Salam olsun əziz yazarlar və oxucular! Buyurun oxuyun: Yazarlar 69
Məlumatı hazırladı: Tuncay ŞƏHRİLİ
Oxuyun >> Gözündə tük var
“ Bir kedim bile yok
Anlıyor musun?
Hadi gülümse.”
MAHDUM
Evim dediğim yer evim değilmiş. Elimde neredeyse boş bir valizi tuttuğumda daha iyi anladım bunu. İçimdeki kuru otları yeşerten bir yaz akşamı girmiştim az önce ardıma bakmadan çıktığım eve. Halaylar, şarkılar, danslar… Bütün pembe hayallerimi katlayıp bir bir bohçalamıştım İhsan’la mutlu olabilmek için.
Mahdum ayaklarıma dolanıyor yine. Nasıl da anlıyor üzgün olduğumu. Bir kedi olmasaydı muhakkak insan olurdu. Üzüldüğümde başımı omzuna yasladığım, mutlu olduğumda birlikte şımardığım… Ne garip bir hayvan gerçekten. Bu evlilikten bana kalan tek güzel şey sanırım Mahdum. İhsan, işten gelirken kucağında Mahdum’la eve girmişti bir gün. Önce istemem, diye yaygara koparmıştım evde. Bakamam buna İhsan, neden anlamıyorsun? diye dişli bir kavgaya tutuşmuştum. İhsan sonunda pes edip sabah aldığım yere bırakırım demişti ama bu seferde ufacık bir kediyi dışarı bırakmaya gönlüm razı olmamıştı. İhsan’ın neden Mahdum’u getirdiğini biliyordum aslında. Kucağımda bir çocuğum yoktu. Diğer evli arkadaşlarının evleri gibi odada neşe saçan bir evladımız olmuyordu. Üzülmeyeyim diye böyle yaptığını çok iyi biliyordum. Sonraları Mahdum benim her şeyim oldu. Sabahları gelip yanıma yatması, evde ayaklarıma dolanması, şımarması bana bir çocuk yokluğu hissettirmiyordu. İhsan için ise pek öyle olmadı bu durum. Önceleri tatlı kedime karşı duyduğu sevgi, güneş gören buz gibi eriyip gitmişti zamanla. Eriyip giden sadece kedime duyduğu sevgi değildi aslında. Bana da eskisi gibi bakmadığını anlayabiliyordum. Aramızdaki soğukluk kırık bir türkü gibi uzadıkça uzamaya devam etti. Mahdum da bazen İhsan’a yanaşmaya çalışırdı. Benden bulduğu sevgiyi ondan da bekliyordu demek ama bir kedi nereden bilsin kendisine nankör diyen insanın asıl nankör olduğunu. İlk zamanlar evi neşelendiren, İhsan’ı da beni de güldüren Mahdum, işte benim gibi mutsuzluktan payını almıştı. Evde sürekli çıkan nedensiz ve ardı kesilmeyen kavgalar sıklaşmıştı. İhsan her fırsatta ‘’Nankörlük etme. Seni senelerdir idare ediyorum. Çocuk desen veremedin. Temizlik desen doğru düzgün yapmazsın. Kafanı kediyle bozmuşsun. Nereden alıp geldim bunu. Tekmeyi basmak lazım ikinize de…’’ gibi sözlerini yineliyordu. Öyle mantıklı sebepler buluyordu ki kendine, bazen hiç suçu olmadığı halde Mahdum’un bile suçlu olduğunu düşünüyordum. İnsanın yaşadığı yerle arasında bir çatlak oluşmaya başladığında önce mantıklı düşünmeyi kaybediyor anlaşılan.
Mahdum bu seferde kucağıma çıkıyor. Gözlerini baygın baygın dikiyor yüzüme. Anlamıştır belki de maziye daldığımı. Anlamasa ne olurdu ki? Zaten ne zaman üzgün olsam, durgun olsam gelir kucağıma yatar ben yanındayım, der gibi bakardı. Bir çocuk gibi sarıp sarmalardım ben de onu. Adının anlamı da biraz buradan geliyor. ‘’Evlat’’ demek aslında Mahdum. Benim evladım olmuştu çünkü. Aynı şu anda olduğu gibi bu banka gelip oturmadan önce, yani birkaç saat önceki tartışmada yine gelip kucağıma oturmuştu. Üzülme anne, der gibi bakmıştı suratıma. Başını ayaklarının arasına alıyor ara sıra kaldırıp bana bakıyordu ben hıçkırdıkça. Hiç kimsem yoktu gözyaşımı silecek ama Mahdum başkaydı. Tüylerinin arasında beni dinlendiriyor, derdimi alıp götürüyor gibiydi. Gözyaşımı sildiğine de emindim. Tek dostumdu o benim.
Bugün son kavgamızı etmiştik İhsan’la. Çocuğumuz olmuyordu ve ben her şeye rağmen evlat gördüğüm kedimin varlığı ile mutluydum. Ama bu mutluluk İhsan’ın mutsuzluğunun rengine karışıyor, nefretinin siyahına karışan sevinç rengim boğulup kayboluyordu. Ben mutsuzsam sen de mutsuz ol, diyordu bakışlarıyla İhsan. Evladım, diye Mahdum’a sarıldıkça bakışlarındaki küçümsemeyi yakalıyordum. Anne olamadın da bir hayvana anacılık oynuyorsun, diyordu bu bakışlar. Hava kaçıran balon gibi sönmeye başlıyordu tüm sevincim o an. İşte son kavgamızda İhsan, bunları bir bir hatta yanına daha da keskin cümleler ekleyerek söylemişti bana. Mahdum’a bir tekme savururken, ‘’Ya bu kedi gider bu evden ya ikiniz!’’… Bir gülümsemeyi çok gören sevgili kocam, çoktandır hâl diliyle anlattığını bir çırpıda çok kolay ve duygusuz söyleyivermişti. Ya Mahdum ya ben, diyordu aslında. Çocuğumuz olmuyor diye ben mutsuzum, sen de mutsuz olmalısın. Ben mutsuzken yüzünün gülmesine tahammül edemiyorum, demenin başka yoluydu bu. Hiçbir cevap vermeden çıkmıştım evden. Çantama attığım göstermelik birkaç eşya ve yanımda Mahdum. ‘’Savunmasız ve suçsuz bir canlıya merhamet etmeyen sen, hiçbir zaman baba olamazsın. Olsan bile iyi bir baba olamazsın İhsan! Babalık, insanlık şefkat gerektiren bir şeydir. Vicdanın olduğu kadar insan olursun. Seni hayvanlardan ayıran aklınsa diğer insanlardan ayıran merhametindir! Anla bunu anla.’’ Sözlerim cılız çıkmıştı. Belki de içimden söylemiştim, hatırlamıyordum. Bunları yalnızca Mahdum için söylemiyordum, kendim için de… Bana sözleriyle hiç merhamet etmemişti İhsan. Gözlerimde biraz sevinçten ışık görse onu söndürmek için elinden ne gelirse yapardı.
Tren istasyona yaklaşıyor. İhsan’ın tüm mutsuzluğunu, küçümseyen bakışlarını, hakaretlerini, hiçbir şeyi beğenmeyen memnuniyetsizliğini ve evdeki tek neşem Mahdum’u sığdıramayışını ardımda bırakıp gidiyordum. Bir meçhule… Mahdum ve ben.
Not: İlknur Hanım’ın sarı ve sevimli kedisi Mahdum’a ithafen.
HİKMƏT ƏLİZADƏ: ALİMLİKDƏN ŞƏXSİYYƏTƏ, MÜƏLLİMLİKDƏN İCTİMAİ MİSSİYAYA
KAMAL CAMALOV
PEDAQOGİKA ELMLƏRİ DOKTORU
NAXÇIVAN MÜƏLLİMLƏR İNSTİTUTUNUN PROFESSORU
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ ƏMƏKDAR MÜƏLLİMİ
“QIZIL QƏLƏM” MÜKAFATI LAUREATI
İnsanın ömrünü yalnız keçdiyi vəzifələrin, qazandığı elmi adların, yazdığı kitabların və tutduğu mövqelərin ardıcıllığı ilə ölçmək mümkün deyil. Bütün bunlar, əlbəttə, bir ömrün görünən tərəfləridir. Lakin şəxsiyyətin əsl dəyəri onun yaratdığı mənəvi mühitdə, yetişdirdiyi insanlarda, elmə və cəmiyyətə verdiyi töhfələrdə, ən başlıcası isə arxada qoyduğu intellektual və mənəvi izdə üzə çıxır. Bu mənada professor, pedaqogika elmləri doktoru Hikmət Əlizadənin həyat və fəaliyyət yolu yalnız uğurlu bir alim-pedaqoqun peşəkar bioqrafiyası deyil, elmə, təhsilə, insana və cəmiyyətə münasibətin bütöv bir ifadəsidir.
Hikmət Əlizadənin şəxsiyyətini səciyyələndirən başlıca xüsusiyyətlərdən biri onun alimliyi ilə müəllimliyinin, peşəkarlığı ilə mənəvi mövqeyinin, elmi fəaliyyəti ilə ictimai məsuliyyətinin bir-birindən ayrılmamasıdır. Onun həyat yoluna nəzər saldıqda aydın görünür ki, müxtəlif mərhələlərdə tutduğu vəzifələrdən daha çox, həmin vəzifələrə gətirdiyi münasibət və dəyərlər sistemi ön plana çıxır. Müəllimlik onun üçün yalnız peşə deyil, insan yetişdirmək missiyasıdır; alimlik yalnız elmi əsər yazmaq deyil, həqiqəti axtarmaq və onu cəmiyyətin intellektual inkişafına xidmət edən dəyərə çevirməkdir; ictimai fəaliyyət isə şəxsi nüfuzun deyil, elm və təhsil qarşısında məsuliyyətin ifadəsidir.
Müəllimlikdən başlayan yol
Hikmət Əlizadənin pedaqoji fəaliyyətə 1978-ci ilin sentyabrında 9 saylı internat məktəbində müəllim kimi başlaması onun sonrakı elmi-pedaqoji fəaliyyətinin mahiyyətini anlamaq baxımından mühüm faktdır. Çünki böyük pedaqoqların həyatında müəllimlik çox zaman sonradan gələn elmi fəaliyyətin başlanğıc nöqtəsi deyil, bütün fəaliyyətin mənəvi özəyinə çevrilir.
Məktəb auditoriyası ilə ilk təmas, uşağın və yeniyetmənin dünyasına daxil olmaq, onun düşüncəsini, davranışını, mənəvi aləmini anlamağa çalışmaq pedaqoqun nəzəri biliklərinə həyati məzmun qazandırır. Müəllim burada yalnız dərs deyən insan deyil. O, şagirdin dünyanı dərk etməsinə yardım edən, onun suallarına cavab axtaran, bəzən isə cavabdan daha vacib olan düzgün sual verməyi öyrədən şəxsdir. Bu baxımdan Hikmət Əlizadənin pedaqoji yolunun məktəbdən başlaması onun sonrakı elmi yaradıcılığının da daxili məntiqini müəyyənləşdirən amillərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Müəllimlik insana bir həqiqəti öyrədir: təhsil yalnız biliklərin ötürülməsi prosesi deyil. Təhsil insanın şəxsiyyət kimi formalaşmasıdır. Buna görə də müəllim həqiqətin öyrədicisi, mənəvi-tərbiyəvi istiqamətverici və cəmiyyətin intellektual-mədəni irsinin daşıyıcısıdır. O, yalnız mövcud bilikləri ötürən deyil, həm də insanın dünyagörüşünün formalaşmasına, onun mənəvi dəyərlər sisteminin zənginləşməsinə təsir göstərən mühüm şəxsiyyətdir.
Hikmət Əlizadənin fəaliyyətində də müəllimliklə alimlik arasında məhz belə bir bağlılıq müşahidə olunur. Onun üçün pedaqogika abstrakt nəzəriyyələr toplusundan daha çox, insanı və cəmiyyəti anlamaq vasitəsidir. Bu baxımdan onun elmi yaradıcılığında insan amilinin, şəxsiyyətin inkişafının, təhsilin sosial və psixoloji tərəflərinin xüsusi yer tutması təsadüfi deyil.
Elmi-pedaqoji yüksəliş və BDU mərhələsi
1984-cü ildən Bakı Dövlət Universitetinin Pedaqogika və psixologiya kafedrasında fəaliyyət göstərən Hikmət Əlizadənin peşəkar inkişaf yolu assistentlikdən baş müəllimliyə, dosentlikdən professorluğa qədər davam etmişdir. Bu yol yalnız akademik pillələrin ardıcıl keçilməsi kimi başa düşülməməlidir. Hər bir elmi adın və vəzifənin arxasında uzunmüddətli araşdırma, pedaqoji təcrübə, elmi axtarış və məsuliyyət dayanır.
Universitet müəllimi məktəb müəllimindən fərqli olaraq artıq yalnız hazır bilikləri çatdırmır; o, biliklərin necə yarandığını, elmi problemin necə qoyulduğunu, tədqiqatın hansı metodlarla aparıldığını, elmi düşüncənin hansı prinsiplərə əsaslandığını da tələbəyə göstərməlidir. Professor səviyyəsində bu məsuliyyət daha da artır. Professorun fəaliyyəti birbaşa olaraq elmi mühitin formalaşmasına, yeni nəslin intellektual istiqamətləndirilməsinə və elmi məktəbin davamlılığına təsir göstərir.
Hikmət Əlizadənin uzun illər Bakı Dövlət Universitetində pedaqogika və psixologiya sahəsində fəaliyyəti bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun elmi-pedaqoji fəaliyyətinin davamlılığı bir tərəfdən pedaqogika və psixologiya elmlərinin inkişafına xidmət edirsə, digər tərəfdən bu sahənin gələcək mütəxəssislərinin hazırlanması prosesinə təsir göstərir.
Alimin ömrünün böyük hissəsini universitet mühitinə həsr etməsi həm də bir düşüncə tərzinin göstəricisidir. Universitet yalnız dərs keçirilən məkan deyil; burada elmi müzakirə, fikir mübadiləsi, polemika, axtarış və intellektual əmək mühiti formalaşır. Belə mühitdə çalışan alim öz elmi fəaliyyəti ilə yanaşı, elmi mədəniyyətin də daşıyıcısına çevrilir.
Alimlik: bilikdən düşüncəyə doğru
Hikmət Əlizadənin elmi irsi onun fəaliyyətinin miqyasını göstərən mühüm göstəricilərdən biridir. 100-dən artıq elmi əsərin, o cümlədən kitabların, dərs vəsaitlərinin, monoqrafiyaların, proqramların və metodik tövsiyələrin müəllifi və həmmüəllifi olması onun elmi yaradıcılığının sistemli və çoxşaxəli xarakterini göstərir.
Lakin elmi irsin dəyəri yalnız kəmiyyət göstəriciləri ilə müəyyənləşmir. Əsl məsələ alimin hansı suallara cavab axtarması, hansı problemləri gündəmə gətirməsi və həmin problemlərə hansı elmi baxış bucağından yanaşmasıdır. Hikmət Əlizadənin yaradıcılığının diqqətçəkən tərəfi də pedaqogika və psixologiyanı insan və cəmiyyət məsələləri ilə əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirməsidir.
Onun əsərlərində təhsil, şəxsiyyət, psixologiya, sosial mühit və pedaqoji proses arasında qarşılıqlı əlaqələrin araşdırılması diqqəti cəlb edir. Bu yanaşma müasir təhsil düşüncəsi baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki müasir pedaqogika artıq yalnız “nəyi öyrətmək?” sualı ilə kifayətlənmir. Buraya “kimə öyrətmək?”, “necə öyrətmək?”, “öyrənən insanın psixoloji xüsusiyyətləri hansılardır?”, “təhsil insanın şəxsiyyət kimi inkişafına necə təsir edir?” kimi suallar da əlavə olunur.
Beləliklə, pedaqogika psixologiyadan, psixologiya isə sosial mühitdən ayrı düşünülə bilməz. İnsan cəmiyyətin içində formalaşır və onun təhsil təcrübəsi də həmin sosial mühitdən kənarda baş vermir. Hikmət Əlizadənin elmi yaradıcılığının mühüm cəhətlərindən biri məhz bu mürəkkəb əlaqələri elmi-pedaqoji müstəvidə nəzərdən keçirməsidir.
Əbdül Əlizadə ilə elmi əməkdaşlıq
Hikmət Əlizadənin elmi yaradıcılığında Əbdül Əlizadə ilə birgə aparılan tədqiqatların ayrıca yeri vardır. Birgə müəllifliklə hazırlanmış çoxcildli elmi əsərlər və monoqrafiyalar Azərbaycan psixologiya və pedaqogika elmi üçün mühüm tədqiqat nümunələri kimi diqqəti cəlb edir.
2008-ci ildə ADPU-nun nəşriyyatında çap olunmuş “Əsrin meqameylləri: psixoloji problemləri” əsərinin üç cildi bu əməkdaşlığın miqyasını göstərən nümunələrdəndir. Birinci cildin 479, ikinci cildin 598, üçüncü cildin isə 501 səhifə həcmində olması yalnız əsərin fiziki həcmini deyil, araşdırılan problemlərin genişliyini də nümayiş etdirir.
Bu əsərlər üzərində dayanarkən bir mühüm məqamı qeyd etmək lazımdır: elmi əməkdaşlıq yalnız müəllif adlarının bir əsərin üzərində birləşməsi deyil. Həqiqi elmi əməkdaşlıq fərqli düşüncələrin, təcrübələrin və tədqiqat imkanlarının bir məqsəd ətrafında birləşməsidir. Bu baxımdan Hikmət Əlizadənin Əbdül Əlizadə ilə birgə yaradıcılığı elmi dialoq və intellektual əməkdaşlıq mədəniyyətinin nümunəsi kimi də qiymətləndirilə bilər.
Eyni fikri “Yeni pedaqoji təfəkkür: psixopedaqogikaya giriş” monoqrafiyası haqqında da söyləmək mümkündür. Əsərin adında yer alan “yeni pedaqoji təfəkkür” anlayışı təsadüfi deyil. Təhsil dəyişdikcə pedaqoji düşüncə də dəyişməlidir. Yeni insanı köhnə pedaqoji qəliblərlə izah etmək mümkün olmadığı kimi, yeni sosial reallıqları da ənənəvi yanaşmalarla tam şəkildə izah etmək çətindir.
Bu mənada psixopedaqogik yanaşma pedaqoji prosesin insanın psixoloji xüsusiyyətləri ilə vəhdətdə nəzərdən keçirilməsini zəruri edir. Təhsilalanı yalnız “şagird” və ya “tələbə” statusu ilə deyil, özünəməxsus psixoloji dünyası, fərdi imkanları, maraqları və sosial təcrübəsi olan şəxsiyyət kimi qəbul etmək müasir pedaqoji düşüncənin əsas istiqamətlərindəndir.
Təhsil və cəmiyyət münasibətləri
Hikmət Əlizadənin elmi fəaliyyətində təhsilin sosial mahiyyətinə diqqət də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Q. Abbasova və R. Mahmudova ilə birgə müəllifi olduğu “Təhsilin sosial-pedaqoji məsələləri” dərs vəsaiti bu baxımdan diqqətəlayiqdir.
Təhsil heç vaxt yalnız məktəb, universitet və ya auditoriya daxilində baş verən hadisə olmayıb. Təhsil cəmiyyətin sosial strukturundan, ailə münasibətlərindən, mədəni mühitdən, iqtisadi reallıqlardan, mənəvi dəyərlərdən və insan münasibətlərindən təsirlənir. Eyni zamanda təhsil özü də cəmiyyətin gələcək simasını müəyyənləşdirən ən güclü vasitələrdən biridir.
Bu qarşılıqlı münasibət pedaqogikanın sosial məsuliyyətini meydana çıxarır. Müəllim yalnız şagirdə dərs keçmir; o, gələcək cəmiyyətin insanını formalaşdırır. Universitet professoru yalnız mütəxəssis hazırlamır; o, müəyyən mənada həmin mütəxəssisin dünyagörüşünün, elmi etikasının və peşə mədəniyyətinin formalaşmasına təsir edir.
Hikmət Əlizadənin pedaqoji fəaliyyətinə bu prizmadan baxdıqda onun elmi yaradıcılığı ilə müəllimlik missiyasının eyni məntiqə söykəndiyini görmək mümkündür: insanın inkişafı və bu inkişafın cəmiyyətin tərəqqisinə çevrilməsi.
Şəxsiyyət və ədalət
Hər bir alim haqqında danışarkən onun elmi əsərlərini sadalamaq asandır. Lakin şəxsiyyət haqqında danışmaq daha çətindir. Çünki şəxsiyyət yalnız bioqrafik faktlardan ibarət deyil. Onun əsl portreti insanlarla münasibətdə, prinsipial qərarlarda, çətin məqamlardakı davranışda və mənəvi mövqedə görünür.
Hikmət Əlizadəsi tanıyanların onu şəxsiyyət kimi böyük nüfuz sahibi və ədalət nümunəsi kimi səciyyələndirməsi bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Nüfuz və vəzifə eyni anlayış deyil. Vəzifə insana müəyyən səlahiyyət verə bilər, lakin nüfuz yalnız etimadla qazanılır. İnsanların bir alimə, müəllimə və rəhbərə hörmət etməsi onun tutduğu vəzifədən daha çox, həmin vəzifəni necə icra etməsindən asılıdır.
Ədalət də burada mühüm meyara çevrilir. Pedaqoji mühitdə ədalət yalnız qiymətləndirmənin obyektivliyi demək deyil. Ədalət hər bir insana onun şəxsiyyətinə hörmətlə yanaşmaq, fikir müxtəlifliyinə dözümlü olmaq, haqqı haqsızdan ayırmaq, şəxsi münasibətlə peşəkar mövqeni qarışdırmamaqdır.
Alim şəxsiyyətinin nüfuzu da məhz belə mənəvi prinsiplər üzərində qurulur. Elmi adlar insanın cəmiyyətdəki yerini müəyyənləşdirə bilər, amma onun insan kimi dəyərini müəyyən edən elmi titul deyil. Əsl dəyər biliklə davranışın, peşəkarlıqla vicdanın, prinsipiallıqla insansevərliyin vəhdətindən yaranır.
Bu baxımdan Hikmət Əlizadənin portretində alimlik və şəxsiyyət anlayışlarının yanaşı çəkilməsi təsadüfi deyil. Çünki onun fəaliyyətini yalnız elmi nəticələrlə məhdudlaşdırmaq həmin portretin ən mühüm tərəflərindən birini – insan faktorunu kölgədə qoyardı.
Müəllim şəxsiyyəti və mənəvi məsuliyyət
Müəllimlik sənətinin ən böyük üstünlüyü onun insan həyatına birbaşa təsir etməsidir. Müəllimin dediyi bir söz, verdiyi bir istiqamət, göstərdiyi bir münasibət illər sonra belə tələbənin və ya şagirdin yaddaşında qala bilər. Bu səbəbdən müəllim öz sözünün və davranışının məsuliyyətini dərk etməlidir.
Professor Hikmət Əlizadənin uzunmüddətli pedaqoji fəaliyyəti bu missiyanın müxtəlif mərhələlərini əhatə edir. Məktəb müəllimliyindən universitet auditoriyasına, assistentlikdən professorluğa qədər uzanan yol əslində bir missiyanın davamıdır: insan yetişdirmək.
Bu missiyanın mahiyyəti yalnız informasiya ötürməkdən ibarət deyil. Müəllim tələbəsinə düşünməyi, sual verməyi, mübahisə etməyi, sübuta əsaslanmağı, elmi və mənəvi məsuliyyət daşımağı öyrətməlidir. Əgər təhsil insanı yalnız müəyyən biliklərlə təmin edir, lakin onda müstəqil düşüncə və məsuliyyət hissi formalaşdırmırsa, həmin təhsilin məqsədi tam reallaşmış hesab edilə bilməz.
Bu baxımdan professorun auditoriyadakı fəaliyyəti ilə elmi əsərləri arasında da müəyyən bir vəhdət yaranır. Kitab və monoqrafiya elmi fikri geniş oxucu və mütəxəssis çevrəsinə çatdırırsa, müəllim həmin fikrin canlı ünsiyyət vasitəsilə yeni nəslə ötürülməsini təmin edir.
İctimai xadim kimi alim
Hikmət Əlizadənin fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri də onun ictimai fəaliyyətidir. Elm və Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın sədri kimi fəaliyyəti alimin elmi və pedaqoji təcrübəsinin ictimai müstəviyə çıxması baxımndan əhəmiyyətlidir.
Müasir dövrdə alim yalnız kabinetdə və ya auditoriyada qalan mütəxəssis ola bilməz. Elm və təhsil cəmiyyətin gələcəyi ilə birbaşa bağlı olduğundan alimlərin ictimai proseslərdə mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə təhsil sahəsində çalışan alim üçün ictimai məsuliyyət daha böyükdür. Çünki təhsillə bağlı qərarlar yalnız bu günün deyil, gələcək nəsillərin də intellektual və mənəvi inkişafına təsir göstərir.
İctimai Şurada rəhbər kimi fəaliyyət göstərmək də məhz belə bir məsuliyyət tələb edir. Burada elmi biliklə yanaşı, dinləmək bacarığı, müxtəlif mövqeləri nəzərə almaq, obyektiv yanaşmaq, problemlərin mahiyyətini düzgün müəyyənləşdirmək və ictimai marağı ön plana çəkmək vacibdir.
Bu məqamda Hikmət Əlizadənin alim, pedaqoq və ictimai xadim kimi fəaliyyətləri bir nöqtədə birləşir: məsuliyyət. Alim elmi həqiqət qarşısında, müəllim tələbə qarşısında, ictimai xadim isə cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşıyır. Bu üç məsuliyyət bir şəxsiyyətdə birləşdikdə onun fəaliyyətinin ictimai əhəmiyyəti daha da artır.
Elmi irsin əsas dəyəri: insan
Hikmət Əlizadənin elmi-pedaqoji fəaliyyətinə ümumi nəzər saldıqda müxtəlif mövzuların və problemlərin arxasında bir əsas ideyanın dayandığını görmək mümkündür: insanı anlamaq və onun inkişafına xidmət etmək.
Pedaqogikanın mərkəzində insan dayanır. Psixologiyanın əsas tədqiqat obyekti də insandır. Təhsilin sosial mahiyyəti də nəticə etibarilə insanın cəmiyyət daxilində formalaşması ilə bağlıdır. Deməli, bu elmlərin müxtəlif istiqamətləri bir nöqtədə – şəxsiyyət anlayışında qovuşur.
Bu baxımdan Hikmət Əlizadənin elmi irsini yalnız ayrı-ayrı əsərlərin məcmusu kimi deyil, insanın təhsil və sosial mühit daxilində inkişafını anlamağa yönəlmiş elmi axtarışların bütöv sistemi kimi nəzərdən keçirmək mümkündür.
Əsərlərin müxtəlifliyi də bunu göstərir. Monoqrafiya elmi problemin dərinliklərinə getmək imkanı yaradır, dərs vəsaiti elmi bilikləri tədris prosesinə gətirir, metodik tövsiyə həmin biliklərin praktik tətbiqinə kömək edir, proqram isə təhsilin sistemli təşkilinə xidmət edir. Beləliklə, elmi fəaliyyət yalnız nəzəri nəticə ilə məhdudlaşmır; nəzəriyyədən tədrisə, tədrisdən praktikaya doğru hərəkət edir.
Elmi əməkdaşlıq və elmi mədəniyyət
Alimin yaradıcılığında həmmüəlliflik faktları da onun elmi fəaliyyətinin mühüm xüsusiyyətlərindən biridir. Elmi fikir heç vaxt tamamilə təcrid olunmuş şəkildə inkişaf etmir. Müxtəlif baxışların qarşılaşması, fikir mübadiləsi, elmi polemika və əməkdaşlıq elmin inkişafının təbii şərtləridir.
Hikmət Əlizadənin müxtəlif alim və tədqiqatçılarla birgə əsərlər hazırlaması onun elmi fəaliyyətində kollektiv düşüncə mədəniyyətinin də yer aldığını göstərir. Bu isə pedaqogika və psixologiya kimi insanı çoxşaxəli şəkildə araşdıran elmlər üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir.
Bir insanı yalnız bir elm sahəsinin sərhədləri daxilində izah etmək çox zaman mümkün olmur. Şəxsiyyətin formalaşmasında psixoloji amillərlə yanaşı, ailə, məktəb, sosial mühit, mədəniyyət və digər amillər də rol oynayır. Bu səbəbdən elmi əməkdaşlıq yalnız metodoloji üstünlük deyil, həm də obyektin mürəkkəbliyindən doğan zərurətdir.
Bir ömrün dörd siması
Hikmət Əlizadənin həyat və fəaliyyətinə bütöv şəkildə nəzər saldıqda onun portretində dörd əsas simanın bir-birinə qovuşduğunu görürük: alim, pedaqoq, şəxsiyyət və ictimai xadim.
Alim kimi o, elmi problemlərin araşdırılmasına, pedaqogika və psixologiya sahəsində elmi düşüncənin inkişafına töhfə verib.
Pedaqoq kimi o, ömrünün böyük hissəsini müəllimliyə və universitet təhsilinə həsr edib, müxtəlif nəsillərin yetişməsində iştirak edib.
Şəxsiyyət kimi onun obrazında nüfuz, prinsipiallıq və ədalət kimi mənəvi keyfiyətlər ön plana çıxır.
İctimai xadim kimi isə elmi və pedaqoji təcrübəsini daha geniş ictimai müstəvidə təhsil məsələlərinin müzakirəsinə və həllinə yönəldir.
Bu dörd cəhəti bir-birindən ayırmaq əslində mümkün deyil. Çünki onun alimliyi pedaqoji təcrübəsindən, pedaqoqluğu şəxsiyyətindən, ictimai fəaliyyəti isə həm alimliyindən, həm də pedaqoji mövqeyindən qidalanır.
Zamanın dəyişdirdiyi təhsil, dəyişməyən müəllim missiyası
1978-ci ildən bu günə qədər təhsil dünyasında çox şey dəyişib. Cəmiyyət dəyişib, texnologiyalar dəyişib, təlim metodları dəyişib, müəllim və tələbə münasibətlərinin formaları yenilənib. Lakin müəllimlik missiyasının əsas mahiyyəti dəyişməyib: insanı biliyə, düşüncəyə və mənəvi kamilliyə istiqamətləndirmək.
Hikmət Əlizadənin peşəkar yolunun uzunluğu da bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. O, müxtəlif dövrlərin təhsil reallıqlarını görmüş, pedaqoji fəaliyyətin dəyişən şərtləri içərisində öz elmi və peşəkar mövqeyini qoruyub saxlamışdır.
Bəlkə də müəllim şəxsiyyətinin əsas üstünlüyü elə bundadır: zamanın dəyişməsinə baxmayaraq, onun əsas dəyərləri dəyişmir. Elmə hörmət, tələbəyə münasibət, ədalət hissi, məsuliyyət və insan yetişdirmək arzusu müəllimlik missiyasının dəyişməyən sütunlarıdır.
Nəticə: Elmə xidmət edən ömür
Hikmət Əlizadənin həyat yoluna nəzər salarkən qarşıya ilk növbədə uzun və zəngin bir elmi-pedaqoji fəaliyyət mənzərəsi çıxır. 1978-ci ildə müəllimlikdən başlayan yol 1984-cü ildən Bakı Dövlət Universitetində davam edib, assistentlikdən professorluğa qədər yüksəlib, elmi yaradıcılıq və ictimai fəaliyyətlə daha da genişlənib.
Lakin bu yolu yalnız tarixlər, vəzifələr və elmi titullarla ifadə etmək onun mahiyyətini tam əks etdirməz. Çünki bu bioqrafiyanın əsas xətti vəzifə dəyişiklikləri deyil, elmə və təhsilə sədaqətin davamlılığıdır.
100-dən artıq elmi əsər, kitablar, dərs vəsaitləri, monoqrafiyalar, proqramlar və metodik tövsiyələr bir alimin elmi məhsuldarlığını göstərir. Lakin onun ən böyük əsəri, bəlkə də, yalnız kitab səhifələrində axtarılmamalıdır. Alimin əsl irsi onun yetişdirdiyi tələbələrdə, formalaşdırdığı elmi düşüncədə, təhsilə gətirdiyi baxışlarda və insanlarla münasibətində yaşamağa davam edir.
Hikmət Əlizadənin portretində alimliklə müəllimlik, müəllimliklə şəxsiyyət, şəxsiyyətlə ictimai məsuliyyət bir-birini tamamlayır. Bu vəhdət onun fəaliyyətinə bütövlük qazandırır.
Əsl alim yalnız bilik toplayan və onu yazıya çevirən insan deyil. O, biliyin məsuliyyətini daşıyır. Əsl müəllim yalnız öyrədən deyil, öyrətdiyi insanın gələcəyinə cavabdeh olan şəxsdir. Əsl ictimai xadim yalnız mövqe tutan deyil, tutduğu mövqeyin arxasında mənəvi və peşəkar məsuliyyət daşıyan insandır. Əsl şəxsiyyət isə bütün bunları bir araya gətirə bilən, elmi nüfuzunu mənəvi nüfuzla tamamlayan insandır.
Hikmət Əlizadənin ömür yolu bu mənada yalnız bir professorun, bir pedaqoqun və bir alimin bioqrafiyası deyil. Bu, elmə inamın, müəllimlik məsuliyyətinin, ədalətə sədaqətin və cəmiyyətə xidmət düşüncəsinin bir insan ömründə necə birləşə bildiyini göstərən həyat salnaməsidir. Və bəlkə də bir alim haqqında deyilə biləcək ən qiymətli söz budur: onun adı yalnız yazdığı əsərlərin üz qabığında deyil, insanların yaddaşında, yetişdirdiyi nəslin düşüncəsində və xidmət etdiyi elmin gələcəyində yaşayır.
Əziz Hikmət müəllim!
Bu gün Sizin doğum gününüzdür. 70 illik ömür yolunuza nəzər salarkən qarşımızda yalnız zəngin elmi yaradıcılıq yolu keçmiş bir pedaqoq-alimin deyil, ömrünü elmə, təhsilə və insan yetişdirməyə həsr etmiş böyük bir şəxsiyyətin obrazı canlanır.
1978-ci ildə müəllim kimi başladığınız yol bu gün də davam edir. O yolun üzərində illərin təcrübəsi, yüzlərlə tələbənin yaddaşı, elmi əsərlərinizin izi, həmkarlarınızın hörməti və Sizi tanıyan insanların etimadı var. Bu yolun ən qiymətli cəhəti isə qazandığınız adların deyil, insanlara qazandırdığınız dəyərlərin çoxluğudur.
Sizə yeni yaşınızda ilk növbədə möhkəm cansağlığı, könül rahatlığı və ailənizlə birlikdə uzun, mənalı və işıqlı ömür arzulayırıq. Arzu edirik ki, elmə xidmət etməkdən aldığınız mənəvi zövq heç zaman azalmasın, yeni ideyalarınız, tədqiqatlarınız və yaradıcılıq enerjiniz daim olsun.
Arzu edirik ki, illər Sizin üçün yalnız yaşın göstəricisi deyil, daha böyük elmi və mənəvi müdrikliyin başlanğıcı olsun. Qəlbinizdə müəllimlik həvəsi, düşüncənizdə alim axtarışı, sözünüzdə ədalət və insanlara münasibətinizdə həmişəki səmimiyyət yaşasın.
Sizə elə bir ömür arzulayırıq ki, yazılmamış əsərləriniz yazılanlardan, qarşıda duran elmi ideyalarınız geridə qalanlardan çox olsun. Çünki elm adamının ən gözəl yaşı onun hələ deməyə sözü, yazmağa fikri və yetişdirməyə insanları olduğu yaşdır.
Qoy bundan sonrakı illəriniz də elmə xidmət etdiyiniz, tələbələrinizin uğurlarından sevindiyiniz, həmkarlarınızın hörmətini hiss etdiyiniz, doğmalarınızın sevgisi ilə əhatə olunduğunuz illər olsun. Və ən böyük arzumuz budur: Sizin adınız yalnız elmi əsərlərdə deyil, yetişdirdiyiniz insanların uğurlarında, onların yaddaşında və Azərbaycan pedaqoji fikrinin gələcəyində yaşasın.
70 yaşınız mübarək olsun, Hikmət müəllim!
Qoy bundan sonrakı ömrünüz də keçdiyiniz yol qədər mənalı, yaratdığınız əsərlər qədər zəngin, şəxsiyyətiniz qədər işıqlı olsun.
Yeni yaşınız mübarək, dəyərli müəllim!
Tanrı Sizi qorusun!
BALASAQUNLU YUSİFİN PEDAQOJİ-PSİXOLOJİ GÖRÜŞLƏRİNDƏ ELM, BİLİK VƏ ŞƏXSİYYƏT PROBLEMİ
KAMAL CAMALOV
Pedaqogika elmlər doktoru,
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun professoru
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi
“Qızıl Qələm” mükafatı laureatı
Türk xalqlarının zəngin mənəvi və intellektual irsində insan, onun mənəvi kamilliyi, ağlı, biliyi və cəmiyyətdəki mövqeyi haqqında düşüncələr mühüm yer tutur. Bu baxımdan XI əsrdə yaşayıb-yaratmış böyük türk mütəfəkkiri Balasaqunlu Yusifin (1020-1075) “Qutadğu bilig” əsəri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əsər yalnız öz dövrünün ictimai-siyasi, əxlaqi və fəlsəfi görüşlərini əks etdirən qiymətli abidə deyil, eyni zamanda insanın formalaşması, bilik qazanması, ağlını və idrakını inkişaf etdirməsi, düzgün davranış və mənəvi keyfiyyətlərə yiyələnməsi haqqında zəngin fikirlər sistemini özündə birləşdirən mühüm didaktik mənbədir.
“Qutadğu bilig”in əsas ideya istiqamətlərindən biri insanın kamilliyə doğru inkişafıdır. Balasaqunlu Yusif insanı yalnız müəyyən sosial mövqeyə malik varlıq kimi deyil, öz ağlı, iradəsi, biliyi, davranışı və mənəvi keyfiyyətləri ilə formalaşan şəxsiyyət kimi dəyərləndirir. Bu baxımdan əsərdə əql, zəka, elm, bilik, fəhm, idrak, könül, xülq və gözəl davranış kimi anlayışların tez-tez bir arada işlədilməsi təsadüfi deyildir. Bu anlayışlar müəllifin ideal insan modelinin müxtəlif tərəflərini ifadə edir və bütövlükdə şəxsiyyətin hərtərəfli inkişafı haqqında təsəvvür yaradır.
Mütəfəkkirin düşüncəsində elm insan həyatında xüsusi mövqeyə malikdir. Elm insanı cəhalətdən uzaqlaşdıran, dünyanı və özünü dərk etməsinə imkan verən, çətinliklər qarşısında düzgün qərar qəbul etməsinə kömək edən və onu cəmiyyət üçün faydalı şəxsiyyətə çevirən qüvvə kimi təqdim olunur. Lakin Balasaqunlu Yusif biliyi sadəcə məlumat toplamaqla eyniləşdirmir. Onun fikirlərində bilik fəhm və idrakla tamamlanır. Başqa sözlə, insanın çox bilməsi ilə yanaşı, bildiyini anlaması, nəticə çıxarması və həmin biliyi davranışında tətbiq etməsi də vacibdir. Bu yanaşma əsərin pedaqoji dəyərini xüsusilə artırır.
“Qutadğu bilig”də insanın mənəvi və intellektual inkişafı bir-birindən ayrılmır. Əql və bilik insanın düşüncə imkanlarını genişləndirirsə, könül, xülq (xarakter) və gözəl davranış onun mənəvi simasını müəyyənləşdirir. Beləliklə, şair-mütəfəkkirin ideal insanı yalnız savadlı və ağıllı deyil, həm də düzgün davranan, mənəvi dəyərlərə bağlı, özünü və ətrafındakı dünyanı dərk edən şəxsiyyətdir. Bu cəhət əsərdəki pedaqoji düşüncənin bütövlüyünü göstərir: insanın tərbiyəsi yalnız zehnin inkişafı ilə məhdudlaşmır, onun emosional, əxlaqi, iradi və sosial keyfiyyətlərinin formalaşdırılmasını da əhatə edir.
Bu baxımdan “Qutadğu bilig”dəki insan və elm haqqında fikirlərə pedaqoji-psixoloji aspektdən yanaşmaq xüsusi maraq doğurur. Əsərdə irəli sürülən “insanın sambalı – idrak və elm”, “zəka kimdədirsə ulu da odur”, “biliyi qüdrət say” kimi fikirlər insanın dəyərinin onun intellektual və mənəvi inkişafı ilə əlaqələndirildiyini göstərir. Burada elm insanın həm özünü dərk etməsinin, həm də həyatda qarşılaşdığı problemləri həll etməsinin vasitəsi kimi çıxış edir. Bu isə Balasaqunlunun təhsilə yalnız bilikvermə prosesi deyil, şəxsiyyətin formalaşmasına xidmət edən mühüm mənəvi-intellektual amil kimi baxdığını düşünməyə əsas verir.
İmanı kamil tut, ey haqqa tapan,
Bir olan Tanrıya elm ilə inan.
Gör yaradan Tanrım necə yaratdı,
Aləm yaraşıqlı… əlvan həyatlı.
Yetər… izn verin insandan deyim,
İnsanın sambalı – idrak və elm [Bakı: Gənclik, 2003, səh.30].
Bu parçada dövrün böyük düşüncə sahibi Balasaqunlu Yusif insanı Tanrı-aləm-insan münasibətləri içərisində təqdim edir. Əvvəlcə insanın imanı, sonra Tanrının yaratdığı aləmin gözəlliyi, ardınca isə insanın öz mahiyyəti haqqında danışılır. Beləliklə, fikir tədricən kainatdan insana, yaradılışdan idraka doğru hərəkət edir.
Mətnin başlanğıcındakı “İmanı kamil tut” çağırışı insanın mənəvi tərəfini, “elm ilə inan” ifadəsi isə onun düşünən və dərk edən varlıq olduğunu önə çıxarır. Burada diqqətçəkən cəhət odur ki, imanla elm bir-birinə qarşı qoyulmur. Əksinə, şairin düşüncəsində həqiqi inam şüurlu inamdır. İnsan Tanrıya yalnız hiss və etiqadla deyil, həm də elm və idrak yolu ilə yaxınlaşmalıdır.
“Bir olan Tanrıya” ifadəsi isə parçanın dini-fəlsəfi əsasını müəyyənləşdirir. Tanrının vahidliyi ilə yanaşı, onun yaratdığı aləmin nizamı və gözəlliyi diqqətə gətirilir. “Aləm yaraşıqlı, əlvan həyatlı” deyərkən şair yaradılışa sadəcə seyr ediləcək bir gözəllik kimi baxmır. Bu gözəllik insanı düşünməyə, yaradılışın sirlərini dərk etməyə sövq edir. Başqa sözlə, aləmin gözəlliyi insan idrakını hərəkətə gətirən mənəvi-estetik bir başlanğıca çevrilir.
Bu məqamda şairin “insandan deyim” deməsi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki yaradılış haqqında düşüncənin son ünvanı insandır. İnsan həmin möhtəşəm aləmin içində yaşayan, lakin eyni zamanda onu dərk etmək qabiliyyətinə malik olan varlıqdır. Balasaqunlu Yusifin insan haqqında əsas qənaəti də məhz burada ifadə olunur:
“İnsanın sambalı – idrak və elm”.
Bu misra parçanın ideya mərkəzi sayıla bilər. Şair insanın dəyərini onun zahiri xüsusiyyətləri, sərvəti və ya mövqeyi ilə deyil, idrakı və elmi ilə ölçür. “Sambal” sözü burada insanın mənəvi-intellektual çəkisini ifadə edən çox uğurlu anlayışdır. İnsan bildiyi, düşündüyü, dərk etdiyi qədər sanballıdır.
Burada “elm” və “idrak” anlayışlarının yanaşı işlədilməsi də təsadüfi deyil. Elm insana bilik verir, idrak isə həmin biliyin mahiyyətini anlamağa imkan yaradır. Buna görə də Balasaqunlu Yusif üçün sadəcə bilikli olmaq kifayət etmir; bilik insanın düşüncəsinə və mənəvi dünyasına çevrilməlidir. Əsl kamillik də bu mərhələdə meydana çıxır.
Parçanın ümumi məntiqindən belə bir nəticə doğur: iman insanın mənəvi dayağı, elm onun bilik vasitəsi, idrak isə həmin bilik və inamı mənalandıran gücdür. Bu üç anlayış birləşdikdə kamil insan obrazı yaranır. Deməli, didaktik şair Balasaqunlu Yusifin insan haqqında düşüncəsində kamillik birtərəfli deyil; o, həm mənəvi, həm intellektual, həm də dünyanı dərk etməyə yönəlmiş bir kamillikdir.
Bu baxımdan parça yalnız dini-fəlsəfi məzmun daşımır, həm də insanın mahiyyəti haqqında düşüncə ortaya qoyur. Şair sanki “İnsanı insan edən nədir?” sualına cavab verir: insanı insan edən onun düşünmək, öyrənmək, dərk etmək və həqiqət axtarmaq qabiliyyətidir.
Məhz buna görə bu misralar bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Müasir insan üçün də elm yalnız informasiya toplamaq deyil, düşünmək və dərk etmək vasitəsidir. Balasaqunlunun əsrlər əvvəl insanın “sambal”ını idrak və elmdə görməsi onun dünyagörüşünün mühüm humanist cəhətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Mükəmməl yaratdı insanı Tanrım,
Ona bəxş elədi hünər, bilik, fəhm.
Biliyi qüdrət say, fəhmi də ulu,
Ən böyük insana döndərir qulu [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Şeirdən nümunələr göstərir ki, dövrün mütəfəkkiri Balasaqunlu Yusif insanı hazır və dəyişməz bir varlıq kimi deyil, bilik, tərbiyə, düşüncə və mənəvi keyfiyyətlər vasitəsilə kamilləşən şəxsiyyət kimi qəbul edir. “Ona bəxş elədi hünər, bilik, fəhm” misrasında insanın inkişafı üçün həm intellektual, həm də iradi keyfiyyətlərin vacibliyi vurğulanır. Burada bilik insanın dünyanı dərk etməsini, fəhm isə əldə olunan biliyi anlama və tətbiq etmək qabiliyyətini, hünər isə həmin imkanları fəaliyyətə çevirmək bacarığını ifadə edir.
Bu baxımdan böyük türk mütəfəkkiri Balasaqunlunun düşüncəsində təhsil yalnız bilik ötürməkdən ibarət deyil. Bilik fəhm və fəaliyyətlə tamamlanmalıdır. Müasir pedaqoji terminlərlə desək, müəllif insanın intellektual inkişafı ilə yanaşı, onun fəaliyyət və iradi keyfiyyətlərinin formalaşmasına da əhəmiyyət verir.
Daha sonra:
Ona könül verdi, bir də rəvan dil,
Əndişə, xülq, həm də gözəl qılıq, fel.
misralarında insanın şəxsiyyət strukturunun başqa tərəfləri meydana çıxır. Burada yalnız ağıl və bilikdən deyil, könüldən, nitqdən, düşüncədən, xasiyyətdən və davranışdan söhbət gedir. Bu isə çox mühüm pedaqoji nəticəyə gətirir: insanın kamilliyi intellektual inkişafla məhdudlaşmır.
İnsan çox bilikli ola bilər, lakin onun xülqü, davranışı, ünsiyyəti və mənəvi dünyası inkişaf etməyibsə, həmin bilik tam mənada kamillik yaratmır. Deməli, Balasaqunlu Yusif şəxsiyyətin formalaşmasını bütöv proses kimi görür: ağıl – bilik – hiss – xarakter – davranış – ünsiyyət.
Müasir psixoloji yanaşmada insan yalnız koqnitiv, yəni düşünən varlıq deyil; onun emosional dünyası da şəxsiyyətin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Balasaqunlunun “könül” anlayışını burada insanın hiss və mənəvi aləmi kimi oxumaq mümkündür. “Rəvan dil” isə həmin daxili dünyanın sosial münasibətlərdə ifadəsini göstərir. Yəni insanın nə düşündüyü qədər, özünü necə ifadə etdiyi və başqaları ilə necə ünsiyyət qurduğu da əhəmiyyətlidir.
Beləliklə, Balasaqunlu Yusif bir növ insanın daxili və xarici aləmi arasında əlaqə yaradır: könüldəki mənəviyyat dil və davranış vasitəsilə üzə çıxmalıdır. “İnsan tilsimləri sındırsın deyə…” – biliyin funksiyası.
Fikrimizcə, maraqlı məqamlardan biri budur:
İnsan tilsimləri sındırsın deyə,
Ona fəhm, bilik verdi hədiyyə.
Buradakı “tilsim”i məcazi mənada insanın qarşısında duran cahillik, qorxu, anlaşılmazlıq, çətinlik və idraki maneələr kimi şərh etmək olar.
Belə baxdıqda bilik sadəcə yadda saxlanılan məlumat deyil, insanı maneələrdən azad edən qüvvədir. Fəhm isə həmin biliyin mənalandırılmasına və düzgün qərarlara çevrilməsinə imkan verir.
Bu fikir müasir pedaqogikanın mühüm prinsiplərindən biri ilə səsləşir: təhsilin məqsədi yalnız məlumatlı insan yetişdirmək deyil, müstəqil düşünən, problem həll edə bilən və düzgün qərar verə bilən şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.
“Əql, idrak, bilik” – intellektual inkişaf.
Sonrakı misrada:
Bayat kimə verdi əql, idrak, bilik,
Çıxdı ürcahına min-min gözəllik
insanın intellektual potensialı ilə onun yaratdığı nəticələr arasında əlaqə qurulur. Əql, idrak və bilik insanın daxilində qalan potensial deyil; onlar fəaliyyətə keçdikdə “gözəlliklər” yaradırlar.
Pedaqoji baxımdan burada çox maraqlı bir fikir var: insanın qabiliyyəti onun inkişaf etdirilməsi və düzgün istiqamətləndirilməsi ilə nəticəyə çevrilir. Yəni insanın anadangəlmə potensialı vardır, lakin həmin potensialın üzə çıxması üçün bilik, tərbiyə, düşüncə və fəaliyyət lazımdır.
Balasaqunlu Yusif “Biliyi qüdrət say” – fikri ilə təhsilin transformativ gücünü ehtiva edir. Parçanın son iki misrası isə bütün fikirləri ümumiləşdirir:
Biliyi qüdrət say, fəhmi də ulu,
Ən böyük insana döndərir qulu.
Burada bilik qüdrət, fəhm isə uca və ali keyfiyyət kimi təqdim olunur. Lakin bu qüdrət fiziki və ya hakimiyyət mənasında deyil. Söhbət insanın özünü və dünyanı dəyişdirmək imkanından gedir. “Qulu”nun “ən böyük insana” çevrilməsi isə pedaqoji baxımdan xüsusilə maraqlıdır. Bu ifadə təhsilin və idrakın şəxsiyyəti dəyişdirə bilən gücünü göstərir. İnsan bilik əldə etdikcə öz imkanlarının fərqinə varır, düşünmə qabiliyyəti inkişaf edir və passiv vəziyyətdən fəal şəxsiyyət mövqeyinə keçir.
Bu parçaları pedaqoji-psixoloji baxımdan “insanın təbiətdən şəxsiyyətə, potensialdan kamilliyə doğru inkişafı” ideyası ətrafında birləşdirmək olar.
Balasaqunlunun təsəvvüründə insanın kamilliyi bircə xüsusiyyətlə müəyyən olunmur. Əql və idrak onun düşüncə dünyasını, bilik onun intellektual imkanlarını, fəhm biliyin mənalandırılmasını, könül onun emosional-mənəvi aləmini, xülq və davranış isə sosial-əxlaqi simasını formalaşdırır. Buna görə də müəllifin ideal insan modeli hərtərəfli inkişaf etmiş şəxsiyyətdir.
Bu baxımdan “Qutadğu bilig”də təhsil anlayışını yalnız “elm öyrənmək” kimi deyil, insanın bütün şəxsiyyətinin formalaşdırılması prosesi kimi nəzərdən keçirmək mümkündür. Balasaqunlu Yusif üçün əsl bilikli insan sadəcə çox şey bilən deyil; düşünən, anlayan, hiss edən, düzgün danışan, gözəl davranan və əldə etdiyi biliyi faydalı fəaliyyətə çevirən insandır.
Məhz buna görə bu parçalar əsasında çox uğurlu bir elmi tezis irəli sürmək olar: “Qutadğu bilig”də təhsil insanın yalnız intellektual deyil, həm də emosional, mənəvi, iradi və sosial inkişafını təmin edən bütöv şəxsiyyətformalaşdırıcı proses kimi təqdim olunur.
Mən isbat edirəm, diqqət kəsilsən,
Dinlə nə deyirəm, söz götür məndən.
Zəka kimdədirsə ulu da odur,
Bilikli bəşərin böyük oğludur.
Elminə, fəhminə söykənir deyə,
İnsan çata bilir min-min diləyə.
Bilikli kişidən bəla uzaqdır,
Heç vaxt dar ayaqda qalmayacaqdır [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Balasaqunlu Yusif deyir ki, insanın böyüklüyü onun sosial mənşəyi, var-dövləti və tutduğu mövqe ilə deyil, zəkası və biliyi ilə ölçülür. Bu, Balasaqunlunun insan haqqında düşüncəsində mühüm demokratik-humanist məqamdır. İnsan öz dəyərini qazandığı bilik və inkişaf etdirdiyi zəka vasitəsilə müəyyənləşdirir.
Pedaqoji baxımdan burada şəxsiyyətin intellektual inkişafının onun sosial-mənəvi dəyərinə təsiri ifadə olunur. İnsan biliyə yiyələndikcə onun dünyagörüşü genişlənir, hadisələr arasında əlaqə yaratmaq, səbəb-nəticə münasibətlərini görmək və düzgün qərar qəbul etmək imkanları artır.
“Elminə, fəhminə söykənir deyə, İnsan çata bilir min-min diləyə” misraları əvvəlki parçadakı “elm – fəhm – idrak” xəttini davam etdirir.
Burada çox mühüm bir fərq meydana çıxır: elm insanın bildiklərini, fəhm isə bildiklərini necə anladığını və tətbiq etdiyini ifadə edir. Deməli, Balasaqunlu Yusif üçün təhsil yalnız bilik toplamaq deyil. Əsas məsələ həmin biliyin insanın düşüncə və fəaliyyət qabiliyyətinə çevrilməsidir.
“Min-min diləyə çatmaq” ifadəsini də bu baxımdan geniş mənada başa düşmək olar. Bilikli və düşüncəli insan öz məqsədlərini daha düzgün müəyyənləşdirə, onlara çatmaq üçün yollar tapa və qarşısına çıxan maneələri daha asan dəf edə bilir.
Bu fikir müasir pedaqoji baxımdan problem həll etmə, müstəqil düşünmə və qərarvermə bacarıqları ilə səsləşir.
Bilik psixoloji dayaq kimi parçanın son iki misrası xüsusilə maraqlıdır:
Bilikli kişidən bəla uzaqdır,
Heç vaxt dar ayaqda qalmayacaqdır.
Burada bilik artıq yalnız intellektual üstünlük deyil, həyati təhlükələr və çətinliklər qarşısında psixoloji dayaq kimi təqdim edilir.
Əlbəttə, bunu sözün mütləq mənasında “bilikli insanın heç vaxt bəla ilə qarşılaşmaması” kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Daha dərin məna budur ki, bilik insanın çətinlik qarşısında aciz qalmaq ehtimalını azaldır. Bilən və düşünən insan vəziyyəti daha düzgün qiymətləndirə, çıxış yolu axtara və öz davranışını şəraitə uyğunlaşdıra bilir.
Psixoloji baxımdan bu, insanın özünəinamı və problemlərin öhdəsindən gəlmək qabiliyyəti ilə əlaqələndirilə bilər. Bilik insana yalnız “nəyi bilmək” imkanı vermir, həm də “nə etmək lazımdır?” sualına cavab tapmaq üçün intellektual imkan yaradır.
əql – bilik – fəhm – idrak – davranış – şəxsiyyət – kamillik.
İlk parçalarda insanın Allah tərəfindən ona verilmiş əql, bilik, fəhm və könül imkanlarından danışılır. Burada isə həmin imkanların həyatda necə işlədiyi göstərilir. Yəni Balasaqunlu Yusif insanın potensialından başlayıb onun praktik həyatdakı nəticələrinə gəlir.
Bu baxımdan belə bir ümumiləşdirmə çox yerinə düşər: Balasaqunlunun pedaqoji düşüncəsində bilik insanın yaddaşında toplanan məlumat deyil, onun şəxsiyyətini, düşüncə tərzini və davranışını dəyişdirən fəal qüvvədir.
Bilikli insan daha yaxşı düşünür, fəhm edir, qərar verir, çətinliklər qarşısında çıxış yolu axtarır və öz məqsədlərinə çatmaq imkanlarını genişləndirir.
Elmsiz kişini tez haqlayır dərd,
Ölür, yox olmursa dərd, ələm, illət.
Gəl-gəl, ey biliksiz, öz çarəni bil,
Elmsiz alçaqsan, elmli – aqil.
Elm – barlı bağdır… ona yetişsən,
Çatarsan nə qədər mətlə binə sən [Bakı: Gənclik, 2003, səh.31].
Balasaqunlu Yusif bilik, zəka və şəxsiyyət haqqında bütöv pedaqoji-psixoloji konsepsiyasını ortaya qoyur. Xüsusilə son misralar əvvəlki fikirlərin nəticəsi kimi səslənir: bilik insanın kamilləşməsi ilə yanaşı, onun sosial mövqeyini və həyatda uğur imkanlarını da müəyyənləşdirir.
“Elmsiz kişini tez haqlayır dərd” misrası biliksizliyin mənfi nəticəsini çox yığcam ifadə edir. Burada “dərd”i yalnız fiziki və ya maddi çətinlik kimi deyil, insanın həyatda qarşılaşdığı problemlər qarşısında acizliyi kimi də anlamaq mümkündür. Elm və bilik insanın hadisələri dərk etməsinə, səbəb-nəticə əlaqələrini görməsinə və çətinliklərə çıxış yolu tapmasına imkan verir. Elmsizlik isə bu imkanları məhdudlaşdırır.
Pedaqoji-psixoloji baxımdan bu fikir təhsilin insanın həyatına uyğunlaşma və problem həll etmə qabiliyyətini inkişaf etdirməsi ilə əlaqələndirilə bilər. Balasaqunlu Yusif üçün bilik yalnız nəzəri üstünlük deyil, insanın həyatda özünü qorumasına və düzgün istiqamət seçməsinə kömək edən vasitədir. Bu baxımdan: “Gəl-gəl, ey biliksiz, öz çarəni bil” çağırışı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada elm öyrənmək insanın öz məsuliyyəti kimi təqdim olunur. Şair biliksiz insana hazır həll vermir, onu “öz çarəni bil” deyə düşünməyə sövq edir. Bu isə müasir pedaqogikadakı müstəqil öyrənmə və özünüinkişaf ideyasına yaxınlaşan bir məqamdır.
Elm insanı “alçaq” vəziyyətdən “aqil” şəxsiyyətə yüksəldir. “Elmsiz alçaqsan, elmli – aqil” misrası əvvəlki parçaların əsas fikirlərindən birini daha kəskin formada ümumiləşdirir. Buradakı “alçaq” sözünü mənəvi təhqir kimi deyil, intellektual və mənəvi inkişafın aşağı səviyyəsi kimi şərh etmək daha məqsədəuyğundur. Qarşılığında “aqil” sözü dayanır. Beləliklə, müəllif iki vəziyyəti qarşılaşdırır: elmsizlik – məhdudluq elm – ağıl və kamillik.
Burada mühüm pedaqoji fikir ondan ibarətdir ki, insanın təbii potensialı onun son vəziyyəti deyil. Təhsil və özünütəhsil həmin potensialı inkişaf etdirərək şəxsiyyətə çevirir.
“Elm – barlı bağdır”. “Barlı bağ” elmə məhsuldarlıq və nəticə anlayışları gətirir. Bağ necə qulluq və zəhmət tələb edirsə, elm də insanın səylə yiyələnməsini tələb edir. Bağın bar verməsi üçün onu becərmək lazım olduğu kimi, insanın biliyinin də nəticəyə çevrilməsi üçün öyrənmək, düşünmək və çalışmaq lazımdır.
Pedaqoji baxımdan belə izah etmək olar: təhsil bir anda nəticə verən proses deyil; davamlı əmək və inkişaf tələb edən uzunmüddətli fəaliyyətdir.
“Ona yetişsən” ifadəsi də maraqlıdır. Burada elmə yiyələnmək passiv proses kimi yox, insanın öz səyi ilə çatdığı bir mərhələ kimi təqdim edilir.
Qalxır, zəka əhli ucalır qat-qat,
Elm ilə sayılır ən əziz ustad.
Bu misralarda artıq biliyin sosial nəticəsi ön plana çıxır. Elmli insanın nüfuzu və hörməti artır. Lakin burada da maraqlı məqam var: müəllif “var-dövlətli”, “güclü” və ya “hakim” insanı deyil, zəka əhlini ucaldır.
Bu, Balasaqunlunun insanın ictimai dəyərinə verdiyi meyarı göstərir. İnsan başqalarından üstünlüyünü maddi imkanla deyil, elm və zəka ilə qazanmalıdır.
“Elm ilə sayılır ən əziz ustad” fikrində isə müəllim obrazına xüsusi əhəmiyyət vermək olar. Elm yalnız insanın özünü inkişaf etdirmir, həm də onu başqalarına yol göstərən, öyrədən, təcrübəsini bölüşən şəxsə çevirir. Beləliklə, bilik fərdi sərvət olmaqdan çıxaraq ictimai faydaya çevrilir.
Son iki misra parçanın ictimai-fəlsəfi istiqamətini tamamlayır:
Bəylər nə cür aldı dövranı ələ –
Yalnız zəka ilə, yalnız elm ilə.
Burada bilik və zəkanın yalnız fərdi kamillik vasitəsi olmadığı göstərilir. Onlar həm də idarəetmə və rəhbərlik üçün zəruri keyfiyyətlərdir.
Bu fikri müasir pedaqoji-psixoloji baxımdan liderlik kompetensiyası ilə əlaqələndirmək mümkündür. Həqiqi rəhbər yalnız hakimiyyət sahibi olan insan deyil; o, düşünməyi, vəziyyəti qiymətləndirməyi, qərar qəbul etməyi və insanları düzgün istiqamətləndirməyi bacarmalıdır. Beləliklə, Balasaqunlunun düşüncə xətti getdikcə genişlənir: elm – fərdi inkişaf – şəxsiyyətin kamilliyi – sosial nüfuz – rəhbərlik.
Balasaqunlu Yusif pedaqoji-psixoloji düşüncəsində elm insanın yalnız bilik ehtiyacını ödəyən vasitə deyil, onun şəxsiyyətini formalaşdıran, düşüncə qabiliyyətini inkişaf etdirən, mənəvi və sosial mövqeyini müəyyənləşdirən əsas qüvvələrdən biridir. Şair insanın təbii imkanlarını – əql, idrak, fəhm, könül və dili – təhsilin və tərbiyənin köməyi ilə inkişaf etdirərək kamil şəxsiyyətə çevrilməsini vacib sayır.
Onun təqdim etdiyi insan modeli bilikli olmaqla kifayətlənmir. Bu insan düşünür, anlayır, öz biliyindən istifadə edir, gözəl davranır, çətinliklər qarşısında çıxış yolu axtarır, özünü inkişaf etdirir və nəticədə cəmiyyət üçün faydalı şəxsə çevrilir. Bu baxımdan Balasaqunlunun pedaqoji idealında intellektual, mənəvi, emosional və sosial inkişaf bir-birindən ayrılmazdır.
Əsərdə bilik həm də insanın azadlıq qüvvəsi kimi çıxış edir. “Tilsimləri sındırmaq”, “öz çarəni bilmək”, “dar ayaqda qalmamaq” kimi ifadələr biliyin insanı cəhalətin, acizliyin və düşüncə məhdudiyyətinin təsirindən çıxardığını göstərir. Bu mənada təhsil insanın yalnız nəyi bilməsini deyil, həyatda necə davranmasını və qarşılaşdığı problemləri necə həll etməsini müəyyənləşdirir.
Digər tərəfdən, Balasaqunlu Yusif elmə yalnız fərdi fayda prizmasından yanaşmır. Elm insanın ictimai dəyərini artırır, onu “zəka əhli” səviyyəsinə yüksəldir, hətta rəhbərlik və idarəçilik üçün əsas vasitələrdən birinə çevrilir. Beləliklə, şəxsi kamilliklə ictimai faydalılıq arasında birbaşa əlaqə qurulur.
Balasaqunlu Yusifin elm və təhsil haqqında görüşlərini belə bir ardıcıllıqla ifadə etmək mümkündür: Əql – bilik – fəhm – idrak – mənəvi keyfiyyətlər – düzgün davranış – şəxsiyyətin kamilliyi – cəmiyyətə faydalılıq.
Bu ardıcıllıq “Qutadğu bilig”də insan tərbiyəsinin bütöv modelini ortaya qoyur. İnsan doğulduğu imkanlarla kifayətlənməməli, ağlını və biliyini inkişaf etdirməli, əldə etdiyi biliyi fəhm və idrakla mənalandırmalı, onu əxlaq və davranışında göstərməlidir. Yalnız bu halda bilik insanı həqiqətən “ulu”, “aqil” və “böyük” insana çevirə bilər.
Beləliklə, “Qutadğu bilig”də elm və zəka insanın yalnız intellektual üstünlüyünü deyil, bütövlükdə şəxsiyyət kimi kamilliyini şərtləndirən əsas amillər kimi təqdim olunur. Balasaqunlu Yusif üçün bilik insanın dünyanı dərk etməsinə, fəhm onun dərk etdiklərini düzgün qiymətləndirməsinə, əxlaq və davranış isə həmin idrakın həyata keçirilməsinə xidmət edir. Bu baxımdan əsərdə təhsil yalnız öyrətmə prosesi deyil, insanın əqlini, mənəviyyatını, xarakterini və sosial məsuliyyətini formalaşdıran bütöv şəxsiyyətyönümlü proses kimi meydana çıxır. Şairin əsrlər əvvəl irəli sürdüyü “zəka”, “elm”, “fəhm”, “idrak” və “xülq” anlayışlarının bir vəhdət təşkil etməsi onun pedaqoji düşüncəsinin başlıca xüsusiyyətlərindən biridir. Bu düşüncənin mərkəzində isə bir ideya dayanır: elm insanı yalnız bilikli etmir, onu kamilləşdirir və cəmiyyət qarşısında faydalı şəxsiyyətə çevirir.
Unudulmaz Xatirələrin İşığı: Zəlimxan Yaqub Ömrü
Azərbaycanın və bütöv Türk dünyasının söz xəzinəsində elə zirvələr var ki, onların işığı zaman keçdikcə daha gursaçan olur. Bu uca zirvələrdən biri də, heç şübhəsiz, unudulmaz ustad şairimiz Zəlimxan Yaqub idi. Onun qələmindən çıxan hər bir sətir ilk gündən oxucu qəlbinə yol tapır, ruhları fəth edirdi. Zəlimxan Yaqub sadəcə oxunan deyil, hər bir misrası böyük bir sevgiylə izlənən, soraqlanan və sevilən bir söz sərrafı idi.O, Tanrının söz dünyamıza bəxş etdiyi bənzərsiz bir möcüzə, ecazkar bir fenomen idi. Aşıq poeziyasının incəliklərinə onun qədər bələd olan, bütöv Türk dünyasının dahi şairlərinin yaradıcılığını hafizəsində yaşadıb əzbər bilən ikinci bir şəxs təsəvvür etmək çətindir. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan poeziyasını, ruhumuzu və milli kimliyimizi onun qədər coşqu və məhəbbətlə təbliğ edən ikinci bir sənətkar tapmaq çətindir. O, öz bənzərsiz yaradıcılıq fəlsəfəsini elə öz misraları ilə belə bəyan edirdi:
Dərədən dərinəm, zirvədən uca,
Bir yaşlı uşağam, yüz yaşlı qoca.
Tutdum öz yönümü Məkkəyə, Haca,
Haqdan işıq alan bir həqiqətəm.
Şair cəmi dörd misraya sığdırdığı bu böyük fəlsəfə ilə hər şeyi bəyan etmişdi. Onun ömür və sənət yolu Haqqa, ədalətə bağlanan müqəddəs bir cığır idi. O, hər bir insanı bu ilahi nurun arxasınca getməyə, haqqa və ədalətə tərəf olmağa səsləyirdi.
Zəlimxan Yaqubla keçən dostluq illərim mənim üçün sadəcə bir xatirə deyil, unudulmaz bir ömür məktəbidir. Bu dostluq dövründə mən ondan çox şey öyrəndim. Vətənə təmənnasız bağlılığı, insanlara tükənməz sevgini, saza və sözə qoyulan ilahi qiyməti mən məhz Zəlimxan ustadın şəxsiyyətində dərk etdim. Onun hər kəlməsi bir nəsihət, hər hərəkəti bir örnək idi. O, sanki özünün məşhur misralarında hər kəsi şair ruhuna sayğı duymağa çağırırdı:
Şirin arzuları dəyməz, kal qalar,
Dərddən ürəyində qara xal qalar.
Havası tükənər, dili lal qalar,
Qırılar qəlbində köklədiyi saz,
Şair ürəyinə toxunmaq olmaz!
Məhz bu məşhur şeirini ustad şair Almaniyada, ürəyindən çox ağır bir əməliyyat keçirdiyi o çətin günlərdə qələmə almışdı. Ömrünün ən amansız sınaqları ilə üz-üzə gəlsə də, Zəlimxan Yaqub heç vaxt sarsılmır, ruhdan düşmürdü. Ürəyində daşıdığı o ağır cərrahiyyə yarasına baxmayaraq, o, hər zaman səhnələrdə eyni alovla, eyni çılğınlıq və coşqu ilə çıxış edir, gur səsi ilə yenə də diqqət mərkəzində qalırdı.
Lakin tale onu daha böyük bir sınaqla üz-üzə qoydu – ustad birdən-birə amansız böyrək xəstəliyinə yaxalandı. Öncə qardaş Türkiyədə ağır bir əməliyyat keçirib bir böyrəyini itirdi və Bakıya döndü. Bir müddət sonra növbəti müayinələr üçün Almaniyaya yola düşməli oldu və təəssüf ki, ikinci böyrəyini də orada itirdi. Bütün bu ağrılara, sarsıntılara rəğmən, şair içindəki böyük ümidi heç vaxt itirmirdi. O, ona böyrək köçürüləcəyi günü intizarla gözləyir, yaşamaq, yaratmaq eşqi ilə gələcəyə boylanırdı. Bu ümidin ardınca tez-tez Almaniyaya müayinələrə gedirdi. 2013-cü ildə növbəti dəfə Almaniyaya yollandı, lakin bu dəfə həkim nəzarəti çox uzun çəkdi. Hər dəfə narahatlıqla zəng edib hal-əhval tutanda səsindəki o doğma məğrurluğu qoruyaraq: “Heç narahat olmayın, mən yaxşıyam”, – deyirdi. Beləcə, iki il boyunca o, ümidlə ağrı arasında qalan yollarda, Bakı ilə Almaniya arasında gedib-gəldi…
Zaman axıb keçirdi… 2016-cı ilin cırhacır isti yay günlərindən biri idi. İçimdəki darıxmağa güc gələ bilməyib şairə zəng etdim, səsini duydum. Ona Təbrizdən gələn əziz dostlarımız, Zülfüqar və Hacıbalaca Abdullahi qardaşlarının onu ziyarət etmək, görüşünə gəlmək istədiklərini bildirdim.
Zəlimxan müəllim hər zamanki qonaqpərvərliyi və səmimiyyəti ilə: “Mən hazırda Bakıda deyiləm, İsmayıllının cənnət guşəsi olan Basqal kəndində dincəlirəm. Qədəmləri mübarək, xoş gəliblər! Götür qonaqları, gəlin Basqala”, – dedi.
Bu dəvətdən sevinərək dərhal yola düşdük. Günün ikinci yarısında İsmayıllının o səfalı Basqal kəndinə çatdıq. Ürəyimizdə böyük bir görüş fərəhi ilə şairin dincəldiyi evin həyət qapısına yaxınlaşdıq. Qapının zəngini basdıq. İçəridən gələn tanış, doğma səs ucaldı:
– Kimdir?
Ürəyimdən qopan o ən səmimi cavabı verdim:
– Allah qonağı!..
– Xoş gəlib Allah qonağı! Qapı bəh-bəhə açıqdır, gəlin, içəri buyurun! – deyə içəridən o mehriban nida ucaldı.
Şair bizi elə evin astanasındaca özü qarşıladı. Xəstəliyin gətirdiyi o ağır sınaqlara rəğmən, gözlərində qəribə bir nur, ruhunda böyük bir gümrahlıq vardı. Üzündən təbəssüm əskik olmur, söhbətindən dürr tökülürdü. O dəqiqə Təbrizdən gələn əziz qonaqlarımızı bağrına basdı, Güney Azərbaycanın, Təbrizin tanınmış ustad aşıqlarını, söz xəzinəsini qoruyan şairlərini bir-bir sordu, xəbər aldı. Ruhumuz o qədər qidalandı ki, zamanın necə keçdiyini hiss etmədik.
Bu əsnada şairin ömür-gün yoldaşı, vəfalı Sahibə xanım öz əlləri ilə hazırladığı bir-birindən ləziz, bərəkətli nemətləri süfrəyə düzdü. Sanki Basqalın o səfalı havasına bir də Azərbaycan qadınının qonaqpərvərliyi və ocaq istisi qatılmışdı. Birlikdə çörək kəsdikdən sonra, şairi yormamaq və gecə vaxtı narahatlıq yaratmamaq üçün Bakıya qayıtmaq istədiyimizi bildirdik. Lakin Zəlimxan ustad qətiyyətlə etiraz etdi. Bizi o gecə buraxmadı, qonaq saxladı və üzümüzə böyük bir ümid qapısı açdı: “İnşallah, sabah səhər sizi başqa bir ustadla – Musa Yaqubla görüşdürəcəyəm”, – dedi.
Elə ordaca telefonunu götürüb Musa Yaquba zəng etdi. Səsindəki o dost doğmalığı ilə: ” A qoca Təbrizdən əziz qonaqlarım var, sabah səhər səni də ziyarət etmək, görüşmək istəyirik”, – dedi. Musa müəllim də böyük bir sevinclə: “Saat 11-dən sonra gəlin, evdə olacağam, yolunuzu gözləyirəm”, – deyə cavab verdi.
Təbrizdən gələn Zülfüqar və Hacıbalaca Abdullahi qardaşlarının ustadı ziyarəti zamanı şairin dilindən tökülən, sonradan böyük bir poeziya nümunəsinə çevrilən o misralar sadəcə bir şeir deyil… Bu misralar şairin öz vəfalı ömür-gün yoldaşı Sahibə xanıma ünvanladığı bir sevgi mətni, sonsuz bir minnətdarlıq və bəlkə də gizli bir vida nəğməsi idi. Şair bu misralarla çöldəki gur, səs-küylü dünya ilə evin səssiz, fədakar mühiti arasındakı o incə və kəskin fərqi ürək ağrısı ilə ortaya qoyurdu:
Yüzü yüz söz desin çöldə-bayırda,
Bu evin zəhməti sənə düşəcək.
Qayğının böyüyü, yükün ağırı,
İşin əziyyəti sənə düşəcək.
Şair bu sətirləri ilə bəyan edir ki, çöldə-bayırda hamı gözəl danışa, ustadın ünvanına təriflər yağdıra bilər. Lakin gerçək həyatın, daxili ağrıların və sönməyə qoyulmayan ailə ocağının bütün real ağırlığı məhz o vəfalı qadının incə çiyinlərindədir. Zəlimxan Yaqub xəstəliyin amansız pəncəsində sınağa çəkildiyi o ən çətin dönəmdə dildə deyilən xoş sözlərin ötəri olduğunu yaxşı bilirdi. O, əsl fədakarlığın, təmənnasız sevginin məhz Sahibə xanımın çəkdiyi səssiz zəhmətdə gizləndiyini bütün qəlbi ilə, böyük bir səmimiyyətlə etiraf edirdi. Şeirdə keçən “yükün ağırı” ifadəsi sadəcə fiziki bir xidmət deyil, həm də sənətkar ömrünün nazını çəkmək kimi böyük bir mənəvi məsuliyyətin simvolu idi.
Ustadın daxili sarsıntıları, xəstəliyin ruhunda və cismində yaratdığı o mənəvi ağrılar şeirin növbəti misralarında daha da dərinləşərək fəryada çevrilir:
Ürəkdə, könüldə talan var, talan,
Kimdir bu şeyləri vecinə alan?!
Yenə sən olarsan qeydinə qalan,
Bu ömrün həsrəti sənə düşəcək.
Bu yanıqlı misralar yaradıcı bir insanın cismani zəifliklə ruhun əbədi ucalığı arasında necə çarpışdığını gözlər önünə sərir. Kənar insanların, pərəstişkarların bu daxili fırtınalardan, çəkilən acılardan tamamilə xəbərsiz olduğunu bilən şair, yeganə sığınacaq limanı və dərdortağı kimi yenə də öz ömür-gün yoldaşını görürdü. Ustad dərk edirdi ki, bir gün bu dünyadan köçəndə, arxada qalan o böyük yaşanmış ömrün xatirəsi, göynərtisi və o amansız həsrəti hər kəsdən çox məhz Sahibə xanımın ürəyini yandıracaq.
Ustad şair sətirlərinə davam etdikcə Sahibə xanımın simasındakı o müqəddəs ana və xanım obrazını daha da ucaldır:
Bilirsən yerini qaranın, ağın,
Bilirsən dilini xəstənin, sağın.
Bizim evimizə gələn qonağın,
Hörməti, izzəti sənə düşəcək.
Bu sətirlər o vəfalı xanımın həyat müdrikliyindən, xəstə ilə sağın dilini tapmaq bacarığından – yəni onun sonsuz səbrindən və sarsılmaz şəfqətindən xəbər verir. Məhz elə o an evdə əyləşən, bu şeirin yazılmasına vəsilə olan Təbriz qonaqlarının ziyarəti də bu bədii lövhədə öz əksini tapır.
Zəlimxan Yaqub hər zaman qonaq-qaralı olan, ocağı heç vaxt sönməyən evinin gerçək mənzərəsini çəkir. Bəli, o qonaqları evə gətirən şairin adı, şöhrəti və ucalığıdırsa, gələn hər kəsi gülər üzlə qarşılamaq, ağırlamaq, o qonaqlığın izzətini və şərəfini qorumaq yenə də fədakar xanımın çiyinlərinə düşən müqəddəs bir yükdür.
Şairin xanımına qarşı bəslədiyi o dərin, bəşəri məhəbbət növbəti misralarda insanı isidən ilahi bir hərarətlə təsvir olunur:
Yaxın gəl, könlümün odunda qızın,
Olmasın sızıltın, olmasın sızın.
Oğulun, uşağın, gəlinin, qızın,
Böyük məhəbbəti sənə düşəcək.
Ustad bu çağırışla bəyan edir ki, cismi xəstəlikdən zəifləsə də, mənəvi aləmi, qəlbi hələ də ilk günkü kimi isti, sevgi və şəfqət doludur. Ömrünü ona fəda edən bu qadının inciməsini, acı çəkməsini, qəlbinin sızlamasını əsla istəməyən şair, ona ən böyük təsəllini verərək gələcəyə boylanır. O, xanımına müjdələyir ki, bu gün çəkdiyi o ağır əziyyətlərin bəhrəsi gələcəkdə bütöv bir ailənin – övladların, gəlinlərin, qızların ona göstərəcəyi o tükənməz sevgi, sayğı və böyük hörmət şəklində geri dönəcək.
Və nəhayət, şair qaçılmaz sonu, ölümün gerçəkliyini tam bir təslimiyyət və məğrurluqla qarşılayaraq, ömrünün son nöqtəsini bu möhtəşəm dördlüklə qoyur:
Daha fayda verməz nə haray, nə ün,
Çökəcək qaranlıq, əyiləcək gün.
Mən köçüb gedəndə mənim ömrümün,
Ən böyük rəhməti sənə düşəcək.
Şeirin kulminasiya nöqtəsi və fəlsəfi yekunu məhz bu qaçılmaz sonla böyük bir mərdliklə barışmaqdır. Ustad şair öz taleyini mənəvi bir sakitliklə qəbul etsə də, fiziki yoxluğundan sonrakı zamanı da zərrə-zərrə düşünürdü. “Ən böyük rəhməti sənə düşəcək” misrası mistik və ilahi bir mənaya sahibdir. Xalqın əbədiyaşar Zəlimxan Yaqub ruhuna oxuyacağı dualar, göstərəcəyi tükənməz sevgi və rəhmət, onun xatirəsini layiqincə yaşadan, ömrünün sonuna qədər ona fədakarlıqla qulluq edən vəfalı həyat yoldaşının da üzərinə müqəddəs bir nur kimi yağacaqdı. Sənətkar özünə qazanılacaq bəşəri rəhməti sanki xanımına ən dəyərli miras kimi vəsiyyət edirdi. Zəlimxan Yaqubun bu şeiri sadəcə bir poeziya nümunəsi deyil, əsl bəşəri vəfa bəyannaməsidir. Ustad şair öz sənətkar ucalığından enərək bir həyat yoldaşı kimi Sahibə xanımın fədakarlığı qarşısında baş əyir, onun çəkdiyi əməyi sənətin gücü ilə əbədiləşdirir. Hər bəndin sonunda “sənə düşəcək” rədifinin bir zəng kimi təkrarlanması, gələcək çətin günlərin xəbərdarlığı olmaqla bərabər, həm də bu ağır və şərəfli missiyanı yalnız və yalnız güclü, fədakar, müqəddəs bir Azərbaycan qadınının daşıya biləcəyinə olan o sonsuz, sarsılmaz inamın bədii ifadəsi idi…
Basqaldakı o unudulmaz, duyğulu gecənin səhəri açıldı. Biz səhər saat 10-da vaxt itirmədən İsmayıllının daha bir cənnət guşəsinə – ustad Musa Yaqubun ömür sürdüyü, ilham aldığı Buynuz kəndinə tərəf yola düşdük. Yolboyu ürəyimizdə iki böyük söz ustadının görüşünə şahidlik etməyin həyəcanı vardı. Tam deyilən vaxtda – saat 11-də artıq Buynuz kəndində, Musa Yaqubun qonaqsevər ocağında idik.
Musa müəllim gələn əziz qonaqlar üçün həyətində, təbiətin qoynunda gözəl, bərəkətli bir süfrə açdırmışdı. O ecazkar təbiətin qoynunda, iki dahi şairin əhatəsində elə bir mənəvi mühit yarandı ki, ruhumuz sanki pərvaz edirdi. Sazdan, sözdən, tarixdən və Təbriz həsrətindən yoğrulmuş unudulmaz, gözəl söhbətlər oldu. Zamanın necə su kimi axıb keçdiyini heç birimiz hiss etmədik. Axşama doğru Təbrizdən ustadı ziyarətə gələn Zülfüqar və Hacıbalaca Abdullahi qardaşları Musa Yaqubdan nəzakətlə icazə istədilər. Bakıya qayıtmalı olduqlarını, yolun uzaqlığını bildirərək: “Ustad, bizə icazə verin, artıq yola düşməliyik”, – dedilər.
Qonaqları böyük bir minnətdarlıq və ürək dolusu xoş xatirələrlə Təbrizə yola saldım. Onlar özləri ilə təkcə İsmayıllının, Basqalın, Buynuzun təmiz havasını deyil, həm də iki dahi ustadın – Zəlimxan Yaqub və Musa Yaqubun bənzərsiz mənəviyyat bərəkətini, səmimiyyətini apardılar.
Məsafələr nə qədər uzaq olsa da, könüllərin birliyi qarşısında hər zaman acizdir. Təbrizli qardaşlarımızla o günlərdən başlayan, ustadların xeyir-duası ilə yoğrulan bu gözəl dostluğumuz artıq neçə illərdir ki, eyni səmimiyyətlə, eyni sevgiylə davam edir. Çünki bizi bir-birimizə bağlayan bağlar sadəcə keçici münasibətlər deyil, saza, sözə, ustad irsinə və müqəddəs Vətən sevgisinə söykənən əbədi bir mənəviyyat köpürüsüdür. Zəlimxan Yaqub və Musa Yaqub kimi böyük şəxsiyyətlərin ruhu bu gün də o dostluğun, o vəfanın işığında yaşayır…
Hüseyn İsaoğlu, yazıçı-publisist,
AYB-nin və AJB-nin üzvü.
Yaradıcılığı ilə Azərbaycana yeddi beynəlxalq sertifikat qazandırmış Nicat Ərtürk
Azərbaycanın hüdudlarından kənarda da tanınan və nüfuz qazanan görkəmli alimlərimiz – akademik, filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi Əbülfəz Quliyev, pedaqogika elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi Akif Abbasov, pedaqogika elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi Kamal Camalov, pedaqogika elmləri doktoru, professor Hikmət Əlizadə, filologiya elmləri doktoru, professor Yusif Səfərov, filologiya elmləri doktoru Aybəniz Həşimova, eləcə də jurnalist, tədqiqatçı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Zaur Ustac gənc şair Nicat Ərtürkün poetik yaradıcılığına həsr olunmuş beynəlxalq konfranslarda məruzələrlə çıxış etmiş və bu elmi tədbirlərdə sertifikatlarla təltif olunmuşlar.
Bu əlamətdar hadisə münasibətilə eloğlumuz Nicat Ərtürkü ürəkdən təbrik edir, ona yaradıcılıq yollarında yeni-yeni uğurlar, ilham və nailiyyətlər arzulayırıq.
Ulu Tanrı Sizi qorusun, Nicat!
Təadim etdi: Yazarlar.az
YAZARLAR olaraq şair Nicat Ərtürkü təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
ÖVLADIYAM
Müzəffər ordunun şanlı əsgəri,
Ərənlər yurdunun ər övladıyam!
Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox,
Babəklər yurdunun hürr övladıyam!
* * *
Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü,
Ədalət, həqiqət bağrımda közdü,
Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü,
Mövlalar yurdunun nur övladıyam!
* * *
Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm,
Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm,
Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm,
Alovlar yurdunun nar övladıyam!
* * *
Unutma, şah babam Xətai başdı,
Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı,
İlham, nə keçilməz sədləri aşdı,
İgidlər yurdunun nər övladıyam!
* * *
Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var,
Gen dünya yağıya daim olub dar,
Düşmən qarşımızda yenə oldu xar,
Aslanlar yurdunun şir övladıyam!
* * *
Göydən Yer üzünə ərmağan, payam,
Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam,
Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam,
Ozanlar yurdunun sirr övladıyam!
* * *
Ustacam, vətənim vətən içində,
Axıb duruluruq zaman köçündə,
Min bir anlamı var, adi “heç”in də,
Aqillər yurdunun pir övladıyam!
13.11.2020. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
I>>>> Rənglərin Şahzadəsi
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
YÜZ ON DÖRDÜNCÜ YAZI
BİR KÖNTÖY BAXIŞIN HƏSRƏTİNDƏ QAL!
(Səyyad Əhmədli (Göyçəli) yaradıcılığı haqqında)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Azərbaycan poeziyasında elə şairlər vardır ki, onların yaradıcılığını yalnız bədii söz nümunələri kimi dəyərləndirmək yetərli olmur. Çünki həmin sənətkarların şeirlərində bütöv bir ömrün ağrısı, yaşanmış günlərin izi, doğma yurda bağlılığın hərarəti, ata-ana ocağının tüstüsü, qəribliyin sızıltısı, Vətən sevgisinin əzəməti və insanlıq duyğusunun işığı yaşayır. Belə şairlərin sözü kitab səhifələrində qalmır, oxucunun qəlbinə köçür, onun xatirələri ilə həmsöhbət olur, duyğularına toxunur. Tanınmış şair Səyyad Əhmədli (Göyçəli) də yaradıcılığında həyatın həqiqətlərini, insan taleyinin enişli-yoxuşlu yollarını və mənəvi dəyərlərin əbədiliyini özünəməxsus səmimiyyətlə ifadə edən bax, belə söz adamlarından biridir. Onun poeziyasında süni bəzək, qələmə alınmış hisslərin zorakı nümayişi yoxdur. Bu hal onun keçdiyi keşməkeşli həyat yolunun yaradıcılığında qoyduğu konkret iz kimi görünür. Qazi şair gördüyünü, yaşadığını, duyduğunu və qəlbindən keçirdiyini sözə çevirir. Bu sözlər bəzən bir ata nisgili, bəzən ana həsrəti, bəzən doğma Göyçəyə uzanan xəyal, bəzən şəhid anasının göz yaşı, bəzən də insanlığın itməkdə olan mənəvi ölçülərinə qarşı bir etiraz kimi səslənir. Bu etiraz bəzən bir ağsaqqal öyüdü, bəzən isə bir döyüşçü inadı kimi görünsə də mahiyyət dəyişmir. O bir əlində silah, bir əlində qələm ulu babalarımızın əmanəti olan yurdsevərliyi yaşadan sıradan igid vətən oğullarından biridir. Silah, qələm işə yaramayanda qoç Koroğlu kimi sinəsinə saz başmağı da var. Təfərrüatlara keçməzdən əvvəl müəllifi yaxından tanıyaq.
Qısa arayış:
Səyyad Əhmədli 18 iyun 1959-cu ildə Göyçə mahalı, Basarkeçər rayonunun Zərkənd kəndində qulluqçu ailəsində anadan olmuşur.
1977-1987-ci illər ərzində Bakı Rabitə Texnikumunu və Yeravan Politexnik İnstitutunu birirmişdir.
Uzun müddət Zod qızıl mədənində əmtəə xəzinadarı kimi çalışmış, məlum hadisələrdən sonra isə Azərbaycan ordusunun müxtəlif hərbi hissələrlidə 21 ildən artıq xidmət etmişdir. Hal-hazırda təqaüddədir. AYB-nin və QYB-nin üzvüdür.
Bir kitab müəllifidir. Hazırda növbəti kitabı çapa hazırlanır.
Şeirləri müntəzəm olaraq ölkə mətbuatında, Türkiyədə və Orta Asiya respublikalarında dərc olunmuşdur. “Yazarlar” jurnalın redaksiya heyətinin üzvü-Qərbi Azərbaycan üzrə təmsilçisidir.
Səyyad Əhmədli “Yazarlar” jurnalı tərəfindən “İlin şairi” və “Durna teli – Qızıl qələm” mükafatlarna layiq görülmüşdür. Şair bundan əlavə Türk mədəni dünyasının dəyərli ödüllərindən; “Gingiz Aytmatov”, “Altın kalem”,
“Əhməd Yəsəvi”, “Əli Tudə 100” yubiley medalı və digər medallarla təltif olunmuşdur.
Səyyad Əhmədli poeziyasında diqqəti çəkən əsas cəhətlərdən biri şairin son dərəcə həssas, kövrək və həyatın hər ağrısına açıq qəlbə malik olmasıdır. O, özünün bu mənəvi kövrəkliyini “Qəlbimi” şeirində belə ifadə edir:
“Zamanmı kövrəldib, yoxsa ki, həyat?!
Əsən yel də sızıldadır qəlbimi.
Körpə uşaqdan da betər olmuşam,
Xəfif meh də inildədir hər simi.”
Bu misralar şairin daxili dünyasının poetik portretidir. Burada həyatın ağır sınaqları qarşısında sərtləşmiş insan yox, əksinə, yaşadıqları onu daha həssas etmiş bir qəlb görünür. Şairin qəlbi sazın simlərinə bənzəyir. Həmin simlər o qədər incə və həssasdır ki, hətta xəfif bir meh belə onları titrədə bilir. Bu titrəyiş yalnız şəxsi ağrı deyil; insanın, zamanın, Vətənin və mənəviyyatın ağrılarına həssas münasibətin ifadəsidir.
Məqalənin başlığını təşkil edən “Bir köntöy baxışın həsrətində” ifadəsi də məhz bu həssaslığın poetik açarıdır. Şair yazır:
“Üzülürəm hər bir köntöy baxışa,
Elə bil ki, ləkə düşür naxışa.
Gözümdə leysanlar durub axışa…”
Buradakı “köntöy baxış” yalnız kobud və ya düşüncəsiz nəzər anlamında deyil. Bu baxış mənəvi zərifliyi anlamayan, insanın qəlbinə dəyən, sözün qiymətini bilməyən, səmimiyyətə qiymət verməyən münasibətin ümumiləşmiş obrazıdır. Şairin qəlbi gözəlliyi, saflığı və insani münasibətləri bir naxış kimi görür. Kobudluq isə həmin naxışın üzərinə düşən ləkədir.
Səyyad Əhmədli bu baxışlardan inciyir, çünki onun dünyasında insanın insana münasibəti yalnız zahiri davranış deyil, mənəvi məsuliyyətdir. O, sadəcə bir baxışın yox, bütövlükdə mənəvi korluğun ağrısını yaşayır. Bu mənada “bir köntöy baxışın həsrəti” ifadəsi şairin poetik dünyasında anlaşılmamağın, dəyər verilməməyin və qəlb incikliyinin ümumiləşmiş simvoluna çevrilir.
Səyyad Əhmədli (Göyçəli) yaradıcılığında Vətən anlayışı geniş və çoxqatlı məna daşıyır. Vətən onun üçün yalnız coğrafi məkan deyil; uşaqlıq, ata-ana ocağı, doğma dağlar, bulaqlar, cığırlar, el-oba, xatirələr və mənəvi köklərdir. Şairin Vətən duyğusu Göyçə adı ilə daha da doğmalaşır və poetik məna qazanır.
“Gözəl bahar” şeirində təbiətin oyanışı şairi yenidən doğma yurda aparır:
“Güllər əvəzləyir kif xəzəlliyi,
Hərənin öz ətri, öz özəlliyi.
Səyyad seyr etdikcə bu gözəlliyi,
Xəyalı dolanır Ulu Göyçəni.”
Təbiət burada sadəcə gözəllik mənzərəsi deyil. Baharın çiçəkləri, bülbüllərin nəğməsi, günəşin nuru və dağların qoynu şairin yaddaşında Göyçəyə açılan yolları işıqlandırır. Hara baxırsa baxsın, gördüyü gözəllik onu doğma yurda aparır. Deməli, Göyçə şairin qəlbində yalnız keçmişin xatirəsi deyil, bütün gözəlliklərin ölçüsüdür.
“Gələydim” şeirində isə bu həsrət daha açıq və kövrək şəkildə ifadə olunur:
“Olaydı təpərim, çıxıb, dağlara,
Doyunca bir nəfəs alıb, gələydim!
Ötənləri çözələyib birbəbir,
Şirin xəyallara dalıb, gələydim!”
Bu misralarda doğma yurda qayıtmaq arzusu yalnız fiziki dönüş istəyi deyil. Şair keçmişinə, uşaqlığına, ata-analı günlərinə, saf və qayğısız çağlarına qayıtmaq istəyir. O, “ötənləri çözələmək”, xatirələri bir-bir yada salmaq, doğma dağların havasından doyunca nəfəs almaq arzusundadır.
Şairin yaddaşında uşaqlıq cığırları müqəddəsdir:
“Atalı-analı vaxtı gəzdiyim,
Cığırına, qurban olub, gələydim!”
Burada Vətən həsrəti ata-ana həsrəti ilə qovuşur. Doğma torpaq ata-analı günlərin şahidi olduğu üçün daha əziz, daha müqəddəs görünür. Şair üçün həmin cığıra qayıtmaq, əslində, itirilmiş xoşbəxtliyə, zamanın əlindən çıxmış günlərə qayıtmaq deməkdir.
“Qayıtdı” şeirində isə yurd artıq xəyalın obrazına çevrilir:
“Bu gecə yuxuda xəyalım yenə,
Yurdumu dolanıb, ağlar qayıtdı.”
Yurdun ağlayaraq qayıtması olduqca təsirli poetik tapıntıdır. Burada yurd canlı varlıq kimi təqdim olunur. O, şairin yuxusuna gəlir, dərdini danışmadan, susaraq bildirir. Bu sükutun özü bir fəryaddır. Şair yurdun ağrısını öz ağrısı kimi yaşayır, çünki onun mənəvi dünyasında Vətənin taleyi şəxsi taledən ayrı deyil.
Səyyad Əhmədli yaradıcılığında ata obrazı yalnız ailə başçısı deyil, mənəvi dayağın, həyat məktəbinin və insanlıq ölçüsünün simvoludur. “Ata” şeirində şair atasına müraciətlə həm övlad nisgilini, həm də ata yoluna sədaqətini ifadə edir:
“Yol ölçüb, yetərdin, hay-harayıma,
Gözüm dörd dolanır, tapmıram, Ata!”
Bu misralarda övladın çarəsizliyi və atasının yoxluğu ilə barışa bilməməsi duyulur. Ata həyatda olduğu zaman onun varlığı adi görünə bilər. Lakin ata dünyasını dəyişdikdən sonra onun yoxluğu hər addımda, hər çağırışda hiss olunur.
Şair atasının yolundan sapmamağı özünə mənəvi borc bilir:
“İmkan düşən kimi soraqlaşıram,
Qoyduğun cığırdan sapmıram, Ata!”
Ata burada yol göstərən, insanı düzgün istiqamətə aparan mənəvi bələdçidir. Şair atasının qoyduğu cığırın davamçısı olmaqla həm ailə ənənəsinə, həm də insanlıq dəyərlərinə sədaqət göstərir.
Şeirin ən təsirli məqamlarından biri ata ocağı ilə bağlı bu misralardır:
“İnsanlıq elmində ağaydın, ağa,
Səndən incimədi nə böyük, çağa.”
Bu fikirlər ata obrazını daha da ucaldır. Ata yalnız öz ailəsinə deyil, ətrafına da insanlıq dərsi keçmiş bir şəxsiyyət kimi təqdim olunur. Onun böyüklüyü sərvətində və ya vəzifəsində deyil, insanlara münasibətindədir.
Səyyad Əhmədli yaradıcılığında ana obrazı dərin sevgi, həsrət və mənəvi bağlılıqla təqdim olunur. “Anamla söhbət” şeirində şair anası ilə xəyalən danışır. Bu danışıq təkcə bir övladın ana həsrəti deyil, həm də insanın köklərinə, mənəvi başlanğıcına qayıdışıdır.
Şair anasını belə dəyərləndirir:
“Sazımda “Şah” pərdə, avazda “zil”sən,
Könlüm bağçasında qaşdasan; – bil, sən!
Sözümün mənbəyi, mənsəbi sənsən…”
Ana burada şairin sözünün mənbəyi kimi təqdim edilir. Bu, çox böyük mənəvi etirafdır. Şairin qələmi, sazı, avazı və poetik dünyası ana sevgisindən güc alır. Ana onun yaradıcılığında yalnız xatirə deyil, sözün mənəvi qaynağıdır.
Şair anasının yoxluğunu “qəlbini dəlib keçən” bir ağrı kimi yaşayır:
“Qəlbim bir ləyəndi, ‘yox’luğun, dəlib!
Bir gözüm ağlayıb, birisi gülüb!”
Bu ziddiyyətli ifadə insan həyatının özünü xatırladır. Həyat davam edir, insan bəzən gülür, lakin qəlbinin bir tərəfi həmişə ağlayır. Ana itkisi bu ağrının heç vaxt tam sağalmayan tərəfidir.
Səyyad Əhmədli poeziyasında sevgi yalnız romantik hiss deyil. Sevgi həm sədaqət, həm qayğı, həm də həyatın çətinliklərini birlikdə keçmək bacarığıdır. “Ömür-gün yoldaşım İlhamə xanıma” şeiri bu baxımdan şairin ailə anlayışını və həyat yoldaşına olan minnətdarlığını ifadə edən səmimi poetik nümunədir.
Şair yazır:
“Bir el gözəlinə ruhumu verdim,
İllərlə yaşatdı, qıymadı solsun.
Ətəyinə batman dərdimi sərdim,
Yaymadı aləmə eldə car olsun.”
Bu misralarda ailə münasibətlərinin ən mühüm xüsusiyyətləri – etibar, sədaqət və sirr saxlamaq bacarığı ön plana çıxır. Şair həyat yoldaşını yalnız sevdiyi insan kimi deyil, dərdini bölüşən, onu qoruyan və mənəvi güc verən həyat yoldaşı kimi təqdim edir.
Onların həyatında anlaşılmazlıqların da olduğunu gizlətmir:
“Bəzən anlaşmadıq, küsdük-barışdıq,
Sözlərlə atışıb, biraz yarışdıq.
Qırğın törətmədik, nə də qırışdıq…”
Bu səmimiyyət şeiri həyat həqiqətlərinə daha yaxın edir. Şair ideal və qüsursuz bir ailə mənzərəsi yaratmır. O göstərir ki, ailənin möhkəmliyi heç vaxt mübahisə etməməkdə deyil, inciklikləri aradan qaldırmaqda, sevgini qorumaqda və bir-birinə dayaq olmaqda ifadə olunur.
Səyyad Əhmədli sözə böyük mənəvi məsuliyyətlə yanaşır. Onun “Batmayın” şeiri söz adamlarına, şeir yazanlara və sənətə münasibətdə vicdanlı olmağa çağırışdır:
“Paxıllıq eşqiylə şeir yazanlar,
İlahi vergini ucuz tutmayın.
Hərbə-zorba gəlib, könül “küsdürüb”,
Halal misralara haram qatmayın.”
Burada şeir ilahi vergi kimi qəbul edilir. Şairə verilən istedad şəxsi şöhrət və ya başqalarını alçaltmaq vasitəsi olmamalıdır. Sözün saflığını qorumaq şairin mənəvi borcudur.
Şair söz sənətinin əsas məqsədini belə ifadə edir:
“Sözdən çələng tutun, sərrafı kimi,
Tərpədin qəlblərdə siz, “sarı simi”
Olun könüllərin loğman, hakimi…”
Söz insan qəlbinin yaralarını sağaltmalı, onun ən incə duyğularına toxunmalıdır. Şair sözün “loğman” olmasını istəyir. Bu, poeziyanın yalnız estetik deyil, həm də mənəvi missiyaya malik olduğunu göstərir.
“Batmayın” şeirində insanlıq şan-şöhrətdən üstün tutulur:
“İnsanlıq hər şeydən, bilin, əfzəldi,
Şan-şöhrətin kölgəsində yatmayın.”
Bu fikirlər Səyyad Əhmədli yaradıcılığının mənəvi xəttini aydın göstərir. Şair üçün insanın böyüklüyü şöhrətində deyil, mənəviyyatında, davranışında və başqalarına münasibətindədir.
Şairin “Oğul” şeiri nəsihət poeziyasının müasir və səmimi nümunələrindən biridir. Burada ata öz övladına həyatın yollarını göstərir, onu tamahdan, haramdan və mənəvi yanlışlardan uzaq durmağa çağırır:
“Həyatın dolanbac yolları çoxdu,
Çalış enişindən gen dolan, oğul!
Hörmət sərvətini günbəgün artır…”
“Hörmət sərvəti” ifadəsi xüsusi diqqət çəkir. Şair maddi var-dövlətdən daha qiymətli olan mənəvi sərvəti – insanın el içində qazandığı hörməti önə çəkir.
Oğluna tamahdan uzaq olmağı tövsiyə edən şair yazır:
“Tamah salma nə dövlətə, nə vara,
Ona qul olanlar düşür azara.”
Burada sərvətə qarşı çıxmaq deyil, sərvətin insanı öz əsirinə çevirməsinə etiraz var. Şairin fikrincə, insan var-dövlətə sahib ola bilər, lakin ona mənəvi baxımdan qul olmamalıdır.
Şeirin sonunda isə sözün gücü haqqında belə deyilir:
“Səyyadın sözlərin quyuya atma,
Bir düz baltalayar min yalan, oğul!”
Bu misra şairin poeziyaya inamını ifadə edir. Düz söz min yalanın qarşısında dayanmağa, həqiqəti qorumağa qadirdir.
Səyyad Əhmədli yaradıcılığında Vətən müharibəsi, qəhrəmanlıq və şəhidlik mövzuları xüsusi yer tutur. “Ana yanğısı” şeirində şəhid anasının ağrısı fərdi bir taledən ümumxalq faciəsinə və ümummilli qürura yüksəlir.
Şair yazır:
“Bir igid balasın itirmiş Ana,
İndi baş daşından ayrıla bilmir.
Gözləri buluddan nəm çəkib sanki,
Elə hey ələyir, qurutmur, silmir.”
Bu misralarda ana ağrısının böyüklüyü və sonsuzluğu ifadə olunur. Şəhid anasının göz yaşı yalnız şəxsi itkinin deyil, Vətən uğrunda verilən qurbanın göz yaşlarıdır.
Lakin şeir ümidsizliklə bitmir:
“Səyyadın qüruru, başının tacı,
Şəhidlər qəlblərdə yaşayır, ölmür.”
Bu fikir şəhidlik anlayışının mənəvi mahiyyətini açır. Şəhid fiziki olaraq həyatdan getsə də, xalqın yaddaşında, qəlbində və Vətən tarixində əbədi yaşayır.
“Bir qəhrəmanı” şeirində isə Azərbaycan Ordusunun Zəfəri, qəhrəman əsgərlər və ölkənin Ali Baş Komandanı poetik şəkildə tərənnüm edilir:
“Qüdrətli ordumun Baş komandanı,
Zəfərlə tanıtdı Azərbaycanı!”
Şair bu Zəfəri yalnız hərbi uğur kimi deyil, milli qürurun, xalq birliyinin və tarixi ədalətin təntənəsi kimi dəyərləndirir.
Səyyad Əhmədlinin poeziyasında insanın öz daxili aləmi ilə söhbəti də mühüm yer tutur. “Bağışla, ürəyim” şeirində şair öz qəlbinə müraciət edir:
“Səni çox yüklədim, əzizləmədim,
Bağışla, ürəyim, bağışla məni.”
Bu misralarda insanın öz daxilinə hesabat verməsi var. Şair həyatın ağrılarını qəlbinə yüklədiyini, onu yetərincə qoruyub əzizləmədiyini etiraf edir.
Qəlbin sədaqəti isə belə ifadə olunur:
“Qürurundan zərrə qədər enmədin,
Bağışla, ürəyim, bağışla məni!”
Şairin qəlbi bütün ağrılara baxmayaraq sınmayıb, alçalmayıb və mənəvi qürurunu qoruyub. Bu, Səyyad Əhmədli poeziyasının əsas ideyalarından birini – çətinliklər qarşısında insanlıq və ləyaqəti qorumaq fikrini ifadə edir.
Səyyad Əhmədli (Göyçəli) yaradıcılığı müxtəlif mövzuları əhatə etsə də, bu mövzuların hamısını birləşdirən əsas xətt insanlıqdır. Onun şeirlərində Vətən sevgisi də, ata-ana həsrəti də, sevgi və sədaqət də, şəhidlik və qəhrəmanlıq da, sözə ehtiram da insanlıq anlayışı ətrafında birləşir.
Şair öz mənəvi dünyasını “Mən” şeirində belə təqdim edir:
“Soruşdun sərvətim; – yaxşı qulaq as,
Sidq ilə sığındım Sübhanıma, mən.
Hər nə verdi qail olub, barışdım,
MaşAllah söylədim, hər anıma, mən.”
Burada şükür, təvazökarlıq və mənəvi qaneçilik duyğusu ön plana çıxır. Şair sərvəti yalnız maddi imkanlarla ölçmür. Onun sərvəti inamı, vicdanı, qaneçiliyi və mənəvi saflığıdır.
O yazır:
“Qədərə nə yazdı, şükür dilədim!
Qəmli vaxt da oldu, leysan ələdim!
Tamahımı ifçin-ifçin bələdim,
Qoymadım qor salsın, vicdanıma, mən.”
Bu misralar şairin həyat fəlsəfəsini ümumiləşdirir. İnsan çətinliklərlə qarşılaşa bilər, ağlaya və ağrı çəkə bilər, lakin vicdanını qorumağı bacarmalıdır.
Səyyad Əhmədli (Göyçəli) yaradıcılığı həyatın içindən gələn, yaşanmış duyğuların və mənəvi həqiqətlərin poeziyasıdır. Onun şeirlərində Göyçə həsrəti dağların nəfəsi ilə, ata-ana nisgili uşaqlıq xatirələri ilə, Vətən sevgisi qəhrəmanlıq və şəhidlik duyğusu ilə, sevgi isə sədaqət və ailə dəyərləri ilə qovuşur.
Şairin poeziyası insanı düşünməyə, öz qəlbinə nəzər salmağa, sözün və münasibətin məsuliyyətini anlamağa çağırır. O, kobudluqdan, paxıllıqdan, yalandan, tamahdan və mənəvi aşınmadan uzaq durmağı, insanlıq sərvətini qorumağı tövsiyə edir.
“Bir köntöy baxışın həsrətində” ifadəsi Səyyad Əhmədli yaradıcılığının poetik mahiyyətini özündə cəmləyir. Çünki şairin qəlbi yalnız öz dərdindən deyil, insanların bir-birinə qarşı laqeydliyindən, kobud münasibətindən, sözün qiymətdən düşməsindən də ağrıyır. O, hər köntöy baxışda gözəlliyə düşən ləkəni görür və həmin ləkəni sözün işığı ilə silməyə çalışır.
Səyyad Əhmədlinin şeirlərində kövrək bir qəlbin səsi eşidilir. Bu qəlb Göyçəyə boylanır, ata-anasını axtarır, Vətənin qələbəsi ilə qürurlanır, şəhid anasının göz yaşına şərik olur, həyat yoldaşının sədaqətinə minnətdarlıq edir, övladına doğru yol göstərir və söz adamlarını mənəvi saflığa çağırır.
Bu poeziyanın əsas gücü də məhz buradadır: Səyyad Əhmədli oxucuya uzaqdan nəsihət vermir. O, öz yaşantılarını, ağrılarını, sevinclərini və həyat həqiqətlərini bölüşür. Buna görə də onun sözü oxucunun qəlbinə yol tapır.
Səyyad Əhmədli (Göyçəli) poeziyası bir şairin şəxsi duyğular toplusu deyil. Bu poeziya Göyçənin həsrətini, ata ocağının işığını, ana laylasının kövrəkliyini, Vətən sevgisinin qüdrətini və insan qəlbinin incəliklərini yaşadan mənəvi söz dünyasıdır.
Bu dünyada hər misra bir xatirə, hər bənd bir həyat dərsi, hər duyğu isə insanlıq adına səslənən səmimi bir çağırışdır. Yurd həsrəti ilə yaşayan ozan qardaşıma bu həsrətdən qurtulub, “köntöy baxış” həsrətində yaşamağı arzu edirəm! Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik. Hiss edirəm ki, növbəti yazıların sonuna “Kəlbəcər”, “Laçın” deyil “Göyçə” yazacam.
09.08.2026. Laçın – Şəlvə dərəsi.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Oxuyun >> Gözündə tük var
YAYIN “ULDUZ”U İŞIQ ÜZÜ GÖRDÜ
“Ulduz”un iyul-avqust sayı işıq üzü görüb. Qulu Ağsəs “Bircə kəlmə: Hicran”, TəranəVahid “Yaşıl elegiya” yazıları ilə jurnalın mərhum şöbə redaktoru, yazıçı-publisist Hicran Hüseynovanı yad edirlər.
“Şeir vaxtı”nda Həmid Herisçi, Seyyidəli Sübhi, Cavid Fərzəli, Zaman Piriyev, Şəfəq Sahibli və Zaur Ərmuğandır.
“Nəsr” Nemət Mətinin “Zəlzələ”, Əli Bağışın “Dörd tabut”, Əli bəy Azərinin “Messi”, Sadiq Qarayevin “Çalası” hekayələrini təqdim edir.
Oxucular “Tərcümə saatı”nda çeçen yazıçısı Səid-Həsən Katsayevin “Qaranlıqda” hekayəsini Seyfəddin Hüseynlinin tərcüməsində oxuya bilərlər.
“Beş əsrdir yaşayan dahi: Şekspir haqqında bilinməyən 15 fakt”ı gənc ingilis ədəbiyyatı mütəxəssisi Alsu araşdırıb.
“Ədəbi fraqmentlər”də “Şəhidlər – Qəhrəmanlar” yazısı ilə Vaqif Yusiflidir.
İlahə Səfərzadənin “Məti Osmanoğluyla tamamlanmamış söhbət”i, Anar Seyidağanın, İbrahim Yusifoğlunun, Qəhrəman Kamiloğlunun şeirləri, Qalib Arifin hekayəsi də bu nömrənin oxunaqlı yazılarındandır.
“Dərgidə kitab” Hafiz Ataxanlının “Varlıq və yoxluq” fantasmaqorik povestini təqdim edir.
“Dərgidə sərgi”də rəsm əsərləri ilə Məryəm Məmmədzadədir. PDF OXU: 
8
2026-nın bütün “Ulduz”ları: >> I>>>OXU
“Ulduz” aylıq ədəbiyyat dərgisi
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
BALACA PULUN BAŞAĞRISI
(miniatür)
Pul da bel kimi, balta kimi bir şeydi. Nə qədər çox işlənsə, yəni cibdən-cibə girsə, o qədər də damarlarına isti qan yeriyər. Pul ona can verənə “can” deyir. Məni niyə istəsin ki?! Əlimə düşən kimi can qurtarmaq istəyirəm ondan. Ya xərcləyirəm, ya da aparıb tapşırıram yad əllərə – bir sözlə banka qoyuram.
O günü SOCAR istiqrazının dividendini almağa getmişdim. Çox deyildi, pula məhəbbətim qədər ola-olmazdı – cəmi 540 dollar. Əməliyyatçı xanım qəribə bir sual verdi mənə:
–Hamısını götürəcəksiniz?
Düzü, mat qaldım. Birdən fikirləşdim, bəlkə alacağım 540 yox, 5400-dü?!
Yalançı Allahın düşmənidi, düzü bərk sevincək oldum:
–Necə hamısını?! Nə qədərdi ki, alacağım?
–540 dollar.
–Bu qədər yoxdu məgər bankda?
–Bir nəfərin 50 min alacağı var, qoy xəzinəçidən soruşum, görüm nə deyir. – Zəng elədi… – Bir az gözləyin, 10-15 dəqiqəyə fasilədən qayıdacaq.
Başımı əyib, gözümü dikdim əlimdəki kitaba. Çox keçmədi…
–Allo… – əməliyyatçının səsinə diksindim. – 540 dol¬lar var xəzinədə? – Eşitdiyi cavaba dodağını büzdü. – Bəs nə vaxt olacaq? Sabah?! – xanım üzümə baxdı.
–Niyə sabah? – Qaşlarımı çatdım.
–50 minin başı yarımçıqdı. 540 dolları sizə versək, o müştərimizin işi sabaha qalmalı olacaq. Bu da bizim operativlik imicimizə 500 minlik ziyan deməkdi. Sizin alacağınız isə cəmi 540 dollardı. Bunun da bizə elə bir isti-soyuqluğu olmaz.
Mən əlimi ağ saçlarıma apardım.
–Müəllim, sizi yaxşı başa düşürəm. Amma pul insanların saç-saqqalına baxmır.
–Baxsaydı yaxşı olardı!
–Metroya minəndə, ağ saçlarınıza görüb, durub yer verən olurmu sizə?
Ayağa qalxdım:
–Salamat olun, sabah gələrəm…
18-19.08.2026
Müəllif: Qəşəm İsabəyli,
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında