baş verdi? -Bıçaq yaralarından sonra ürəyin dayandı. Səni sürüyüb türmənin həyətinə atdılar. Yük maşınına qoyub Cıdır düzünə aparacaqdılar ki, qayalardan aşağı tullasınlar. Dustaq yoldaşların buna etiraz elədilər. Onları da o ki var döydülər. Ancaq səni aparmadılar, dedilər ki, bu döydüklərimizdən də ölən olsa, sabah bir yerdə apararıq. Yoldaşların köməkləşib səni kameraya apardılar. Süni nəfəs verməyə başladılar. Mən bətnini tərk edib haray qoparmağa başladım. Son döyüşdə şəhid olmuş döyüşçü yoldaşlarının ruhları məni çağırırdılar. Ora- Qırxqız dağının zirvəsinə… sən yenə ayıldın… -Getdin? -Mənim oraya getməyim, qayıtmağım an məsələsidir. Mən onları indi də görürəm. -Madam ki, sən mənim keçmişimsən, deməli, həm də itmiş yaddaşımsan. Elədir? -Hə, elədir. Ötən bu müddət ərzində mən dəfələrlə sənin yaddaşının bərpası ilə məşğul olmuşam. Hər dəfə işgəncədən sonra huşunu itirəndə yaddaşın yenidən pozulub… -Onda mənə keçmişimdən danış. Həm də… həm də o son döyüşdən. -Nə danışım axı? Sən ali məktəb daxil olmuşdun, cəmi 17 yaşın vardı, hüquqşünas olacaqdın. Ancaq erməni yaraqlıları hər gün kəndlərinizə basqın edirdilər. Hər gün qan-qada, ölüm-itim… Şuşanın, Malıbəylinin, Quşçuların işğalı, Xocalı faciəsi- hamısı ard-arda baş verirdi. Sən təhsil aimağa getmədin, özünümüdafiə dəstəsinin tərkibində Kosalar, Cəmilli kəndlərinin, yaxın ətrafdakı diğər yaşayış məntəqələrinin müdafiəsinə qalxanlardan biri oldun. Həmin gün- son döyüş günü siz ermənilərin 6 gözətçi postunu darmadağın edib Şuşa istiqamətində xeyli irəliləmişdiz. 53 nəfər dığanı cəhənnəmə vasil eləmişdiz. Döyüşçü yoldaşların İlham, Əlövsət, Fərrux, Elxan, Mehman, Şakir… Yadına gəlr onlar? Bağışla, sənin yaddaşın mənəm axı… -Yaddaşım çox dumanlıdır, ancaq, indi əynindəki paltarı görürəm. Təzədir, toy paltarına oxşayır… deşik-deçikdir, qan ləkələri var hər yerində. -Sənin son döyüşdəki paltarındı da. Rəhmətlik atan almışdı. Novruz Bayramı ərəfəsində, bir il əvvəl. Sən də dedin ki, mənim bayramım düşmənlərlə döyüşdü, geyindin getdin davaya. -Atam rəhmətə gedib? Nə vaxt? -Sənin son döyüşündən bir gün əvvəl. Ermənilər kəndinizə basqın edib 27 nəfəri qətlə yetirəndə. -Mən onda hardaydım? -Döyüşürdün. Kəndi mühasirəyə almış yaraqlılarla, mühasirəni yarıb irəliləyirdiz. Qırxızın sıldırımlı qayalarının arasından daha bir dəstə çıxdı, qaranlıq düşənəcən döyüşdüz. Əvvəlcə komandiriniz Tabil, sonra ətrafındakı digər yoldaşların şəhid oldular. Həmin o dığa, Baqrat gizləndiyi yerdən çıxıb avtomatı tuşladı üstünə. Sən yerə yıxılana qədər atdı. Sonra dağlara sükut çökdü. -Sonra? Sonra necə oldu? -Baqrat sənin sağ olduğunu görüb, bunu özümüzlə aparacağıq, əzab verib həzz alacağıq, dedi… İndi sən danış, neçə vaxtdır burdasan? Yəni… bayaq dedim də, mən indi baş verənləri görə bilmirəm. Yalnız sənin ruhunun qalan hissəsi ilə birləşəndə, tam bir ruh olanda görə biləcəm hadisələri. -Qayıt birləş də. -Bu mümkün deyil. Sən ya tam ölməlisən, ya da dirilməlisən. Ölsən, fəzada, dirilsən, bətnində birləşəcəm ona. -Mən ölmək istəyirəm, bura düşəndən elə an olmayıb ki, bunu istəməyim. Ancaq bir istəyim də var, torpaqlarımızın azad olunduğu günü görmək istəyim. -Səni saxlayan da elə bu istəkdir. Ölmüsən, ancaq ölümə məğlub olmursan. Mən də elə bu səbəbdən sərgərdanam. Danış, bu sənin yaddaşının bərpası üçün faydalıdır. -Mən qismən sağalmışdım. Məni də o biri dustaqlarla birlikdə işləməyə aparırdılar. İşgəncə verə-verə, həzz ala-ala. Soruş ki, haralara aparmırdılar, hansı ağır işləri gördürmürdülər. Gözəl, yaraşıqlı evlərimizi özümüzə sökdürüb daşıtdırırdılar. Ermənistandan, İrandan cürbəcür yük maşınları gəlirdi, əmlakımızı bizə yüklətdirib daşıyırdılar. Eh… Qaçmaq barədə fikirləşirdik. Cəhd eləyənlər də oldu. Onları öldürdülər. Hər bayramlarında bizim birimizi döyüb öldürürdülər. Bir gün mənə də növbə çatdı. Həyətə çıxarıb ağaca bağladılar, başıma dəmir verdə keçirdilər. Həyətdən cibimə yığıb gizli şəkildə kameraya gətirdiyim daşlarla məni vurmağa başladılar, beş-altı metrlikdən. Baqrat, Kotik (bilmirəm öz adı idi, ya ayaması), Baqratın arvadı Marine… hamısı başımı, yəni vedrəni nişan alırdı, danqıltı səsindən beynim silkələnirdi. “Bu türk bu daşlarla bizi öldürüb qaçmaq istəyir”- deyib gülüşürdülər. Əslində, o daşlar qaçmaq planımızın bir hissəsi idi, növbəti işə gedəndə müşayətçilərin gözlərini dələcəkdik o daşlarla… Yenə huşumu itirdim… Sonra yoldaşlarımdan məni ayırıb bu zirzəmiyə atdılar. Başladım burda çürüməyə. Bir gün Baqratdan soruşdum ki, məni niyə öldürmürsüz, dedi ki, sənin üstündə “eksperiment” aparırıq, görək türklər nə qədər tab gətirirlər işgəncələrə… Hərdən məktəbliləri gətirirdilər mənə baxmağa. -Bəs nə yeyib, nə içirsən? -Nə bilim, horradan zaddan. Qabaqlarından qalma ətli yeməklərin sür-sümüyündən. Gündə bir dəfə havaya çıxarırdılar, bir şüşə su verirdilər. Bir də ki, hərdən damarıma iynə vururdular. İynəni vuran da Marine idi. Bir dəfə soruşdum, bu nə iynədir, dedi, sən yoluxucu xəstəliyə tutulmusan. Sonra da dişlərini ağardıb dedi ki, “eksperiment” elə budur. Bioloji silahdır, adamı keyləşdirir və tədricən arıqladır, saçlarını, dişlərini tökür. Mən də dedim ki, dişlərimi, dırnaqlarımı çəkib çıxarmısız da, day bu nəyə lazımdır. Hırıldaya-hırıldaya çıxıb getdi. -İndi sənin neçə yaşın var, neçə ildi burdasan? -Məndən niyə soruşursan, özün bilmirsən? -Yox, bayaq dedim axı səbəbini. -Həəə… yadıma düşdü. Bir dəfə Baqratın otağını təmizləyəndə divarda təqvim gördüm, 2020 yazılmışdı. Hansı ay olduğunu oxuya bilmədim, ermənicə yazılmışdı. 17+28. Hə, elədir? 17 yaşımda bura düşmüşəm, 28 ildir burdayam. Deməli 45 yaşım var. Ancaq… o vaxtdan neçə gün keçib, yadımda deyil. Neçə gündür ki, məni bayıra çıxarmırlar. Üç gündür ki, yemək də gətirən yoxdur. Suyum da qurtarıb. Yəqin öldüyümü düşünürlər. Sən də ona görə gəlmisən? Düzünü de, mən ölmüşəm? -Yox, ölsəydin mənnən danışa bilməzdin. Bəlkə əksinə, dirilirsən, ömrünün üçüncü fəsli başlayır?! Hə?.. -Qulaq as, sən də eşidirsən? -Nəyi? -Atəş, partlayış səslərini. Yoxsa, dığalar yenə hansısa qələbəni bayram edirlər?! -Mən eşidə bilmərəm. Nə qədər eyni şeyi təkrar edim sənə? Mən heç nə eşitmirəm, görmürəm. Mənim üçün gecə, gündüz, isti, soyuq yoxdur… -Atəş səsləri lap yaxından gəlir. Ora bax, gözlükdə işıq şüaları yarandı. Aman Allah, gözlərim qamaşdı! Bu nədir belə, mən görürəm?.. Eyyyy… hara getdin? Ruh!.. Zirzəminin qapısı əcaib bir cırıltı səsi çıxartdı. İçəriyə şığıyan işıq seli onun gözlərini dələrək eyni anda beynini yüz yerdən iynələməyə başladı. Bu dəfə qulağına başqa bir səs gəldi: -Qardaşlar, bura gəlin, burda kimsə var.
O, dağlar oğludur, təbiət oğludur, bəşər oğludur. Gözlərini dünyaya açanda dağ görüb, gözəllik görüb, saflıq görüb. Göz yaşı kimi dumduru, buz kimi soyuq, büllur bulaqlardan su içib. Təbiətə, saflığa, şəffaflığa vurulub. İllər bir-birini əvəz etdikcə onun ilk sevgi payına – ana sevgisinə yurd sevgisi, təbiət sevgisi, Vətən sevgisi, insanlıq sevgisi də əlavə olunub, bəşər sevgisinə çevrilib. Elə həyatın sirlərini dərk etməyə başladığı yeniyetmə çağlarından onun balaca ürəyi bütün bəşəri sevgilərin yurdu, obası, ocağı, daimi məskəni olub. O, gözəllik vurğunudur, insanlıq vurğunudur, bəşər vurğunudur. O, həmişə yaxşıların yaxşısını axtarır, yaxşıların yaxşısına dəyər verir, hər şeyin, hər kəsin daha yaxşı olmasını arzulayır. Əgər Tanrının yaratdığı gözəl bir çiçək görürsə, ona qulluq edir, daha da böyüməsinə, daha da əsrarəngiz, daha da ətirli olmasına çalışır. Qoy bu gözəlliyi başqaları da görsün, ətrindən feyziyab olsun, deyir… Bu yaxınlarda “YouTube” -də bir video-çarxa rast gəldim. Mövzu belə idi: “Gözəgörünməz bir zərrə olan atom bu qədər böyük enerjini necə yarada bilir?” Doğru sualdır, deyilmi? Möcüzədir, deyilmi? Bəs yumruq böyda kiçicik bir ürəyin bəşəri sevgisi möcüzə deyilmi?.. Şişirdilmiş müqayisədir? Niyə ki? Məgər atomun parçalanaraq yüksək enerji yaratmasını insan zəkası kəşf etməyibmi?.. O, şairdir, jurnalistdir, pulisistdir… bununla bitdimi? Əlbəttə, yox! O, həm də yorulmaq bilməyən ictimaiyyətçidir, təşkilatçıdır, natiqdir, yaxşıların yaxşısını etmək üçün bilik və bacarığını bütünlüklə ortaya qoyandır. Öz sözləri ilə desək: aydınımızdır.
Onu tanıdığım ilk gündən belə görmüşəm – o, hər yerdədir və hər yerdə öndədir. Təbii ki, söhbət dəyərli dostumuz, bu yaxınlarda mənalı, bəhrəli ömrünün 65 ilini başa vuracaq Tapdıq Əlibəylidən gedir. Qayıdıram yuxarıda söylədiyim fikirlərə aydınlıq gətirməyə. Yaradıcılığı barədə az sonra… Yeri gəlmişkən, o, öz fəaliyyəti və nailiyyətləri barədə danışmağı sevmir. Bu yaxınlarda, bir təsadüf nəticəsində öyrəndim ki, T.Əlibəyli Türk Ağsaqqalları Arasında Əlaqələrin İnkişafi İctimai Birliyi (#TAİB) İdarə Heyətinin üzvüdür və təşkilatın sayılıb-seçilənlərindəndir. Yenə də yeri gəlmişkən: T.Əlibəyli şair, publisist, tənqidçidir. “Konstitusyia” qəzetinin, “Heyrət” dərgisinin təsisçisi və baş redaktoru, AYB-nin, AJB-nin üzvü, “Qızıl qələm” mükafatı laureatı, Prezident təqaüdçüsüdür. Bu yaxınlarda onun redaktoru olduğu, həkim-şair Hacı Çingiz Ərəblinin dini mövzuda yazdığı, yüksək tərbiyəvi əhəmiyyət yükü daşıyan “Eşqnamə” kitabının təqdimat mərasiminin aparısı kimi yüksək intellekt sahibi olduğunun, güclü yaddaşa, dərin tarixi biliyə və natiqlik qabiliyyətinə malik olduğunun bir daha şahidi oldum. …Ötən əsrin sonları tariximizə qanlı-qadalı günləri ilə, 1987-ci ildən başlayaraq erməni faşizminin xalqımızın başına gətirdiyi vəhşiliklərlə, “20 Yanvar” faciəsi ilə, “Xocalı Soyqırımı” ilə, torpaqlarımızın işğalı ilə, bir milyondan artıq soydaşlarımızın min illərdən bəri sahib olduqları ev-eşiklərindən, yurd-yuvalarından didərgin salınmaları ilə, yüzlərlə günahsız insanların amansızcasına qətlə yetirilməsi ilə yazıldı. Torpaqlarımız şəhid qanları ilə yuyuldu… Eləcə də bu hadislərin fonunda son iki əsrdə həsrətində olduğumuz müstəqilliyimizi əldə edə bildik. Vətənə, xalqa bütün varlığı ilə bağlı olan, ömrünün cavan, qaynar çağlarını yaşayan Tapdıq Əlibəyli də bu proseslərin – Milli Azadlıq Hərəkatının öncüllərindən biri oldu, qələmi süngüsü oldu, damarlarından axan qanı mürəkkəbi… elə bu ağrılı-acılı hadisələrin axarında həm də “vətəndaş-şair” oldu… Tapdıq Əlibəyli yaradıcılığı da məhz yuxarıda sadaladığım və sadalaya bilmədiyim digər milli, bəşəri dəyərlərdən bəhrələnib. O, qələmini rəngarəng mövzularda uğurla sınamaqla olduqca məhsuldar bir yaradıcılıq yolu keçib.
Araz ayırsa da o tay, bu taya- Təbrizli, Bakılı Azərbaycana… Bu ellər bağlıdır bir kökə, soya, Əsil-nəcabətim bəlli cahana!-
deyən şair Vətən, millət, ədalət sevgisinin zirvəsində durduğunu bir daha sübut edir. Əslində Arazın bu ayrılıqda heç bir günah sahibi olmadığını hamı bilir. Amma, şair məhz bu məqamı önə çıxarmaqla tariximizə xəyanət edənlərə qarşı savaş açır, etiraz səsini ucaldır. O, Azərbaycanı o taylı bu taylı- bütöv görür, bu bütövlüyün uzaqda olmadığına öz varlığı kimi inanır. Bu yolda qarşımıza həmişə sədd çəkməkdə olan İranın irticaçı rejimini isə cəsarətlə ifşa etməkdən çəkinməyir:
Qəlbdə şeytan, əldə Quran, “Hay”a həyan olan İran, Başı duman başda duran Fətva verir din adından…
Birinci Qarabağ savaşı bütün digər vətənpərvər ədiblərimiz kimi Tapdıq Əlibəyli yaradıcılığında da xüsusi bir iz buraxıb. Onun incə, həssas qəlbi o hadisələrə biganə qala biməzdi axı… qalmadı da. Bu baxımdan “Qanına qəltan Xocalı” poemasını qəlbinin süzgəcindən keçirərkən şair hansı hissləri yaşayıb görəsən?!
Dünya “zor dilində” danışır yenə, Min il də, yüz il də əvvəl beləymiş… Həqiqət gör necə düşüb düyünə, Ədalət libasın şər geyinərmiş.
Təəssüf! Çox təəssüf! Ancaq, bu belədir, bu həqiqətin şəffaf, masksız üzüdür. Şair də bunu söyləyir, ürək ağrısı ilə hayqırır. Bu hayqırtı həm də bizi tarixin acı həqiqətlərindən ibrət dərsi almağa səsləyir. “Qalxaq ayağa, toparlanaq, ədalətin libasını şərin murdar simasından qoparaq, onu olduğu kimi- çılpaqlığı ilə aləmə göstərək!”- deyir.
Tarix unutqanlıq xoşlamır, qardaş, Hələ ki bitməyib son döyüş, savaş. Xocalı harayı zamanla çağdaş… Əsrın müsibəti – Xocalı səsi!..
Necə düşünürsünüz? Zamanında belə misralar yaranmasaydı unutqanlıq böhranından yaxa qurtara bilərdikmi?! Xalqımızı müqəddəs zəfərə aparan yollara işıq saçan həm də belə əsərlər olmadımı?.. 44 günlük Vətən müharibəsində yenilməz ordumuzun əldə etdiyi möhtəşəm Zəfərə isə şair belə münasibət bildirir:
Salam, 44 Günlük döyüş Bayrağım! Şöləndə şanlı yol, Vətən savaşım. Salam, halal haqqım, Zəfər Bayramım! Səninlə üzüm ağ, ucadır başım!..
Azadlıq meydanı meydan sulayır, Düşüb sümüyümə Şuşa havası. Qələbə diliylə salam söyləyir, Himnimin səsində şövqü, həvəsi…
Metaforaya, poetik tərənnümün gücünə diqqət edin: “Salam, 44 Günlük döyüş Bayrağım!”. Bəli, 44 günlük xilas savaşında, qeyrət savaşında qəhrəman döyüşçülərimizin Üçrəngli Bayrağımızı necə sevdiklərinin, onun müqəddəsliyinə necə inandıqlarının, bu müqəddəsliyi necə zirvələrə qaldırdıqlarının dəfələrlə şahidi olduq. Budur inam, budur Vətən sevgisi, budur bu sevginin layiqli tərzdə tərənnümü! “Azadlıq meydanda meydan sulayır,”- diqqət etdinizmi? “Meydan”- türk toponimidir, bir çox türk olmayan xalqların da leksikonuna daxil olub. Bizdən, bizim babalarımızın vaxtı ilə hərb meydanında “meydan sulamağından” götürüblər bu sözü. 44 günlük Vətən müharibəsində bu, bir daha təsdiqini tapdı. “Düşüb sümüyümə Şuşa havası.”- nəyə işarədir? “Nooldu Paşinyan, nooldu”?.. “Şuşada rəqs edirdin, “Yallı” gedirdin?!”. Hə?.. Paşinyan, nooldu?
Kimlərə də güvənsən, Haya hay yox, alış, yan!.. Sən ki oyun sevənsən, Qol götür-süz, Paşinyan!..
“Cücəni payızda sayarlar!”- bunu bizim atalarımız deyib, sizinkilər yox. Siz elə bütün varlığınız boyu “ata” axtarışındasınız… tapmayacaqsınız… Saydıqmı “cücəni”? Kimin əskiyi çıxdı, Paşinyan? Cavabını möhtərəm Ali Baş Komandanımızın “Dəmir yumruq” ilə qoyduğu “!” işarəsi verdi. Bircə ifadə ilə şair görün hansı dərinliklərə baş vurur- poeziyanın əfsanəvi gücü budur. Təəssüflər olsun ki, müharibə itkisiz olmur, ədaləti qurbansız, şəhidsiz bərpa eləmək olmur. İstər birinci, istər ikinci Qarabağ savaşlarında, istərsə də “atəşkəs” dövründə şəhidlərimiz oldu – analarımız övlad itkisinin ağrısını yaşadılar, bacılarımız dul, övladlarımız atasız böyümək məcburiyyətində qaldılar. Bütün bunlar vətəndaş-şair Tapdıq Əlibəylinin yaradıcılığından yan keçmədi. O, neçə-neçə şəhid qəhrəmanlarımızın həyatlarını, döyüş bölgəsində göstərdikləri şücaətləri öyrənərək gözəl, yaddaqalan, təsirli əsərlər yaratmaqla bir daha öz vətəndaşlığını sübut elədi. Elə bu gün də bu istiqamətdə öz fəaliyyətini davam etdirir, şəhidlərimizin valideynləri, əzizləri ilə tez-tez görüşür, onların dərdlərinə şərik çıxır.. Bu baxımdan Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları – general-mayor Polad Həşimova, polkovnik Şükür Həmidova, Mübariz İbrahimova, şəhid Əsəd Əsədliyə, baş leytnant İlqar Zeynalova, şəhid Xaliq Hüseynova, şəhid Asif Abdulova, şəhid Rəfael Nuriyevə, şəhid Mahir Səfərova və başqalarına ithaf etdiyi şeirlər diqqətəlayiqdir. Şair “Şəhidlərə salam olsun” şeirində şəhidlərimizə olan düşüncə tərzini olduqca səmimi, hamının anlaya biləcəyi və poetik şəkildə ümumiləşdirərək aşağıdakı kimi ifadə edir:
Şəhid- yurdun şah damarı, Əbədiyyət, cənnət barı… Haqq sevdalı Tanrı yarı Şəhidlərə salam olsun!
Tapdıq Əlibəyli lirikası da özəlliyi ilə seçilən, çeşmə kimi şəffaf, həzin bulaq nəğməsi kimi könül oxşayandır:
Mən sahiləm sənsə dəniz, Ləpələnək əziz-əziz. Sevgimizlə xoşbəxtik biz, Sanki şirin bir yuxuyam.
Bəli, bu misralar oxucunu xəyallar aləminə aparır, şipşirin bir yuxunun tərkib hiisəsinə çevirir, “ayılsam, nəyimi isə- əvəzolunmaz bir nəyimi isə itirəcəm” təəssüratı yaradır… ya da ki… təəssüratı yox- qorxusu. Çünki, ayılandan sonra əhvalında yaranan süstlük səni yenidən geriyə- Tapdıq Əlibəyli lirikasının yaratdığı füsunkar aləmə çəkir…
Tapdıq Əlibəyli yaradıcılığı rəngarəngdir, müxtəlif baxış bucağına malikdir, mövzu kasadlığından əziyyət çəkmir. O, dostluğa olan sədaqətini də, təbiət lövhələrinin cazibəsini də qələminin dili ilə söyləyə bilir, sözlərin yaratdığı çalarlarla şəklini çəkə bilir o rəng möcüzələrinin… Şairin “Facebook” səhifəsində “Özümdən-özümə yol…” başlığı altında yazdığı kiçik bir “hesabat-məqaləsi” diqqətimi çəkdi:
Arıya bax, xumar olub gül üstə, Fikir sözlə çiçəkləyir dil üstə. Fəsil-fəsil il gəlirsə il üstə, Xatirələr – yol yorğunu bir qərib…
Birinci misranı oxuyanda düşünürsən ki, şair gözəl bir təbiət hadisəsinin tablosunu yaradıb. Əslində bu elə belədir, lakin… ikinci misra birincinin daha dərin fəlsəfəsini açıqlayır: “arı gül üstə nə üçün xumar olub?”- sualı yaranır. Əlbəttə, şirə çəkir. Bunun “xumar” olmağa nə dəxli var? “fikir sözlə çiçəkləyir gül üstə”. Sözün fəlsəfəsi güclüdürsə, o, dildən çiçək kimi çıxır. Arının güldən çəkdiyi şirə isə bala çevrilir, ləzzət, qida, məlhəm mənbəyi olur- bir növ, o da çiçəkləyir… Amma bu daimi olmur, il üstünə il gəldikcə həyatın geridə qalan anları xatirəyə çevrilir- yorulur, qəribləşir…
Bu beytin hər misrası bir fəslin bədii portetidir – desək, yanılmarıq.Təkcə təbiətin yox, həm də insan ömrünün…
Sonda yenə şairin öz deyim tərzinə, öz üslubuna, özünün tövsiyəsinə arxalanaraq öz sözləri ilə deyirəm: “şairlərin yaşı olmur”, dəyərli şair qardaşım! Həmişəki kimi yenə dəyərlilərin dəyərlisi olaraq yaşa, yarat. Uğurlar! Uğurlar! Yenə də uğurlar!
Qəzənfər ərazidə yeganə salamat qalmış küknar ağacının altında oturub gözlərini məchul bir nöqtəyə zilləmişdi. Onun bu an nə barədə düşündüyünü ayrıd etmək çox çətin idi. Duyğusal adam idi, özü zarafat eləməyi xoşlasa da, “yersiz” zarafatdan tez inciyirdi. İndi gəl baş çıxart, hansı zarafat “yerli”di, hansı “yersiz”. Döyüşçü yoldaşları bunu yaxşı bildiklərindən, onunla zarafat edəndə ehtiyatlı olmağa çalışırdılar. Ancaq, elə məqamlar olurdu ki, zarafatsız ötüşmək olmurdu. Xüsusən də döyüş tapşırığına gedən ərəfələrdə. Əslində, bu elə tapşırıq qabağı nikbinləyə köklənməyin bir üsulu da bu idi. Di gəl…
Bayaqdan kənardan dostuna nəzarət edən Salehin deyəsən səbr kisəsi dolmaqda idi. Axı, Qəzənfər düz 3 saata yaxın idi ki, beləcə səssiz-səmirsiz oturmuşdu. Artıq günəş də yorulub dincini almaq üçün dağların arxasına keçməkdə idi. Belə də olmazdı axı. Bu gecə bəlkə də indiyə qədər yerinə yetirdikləri tapşırıqların ən mühümünün öhtəsindən gəlməli idilər. Hiyləgər bir yanaşma tərzi tapmaq lazım idi.
-Qardaş, görəsən, o yüksəkliyin zirvəsindən haralar görünür?! – Saleh, nəhayət ki, çıxış yolu tapa bildi. Çətini dialoqa başlayana qədər idi, sonra söhbətin axarını tutacaqdı.
-O yüksəkliyin? Sabah sübh tezdən özün görəcəksən.
-İnşallah! Yəqin Zəngilan, Qubadlı, Laçın…
-Yox, elə də yox. O şəhərlərə gedən yollar. Ən əsası isə Araz çayı.
-Araz da görünəcək? Nə gözəl!
-Hə, Arazı görəcəyik. O ki qaldı şəhərlərimizə, onlardan bir şey qalıb ki, görək də. Biz hələ üç ay əvvəl rəhmətlik Orxanla kəşfiyyata gedəndə… çox şeylər görmüşdük. Viranə qoyulmuş kəndlər, qəsəbələr…- sözünün ardını gətirə bilmədi, kövrəldi.
-Hə, qardaş, Allah rəhmət eləsin Orxana. Heyif, qələbəmizi görə bilmədi, heyif. Nə qalıb ey, qələbəmizə, dığaları həssəyə-həssəyə gedirik irəli… deyəsən axı yağacaq. Gör, göyün üzü necə tutulub.
-Yağsa yaxşıdır. Dığalar girəcəklər öz kaftar yuvalarına, nəzarət kameraları da korlaşacaq.
-Orası elədi ey, qardaş, ancaq yağışlı havada əməlyyat aparmaq da çox çətinləşir. Özün bilirsən də buranın palçığı necə olur…
-Olsun də, az döyüşmüşük belə şəraitdə? Qorxan gözə çöp düşər.
-Hə də, yağış bizim xeyrimizə işləyəcək.
-Kürənə də elə belə havada, tapşırıqdan qayıdanda rast gəlmişdik. Rəhmətliklə… Arxa sağ ayağından güllə yarası almışdı. Rəhmətlik götürdü onu qucağına, gətirdi müvəqqəti mövqeləndiyimiz yerə. Dava, dərman… sağaltdı onu.
-Bilirəm, Kürən sizin hər ikinizə də çox bağlanmışdı. Rəhmətliyi ağır vəziyyətdə hospitala yola salanda sanitar maşınının arxasınca düşüb yorulanacan qaçmışdı.
-O, məndən rəhmətlik barədə şad xəbər gözləyir. Mənalı-mənalı gözlərini mənə zilləyəndə az qalır ürəyim yerindən çıxsın. Necə deyim axı ona? Necə?
-Dur gedək, qardaş. Gedək bir az dincələk. Bəlkə bu gecə elə biz də şəhid olacağıq, kim bilir?! Gedəcəyik o müqəddəs yerə- şəhid qardaşlarımızın yanına…
-Ya qismət. Kürən iki gündür yoxa çıxıb, çox narahatam. Görəsən haralardadır, başına bir iş gəlməyib ki?!
-İnşallah, heç nə olmaz. Sabahda, biri gündə gəlib çıxar. Görəsən kimə rast gəlib də.
-Yox, Kürən bir qarın yeməyə bizi satmaz. Nəsə iş var başında…
-Ancaq, çox qəribə adı var ey, Kürən. Belə də ad olar?
-Nəyi qəribədi ki? Kürəndi də, a qağa. Rənginə uyğun da ad qoyub. Sən qəribə adlar görməmisən ey- Kolxoz, Traktor, Moskva, Yanvar…
-Yox bir Fevral… Özü də ki, adı görmürlər, eşidirlər.
-Fevral da var, Mart da, Aprel də… Bir də ki, o adı rəhmətlik özü qoyub ona. Kürən özü də öyrəşib bu ada, başqa adla çağır, görüm üzünə baxacaq. Ay baxdı ha… Sən məndə səhv tutursan, qağa?
-Yoo… Allah eləməsin. Dur gedək, sən bu qağavun canı.
Dialoq burda bitdi. Saleh dostunun qoluna girib onu çadıra apardı.
——-
Hava proqnozu özünü doğrultmadı. Yağış tez kəsildi, səma da aydınlaşdı. Ay da, ulduzlar da sanki, qəsdən daha parlaq olmuşdular. Bir şey ürəkaçan idi ki, yağış tozu torpağın canına hopdurmuşdu.
Qəzənfərlə Saleh tağşırıq üzrə döyüşçü yoldaşlarından bir saat əvvəl yola çıxmış, düşmənin gözləmədiyi istiqamətdən- minalanmış ərazidən keçərək kiçik təpəciklərin arxasında mövqelənmişdilər. Hər ikisi öz sevimli snayper tüfənlərini, ehtiyat daraqlar və 5 ədəd qumbara götürmüşdülər. Daha ağır silahlar isə arxadan gələn döyüşçü yoldaşlarında idi. Düşmən postu ilə onların arasında 50-60 metr məsafə olardı. Erməni hərbçilərinin hərəkəylərini aydınca görmək olurdu. Onlar səngərdə ora-bura vurnuxur, falisəsiz olaraq projektorun işığını şübhələndikləri istiqamətlərə yönəldir, həmin istiqamətlərə ara-sıra atəş də açırdılar. Sanki, “biz müdafiəmizi möhkəm qurmuşuq”- demək istəyirdilər. Əldə olunan kəşfiyyat məlumatına görə bu posta əlavə qüvvələr də cəlb olunmuşdu.
Nədənsə, tağım komandirinin “hücum” komandası gecikirdi. Adətən o, özü öndə gedir və ilk olaraq da özü atəş açırdı. Bu postun əhəmiyyətini dərk edərək düşmənin ciddi-cəhdlə müqavimət göstərəcəyini bilirdi. Hava zərbələrindən qorunmaq üçün beton istehkamları, səngər və tunelləri, kifayət qədər silah-sursatları vardı. Gündüz bu posta yaxınlaşmaq müşkül məsələ idi.
Qəzənfər ehtiyatla arxaya, döyüş yoldaşlarının gəldiyi tərəfə boylandı. Onlar sürünə-sürünə yaxınlıqdakı xəndəyə yaxınlaşırdılar. Düşmən tərəfdən tez-tez havaya atılan fişənglər ərazini əməllicə işıqlandırırdı. Hərəkəti çətinləşdirən də elə bu idi. Üstəlik projektorun işığı, atılan güllə və minamyot mərmiləri. Qəsdənmi, ya yoxlamaq məqsədiləmi mərmiləri sağa-sola yağdırıdılar. Qəzənfərgilin mövqeləndiyi təpə istiqamətində atılan mərminin biri onun lap yaxınlığına düşdü. Partlayışın dalğası onu havaya qaldırıb gizləndiyi yerdən 2-3 mert kənara atdı. Təpənin torpağı yumşaq olduğundan mərmi bir qədər dərində partlamışdı, qəlpələr ona xəsarət yetirməmişdi. Kürəyi və sümülkəri ağrıyır, qulaqlarında möhkəm gurultu vardı… Özünə gələn kimi tüfəngini axtardı. Tüfəng bir neçə metr kənarda idi. Lakin, həm də düşmənin aydın görə biləcəyi yerdə. Salehi səslədi:
-Saleh, hardasan? Salamatsan?
Salehdən cavab gəlməyəndə başını qaldırıb ətrafa göz gəzdirdi. Sağına, soluna güllələr yağmağa baışladı, onu görmüşdülər. Ancaq Salehi görə bildi. Deyəsən o xəsarət almamışdı. Qəzənfərə nə isə deyirdi. Qəzənfər eşitmədiyini indi dərk etdi.
-Saleh, qardaşım, mən heç nə eşitmirəm, tüfəngim də düşüb odu ey, qabağa. Mənə diqqətlə qulaq as. Dığalar məni gördülər. Məncə, məni vurmaq istəyən snayperçidir. Çalış, onun yerini müəyyənləşdir və gəbərt o itin balasın. Mə də çalışacam ki, tüfəngimi götürüm.
-Kürən…
Yalnız indi Salehin səsini eşitdi.
-Nə? Kürən? Hanı?
-Qabağa bax, qardaş.
Başını qaldırıb qabağa baxdı. Kürən sürətlə ona tərəf qaçırdı, kürəyndə də bağlama vardı.
-Bu nə deməkdi, qardaş? Kürənin kürəyindəki bağlama… olmaya partlayıcıdır?!
-Oxşayır ki, elədir.
Kürən təpənin üstünə çatanda aralarında 3-4 metr məsafə qaldı. O, Qəzənfəri görcək dayandı.
-Kürən…
Kürən gözlərini onun gözlərinə zilləyib baxırdı. Ancaq bu tamam başqa baxış idi. Qəznfərə elə gəldi ki, Kürənin gözlərində yaş düyünlənib. Kürən dönüb geriyə, sonra yenə də Qəzənfərə baxdı. İndi anladı, bu vida baxışıdır…
Saniyələr ötdü, Kürən geriyə dönüb sürətlə gəldiyi istiqamətdə qaşmağa başladı. Ətrafa ani sükut çökdü. Sanki, dığalar çaş-baş qalmışdılar, gözləmədikləri halla qarşılaşmışdılar.
-Saleh, qardaş, diqqətli ol. Onlar vəziyyəti anlayan kimi snayperlə Kürəni vurmağa çalışacaqlar. Qabaqla onları, tap o oğraşı.
Saleh ilk olaraq projektoru vurdu. Qəzənfər cəld qabağıa sıçrayıb tüfəngini götürdü.
-Allaha şükür, tüfəng salamatdır. Qardaş, sən atmağında davam elə.
Salehin ikinci atəşindən sonra yenə ani olaraq sükut yarandı. Bu dəfə pulemyot işə düşdü. Qəzənfər onun yerini asanlıqla müəyyənləşdirə bildi. Onun atəşindən sonra yenə ani sakitlik yarandı. Pulemyot yenidən işə düşdü.
-Saleh, pulemyot…
Saleh bu dəfə pulemyotçu istiqamətində atəş açdı. Qəzənfər isə diqqətlə Kürəni izləyirdi. Onun sürətini yavaşıtdığını, sıçrayışa hazırlaşdığını aydınca hiss etdi. Kürən təkan verib havaya qalxdığı anda “Bağışla məni dostum”- deyib tətiyi çəkdi. Partlayış o qədər güclü oldu ki, dalğası Qəzənfərgiləcən gəlib çatdı. Görünür Kürən mərmilərin saxlanıldığı yerə atılmışdı, çünki, səngərin içində bir-birinin ardınca partlayışlar baş verirdi. Arxadan, döyüşçü yoldaşlarının mövqeləndiyi yerdən də ardıcıl olaraq atəş səsləri gəlirdi. Onların atdığı qumbaraatan mərmiləri də partlaşlara əlavə təkan verirdi. Kapitan Sübhan Cahangirlinin komandası aydın eşidilirdi:
-Qardaşlarım, ardımca! Allahü Əkbər! Haydı, qardaşlarım! Axırına çıxağın bu qaniçənlərin!
——
…Günəşin şəfəqləri seyrək otların, xirda kolların saçaqlarından sallanan şeh damcılarını parlaq rəngə boymışdı. Ətrafda yalnız səliqə-sahman yaradan əsgərlərin yaratdığı səslər və arabir özlərinin danışıq səsləri eşidilirdi. Saleh daha iki nəfər əsgərlə şəhid olmuş və ağır yaralanmış döyüşçü yoldaşılarını sanitar maşınına qədər aparıb geri qayıdırdı. Ətrafa göz gəzdirdi, Qəzənfəri görə bilmədi. Kapitana yaxınlaşdı.
-Komandir, Qəzənfəri harasa göndərmisiz?
-Mən yox, özü gedib. Odu ey, o təpənin başındadı, gecə mövqeləndiyiniz yerdə. Kürənin qalıqlarını yığıb apardı basdırmağa. Deyir, o təpənin adını “Kürən Təpəsi” qoyacam. Mən də ki, humanist adamam, neynim, etiraz eləmədim.
-Allah köməyiniz olsun, komandir!
-Bu zirvənin də adını mən qoydum- “Orxan Zirvəsi”. O rəhmətlik kəşfiyyatdan qayıdanda, bax, o yolla qayıdırdıq, düşmən gülləsinə tuş gəldi. Bizim barədə bu posta xəbər veriblərmiş, elə burdan birinci onu snayperlə vurdular. Bir saatdan artıq, bizə dəstək gələnəcən döyüşdük. Dığaların azı on nəfərini cəhənnəmə göndərdik, onlara əlavə dəstək gələnəcən biz buranı tərk elədik. Qəzənfərlə köməkləşib Orxanı apardıq sanitar maşınına qədər. Hə, onu da deyim- bir də gördük ki, Kürən yanımızdadır. Çox cəsarətli və sadiq idi. Kəşfiyyata gedəndə bizi gizlicə müşayət edirdi. Hərdən köməyimizə də gəlirdi, minalanmış ərazilərə yaxınlaşanda Orxan onu buraxırdı qabağa. Minanı tapıb otururdu yanında, bizi gözləyirdi. Neçə dəfə belə olmuşdu. Orxana çox bağlanmışdı, ancaq ona qulaq asırdı. Rəhmətlik onu çox qabağa getməyə qoymurdu, buralarda gizlənib geri qayıtmağımızı gözləyirdi. Bəlkə də elə bu səbəbdən gəlibmiş buralara- Orxanın yaralandığı yerə, onun iyini almağa, ziyarətə… Dığalar aldadıb tutublarmış yəqin onu. Kürənin xətrini hamımız çox istəyirdik. Ən çox da ki, rəhmətliklə Qəzənfər. Nə isə… Allah Orxan qardaşımıza rəhmət eləsin! Yaxşı yoldaş, yaxşı döyüşçü, yaxşı da zabit idi. Baş leytnant rütbəsini müharibə ərəfəsində almışdı.
-Ruhu şad olsun!
Amin!
-Komandir, siz Allah bağışlayın ey, bir söz də soruşum, sonra gedəcəm Qəzənfər qardaşıma kömək eləməyə. Amma…
-Nə amma?
-Qolunuzdan qan axır ey, yaralanmısız.
-Boş şeydir, qəlpə dəyib. Bu barədə sus. 3 nəfər şəkil kimi cəngavər itirdik, 8 yaralımız var. Bax bu daha ağır yaradır.
-Allah hamısına rəhmət eləsin! Görünür şəhid olmaq hələ ki, bizim qismətimiz deyil.
-Ya qismət. Yaxşı, soruş görüm.
-Komandir, Qəzənfər deyirdi ki, bu yüksəklikdən Araz görünəcək,yəni, görünür…
-Hə, düz deyib, yaxşı baxsan, görərsən. Bir az sağa fırlan.
-Görmürəm axı.
-Bir az da, təxminən 45 dərəcə, Kürən Təpəsinə tərəf.
-Ata, ata… qalx ata, işin yarımçıq qalıb… İşini qurtaranda mənə yağlı boya, bir də fırça alarsan. Yaxşı ata? Özü də heç kimlə göndərmə, özün gətir. Yaxşı?
-Yaxşı mənim mələk balam, özüm gətirəcəm.
-Söz verirsən? Bax, anam da yanımdadır, o da eşidir.
-Hə, Turan, mən də şahidəm. Mələk qızımızın sözünü yerə salma, yoxsa…
-Yoxsa nə? İnciyərsən? Yox gözəlim, mən buna imkan vermərəm… nə də dözə bilmərəm…
-Mənim mərd balam! Qalx, get vədinə əməl elə!
-Ana, sənsən? Nə qəribə geyimdəsən? Saçların rəngində…
-Burda hamı belə geyinir, mənim balam. Qalx igidim, işini sona çatdır!
-Qalxa bilmirəm ana…
-Ata… qalx da… fırça, boya yadından çıxmasın haa…
-Neynirsən onları qızım?
-Şuşa Qalasının şəklini çəkəcəm.
-Şuşa Qalasının? Sən Şuşanı görmüsən ki, mələk qızım?
-Həə, görürəm, indi görürəm. Qan içindədir… karandaşla cizgilərini də çəkmişəm… sən də ordasan…
-Göstər görüm! Bəs o səmadakılar nədir? Heç quşa oxşamırlar…
-Quş deyillər, ata. Onların ürəyi dəmirdəndir, qanadlarında ölüm daşıyırlar… Sən öz işini sona çatdır ki, onlar da yenidən quşa çevrilsinlər… qalx ata!
-Qalx Turan! Qalx, mənim həyatım!
-Qalx oğlum! Qalx igidim! Yoldaşlarını darda qoyma… sən onların son ümidisən…
-Hara gedirsiniz? Ana! Məni də gözlə!
-Yox! Sənin üçün bura gəlmək hələ tezdir. İşini başa çatdır…
-Ana… Aysel… Mələk…
… Əlli cürə səsin qarışığından beyni az qalırdı ki, parça-parça olsun. Özündən ixtiyarsız olaraq əlləri ilə başını var gücü ilə sıxırdı… Sıxdı, sıxdı və birdən bərkdən, lap bərkdən bağıraraq gözlərini açdı. Səsi qayalara çırpılıb qulaqlarına dolanda ayıldı. Başının üstündən Şuşa Qalasına tərəf uçan raketlər sanki mərmilərlə bəhsə girmişdilər… Onu ayılmağa sövq edən hansı qüvvə idi? Doğmalarının çağırışı, başı üzərindən sürətlə uçan mərmilərin, ya qulaqlarının uğultusu, yoxsa?… yoxsa öz bağırtısı, qəlbinin hayqırtısı?…
Nə olmuşdu, necə olmuşdu, indi o hardadır, niyə belə taqətsiz şəkildə uzanıb, onu saxlayan nədir, niyə qolları havadadır?… Əlləri salamat idi, ilk olaraq bunu dəqiqləşdirə bildi- əllərini yuxarıya qaldırıb öz gözləri ilə gördü. Bədəni, ayaqları daş kimi idi, keyimişdi. Təkcə sağ dabanında küt ağrını hiss edirdi. Yadına düşdü: onu güclü partlayışın dalğası geriyə tullayanda sağ dabanı nəyəsə ilişmişdi… bir də ki, havada uçduğu yadına düşdü… arxası üstə uçurdu… sonra… şaqqıltı səsi… onu kimsə qucağına alıb yuxarıya tulladı, yenidən qucağına aldı. Bu qucaq anasının qucağına həm bənzəyirdi, həm də yox- həm yumşaq idi, həm də yox… sonrası yadında deyildi… Sağ ayağı sallaq vəziyyətdə idi, sol ayağı nəyəsə ilişmişdi, başının üzərində nə isə yellənirdi. Bu ağac budağı deyildimi?! Budağı yana itələyib başına qaldırmağa cəhd elədi, başı çox ağır idi, 27 il çiyinləri üzərində şəstlə gəzdirdiyi başından çox-çox ağır idi. Lap zindan da olsa qaldırmalı idi, qaldıracaqdı, nəyin bahasına olursa olsun qaldırmalı idi ki, ətrafı müşahidə edə bilsin. Əllərini qabağa uzadıb başqa bir budaq tapdı, ondan bərk-bərk tutub özünə tərəf dartdı. İlk gözünə görünən qayalıq oldu- o, qayalıqdan asılı vəziyyətdə qalmışdı… Çətinliklə də olsa, oturaq vəziyyəti ala bildi. Ətrafa boylandı, ehtimalı tam təsdiqini tapdı- qayalıqdan sallanan bu ağac onu parça- parça olmaqdan xilas etmişdi. Bir neçə saat ərzində cəhənnəmə göndərdikləri onlarla ermənilərin leşlərindən fərqli olaraq onun cəsədinin qalıqları qurda-quşa qismət olmamışdı- Yaradana çox şükür! Bəs bu nə ağacı idi, belə şəraitsiz yerdə, qayaların şahlıq elədiyi bir məkanda necə bitib böyüyə bilmişdi? Gövdəsi Turanın biləyi qalınlığında olan bu ağac onun ağırlığına necə tab gətirmişdi?… Yulğun ağacının möhkəm və elastik olduğunu bilirdi. Rəhmətlik anasının yun çubuğu yulğun ağacının nazik budağından hazırlanmışdı. Bəs bu ağac?… özü də iynəyarpaqlı. Əgər meşə ağacı idisə, tikanları olmalı idi. Elə tikanlar ki, Turanın zirehli jiletinin metal lövhələri arasından da olsa özünə yol açıb onun bədənini deşməyə qadir tikanlar… Müvazinətini düzəldib qayalara tərəf irəlilədi. Daşlardan tuta-tuta yuxarıya qalxdı. Yolun kənarında dabanını zədələmiş daşı tanıya bildi. Çəkməsinin daban hissəsində daşın izi, daşın baş hissəsində isə çəkmənin izi qalmışdı. Snayper tüfəngi də daşa söykənib sahibini gözləyirdi. Sanki Turan özü söykəmişdi. Bilirdi ki, tüfəngdə güllə yoxdur. Elə bu səbəbdən də yola çıxmışdı- erməni leşlərinin ətrafında sahibsiz qalan silahlardan ən azı birini götürmək üçün. Lakin yaxınlıqda partlayan mərmi buna imkan verməmişdi… Yadına düşdü ki, mərmi Qismətin mövqeləndiyi yerin lap yaxınlığında partlayıb. Dərhal yolu keçib Qisməti axtarmaq istədi. Lakin Xankəndi istiqamətindən gələn tankın üstündən başına yağdırılan pulemyot güllələri buna imkan vermədi. Cəld bayaq ona badalaq atmış həmin daşın arxasına uzandı, daş indi onun xilaskarına çevrildi. Əlini kitelinin ürəyinin üstündəki cibinə saldı. Hər ehtimala qarşı saxladığı sonuncu güllə yerində idi. Döyüş yoldaşları hamısı belə edirdi, hələ üstünə ad və soyadlarının baş hərflərini də həkk edirdilər- hər ehtimala qarşı… Düşmən onu görmüşdümü, aydınlaşdırmaq mümkün deyildi, çünki, o, güllələri yol boyu sağa-sola səpələyirdi. Turanın isə yalnız bir dəfə atəş açmaq şansı vardı, yalnız bir dəfə… Güllə dığanın alnının ortasından dəydi, pulemyot dərhal susdu. Tank irəliləməkdə davam edirdi. Turan fürsətdən istifadə edib badi yoldaşının mövqeləndiyi yerə tələsdi. Lakin, gördüyü mənzərədən çox sarsıldı- Qismət şəhid olmuşdu, onun qumbaraatanı da bu səbəbdən susurdu…
-Qardaş! Niyə belə etdin, qardaş? Axı biz söz vermişdik- Cıdır düzündə, İsa bulağının qarşısında, Gövhər Ağa məscidində namaz qılıb önündə… şəkil çəkdirəcəydik… döyüşçü yoldaşlarımızla sənin toyuna gələcydik. Qardaş! Niyə əhdinə vəfasız çıxdın?…
…Tank yaxınlaşmaqda davam edirdi. Qismətin cəsədini arxası üstə yerə uzatdı, öz jiletini çıxarıb onun üstünə sərdi, bir ucu ilə üzünü örtdü. Qumbaraatanı götürüb yola çıxdı.
-Gəlin alçaqlar, görün qardaşlarımın qisasını sizdən necə alıram.
Bir qədər əvvəl Qismətin vurduğu, hələ də tüstülənən tank yolu bağlamışdı. Barıt iyi, yanmış cəsdlərin iyi bir-birinə qarışmışdı. Xankəndidən üzü yoxuşa, Şuşa istiqamətində qalxan asfalt yol belə cəsədlərin və alovlanan hərbi texnikaların aqibətinə şahidlik edirdi… Bu, yəqin ki, ermənilərin son həmləsi idi.
Turan bayaq arxasında uzandığı daşın yanında dayanmışdı, qumbaraatanı tanka tərəf tuşlayıb onun məhz tüstülənən tanka yanaşmasını gözləyirdi. Tank da elə həmin yerdə, Turanın istədiyi yerdə dayanıb lüləsini onun istiqamətinə yönəltmişdi. Mərmilər hər iki lülədən eyni anda çıxdı. İki mərmi qarşı-qarşıya uçurdu. Yolda bir-birlərinə tuş gələcək, ya yandan ötüb məqsədlərinə doğru irəliləyəcəkdilər? Hansı daha sürətli idi, ünvana daha tez çatacaqdı?…
Turan qumbaratanı qayalıqdan aşağı tullayıb özü də ardınca atılmışdı. Bu dəfə könüllü olaraq qayqlıqdan sallanan bayaqkı xilaskarına pənah aparırdı. İldırım sürətilə üstünə uçan mərmi buna imkan verəcəkdimi? Yol kənarındakı kollardan, üzü aşağı qaya daşlarından, uçurumun sonundakı ağacların budaqlarından sallanan, hələ qanları axan cəsədlərə, ya da ki, cəsəd qalıqlarına bənzər bir hala düşəcəkdimi? Əgər bütün bunlar heç biri baş verməsydi, bayaqkı ağac, həmin ağac, qayalıqda bitmiş o tənha ağac yenə də onun xilaskarına çevriləcəkdimi?!..
Turan son dəfə üzünü çevirib qala divarlarına tərəf boylana bildi. Bu o qədər ani bir zaman kəsiyində baş verdi ki, heç ən müasir elktron cihazlar belə həmin anın yaratdığı aydınlığı yaddaşında əks etdirməyə macal tapmazdı. Qala divarlarının başı üzərində səma tər-təmiz idi, daha o istiqamətdə dəmir ölüm quşları görünmürdü. Əks tərəfdə bir tank qülləsi alov donuna bürünüb uçuruma doğru yuvarlanırdı. Turan isə, hansı səbəbdənsə, qayalığı özünə yurd eləmiş o tənha ağaca pənah aparırdı…
Bir günlük antiterror əməliyyatı uğurla başa çatsa da, hələ də yaşayış məntəqələrdə gizlənən silahlılar mövcud olduğu üçün xüsusi yoxlanış qrupları yaradılmış, təmizləmə işləri aparılırdı. Yəqin ki, hələ bir neçə gün də gərginlik davam edəcəkdi…
…Mayor Ağaxan Qədirbəyli bu günkü “təmizləmə əməliyyatı”nın başa çatdığını elan elədi. Əsgərlərinə bir güllə da atmadan zərərsizləşdirdikləri sepatçıları qərargaha aparmaq tapşırığı verib, özü piyada yola düşdü. Üç günün yorğunluğunu canından belə çıxarmaq istəyirdi- özü ilə tək qalmaqla. Özü ilə tək qalanda ruhundan çıxan yoğunluq yavaş-yavaş canını da tərk edirdi. Həm də yolüstü yaxınlıqdakı posta baş çəkmək istəyirdi…
…Bugünkü iş gününün yorğunluğunu çıxarmaq üçün Günəş də Qırxqız dağının arxasında dincini almağa başlamış, ardınca soyumaqda olan al rəngli şəfəqlərini də yığışdırmaqla məşğul idi. Ağaxan da elə o şəfəqlərin arxasınca düşüb, kənddən yamaca dırmanan torpaq cığırın sağa-sola əyilməklə, ara-sıra sıxlaşan böyürtkən kollarının arasında yolçusunu azdırmağa çalışan döngələri ilə irəliləyirdi. Cığırın sağında, kolların arxasında kahaya, ya da ki, qazmaya bənzətdiyi lal qaraltı və ətrafında dincliyi ərşə çəkilmiş digər iki qaraltı nəzərini çoxdan cəlb etmişdi. XTQ mənsubu belə şübhəli məqmları diqqətdən qaçıra bilməzdi. Ağaxan da XTQ mənsubu olaraq elə həmin andan kabusa çevrilmişdi. Təkcə kabus yox, həmin andan o həm də mahir ovçu, ora-bura vurnuxan qaraltılar isə şikar idilər. Həm də bu kabus olduqca həssas, olduqca diqqətli və ehtiyatlı idi. Qaraltılara yaxınlaşdıqca onların hansısa çirkin bir planın icraçıları olduqları aydın hiss olunurdu. Həzin səmt küləyinin gətirdiyi pıçıltı səsləri bunu bir daha sübut edirdi. Bu səsləri eşidə bilmək üçün öz şikarlarına lazımi qədər yaxınlaşmışdı. Hətta payız ömürlərini başa vurmuş, ana bətnini tərk edərək torpağa qovuşmaq eşqilə ona pənah gətirmiş saralmış yarpaqların bu nankor qaraltıların ayaqları altındakı iniltili xışıltısını da eşidə bilirdi. Təkcə susan lal qaraltı idi ki, nəhayən o da cırıltı və taqqıltı səsləri ilə özünün dəmir qapı olduğunu biruzə verdi. Ardınca onun yoxa çıxma prosesi baş verməyə başladı. Qısa zaman kəsiyində o, aşağıdan başlayaraq üzü yuxarıya doğru kol-kosa və ağac budaqlarına çevrildi…
Ağaxan indi dinc dayanmayan, lal qaraltıdan istiqamət götürüb irəliləyən qaraltıları ürkütməmək üçün onların izi ilə daha ehtiyatla, səsiz-səmirsiz hərəkət edirdi. Qaraltının biri hərdən parıltı verir, digəri isə daşıdığı yükü gah qucağına alır, gah da çiyninə aşırır, hər dəfə də cürbə-cür məxluqlara bənzəyirdi. Onlar tülkü məharəti ilə pusa-pusa həmin cığırın yoxuşunda daha da görünməz olurdular. Bu yoxuşun daha çox hərəkətli olan köhnə asfalt döşəməli yola bitişməsinə az qalırdı. Qaraltılar hündürdə yerləşən döngəyə çatıb sal daşlar arasında tam görünməz oldular. Adamdan çox böyük olan bu daşların arasından asfalt yol nişangaha çevrilirdi. Bu isə Milli Ordumuza məxsus hərbi texnikaların Ballıca istiqamətində hərəkət etdiyi yolun pusqu altında olması demək idi.
…Yaxınlığından keçəndə o, lal qaraltının qazma sığınacaq yeri olduğunu müəyyənləşdirmişdi- belə düyünləri açmaq XTQ mənsubu üçün adi hal idi. XTQ mənsubunun gözü qartal gözündən iti, pəncəsi ayı pəncəsindən güclü, ayaqları bəbir ayaqlarından yüyrək, sıçrayışı aslan sıçrayışından vahiməli, qəzəbi qasırğa qəzəbindən şiddətli olur. XTQ mənsubu xəyanəti bağışlamaz; dost dediyini darda qoymaz; yaralısını, şəhidini hərb meydanında atıb qaçmaz; başladığı işi yarımçıq saxlamaz. XTQ mənsubu olmaq- ən çıxılmaz vəziyyətdən çlxlş yolu tapmaq, ən mühüm anda qərarların ən düzgünü qəbul etmək, məqamında Tanrı qədər mərhəməti olmağı bacarmaq deməkdir…
Qabaqdakı çaxır çəlləyinə oxşayan qaraltı daşların ən hündürünün üstünə sərilib əlindəki başı uzunsov toppuzu xatırladan alətin uzunsov-şiş ucunu yola sarı tuşlayıb yerini rahatlamaqla məşğul idi. İkinci- uzaqdan quyruğu hərdənbir parıltı verən gecə böcəyinə bənzəyən, yaxınlaşdıqca isə daha çox qurdun pəncəsindən güclə qurtulmuş yaralı quyruğunu qucağında gizlətməyə çalışan tülkü kimi pusa-pusa sal daşların ayaqları altda gizlənməyə münasib yer tapmağa can atır, aradakı boşluqdan oğrun-oğrun yola baxır, öz tülkü məqamının yetişməsini gözləyirdi.
Əsgərlərimizi gecə növbəsinə aparan hərbi yük maşını yaxınlaşmaqda idi, iki-üç dəqiqə yetərli idi ki, qumbaraatanın nişangahına çevrilsin. Artıq mövqelənmiş qaraltıların öz alarında 7-8 metrə qədər məsafə olardı. Onların birini atəşlə məhv etmək, ikincisinin hədəfinə çevrilmək təhlükəsi yaradırdı. Çaxır çəlləyini dəlikləyib ikinci tərəfi nişangaha götürənə qədər tülkü bicliynin güdazına düçar olar, əksinə hərəkət etsəydi onda digərinin hədəfinə çevirərdi. İstənilən halda yük maşını hədəf olaraq qalacaqdı. Vaxt isə, alıcı quş cəldliyi ilə, artıq bir neçə addımlığına çatdığı birincini, yəni, çaxır çəlləyini zərərsizləşdirməyə çatardı. Tülkü aşağıdan boylanıb nə baş verdiydini anlayana qədər çaxır çəlləyi iy verməyə başlayardı…
…Ağaxanın illərin gərgin məşqləri, təlimləri sayəsində bu an məngənəyə çevrilən güclü qollarının arasında sıxılmış çaxır çəlləyi heç çabalamağa da imkan tapmadı. Çünki Ağaxan onun boynunu sıxırdı, üstəlik peysərinə necə zərbə vurmuşdusa, daşa dəyib yerbə-yerdən deşilmişdi. Ardınca donuz boynu arxaya burulanda “qulunc sındırılması” səsi ilə xırçıldamışdı. Elə həmin andan da başı ilan ağzında sıxılan qurbağanın ətraflarını xatırladan qolları və qıçları əsim-əsim əsirdi. Ağzından tökülən maye köpüklü çaxırı xatırladırdı. Ağaxan üçün bu səhnəyə tamaşa eləmək maraqlı deyildi, buna heç vaxtı da yox idi. İndi tülkü ovuna çıxmağın vaxtı idi.
Qoca və qozbel tülkü yuxarıda nə baş verdiyini anlamağa macal tapmamış qarşısında ölüm hökmünün surətini gördü.
-Бросай автомат и подними руки, старик!
-Qurban olum, turksan?
-Türkəm qoca, at silahı yerə, əllərini qaldır ki, boş olduğunu görüm.
-Başım usta, qurban olum.
-Çıx tülkü deşıyındən, cəld ol!
-Başım usta, qurban olum.
Ağaxan yaxınlaşmaqda olan qocanı yaxalayıb yerə yıxdı, qollarını qocanın öz kəməri ilə arxadan bağladı. Bu an yük maşını da şütüyüb onların yaxınlığından keçib getdi. Ancaq maşındakılar onları görmədilər, görə də bilməzilər, aralarında sal daşlar dayanmışdı.
Qocanın avtomatını da götürüb çiyninə keçirdi. İndi onun çiynindən üç silah asılmışdı, öz avtomatı, qocanın “Kalaşnikov”u, bir də çaxır çəlləyinin qumbaraatanı. Qocanın silahına etibar etmədiyi üçün öz silahını çiynindən çıxarıb qocanın üstünə tuşladı:
-Başına dönum oğul, manim ela şeylardan başım çıxmaz ha.
-Yaxşı, çıxar açarı aç qapını.
-Manda haçar na gazir, ay oğul?
-Ay…-kişi deməyə dili gəlmədi.- aç də. Axırıncı sən çıxdın bu deşıkdən.
-Haa? Qoy baxım ciblarima… qocalmışam da… haa…
-Tələs görüm. Qocalmısan, get otur xarabanda, buralarda nə sü…. aç görüm, cəld ol,- Ağaxan onun ciblərini axtaranda açarı qəsdən götürməmişdi.
Qoca guya açarı xeyli axtardı. Nəhayət Ağaxanın qəzəbinə tuş gələcəyini hiss edib şalvarının cibibdən “tapdı”, qapını açdı. Ağaxan qumbaratanı açıq qapıdan içəriyə tuşladı. Gözaltı qocanı süzürdü, o, rəng verib- rəng alırdı.
-Başına dönum oğul, atma. Orda çoxlu snaryad var, ikimiz da ölarik…
-Bəlkə silahdaşlarındı orda, qoca?! Çəkil kənara.
-Yox, qurban olum, olar qaçıblar.
-Bəs sən niyə qaçmadın? Qoşulub onlara gedəydin də.
-Manim dardim ağirdir, ay bala… manim oğlum burda ölub- 2020-də, onu axtarıram…
-Burda olub, ya ölüb? Anlaya bilmədim.
-Ha daa… ölub… meyidini tapa bilmiram… sanin kimi cavan idi…
-Qoca, ağzına gələni danışma, mən Vətənimi qoruyuram, siz nə sü… veyillənirsiz burda?
-Buy, qadan alım, man da Bakidanam da… Bakidan, Keşladan…
-Deyirəm axı, bizim dili harda belə öyrənmisən. Bəyənmədiniz bizi, bu da axırı.
-Ha bala, biz nankor çıxdıq. Ehh… Bakida ela dostlarım qaldi… Burnumun ucu göynayir… Neca dostlar qaldi… Mani Keşlada hami taniyirdi. Man Keşlali Qaragenam…
– Keşləli Qaragen? Bu ad mənə tanış gəlir. Sənin həyət evlərin vardı, kirayəyə verirdin?
-Ha, vardi. Montin bazari eşitmisan? Düz onun yaninda on otağim vardi. Hamisıni da kiraya verirdim. Arvdimin da doqquzmaratabada manzili vardi…
-Dayan, dayan… sən məni çaşdırdın. Arvadının adı Roza idi?
-Ha, Roza idi, man ona Rozanna deyirdim, haa…
-Vay səni, dünyanın işinə bax ey… Çəkil qapıdan qoca.
Qoca dizlərini yerə atıb yalvarmağa başladı:
-Qurban olum, atma. Orda lap çox snaryad var, qranata var, minamyot var… çox şey var. Partlasa, tikamız da tapilmaz…
-Nə çox istəyirsən canını qoca?
-Sana da qiymiram da, qurban olum.
-Dedim ki, mənə “qurban olum” demə. Aydın olmadı sənə?
-Ha, oldu, demaram. Sandan soruşum qoy, Rozannanı hardan taniyirsan?
-Mən uşaq olanda onun mənzilində kirayədə qalmıışııq. Onda beş yaşım olardı.
-Ha, yadinda qalib deməli. Çox xeyirxah arvad idi. Sizi da qonaq saxlayib. Yağın Çapayevdaki manzilin deyirsan. Ay sani balaca, man sani orda gormuşdum. Haa… Atanın adı… görum… Mir…. ara, seyid adi idi da. Ona dedim ara, gal sana Montinda hayat evi verim yaşa da. Galmadi ki… ara, nə idi onun adı? Mir…
-Mirağa. Atamın adı Mirağadır. Səni görsə, dəqiq bilirəm ki, boğub öldürər. Arvadının hayfını səndən çıxar. Arvadın hardadır, o da buralarda gizlənib? Bəlkə bu kaftar yuvasındadır, hə?
-Yaxşı, sakit ol görək. O yaxşı dediyin arvad atamdan 6 ayın pulunu qabaqcadan almışdı. Hələ mətbəxi də atama təmir elətdirmişdi. 6 ay tamam olmamış mənzili satıb getdi Moskvaya, bizi də atdı çölə. Gedib Moskvadan uzun uzadı bir şikayət ərizəsi yazdı. Az qalmışdı mənzili alanı damlasınlar. Şahidlərin köməyi ilə, bir də ki özünün sənədlərə atdığı imzalar üzə çıxandan sonra işə xitam verildi.
-Ara, man hardan bilim bu işlari? Ara, böyraklarım partlayir, qoy gedim peşap elayim. San Allah icaza ver.
-Sən Allah tanıyırsan, qoca?
-Ela da taniyiram ki. Atam dindar olub, ona gora adimi Qaragen qoyub da.
-Hə, əvvəlcədən bilirmiş də, keşişinizin adı Qaragen olacaq.
-Keşişlarimizin adi ya Vazgen olur, ya da Qaragen,- qoca qımışdı, eybəcər seyrək dişləri göründü.
Ağaxan başı ilə “get” işarəsini verdi, tapşırdı ki, uzağa getməsin, nişangahdadı.
Ağaxan onunla ovladığı siçanla oynayan pişik kimi davranırdı. Bu qoca tülkünün gözlərindən həm biclik, həm qəddarlıq, həm satqınlıq, həm şərəfsizlik, həm də oğraşlıq yağırdı. Onun yazıq, rəzil görkəminin arxasında çox əzazil, yırtıcı, həm də çoxlu məlumatlara malik olan amansız bir düşmənin gizləndiyini də əminliklə bildirdi. Elə bu məqsədlə də ona səhv, yaxud səhvlər etməyə şərait yaradırdı. O səhvləri isə yalnız XTQ mənsubu aşkarlaya bilərdi.
Tülkü, tülkü təmbəki,
Quyruğunda nəlbəki…
Ancaq bu qoca tülkünün quyruğundakı nəlbəki deyil, ölüm silahı idi. Öz tülkü bicliyi ilə quyruğundan onu götürüb tülkü qollarının arasında gizlətməyə çalışsa da, Ağaxan qartal baxışları ilə onun 45 mm-lik avtomat silahı olduğunu dərhal müəyyənləşdirmişdi. Qocanı tərksilah edəndən sonra ciblərini axtarmış, tipik erməni iyi verən gödəkçəsinin sağ yan cibindən “Makarov” tapançasını, sol yan cibindən xəritəni və qoltuq cibindən sənədlərini tapıb çiynindən asdığı çantaya, çaxır çəlləyinin sənədlərini qoyduğu yerə qoymuşdu.
Qoca qazmanın qapısının yanından keçəndə şübhəli şəkildə ətrafa baxdı, bir qədər irəlidə basdırılmış dəmir dirəyə astaca dirsək vurdu. Bu Ağaxanın diqqətindən yayınmadı. Onun ardınca gedib dirəyi nəzərdən keçirdi. Təxminən yerdən bir metr yuxarıda dirəyə bir düymə bərkidilmişdi. Düymədən çıxan elektrik naqili dirəkdə açılmış deşiyə girib yox olurdu. Başını qaldırıb yuxarıya baxdı- dirəyin ucuna rabitə qurğusu və siqnal ötürücü antenna bərkidilmişdi. Qoca duymasın deyə sakitcə geriyə döndü. Telefonu çıxarıb qərargaha mesaj göndərmək qərarına gəldi. Lakin dalğa yox idi. Ancaq əmin idi ki, döyüşçü yoldaşları onu tezliklə axtaracaqlar. Çünki, hələ postları yoxlamalı, keşik çəkənləri əvəzləməli idilər. Silah-sursat gizlədilən bu qazmanı nəzarətsiz buraxıb getmək olmazdı. Atəş səsi ilə də yoldaşlarına xəbər vermək düzgün olmazdı, “sülhməramlılar”ın postu daha yaxında yerləşirdi, onların duyuq düşməsi işləri korlaya bilərdi. Həm də ki, qoca düyməni basmaqla kiməsə siqnal göndərmişdi, bəlkə elə onlara?!..
Qoca qayıdıb gəldi. Ağaxan qazmanın qapısını bağlatdırıb yenə qocanın qollarını arxadan bağladı.
Ağaxan imkan tapıb onun RF tərəfindən verilmiş pasportunu nəzərdən keçirmişdi.
– Bəlkə sənin adın Qaregindi? Sizin milli qəhrəmanınız… Dadamyan Qaregin Sumbativiç. Qeydyyatda olduğun ünvan da Tula şəhəri. Hə, qoca?
-Başına dönum, ayaqlarin altinda ölum, burax mani gedim cahannama. Radd olum gedim, harda koparam, koparam. Sanin uçun na parqi var, Qaragen, ya Qaregin… Qoy galim sanin ayaqlarindan öpim…
-Dayan görüm! Sən heç köpən qocaya oxşamırsan. Narahat olma, köpməyə imkanın olacaq. İndi mənə bir az özündən danış. Harada işləyirdin Bakıda? Nə işlə məşğul olurdun?
-Qoy deyim da sana. Zavodda, beton buraxirdik. Ara, na dostlarim vardi orda. Har hapta sonu baliq tutmağa gedirdik. Zavod maşin ayirmişdi, ha. Yayda da gedirdik Nabrana. Ozumuzun çadirlarimiz olurdu. Ara, zavodun stalovasindan camdayi pulsuz gotururduğ gedanda, man kabab bişirirdim. Profsayuzun şotuna verirdi qoyun camdağini zavod. Ara, birini vermirdi, ikisni vermirdi… ara adamin sayina gora dordunu, beşini… Basdirma elayirdim, ustuna çaxir sapirdim… ara neca yumşax olurdu… Ara, biz nayi gözlayirik? Geca düşür ki…
-Gözlə, biləcəksən. Sən goplamağa davam elə. Niyə qatdınız aranı, ay bədbəxtlər? Bakı da az qala sizin əlinizdə idi də. Hökümət idarəçiliyinin bütün mərhələlərində təmsil olunurdunuz, hər yerdə adamlarınız vardı, kef edirdiniz…
-Ha, vardi. Har şeyimiz vardi. Dostlarim da… Ağlimiz olmadi…
Uzaqdan maşın işıqları göründü. Ağaxan hər ehtimala qarşı qumbaraatanı əlində hazır saxlamışdı.
“Sülhməramlılar”ın zirehli texnikası yaxınlaşıb Ağaxanın 25-30 metrliyində dayandı. Texnikanın üstündəki projektoru düz onun gözünə yönəltdilər. Qoluna ağ lent bağlamış yekəpər bir zabit maşından düşüb bir neçə addım atıb dayandı, ucadan səsləndi:
-Кто такие? Что вы делаете здесь так поздно?
-Я офицер спецназа Азербайджанской Республики майор Гадирбейли. Теперь вы представьтесь.
-А так не видно кто мы такие?
– Представьтесь, пожалуйста. Вы находитесь на территориях суверенной Республики Азербайджан. Пожалуйста, представьтесь.
Dialoq artıq mübahisəyə çevrilirdi. Qoca məqamdan istifadə etmək qərarına gəldi. Hay-qışqırıq qopara-qopara maşına tərəf qaçmağa başladı:
-Помогите, спасите! Этот варвар насилует меня! Умоляю… спасите… Он зарезал моего зята. Теперь меня хочет убить…
-Qoca, bir addım da atsan tikələrin dostlarının üstünə səpələnəcək. Sən ki, dost qədri bilənsən.
Yekəpər zabit hədə-qorxunun işə keçmədiyini anlayıb yumşalmağa doğru meyilləndi. Özlərinin dili ilə desək Ağaxana “мораль” oxumağa başladı. Qoca yarı yolda donub qalmışdı. Yavaş-yavaş geriyə dönüb dizləri üstə çökdü:
Ordumuza məxsus PDM də gəlib çatdı. Tabor komandiri polkonik-leytnant Kərim Nəbizadə PDM-dən düşərək yekəpər rus zabitinə yaxınlaşdı:
-Вам же было сказано, не высовывайтесь. Немедленно уезжайте!
Ağaxan qumbaraatanı qazmanın divarına söykəyib antenna bərkidilən dirəyi dartıb dibindən çıxartdı. Borunun içindən, alt tərəfdən naqil çıxırdı. Baxdılar ki, naqil qazmaya girir. Döyüşçü yoldaşlarından biri Ağaxana köməyə gəldi. Qazmanın qapısını açıb naqilin akkumlyator batareyalarına birləşdirildyini müəyyənləşdirdilər. Axtarıb elektrik açarını da tapıb işığı yandırdılar. Batareyalardan daha bir naqil də tavandan çölə çıxırdı. İçəri kifayət qədər geniş idi. Doğrudan da silah-sursatla dolu olan otaqda üç cərgə sağ-sol divar boyu taxta çarpayılar da düzülmüşdü. Uzun müddət yaşamaq üçün şərait yaradılmışdı.
-Komandir, qazmanın üstündə günəş batareyaları da var. Dirəkdə isə düymə var. Qoca o düyməni basandan bir qədər sonra bunlar özlərini yetirdilər bura,- Ağaxan “sülhməramlılar”a işarə etdi.
-Hər şey aydındır. O düyməni bir də bas görüm.
Ağaxan düyməni basan kimi yekəpər zabitin əlindəki planşetin ekranı işıqlandı və sirenayabənzər siqnal səsi ətrafa yayıldı. Nəbizadə rus zabitinə baxdı.
-Что скажите, полковник?
Zabitdən səs çıxmadı. Nəbizadə planşeti onun əlindən alıb baxdı. Monitorda ərazinin xəritəsi, xəritədə isə müxtəlif yerlərdə xüsusi işarələnmiş məntəqlələrin əks olunduğu aşkarlandı. Məhz həmin məntəqələrin birini əks etdirən işarənin üstündə işıq yanıb-sönürdü. Onlar indi həmin yerdə dayanmışdılar.
Qocanın cibindən çıxan xəritə rus zabitinin planşetindəki xətirənin eyni idi. Bu ana qədər döyüşçülərimiz tərəfindən aşkarlanıb zərərsizləşdiririlmlş məntəqlər hər iki xəritədə çərçivəyə alınmışdı. Ən qəribəsi də bu idi ki, bütün məntəqələr, daha doğrusu qazmalar, bir az da dəqiqləşdirsək, “kaftar yuvaları” “sülhməramlılar”ın nəzarət postlarının yaxınlığında yerləşirdi.
Qocanın qollarını arxadan bağlayarkən Ağaxan onun qolundakı şübhəli saatı da açıb götürmüşdü. Çünki, saatın CPS proqramı ola bilərdi, ya da saatın özü partlayıcı mini bomba ola bilərdi- bir sözlə “ağıllı saat” ola bilərdi. Gözləri daim axtarışda olan bu qoca tülküdən nə desən gözləmək olardı. Əgər saatın CPS proqramı vardısa, onun şəbəkəyə qoşulması sayəsində onları qocanın quldur yoldaşları asanlıqla axtarıb tapa bilərdilər. Elə “sülhməramlılar” da onları izləyə bilərdilər. Səssiz snayper tüfəngi ilə Ağaxanı aradan götürmək onlar üçün su içmək qədər asan olardı. Qolları arxadan bağlandıqdan sonra isə qoca özü də istəmədən siçana çevrilmişdi. Ovçusu da onu oynada-oynada bu məkana gətirib çıxara bilmişdi. Siçan yol boyu nə qədər tülkü bicliyini işə salıb Ağaxanı yolda ləngitməyə çalışsa da buna nail ola bilməmişdi. Bura çatanda isə artıq quldur həmkarlarının Ağaxanı nişangah edə biləcəklərinə ümid qalmamışdı. Çünki bu ovçu çox ayıq-sayıq idi, tülkü bicliyi işə yaramırdı. Bura çatanda isə hava qaralmışdı, bir dənə də olsun ulduz görünmürdü, ay da qəsdən qara buludların arxasında gizlənmişdi. Ağaxan kimi səma da onunla “siçan-pişik” oyunu oynayırdı. İndi heç gecəgörmə cihazı da quldurların köməyinə çata bilməzdi. Çünki, belə zil qaranlıq vaxtlarda cihaz nə aydan, nə də ulduzlardan şüa qəbul edə bilmirdi, yəni işləmirdi. Son əlac yalnız borudakı düyməni basmaqla “sülhməramlılar”a siqnal ötürməkdə idi ki, bunu da edə bilmişdi. Ancaq Ağaxanın buna qəsdən imkan yaratdığını anlamamışdı. Bu dəfə tülkü bicliyi onun özünü aldatmışdı. Çünki, Ağaxan həm yolboyu öz təhlükəsizliyini təmin edə bilmişdi, həm “qazmalar”ın sirrini öyrənə bilmişdi, həm də kifayət qədər vaxt qazanmışdı ki, yoldaşları onun axtarışına çıxsınlar. Yarım saat əvvəl Ağaxan asfaltın kənarında təyin olunmuş yerdə olmamışdı, telefonuna da zəng çatmırdı. Deməli bunun ciddi səbəbi vardı və onu hərəkət marşrutu üzrə axtarmaq lazım idi. Ağaxan bu səbəbdən qoca tülküyə imkan vermişdi ki, xilaskarlarını köməyə çağırsın, öz mühafizəsini təmin edib döyüşə hazır vəziyyətdə gözləmişdi. Bu qaranlığın zülmətində Ağaxan yenidən qartal gözlü ovçuya çevrilmişdi. “Sülhməramlılar” belə şəraitdə ona atəş aça biməzdilər. Birincisi ona görə ki, buna Ağaxan imkan verməzdi, o, dərhal qumbaraatanın tətiyini çəkərdi. İkincisi isə, Ordumuzun döyüşçüləri dərhal alıcı quş kimi onların başının üstünü kəsdirərdilər, necə ki, etdilər.
“Sülhməramlilar” tərksilah edilib qərargaha aparıldılar. Dərhal əlavə qüvvələr cəlb edilərək gecə əməliyyatına start verildi. Səhərə yaxın əməliiyat başa çatdı. Müqavimət göstərənlər yerindəcə məhv edildi. Əsir, yaralı və meyitlər qərargaha gətirildi. Yaralılara ilkin yardım edildi, ağır yaralılar isə hərbi hospitala göndərildi.
Tabor komandirinin stolunun üstündə Ağaxanın verdiyi əşyalardan savayı da xeyli əşya və sənədlər vardı. Nəbizadə əşya və sənədləri bir bir-bir nəzərdən keçirib, bir neçəsini çıxmaq şırti ilə, qalanlarını kənara qoyurdu. Nəhayət başını qaldırıb bayaqdan stolun küncündə oturub tülkü gözlərini dizlərinə zilləmiş qocaya baxdı:
-Adın, soyadın…
-Qaragendi, qurban olum.
-Bəlkə Qaregindi? Qaregin Dadamyan Sumbatoviç.
-Ha, qadan alım, eladi.
-Arvadın, uşağın, nəyin var?
-Deyim da, qurban olum. Arvadım vardı, allaxın rahmatina gedib. Bir dana oğlum da var…di. Rudik… onu tapa bilmiram… itib… burda… 3 il avval…- zır-zır ağlamağa başladı.
-Sakit ol, qoca. Hələ sorğu-sual davam edir.
-Ha, başına dönim, buyur.
-Deyirsən arvadın ölüb, oğlun da itkin düşüb, eləmi?
-Ha, qurban olum, ha.
-Bəs sən nə vaxt gəlmisən Qarabağa?
-Bu yaxinlarda galdim. Bir dapa galdim o vaxt, muhariba vaxti… oğlumu tapmadim, getdim. Anasi ölandan sonra yena galdim. Mana dedi Rudiki axtar tap, yoxsa gorum yanar…
-Arvadının adı Rozadır?
-Ha, naçannik, başına dönum. Roza idi… rahmatlik…
-Oğlun da ki, Dadamyan Rudik Qareginoviç.
-Ha.
-Yaxşı… Sən Abonu hardan tanıyırdın?- Nəbizadə gözlənilmədən söhbətin səmtini dəyişdi.
-Abo?.. Hansi Abo?… Yox… tanimiram.
-“Arçax qəhrəmanı Qareginə. 27.02.92. Abo”- yəni Xocalı soyqırımının səhəri günü… Elə bilirsən biz erməni dilini bilmirik, yoxsa sənin əməllərindən xəbərimiz yoxdur?- əlindəki tapançanın qundağındakı yazını göstərdi. – Sən doğrudan da “qəhrəman” olmusan. Bakıda “Krunq” təşkilatının fəal üzvü, Qarabağda da saqqallı quldurların biri. Sənin haqqında hər şeyi bilirik və sən axtarışda idin. İşimizi asanlaşdırdın, qoca, özün düşdün tora.
Qoca bu dəfə tülkü gözlərini zilləməyə yer, nöqtə tapa bilmirdi.
-Yaxşı saatın var, Nijde.
-Naçannik, o kimdir?
-Sənin quldur dostların arasındakı kliçkan.
-Allax mani öldursun, yooxx… man yox…
-Hə, yadıma düşdü oğlunun kliçkasıdır.
-Naçannik, bu ola bilmaz.
Nəbizadə qocanın saatını götürüb düyməsini iki dəfə basdı. Stolun üstündəki telefonlardan birindən mesaj səsi gəldi.
-Bu telefon kimindir?
-Bilmiram… yağın tutulanlardan birinin olar…
Nəbizadə qocanın telefonunu götürüb yaddaşdakı nömrələrin birinə zəng etdi. Yenə həmin telefon səsləndi.
-Nijdenin telefonuna getdi ki, zəng. Ekranında da sənin şəklin çıxdı. Bəlkə bu sənin oğlunun telefonudur?!
-Naçannik, Allax mana qanim olsun yalan deyiramsa, oğlum ölub…
-Ay bədbəxt. Arvadın ölüb, oğlun itkin düşüb… Amma bunu düz dedin, oğlun həqiqətən ölüb,–növbətçini çağırdı,- aparın bunu.
…Əsirlər saxlanılan otaqlarla yanaşı olan balaca otaqda üç meyit var idi. Meyitlər iylənməsin deyə otaq qızdırılmırdı, pəncərə gözlüklərini də açmışdılar. Qoca meyitlərdən birinin qarşısında çömbəltmə oturub dizlərini qucaqlayıb için-için ağlayırdı:
-Rudik can ooyy… Rudik can ooyy…
Bir az sonra boynundan önlük asılmış, həm də yaşam tərzi aşxana siçovulunun eyni olan yaşlı bir qadın da həmin otağa girdi. Yarısı tökülmüş saçlarının qalanını yola-yola toppuş, sallaq cəmdəyini meyitin üstünə yaydı:
– Rudik can vayy… Rudik can vayy…
O meyidin cibindən çıxan pasport Dadamyan Rudik Qareginoviçə məxsus idi.
…Tabor komandiri mayor Sabir Ələkbərov şəxsi heyətə müraciət edərək sözə başladı:
-Qardaşlar! Artıq Vətən Müharibəsinin başladığını bilirsiniz. Bu gün səhər işğalçı Ermənistanın hərbi birləşmələri yeni torpaqlar zəbt etmək iştahası ilə bütün təmas xətti boyunca hücuma keçmişdir. Əllərində olan bütün növ silahlardan istifadə edirlər. Cənab Ali Baş Komandan bu işğala son qoymaq üçün “Əks hücum” planı üzrə azğın düşmən qüvvələrini geri oturtmaq, onları müqəddəs torpaqlarımızdan qovub çıxarmaq barədə əmr vermişdir. Bəli, səbirsizliklə gözlədiyimiz an gəlib çatdı. Mən qısa, lakin aydın danışmağa çalışacağam.
Sonra divardan asılmış xəritəyə yaxınlaşdı.
-Gördüyünüz kimi, xəritədə şimaldan cənuba təmas xətti boyunca və üzü qərbə doğru daha dərinliklərdə düşmənin müşahidə məntəqələrinin, dayaq postalrının, hərbi hissələrin, silah-sursat anbarlarının, digər istehkam və qurğularının yerləri əks olunmuşdur,- əlindəki karandaşla haşiyəyə alınmış və nömrələnmiş yerləri göstərərək davam etdi,- Bunlar həmin məntəqələr və postlardır. Şimaldan cənuba doğru ardıcıl olaraq nömrələniblər. Şərti olaraq bu məntəqlər “kaftar yuvaları” adlandırılıb. Qısa olsun deyə “KY1”, “KY2”, “KY3” və sairə kimi işarələnib. Yəni, “kafat yuvası 1, 2, 3 və sairə”. Bilirsinizmi niyə? Çünki, bu vəhşi yaramazlar müqəddəs torpaqlarımızı goreşən kimi dəlik-deşib edərək özlərinə yuvalar qurublar. İnşallah, bu yuvalar onların axırıncı gördükləri olar. Yeri gəlmişkən, onların keçilməz hesab etdikləri dırnaqarası “Ohanyan səddi” artıq ordumuza lazım olan yerlərdən yarılmışdır. Moto-atıcı qüvvələrimiz sürətlə irliləməkdədir. Qardaşlarım, ötən illər ərzində biz sizinlə dəfələrlə minalanmış ərazilərdən keçərək kəşfiyyat tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirmiş, düşmənə zaman-zaman layiqli dərs vermişik. Bu dəfə isə, onları son nəfərinə qədər torpaqlarımızdan qovub çıxaracağıq. Əlbəttə, sağ qalanlarını. Beləliklə, düz yarım saatdan sonra hərəkətə keçirik. Gecə ikən minalanmış sahələrdən keçib, bizə tapşırılmış məntəqələri dığalardan azad edərək Milli Ordunun əsgərlərinə təhvil verəcək, tapşırıq üzrə, düşmənin dayaq məntəqələrini məhv etməkdə davam edəcəyik… Görürəm ki, sıralarımızda yeni döyüşçülər var. XTQ ailəsinə xoş gəlmisiniz,-üzünü gənc döyüşçülərə tutub davam etdi,- Yəqin ki, komandirləriniz ailəmiz barədə sizə kifayət qədər məlumat veriblər. Biz bir-birimizə qardaşdan da yaxınıq, bunu heç vaxt unutmayın.
Sonra tağım komandirlərini yanına çağırdı: “Gəlin xəritələrinizi götürün”.
Gecə yarıdan keçmişdi. Minalanmış ərazilər artıq arxada qalmışdı. Münasib bir yerdə dayandılar. Komandir zabutləri yanına çağırdı.
-Qardaşlarım, bu andan etibarən dəstələrə bölünüb öhtəmizə düşən kaftar yuvallarını dağıtmaq üçün hərəkətə keçəcəyik. “KY14”-ə mən gedirəm, “KY13”-ə baş leytnant Əmrah Cəfəov və “KY15”-ə baş letnant Dəyanət Aslanlı. Leytnant Ağamalıyev, sənin tağımın mənim sərəncamıma keçir, bu o deməkdir ki, sən də mənimlə gedirsən. Əvvəllər olduğu kimi, sakitcə, düşməni ürkütmədən onları əhatəyə alıb mövqelənəcəyik. Hər tərəfdən snayperlər bizi mühafizə edəcək və qaçmağa cəhd edən dığaları sərrast atəşlərlə məhv edəcəklər. Səhər saat dörd tamamda, eyni vaxtda həmlə edəcəyik. Postlar arasındakı məsafələr uzaq və relyef mürəkkəb olduğu üçün, bir-birimizi görməyəcəyik. Odur ki, saatlarımızı yoxlamalıyıq… Bizim üç saata yaxın vaxtımız var. Bu müddət ərzində düşmənin qeyd olunan məntəqələrinə çatıb mövqelənəcəyik. Dediyim kimi, saat dörd tamamda həmlə edib, bacardıqca tez və səs-küy yaratmadan kaftar yuvalarını dağıdacağıq. Unutmayın, bir dığa belə gözdən yayınıb qaçmamalıdır. Bu əməliyyat onların digər postları üçün ən yaxşı “sürprizimiz” olmalıdır. Azad etdiyimiz postların mühafizəsini təşkil edib, Milli Ordunun döyüşçüləri gələnə qədər gözləyəcəyik. Postları onlara təhvil verdikdən sonra dərhal, “KY14”-də toplanacağıq. Yenə də gecə saatlarında Hadrut istiqamətinə gedən yolu mühafizə edən “KY16” və Cəbrayıl istiqamətinə gedən yolu mühafizə edən “KY17” postlarını ələ keçirmək üçün iki dəstəyə bölünüb hərəkətə keçəcəyik. Hər şey aydındırmı?
-Aydındır komandir,- deyə hər üçü cavab verdi.
-Di onda haydı, Allah amanında! Özünüzü və şəxsi heyəti qoruyun, qardaşlar!
Qucaqlaşıb ayrıldılar.
Mayor Ələkbərov sürünərək müşahidə postunun 5-6 metrliyinə çatdı. Əli ilə digərlərinə də yaxınlaşmaq barədə göstəriş verdi. Döyüşçülər təlimdə olduğu kimi bir-birlərindən müəyyən məsafədə səngər boyu mövqe tutdular. Keşikdə dayanmalı olan erməni əsgəri avtomatı qucağına alıb müşahidə məntəqəsinin divarına söykənib mürgüləyirdi. O biriləri isə iki-iki, üç-üç səngərdə, torpağın üstündə yan-yana yatmışdılar. Adamın onlara yazığı gəlirdi. Lakin… Komandir saatına baxdı, bir neçə dəqiqə də gözlədi. Sol əlini qaldırıb snayperçiyə keşikçini vurmaq barədə işarə etdi. İki ədəd əl qumbarasını səngərə, düşmən əsgərlərinin sıx yerinə tulladı. Həmin an da snayper gülləsi keşikçini yerə sərdi. Bu “hücum” əmri idi. Səngər boyu qumbaralar partlamağa başladı. Dığalar yuxudan tamam-kamal ayılmağa belə imkan tapmadılar. İgidlərimiz artıq səngərdə onları məhv edirdilər. Qaçmaq istəyənlər isə snayper gülləsinə tuş gəlirdilər.
Əməliyyat qısa müddətə və uğurla başa çatdı. İtkimiz yox idi, yalnız Leytnant Ağamalıyevin dizi daşa dəydiyi üçün yüngülcə zədələnmişdi. Düşmənin isə əlli nəfərədək canlı qüvvəsi məhv edilmişdi. Komandir onların leşlərini səngərdə səliqə ilə yan-yana düzmək göstərişini verdi. Sonra onların silah-sursatlarını götürüb postdan 30-35 metr kənarda təpənin arxasında mövqeləndilər. Bir qədər sonra baş leytnant Cəfərovdan məlumat gəldi: ”“KY13” kaftarlardan təmizləndi. İki nəfər yaralımız var. Onlara ilk tibbi yardım göstərmişik”. Təxminən iyirmi dəqiqədən sonra baş leytnant Aslanlı da raport verdi: “Tapşırıq yerinə yetirildi. Düşmənin sayı biz gözlədiyimizdən xeyli çox, səksən nəfərə yaxın idi. Onların çoxu ön cəbhədən qaçanlar idi. Bunu həmlədən qabaq müşahidə edərkən aydınlaşdırmışdıq. Çünki, aralarında çoxlu yaralı var idi… Təəsüf ki, itkisiz ötüşmək mümkün olmadı, gizir Əhmədov və əsgər Mehdizadə şəhid oldular. Üç nəfər yaralımız var, birinin vəziyyəti ağırdır”. Mayor Ələkbərov hər ikisinə mühafizəni təşkil edib gözləmək tapşırığı verdi. Özü isə qərargahla əlaqə saxlayıb vəziyyət barədə məlumat verdi. Yaralı və şəhidlərin təxliyyəsinin təşkil olunmasını xahiş etdi.
Artıq hava işıqlanmışdı. Gecəki sakitlikdən əsər-əlamət qalmamışdı, hər iki tərəfdən atılan mərmilər, raketlər vıyıltı ilə o tərəf- bu tərəfə uçurdu. Mayor düşmən tərəfdən atılan raketlərin uçuş trayektoriyasına diqqət yetirirdi. “İt uşağı, yaşayış məntəqələrimizi hədəfləyiblər,”- dedi. Çox əsəbi idi. Elə bu an baş leytnant Cəfərovdan məlumat gəldi: “Komandir, düşmən böyük qüvvə ilə üstümüzə gəlir”. Mayor binoklu götürüb təpənin üstünə qalxdı, kolluqların arasında yerə uzanıb müşahidə etməyə başladı. Uzaqdan gələn texnikaların əvvəlcə tozu, sonra isə özləri göründü. Onları saymağa başladı:
-Bir, iki, üç… üç ədəd tank, beş ədəd PDM, altı yük maşını… təbii ki, əsgərlə dolu… Lənətə gələsiniz!- sonra leytnantı səslədi,- Kənan, uşaqları qaldır, hərəkətə keçirik. Qərargaha da vəziyyət barədə xəbər ver. Artilleriya hazır olsun, verəcəyim koordinatları vurmaq lazım olacaq.
Nəzərdə tutduğu təpəyə çatmaq üçün dərə ilə azı üç yüz metr məsafəni qət etməli idilər. Üstəlik ağır zirehlərlə, çantalarla, silah-sursatla. Bu onları açıq nişangah edəcəkdi. Ancaq başqa heç nə ağlına gəlmirdi, köməyə tələsmək lazım idi. “KY17”-yə də məhz həmin təpəni aşaraq getməli idilər. Hadisələri bir qədər qabaqlamalı oldular.
-Qardaşlarım, igidlərim, ardımca!
Təpəyə maneəsiz çata bildilər. Həm “KY13”ə, həm də “KY14”ə gedən yol məhz bu təpənin cənub tərəfində haçalanırdı. Düşmən texnikaları “KY13”ə doğru istiqamət götürən kimi tanklardan atəş açmağa başladılar. Mərmilər “KY13”ün üzərinə yağırdı. Müşahidə məntəqəsinin qalıqları ətrafa səpələnirdi. Qulaqbatırıcı partlayış səsləri, yanğın, tüstü, toz… post cəhənnəmə dönmüşdü, göz-gözü görmürdü. Həmin yolun axırında, Cəfərovun dəstəsinin ələ keçirdiyi postun təxminən əlli metrliyində düşmənin bir PDM-i tüstülənirdi. Məsələ aydın idi, baş leytnant düşmənin çox güman ki, təminat gətirən texnikasını zərərsizləşdirdiyi üçün düşmən duyuq düşmüşdü. Yəqin vurulan PDM -dən qərargahlarına məlumat ötürə bilmişdilər.
Mayor dərhal düşmənin hərəkət etdiyi koordinatları qərargaha ötürdü və leytnantı yanına çağırdı:
-Kənan, biz düşmənin məkrli planını pozmalıyıq. Onlar üçün ikinci cəbhə açmalıyıq. Qoy mühasirəyə düşdüklərini düşünsünlər…- ani olaraq fikirləşib düzəliş etdi,- yox anlasınlar. Tez qumbaraatanın birini mənə ver, birini də sən götür. Arxadakı yük maşınını sən vur, lap öndə gedəni də mən. Uşaqlara da de hazır olsunlar, ilk növbədə pulemyot və snayperçilər. Əsl qisas məqamıdır, cəhənnəmə göndərəcəyik bu dığaları. Ancaq Cəfərov inciyəcək bizdən, onun ovuna şərik olduq.
-Komandir, ona da pay çatacaq, görün nə qədərdir bu şərəfsizlər,- leytnant da zarafatla cavab verdi.
-Haydı, başlayırıq. Atəş!
Ardıcıl olaraq şəxsi heyətlə dolu iki yük maşını partladıldı. Daha sonra PDM-in ən qabaqda gedəni. Elə həmin an birinci tank da alovlanmağa başladı. Bu isə baş leytnantın düşməndə yaranmış çaşqınlıqdan məharətlə istifadə etməsinin nəticəsi idi. Lakin hələ ki, düşmənin hücumu davam edirdi. İndi ermənilər mayorun dəstəsinin mövqeləndiyi təpəni də vururdular. Yaralananlar da var idi…
Bir neçə dəqiqədən sonra topçularımız düşmən texnikalarını mərmi yağışına qonaq etməyə başladılar. “Bayrakdar TB2” də səmada, onların başı üzərində əzəmətli “Qorxulu yuxu” bəstəsinin növbəti notlarını yazırdı… Yol boyu ətrafa səpələnən erməni leşlərin sayı anba-an artırdı. Sağ qalanlar meyitləri və yaralıları atıb qaçmağa can atırdılar. Lakin bu mümkünsüz idi…
-Məni baş leytnant Cəfərovla calaşdır, – mayor rabitəçiyə göstəriş verdi. Rabitəçi “baş üstə”-deyib dəstəyi ona tərəf uzatdı.
-Buyurun komandir, Cəfərov xətdədir.
-Cəfərov, vəziyyət necədir?- deyə mayor soruşdu.
-İtkilərimiz var, cənab mayor. Üç şəhid, dörd yaralı. Birinin vəziyyəti ağırdır.
-Lənət olsun! Lənət olsun!..
-Komandir, sizdə vəziyyət necədir?
-Çavuş Muradovu, əsgər Talıblını itirdik. Altı nəfər yaralımız var. Lənət olsun!..
Şəhid və yaralıları götürüb mövqelərinə qayıtdılar. Bir azdan təminat və təxliyyə qrupları da gəldi. Su, təzə göyərti, meyvə, hətta isti yemək də gətirmişdilər. Onlarla gənc bir həkim də gəlmişdi. Komandirə yaxınlaşıb hərbi qaydada salam verdi:
-Salam, cənab mayor. Mən, hərbi həkim leytnant Elnur Misirxanlı sizin sərəncamınıza göndərilmişəm. İcazə verin şəhid və yaralıların təxliyyəsini təşkil edim.
-Salam qardaş, salam. Əlbəttə, buyur, nə lazımdırsa elə. Uşaqlar sənə kömək edərlər. Çalışın tez çıxın burdan, bizi hər an bobarduman edə bilərlər.
-Cənab mayor, mən sizinlə qalacağam.
-Bu çox təhlükəlidir, həkim,- komandir etiraz etdi.
-Komandanlıqdan rəsmi icazə almışam, cənab mayor. Mən Almaniyadan bunun üçün gəlmişəm,-deyə həkim cavab verdi.
-Almaniyadan? Orada təhsil alırdın?
-Xeyr, işləyirdim. Məndən başqa da çoxlu sayda qardaş-bacılarımız, o cümlədən tibb işçiləri xarici ölkələrdən könüllü olaraq Vətənə xidmət etməyə gəliblər. Komandir, bütün xalqımız ayaq üstədir. Baxın, bu ərzaqları bizə yol boyu veriblər. Kim necə bacarır, elə də döyüşür. Bu “Vətən Müharibəsidir!”- deyirlər… Yəni… mən qalıram.
-Yaxşı, olsun. Sən məni qürurlandırdın, həkim. Allah köməyin olsun, işini gör.
“KY17”- ölmək olmaz.
Birinci gecəni nisbətən rahat hərəkət edə bildilər. Ayın üzünü buludlar örtmüşdü, ulduzlar da sanki qeybə çəkilmişdi, qatı qaranlıq hökm sürürdü. Gecəgörmə cihazlarının köməyi işə yaramasa da düzənlik ərazini sürünərək keçə bilmişdilər. Minalanmış sahə də onlar üçün keçilməz olmadı. Hava işıqlanmağa başlayanda kolluq sahəyə çatmış, kəşfiyyatçı dronların nəzərini cəlb etməmək üçün kolluqların arasında gizlənmişdilər. Axşama qədər dincəlmək imkanı əldə etmişdilər. Hərçənd ki, döyüşlərin belə qızğın vaxtında sakitcə dayanıb gözləmək onların xarakterinə yad idi, lakin, bu onların döyüş üslubu idi- həm də müdrik… İkinci gecə yolları ayrılmışdi. Birinci dəstəsyə baş leytnant Dəyanət Aslanlı, ikinci dəstəyə isə mayor özü rəhbərlik edirdi. Təxminən bir saat sürünərək getməli olmuşdular. Nəhayət, təpəliklərin daha çox və daha hündür olduğu yerə çatmışdilar. Bu yerlərdən üzü qərbə dağ silsiləsinin başladığını da güman etmək olardı. Düzünə, yol ilə getsəydilər iki saata düşmən postuna çata bilərdilər. Bu isə çox təhlükəli idi. Həm də onlar postun arxasına keçməli idilər. Yolları daha bir kilometr, bəlkə də daha çox uzanmışdı. Səhər açılmamış pusqu qurub hücum etməli idilər.
Güman etmək olardı ki, üzü qərbə, cəbhənin dərinliklərinə getdikcə müşahidə postları bir-birilərindən daha aralı məsafədə yerləşir. Lakin, belə deyildi- xəritədə “KY17” ilə “KY18” arasındakı məsafə daha yaxın görünürdü. Yəni, erməni hərbi birləşmələri relyefə uyğun, həm də strateji məqsədlə mövqelənmişdilər.
Sonuncu yoxuşu qalxarkən həkim leytnant Ağamalıyevin axsadığını müşahidə etmiş və komandirə məlumat vermişdi. Sən demə daş parçası leytnantın sağ dizini ciddi zədələyibmiş. Həkim dərhal ona tibbi yardım göstərmiş, yalnız bundan sonra yollarına davam etmişdilər. Həm də, bunu gizlətdiyi üçün leytnant komandirdən tənbeh almışdı. Əslində heç belə fikri olmamışdı, sadəcə, ağrıların ötəri olduğunu düşünmüşdü…
-Allahü Əkbər! Ardımca igidlərim! Ana Vətən naminə! Hücuma keçirik!- komandir göstəriş verdi.
İlk olaraq komandir özü qumbaraatanla düşmənin müşahidə məntəqəsini vurdu. Məntəqə təpənin ən hündür yerində idi. Metal dirək üstündə quraşdırılmış pulemyot və ona bərkidilmiş projektor eyni anda oxu ətafında fırlana və aşağı-yuxarı hərəkət edə bilirdi. Hədəfi çox aydın görmək olurdu. Ona görə də özü ilk hədəf oldu. Pulemyotun arxasındakı əsgər də pulemyotla birlikdə parça-parça olub dərəyə doğru səpələndi. Döyüşçülərimiz əllərindəki qumbaraları səngərə tulladılar. Səngər boyu eyni anda baş verən partlayışlar düşməni çaş-baş saldı. İgidlərimiz dərhal səngərə atıldılar. Əlbəyaxa döyüş başladı. Sağ qalanları bıçaqla, ya da qol gücünə məhv edirdilər. Dığalar itki verə-verə geriyə çəkilməyə başladılar. Komandir öndə gedirdi. Səngərin sonuna otuz-otyz beş metr qalmış dəmir qapı göründü. Komandirin qarşısında qumbara partlamağı ilə dəmir qapının danqıltı ilə örtülməsi eyni anda baş verdi. Leytnant həmin istiqamətə bir qumbara atdı, qumbara qapıya dəyib partladı və əks-səda verdi, ancaq qapı açılmadı. Komandir arxası üstə yerə, daha doğrusu leytnantın üstünə yıxıldı. Leytnant gücünü toparlayıb oturdu və komandirin başını dizləri üstünə qoydu. Onun sifəti qan içində idi, çətinliklə nəfəs alırdı. Qəlpələr onun boğazını deşmiş, ayaqlarını parçalamıdı.
-Həkim, tez bura gəlin,- deyə leytnant var gücü ilə cığırdı. Lakin… Komandir son gücünü toplayıb xırıltlı səslə: “İşimizi başa çatdır, komandir Kənan…”- deyə bildi.
Sanki Kənanın beyni tormozlanmışdı- heç nə eşitmir, heç nə görmürdü. Komandirin başını qucağına alıb hönkürürdü. Həkimin yalvarışları da onu sakitləşdirə bilmirdi…
-Leytnant Ağamalıyev, hücumu davam etdirin! Komandiri qoyun yerə, mən onu müayinə etməliyəm,- deyə bu dəfə həkim daha qətiyyətlə təkid etdi.
-Gecdir qardaş, komandir şəhid oldu.
İki nəfər döyüşçü də onlara yaxınlaşdı. Köməkləşib komandiri yerə uzatdılar. Döyüş isə davam edirdi. Yalnız indi fikirlərini toparlaya bilən leytnant qalxııb qəmir qapıya yaxınlaşdı, bağlı idi. Sonra geriyə dönüb qumbaraatanı istədi, qapını nişan aldı. Toz-torpaq, daş qırıqları ətrafa səpələndi… qapı açılmadı.
Müşahidə məntəqəsinin qalıqları alovlanıb yanırdı. Lakin onun arxa tərəfindən səngər minamyot atəşinə tutulurdu. Mərmilərin biri səngərin lap yaxınlığına düşdü. Partlayış dalğası səngərin kənarındakı torpağı onların üstünə tökdü. Daha bir mərmi isə səngərə, dəmir qapının iki addımlığına düşdü. Qapı deformasiyaya uğrasa da, yenə də açılmadı. Laikn, qaş və beton qırıqları onun qabağına tökülüb açılmaq ehtimalını daha da qəlizləşdirdi. Sanki döyüşün gedişatından ürəklənən düşmən əsgərləri gizləndikləri yerdən çıxıb hücuma keçdilər. Qabaqda gələnin əlində pulemyot, o birilərinin əlində avtomat, qumbara, qumbaraatan… Güllələri hara gəldi səpirdilər. Kənan snayperçilərə: “Bu kaftarları susdurun!”- deyə əmr etdi. Özü isə səngərdən çölə atılaraq iri bir sal daşın arxasına keçdi. Aralarındakı məsafə anba-an azalırdı. İlk olaraq sərrast atəşlə pulemyotçunun peysərini dağıtdı. Snayperçilər də digərlərini cəhənnəmə vasil edirdilər. Gözləmədikləri müqavimətə rast gələn düşmən əsgərləri yenidən yoxa çıxdılar.
Kənan: “Ardımca qardaşlar! Allahü Əkbər!”- deyə irəli şığıdı. Həkim də əlində avtomat onların cərgəsində idi. Düşmənin “yoxa çıxdığı” yerə çatdılar. Hər ehtimala qarşı atəşa ara vermirdilər. Orada da səngər və dəmir qapı var idi. Məsələ aydın idi. Erməni əsgərləri hər iki tərəfə çıxışı olan bunkerdə gizlənmişdilər. Arxa qapıdan üzü qərbə doğru uzanan səngər əlli-altımış metrdən sonra qurtarırdı, oradan isə enişə doğru pilləkənlərlə hərəkət etmək nəzərdə tutulmuşdu.
Arxa qapının yaxınlığında dayandılar. Kənan qapıya tərəf ardıcıl iki qumbara tulladı. Yenə eyni mənzərə ilə qarşılaşdılar. “Lənətə gələsiniz, it uşağı!”- bu dəfə snayperçi gizir Nuriyev dilləndi.
-Eybi yox, inşallah onların axırına çıxarıq,- deyə Kənan cavab verdi. – Snayperçilər, əlli metr sağda və əlli metr solda mövqelənib gözləyin,- sözünə davam etdi,- Qardaşlar, siz bu dığaların leşlərini səngərə topalayın, əlimizə-ayağımıza dolaşmasınlar. Həm də ki, biz axı sivil ordunun əsgərləriyik, meyitlərdən qisas almırıq. Bu qapının cəftəsinə qumbara bağlayın, çıxmağa cəhd etsələr, xəbərimiz olsun. Qənimət silahları toplayın, gərəyimiz olacaq. Bu iş burada bitmədi, onlar hökmən hansı deşikdənsə çıxacaqlar. Gözümüz dörd olmalıdır. Rabitəçi hardadır? Dərhal qərargaha məlumat verməliyik. Həkim, qadan alım, yaralılarla məşğul ol. İtkilərimiz barədə məlumat ver ki, mən də qərargaha raport verim. Uşaqlar, buradan bacardıqca tez uzaqlaşıb münasib bir yer seçib gözləməliyik. Hər cürə həmləyə hazır olmalıyıq.
Artıq hava işıqlanmışdı. Yaralı və şəhid silahdaşlarını təxminən yetmiş metr kənardakı təpənin arxasına daşımışdılar. Təəssüf ki, komandirdən savayı daha dörd nəfər igidimiz də şəhid olmuşdu. Yaralılar yeddi nəfər idi, əksəriyyəti qəlpə yarası almışdı. Məhv edilmiş dığaların sayı isə otuz səkkiz idi.
Seçdikləri mövqe təhlükəsiz idi, həm də düşmən tərəfdən edilə biləcək həmlənin qarşısını almaq üçün əlverişli idi. Artıq təxliyyə dəstəsi göndərilmişdi. Kənan “KY16”-nın da dığalardan tam təmizləndiyi barədə məlumat almışdı. İndi bir qədər dincəlmək olardı. Sol cinahda mövqelənmiş snayperçidən məlumat gəldi: “Pilləkənlərin qurtardığı yerdə daha bir qapı aşkar edildi. Ermənilər bir-bir çıxıb, gizlənə-gizlənə üzü dərəyə doğru gedirlər”.
-Nəzarətdə saxlayın, hələ atəş açmayın. Gözləyək, hamısı çıxsın. Getdik kaftar ovyna, qardaşlar!- leytnant əmr verdi. Ehtiyatla hərəkətə keçdilər. Həkim arxadan Kənana çatıb qolundan tutdu: “Qardaş, sən axsayırsan, ayağın qan içindədir,- dedi,- Gözlə, ayağına baxım”.
-İndi bunun vaxtı deyil. Gedək, işimizi sona çatdıraq,- Kənan etiraz etdi.
Gizli bunkerdən çıxan düşmən əskərlərinin sayı təxminən on beş nəfər olardı. Əyilə-əyilə dərəyə tərəf qaçırdılar.
-İndi onları öz minamyotları ilə məhv edəcəyik. Haydı qardaşlar, başlayırıq,-Kənan ilk atəşi özü açdı. Bu dəfə düşmən müqavimət göstərməyə imkan tapmadı. Hamısı məhv edildi. Sonra onların izi ilə düşüb kontrol yoxlama əməliyyatı apardılar. Üçüncü qapı açıq idi, içəridə tam sakitlik idi. Kənan hər ehtimala qarşı qumbaraatanla içəriyə bir mərmi atdı. Tunelin divarı dağılıb giriş-çıxışı bağladı.
Həkim Kənanın ayağını yoxlayanda dəhşətə gəldi. Mayor Ələkbərovun şəhid olmasına səbəb olan qumbaranın qəlpələri Kənanın da ayağını dizə qədər bir neçə yerdən yaralamışdı. Vaxtında tibbi yardımın edilməməsi onun çoxlu qan itirməsinə səbəb olmuşdu.
Axşama yaxın təxliyyə və təminat qrupları gəldilər. Düşmənlərin diqqətini cəlb etməmək üçün avtomobilləri beş-altı yüz metrlikdə saxlamışdılar. Yaralı və şəhidləri çiyinlərində aparmalı oldular. Yarası daha yüngül olanlardan iki nəfəri saxlamaq məcburiyyətində idilər, təcili yardım maşınında yer məhdud idi. Kənan qərar verməli idi. O, özünün və əsgər Tuncay Balaqardaşovun qalacağını elan etdi. Həkimin etirazları fayda vermədi.
Səhərə yaxın “KY16” -nın fatehləri də gəldilər. Onların da sıralarında azalma var idi. İki şəhid və altı yaralı. Onları Milli Ordunun döyüşçüləri əvəz etmişdi. Axşama qədər dincəlib gecə yenə növbəti “ova” çıxacaqdılar.
Kənan indi özünü daha gümrah hiss edirdi. O da yoldaşları ilə növbəti tapşırığın icrasına getmək istəyirdi. Lakin baş leytnant Aslanlı buna qəti etiraz etdi. Milli Ordunun döyüşçüləri gəlib postu təhvil götürənə qədər “KY17”-nin mühafizəsi leytnant Kənana tapşırıldı. Yaralı əsgər Tuncay da onunla qalacaqdı.
Payız günəşinin şüaları əvvəlcə Tuncayın üzünə sığal verirdisə də, indi daha çox gözlərinə qıcıq verməkdə maraqlı idi. Üzünü əks tərəfə çevirib bir qədər də yatmaq istədi. Ancaq harada olduğunu dərk edən kimi qalxıb oturdu. Həm də çiynində bərk ağrı hiss edirdi. Görünür sağ çiyni üstə çevrildiyi üçün yarasına xətər yetirmişdi. Ətrafa boylananda Kənanı ayaq üstə var-gəl edən gördü.
-Sabahınız xeyir, komandir,- deyə onu salamladı.
-Salam əsgər. Aqibətin xeyir olsun, necəsən?
-Siz yaxşı olun, komandir. Şükür Allaha, yaxşıyam.
-Yaxşı ol, yaxşı ol. Bu çox vacibdir. Çiynin əziyyət vermir?
-Boş şeydir, komandir. İndi yaxşıyam.
– Elə isə, qalx, yuyun. Bir az toqqamızın altını bərkidək, işimiz çox olacaq. Gərək əvvəlcə buranın müdafiəsini təşkil edək. Bu goreşənlərə bel bağlamaq olmaz. Qəflətən hardansa pırtlayıb çıxa bilərlər.
Tuncay əl-üzünü yuyub Kənanın yanına gəldi. Kənan təxminən beş-alltı kilometrlikdə görünən o qədər də hündür olmayan dağı göstərib soruşdu:
-O dağı görürsən? Yaxşı-yaxşı bax. Dığaların bayrağıı da görünür.
-Qardaşlarımız indi oraya gedirlər. İnşallah, sabah, ya biri gün o zirvədə bizim bayrağımız dalğalanar!
-İnşallah!
– Çox çətin döyüş olacaq. Yəqin ki, buradakı vəziyyətdən artıq məlumatlıdırlar. Müdafiəni gücləndirib daha ayıq-sayıq olmağa çalışacaqlar.
-Kaş ki, biz də onlarla gedərdik, komandir.
-Hə, elədir. Əslində mən Laçına, Şuşaya qədər, zəfər çalacağımız günə qədər qardaşlarımla bir yerdə döyüşəcəyimə ümid edirdim. Ancaq, nə etmək olar, taledir… Hələlik bizə bu postu qorumaq tapşırığı verilib. Bu tapşırığı yerinə yetirək, sonrası… Allah Kərimdir, baxarıq görək nə olacaq. Gedək, səhər yeməyimizi yeyək. Yağımız, pendirimiz, soyutma yumurtamız, termos çayımız, tərəvəzimiz, toyuq ətinin qızartması… maşallah, hər şeyimiz var. Hələ konservləri demirəm.
-Elədir, komandir. Ancaq, ocaq üstə qaynadılmış bulaq suyunun çayı nə ləzzət verərdi…
-Həəəə… maşallah, iştahan yaxşıdır. Onun da vaxtı gələr inşallah. İndi ocaq qalamaq olmaz. Qətiyyən olmaz. Heç kibrit də yandırmaq olmaz, nişangaha çevrilərik. Müharibənin öz qanunları var…
Səhər yeməyindən sonra bir-birlərinə kömək edib yaralarının sarğısını dəyişdilər. Yenə sakitlik pozulmuşdu. Yenə top mərmiləri, raketlər o tərəf-bu tərəfə uçurdu. Ermənilər tərəfdən atılan raketlər daha uzağa istiqamətlənmişdi. Yenə yaşayış məntəqələrimizi hədəf götürmüşdülər.
-Görürsən, şərəfsizlər yenə dinc əhaliyə hücum edirlər. Ora bax, orada ki, bizim döyüşçülər yoxdur. Görürsən, buradan bizim mövqelər necə aydın görünür? Bəs bunlar hara tuşlayıblar o raketləri? Alçaqlar! Qaniçənlər!..- Kənan çox əsəbiləşmişdi. Belə məqamda Tuncay nə edəcəyinə, komandiri necə ovudacağına qərar verə bilmirdi. Əslində özü də gərginlik içində idi. Qeyri-adi bir gücə malik olmaq, bir anın içində Ermənistan Ordusuna məxsus bütün hərbçiləri, onların silah-sursatlarını, anbarlarını, hərbi texnikalarını məhv etmək istəyirdi.
-Yaxşı… gedək işimizlə məşğul olaq,- nəhayət ki, Kənan qərar verdi,- Düşünmürəm ki, bu postu geri almaq indi onların yadına düşsün. Qorxularından giriblər dəlmə-deşiklərə. Əsl məqamdır.
Kənan ərazini bir daha nəzərdən keçirib əlindəki çubuqla torpağın üstündə cizgi çəkdi.
-Bura ermənilərin gələcəyi yol, bura müşahidə məntəqəsi, bax bu onlanın qazdığı səngər, bura isə bizim dayandığımız yerdir,- sonra yenidən yola tərəf boylandı, cizgiyə əlavələr edə-edə izahata davam etdi,- biz yolun yoxuş hissəsinin başlanğıcında, bax bu sərt döngədə tələ quracağıq. Əlimizdə olan məsafədən idarə olunan yeganə partlayıcı qurğunu bu döngədə gizlədəcəyik. Üzü yoxuşa, yəni posta doğru daha bir necə yerdə partlayıcılar quraşdıracağıq. Bizdə çoxlu sayda mərmi və qumbaralar var. Bir-birlərinə bağlamaqla partalyışın dağıdıcılıq qabiliyyətini artıracağıq. Bunun üçün bizə uzun məftil, naqil, yaxud da ki, kəndir lazım olacaq.
-Həəə, bax elə bundan da başlayacağıq. Ərazidə axtarmaq lazım gələcək. Əgər məftil, ya da naqil tapa bilməsək, özümüz kəndir düzəltməli olacağıq. Görürsən ərazidə nə qədər cır-cındır var? Dığaların paltarlarının ətrafa səpələnmiş cırıqları. Hələ leşlərinin üstündə nə qədər var…
-Komandir, o leşlərə yaxın getmək mümkün deyil, hamısı şişib, üfunət qoxuyur…
-Yox əşşi, sözgəlişşi dedim. Ona ehtiyac qalmayacaq. Biz meyitləri soyundurmuruq, təhqir etmirik. Biz şərəfli Azərbaycan Ordusunun əsgərləriyik… Bax belə, qardaşım. Nə deyirsən, başlayaq?
-Siz əmr edin, komandir! Mən dərhal axtarışa başlayıram. Ancaq ki, komandir, sizə çox hərəkət eləmək olmaz. Ayağınızın yarası qanayar, ağırlaşma baş verər,- deyə Tuncay fikrini bildirdi.
-Sənin də çiynin yaralıdır da, onda neyləyək, müdafiəmizi təşkil etməyək? O taxta parçasını mənə ver, özümə əl ağacı düzəldəcəm. Sən başla. Ehtiyatlı ol, ən vacibi budur.
-Baş üstə, komandir.
Işləri üç saata yaxın davam elədi. Hər qumbaraya iki minamyot mərmisi bərkitmişdilər. Sonra bir-birindən on-on iki metr məsafədə yolun kənarında elə yerləşdirmişdilər ki, partlayış zamanı qəlpələr mümkün qədər uzaq məsafəyə yayılsın, həm də yaxınlıqdakı texnikaya ciddi zərər yetirə bilsin. Onları elə əlaqələndirdilər ki, kəndirin sonundan dartan kimi qumbaralar partlayacaq, mərmiləri da partladacaqdı. Bunu isə pusquda dayanacaq Tuncay etəmli idi. İşarəni Kənan verəcəkdi, qumbaraatanla öndəki texnikanı vurmaqla. Sonra məsafədən idarə olunan partlayıcı partladılacaq və düşmənlər pulemyot atəşinə tutulacaqdı. Bunu da Kənan edəcəkdi. Tuncay isə müxtəlif məsafələrdə topalayıb saxladıqları qumbaraları bir-bir düşmən tərəfə atacaqdı. Ancaq bu işi sol əli ilə etməli idi, sağ çiyni işləmirdi. Çox sevdiyi snayper tüfəngini neçə dəfə çiyninə sıxıb atəş açmağı məşq etmişdisə də, alınmamışdı. Barmaqlarını hərəkət etdirə bilirdi, hətta, yüngül yük də götürə bilirdi. Lakin, hər dəfə qolunu hərəkət etdirəndə çiynində kəskin ağrı hiss edirdi. Buna baxmayaraq təpənin üstündəki yulğun ağacına bərkitdikləri avtomat silahın tətiyinə bağladıqları kəndiri dartmaqla atəşi təmin edəcəkdi. Bununla da düşməni çaşdırmağa, saylarının çox olduğuna inandırmağa və onlarda vahimə yaratmağa çalışacaqdılar. Əgər düşmən yalnız bir texnika ilə gələrdisə, yalnız bir partlayışla kifayətlənəcəkdilər. Kənan əvvəlcə qumbaraatandan, sonra pulemyotdan istifadə edəcək, Tuncay isə bir neçə qumbara tullamaqla kifayətlənəcəkdi. Komandirə bu qərarı barədə heç nə deməsə də, Tuncay, lazım gələrsə, qənimət götürdükləri avtomatı sinəsinə sıxıb düşmən üzərinə şığıyacaqdı. Lap çiynindən qan axa-axa da olsa bunu edəcəkdi. Avtomatı sol çiynunə sıxası olsa da… Bilirdi ki, komandir buna icazə verməyəcək, ona görə də bu qərarı sirr olaraq saxlayırdı. Özünü elə göstərirdi ki, guya sadəcə məşq edir, avtomatı sol çiyninə basıb nə gəldi nişan alırdı.
-Milli Ordunun döyüşçüləri axşam qaranlıq düşəndə gələrlər yəqin ki. İndi gəlmək çox təhlükəlidir. Ermənilər hara gəldi raket atırlar. Həm də hələ ki, yollara nəzarət edə bilirlər. Yaxşı ki, Hava Hücumundan Müdafiə qurğularımızın köməyi ilə o raketlər havada ikən partladılır. Hələ ora bax, buradan da görünür. Görürsən, bir-birinin ardınca necə partlayırlar?- Kənan nəzərlərini səmadan çəkmədən sual verdi. Tuncay da həmin istiqamətə baxdı və “görürəm” deməklə olayları təsdiqlədi.
Günorta naharından sonra özləri üçün kölgənəcək düzəltmək qərarına gəldilər. Düşmən sığınanacağının ətrafa səpələnən qalıqlarını topalayıb dünəndən mövqeləndikləri yerə gətirdilər.
Alaçığabənzər bir çardaq düzəltdilər. Torpağı hamarlayıb dığaların nimdaşlarını yerə döşədilər. Üstündən isə öz çadırlarını sərib uzandılar. Bir qədər darıxdırıcı sükutdan sonra Tuncay yerində qurdalanmağa başladı.
-Nə olub əsgər, çiynin ağrayır?- deyə Kənan soruşdu.
-O öz yerində ey, komandir, artıq alışmışam. Ancaq, məni rahat buraxmayan o qədər suallar var ki, çiynimin ağrısı onların yanında heç nədir…
-Döşə gəlsin, imkanım çatan qədər cavab verməyə çalışaram.
-Fikirləşirəm ki, görəsən bu ermənilər niyə bu qədər nankordurlar? Niyə öz həyatlarını da, bizim həyatımızı da bu qədər rahatsız edirlər?..
-Ağzında “nankor” deyirsən. Elə ona görə də,- Kənan bir qədər fikirləşib davam etdi,- Elə bilirsən bunlar özbaşınadırlar? Ya öz güclərinə güvənib hərəkət edirlər? Əsla yox. Bunların boğazına yal atıb bizim üstümüzə hürdürən daha qorxulu qüvvələr var.
-Onu bilirəm ey, bəs bunların düşüncəsi yoxdur, Allahdan qorxmurlar?
-Olsaydı, belə etməzdilər. Qəlblərində Tanrı xofu olsaydı, belə etməzdilər. Bunlar şeytandırlar, iblisdirlər, goreşən kaftardırlar. Ətrafa nəzər sal, gör bir dənə də olsa salamat tikili qalıb? Qəbirləri belə eşib-dağıdıblar… Dünya yarandığı gündən od içində yanır. Zamanın gedişatını öz xeyirlərinə dəyişmək istəyən zalım qüvvələr həmişə belə başıboş ünsürlərdən istifadə edirlər. Onlar üçün xüsusi idealogiyalar hazırlayır, xalqları bir-birlərinə qırdırırlar… Başqa sualın var?
-Komandir, siz evlisiz?- Tuncay verdiyi sualdan sanki utanırmış kimi mövzunu dəyişməyə çalışdı.
-Evliyəm, beş yaşında oğlum da var.
-Bəs sən necə, evlisənmi?
-Mən hələ yox. Amma…
-Amma gözaltın var, hə?
-Nişanlanmışam. Gələn ay toyum olacaqdı…
-“Olacaqdı” nədir? Olacaq, inşallah! Kənd toyu olacaq, ya şəhər? Yəni ki, həyətdə, ya şadlıq sarayında?
-Həyətdə, dədə-baba qaydası ilə.
-Nə gözəl! Məni də özünə sağdış götürərsən?
-Əlbəttə komandir, bu mənim üçün böyük şərəf olar.
-Bax, bu pulu görürsən? Həmişə köynəyimin döş cibində gəzdirirəm. Mənim bir dostum var, tar müəllimidir, oğlum Hüseynin kirvəsidir. Söz verib ki, oğluma tar çalmağı öyrədəcək. Özünün də həvəsi var ey… Nə isə, işdir də, mənə nəsə olsa, bu pulu götürüb gedib o müəllimi taparsan. Adı Ayazdır- Ayaz İmranoğlu. Çox gözəl sənətçidir, gözəl müəllim, gözəl də insandır. Milli Musiqi Akademiyasında dərs deyir. Bu pulu verərsən ona, Hüseynə tar alar. O bilir kimdən almaq lazımdır. Danışdıq?
-Danışdıq ey, komandir. Axı…
-Bilirəm, bu məqamda, burada ölmək olmaz. Bu postu qorumalıyıq, bu strateji əhəmiyyət kəsb edir… Hər ehtimala qarşı dedim.
Atrıq günəş bugünlük işini tamamlayıb dağların arxasına keçməyə başlamışdı, şəfəqləri közərib sönmək üzrə idi. Atışma səsləri də üzü qərbə doğru, sanki, günəşin izi ilə yerdəyişmə edirdi. Elə həmin səmtdən gələn başqa, qarışıq səslər bu ahəngi pozdu. Düşmən texnikaları dağların arasından çıxıb onlara tərəf irəliləyirdi. İrəlidə bir tank, ardınca üç PDM və bir yük maşını…
-Qalx qardaşım, gedək öz mövqelərimizə. Mənim işarəmi gözlə, tələsmə,- Kənan Tuncayı qucaqlayıb kürəyinə yüngülcə bir şillə vurdu,-özünü qoru.
-Komandir, Allah amanında!
Tanklar uzaqdan atəş açmağa başlamışdılar. PDM-lərdən də pulemyotların atəşi ara vermirdi. Ətraf od tutub yanırdı, güllələr viyilti ilə başlarının üstündən keçir, ya da torpağa sancılırdı. Bayaqdan iki-üç metrliyində dayanıb gözlərini Kənana zilləyən ilan da yoxa çıxmışdı. Kənan ona nə qədər “Ay ilan, ay Allahın heyvanı, yazıqsan, çıx get. Bir azdan burada həyat cəhənnəmə dönəcək”- desə də ilan yerindən tərpənməmişdi. İlan getmişdimi, gülləyə tuş gəlmişdimi, məlum deyildi… Artıq gözləmək olmazdı. Kənan tətiyi çəkdi. Partlayışın zərbəsindən tankın qülləsi dərəyə yumbalandı. Sonra məsafədən idarə olunan partlayıcı ilə bir PDM-i məhv etdi. Bu dəfə pulemyot işə düşdü. Kənan yük maşınının kabinasındakıları güllələyib mühərrikxananı, sonra kuzovu atəşə tutdu. Çadır dəlmə-deşik olduqca, çığırtı səsləri də artırdı, maşın alışıb-yanırdı. Kənanın yerini müəyyənləşdirmişdilər, indi güllələr ünvanlı hədəfə atılırdı. Tuncay nədənsə gecikirdi. İndi an məsələsi ən vacib amil idi. Və… nəhayət ardıcıl baş verən partlayışlar düşməni tamamilə sarsıtdı. PDM-lərdən biri dərəyə yuvarlandı. Düşmən əsgərləri silahlarını atıb qaçmağa başladılar… Daha heç kimi görə bilmirdi. Ölmüşdülərmi, gizlənmişdilərmi?- bilmirdi. İndi Tuncayın yanına tələsmək lazım idi. Əl ağacını götürüb axsaya-axsaya səngərin cənub tərəfinə- Tuncayın yanına tələsdi. Avtomat eləcə də qalmışdı. Əslində Tuncay indi onun arxasındakı xəndəkdə olmalı idi. Əvvəlki yerində, harada ki, partlayış yaratmaq üçün kəndiri dartmalı idi, orada da yox idi. Ətrafa göz gəzdirdi. Tuncay yuxarıda, düşmən tankının lap yaxınlığında hərəkətsiz vəziyyətdə üzü üstə uzanmışdı. Cəld onun yanına qalxdı. Ətrafına səpələnmiş müxtəlif ölçülü isti metal parçaları görünürdü ki, partladılmış tanka məxsus idi. Onlardan biri Tuncayın kürəyinə sancılmışdı, hələ də çox isti idi. Gödəkçəsinin kürək hissəsini , hətta Tuncayın da kürəyini yandlrmışdı. Kənan ehmalca metal parçasını dartıb çıxardı, yaraya əsgi parçası basıb elə həmin kəndirlə bağladı, onu arxası üstə çevirdi. Tuncayda həyat əlamətləri hiss olunmurdu. Ancaq, kəndirin ucu ovcunda idi. Diqqətlə baxanda məlum oldu ki, kəndir bu yerdən qırılıbmış- kəndirin ucu hələ də tüstülənirdı. Deməli bu səbəbdən Tuncay yuxarıya, təhlükəli yerə qalxmışdı… Kənan ehmalca toz-torpağı onun sifətindən sildi. Çiyni qan içində idi. Başındakı dəbilqə də bir neçə yerdən çatlamışdı, qulaqlarında qan var idi. Nəbzi vurmurdu. Kənan onun çiynindən tutub çətinliklə aşağıya- səngərə sürüdü. Sonra ona süni nəfəs vermək üçün yaxasını açıb təlimat üzrə- əllərini qoşalayıb sinəsini basmağa başladı. Bir, iki, üç…
-Aç gözlərini qardaş! Xahiş edirəm, yalvarıram, aç gözlərini! Axı səni nişanlın, valideynlərin gözləyir… aç gözlərini…
…iyirmi beş, iyirmi altı…
-Aç gözlərini əsgər! Ölmək olmaz! Eşidirsən? Biz hələ xidməti borcumuzu sona çatdırmamışıq. Aç gözlərini, qalx ayağa, xidmətini davam etdir!..
Dağların arxasında, bayaq günəşin gizləndiyi yerdə qəribə bir atəşfəşanlıq yarandı. Səma al-əlvan rəngə boyandı. Mərmilər havada o tərəf-bu tərəfə uçur, partlayaraq vahiməli səslər yaradırdı…
-Aç gözlərini, ora bax! Sən də mən görənləri görməlisən, mənim kimi qürurlanmalısan, sənin buna haqqın var! Bax, Ermənistan Ordusunun növbəti silah-sursat anbarı da partladıldı. Deməli qardaşlarımız artıq oradadırlar. Aç gözlərini qardaş! Sabah tezdən orada dığaların yox, bizim ay-ulduzlu, üçrəngli bayrağımızın dalğalandığını görəcəyik…
