QƏM MƏŞƏLİNİN İŞIĞINDA
(“Sönməyən qisas” haqqında)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Ədəbiyyat yalnız söz sənəti deyil. Ədəbiyyat həm də yaddaşdır, vicdandır, zamanın şahididir. Yazıçı bəzən bir hadisəni nəql etməklə kifayətlənmir, həmin hadisənin insan yaddaşında yaratdığı izləri, mənəvi nəticələri, cəmiyyətə verdiyi sualları da gələcəyə daşıyır. Bu mənada Sədulla Şirinovun yaradıcılığına nəzər saldıqda qarşımıza ilk növbədə insanı düşündürmək, keçmişlə bu gün arasında mənəvi bağ yaratmaq, milli yaddaşı qorumaq və cəmiyyətin ağrılı problemlərinə sözün gücü ilə münasibət bildirmək istəyən bir qələm sahibi çıxır.
Bu baxımdan yazıçının 2024-cü ildə işıq üzü görmüş “Sönməyən qisas” kitabı xüsusi diqqət çəkir. 176 səhifəlik nəşrə bir povest və səkkiz hekayə daxil edilib. Kitab müəllifin dördüncü kitabıdır. Nəşrin redaktoru araşdırmaçı yazar, ədəbi təhlilçi və publisist Vaqif Osmanlıdır. Kitab haqqında redaktor təqdimatında da vurğulandığı kimi, Sədulla Şirinov zamanın burulğanlarında cərəyan edən ictimai-siyasi hadisələrə və xalqımızın mənəvi dünyasının müxtəlif tərəflərinə öz baxışı ilə yanaşan, keçmişimizlə bu günümüz arasında mənəvi körpü yarada bilən qələm sahiblərindəndir.
“Sönməyən qisas”ı oxuduqca aydın görünür ki, burada söhbət yalnız qisasdan getmir. Əsərin adı oxucunu ilk baxışdan intiqam, qarşıdurma və düşmənçilik anlayışlarına yönəltsə də, kitabın ümumi fəlsəfəsi daha genişdir. Buradakı “qisas” həm də yaddaşın qisasıdır, ədalət duyğusunun qisasıdır, tarix qarşısında unutmamaq borcunun ifadəsidir. Yazıçının mövqeyində əsas məsələ nifrəti böyütmək deyil, insanı mənəvi məsuliyyətə çağırmaqdır.
Kitabın “Keçmişdən gələcəyə mənəvi körpü” adlı ön sözündə Sədulla Şirinov yaradıcılığının əsas istiqaməti çox dəqiq müəyyənləşdirilir. Vaqif Osmanlı yazır ki, müəllif uzun illər yazıb-yaratmasa da, sonralar qələmə sarılaraq ardıcıl şəkildə maraqlı nəsr nümunələri ortaya qoyub. Bu qayıdışın arxasında insanı, dünyanı və gözəllikləri qorumaq istəyinin dayandığı vurğulanır.
Bu, Sədulla Şirinov yaradıcılığının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biridir: o, sözü sadəcə bədii ifadə vasitəsi kimi deyil, insanın mənəvi tərbiyəsinə xidmət edən vasitə kimi qəbul edir. Onun qəhrəmanları arasında yaxşı və pis, mərhəmətli və amansız, müdrik və nadan insanlar qarşılaşdırılır. Bu qarşılaşdırma təsadüfi deyil. Yazıçı oxucunu seçim qarşısında qoyur: insan hansı yolu seçməlidir?
Ön sözdə müəllifin əsərlərinin ana xəttinin mənəviyyat olduğu xüsusi vurğulanır. Hətta bəzi fikirlərinin aforizm səviyyəsinə yüksəldiyi qeyd edilir. Məsələn, “Dost seçəndə özündən ağıllısını seç”, “Allah böyüklərimizin bizə verdikləri öyüd-nəsihəti dua kimi qəbul edir” kimi fikirlər yazıçının nəsrində adi dialoq çərçivəsindən çıxaraq həyat fəlsəfəsinə çevrilir.
Bu baxımdan Sədulla Şirinovun nəsrində böyüklərin sözü xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ana nəsihəti, ata tövsiyəsi, ağsaqqal məsləhəti, həyat təcrübəsi gənc qəhrəmanların davranışlarını müəyyən edən mənəvi kompas rolunu oynayır.
Kitabın əsas əsəri olan “Sönməyən qisas” povesti ilk növbədə insan xarakterlərinin toqquşması üzərində qurulub. İslam, Qabil, Şəlalə, Qönçə kimi gənclərlə Şamil və onun kimiləri arasında fərq yalnız davranış fərqi deyil. Bu fərq, əslində, tərbiyə, ailə, mənəvi dəyərlər və insanın öz üzərində qurduğu nəzarət məsələsidir.
Povestin başlanğıcındakı fəlsəfi yanaşma da təsadüfi deyil. Yazıçı maddi dünyanın faniliyinə qarşı sözün ölməzliyini qoyur. Ağacın yarpağı tökülür, insanın bədəni torpağa qarışır, qurulanlar dağılır, lakin dəyərli söz nəsildən-nəslə keçərək yaşaya bilir.
Bu düşüncə Sədulla Şirinovun yaradıcılıq kredosunu ifadə edir. Yazıçı üçün əsərin əsas missiyası oxucunu əyləndirməkdən daha böyükdür. O, oxucunu düşündürmək, ona həyat dərsi vermək, insan davranışının nəticələrini göstərmək istəyir.
İslam obrazı bu baxımdan xüsusilə maraqlıdır. O, ideal qəhrəman kimi təqdim edilmir. Səhv edir, hirslənir, yanlış addım atır, lakin səhvindən nəticə çıxarmağı bacarır. Atasının “gecikmiş qapazı” da onun həyatında cəza olmaqdan daha çox, mənəvi dönüş nöqtəsinə çevrilir.
Burada yazıçının mühüm bir həqiqəti önə çəkməsi diqqətəlayiqdir: insanın böyüməsi yalnız yaşla bağlı deyil. İnsan səhvini dərk etdiyi, məsuliyyətini qəbul etdiyi, öz davranışına kənardan baxa bildiyi zaman mənəvi baxımdan böyüyür.
Sədulla Şirinovun nəsrində ailə sadəcə hadisələrin baş verdiyi məkan deyil. Ailə insan xarakterinin formalaşdığı məktəbdir.
İslamın, Qabilin, Şəlalənin və Qönçənin davranışlarında ata-ana nəsihətinin izlərini görmək mümkündür. “Rastlaşdığın yad qızları öz bacın, oğlanları qardaşın, ahılları ata-anan zənn elə!” şəklində ifadə olunan nəsihət əslində bütün kitabın mənəvi mahiyyətini açan açarlardan biridir.
Bu düşüncə bu gün xüsusilə aktualdır. Çünki müasir cəmiyyətdə informasiya çoxalıb, lakin mənəvi istiqamət bəzən zəifləyib. Sədulla Şirinovun əsərləri məhz bu məqamda oxucuya sual verir: insanın texniki imkanları artdıqca onun mənəvi məsuliyyəti də artırmı?
Yazıçının cavabı birmənalıdır: insanın əsl böyüklüyü onun malik olduğu sərvətlə, vəzifə ilə, fiziki güclə deyil, insanlara münasibəti ilə ölçülür.
“Sönməyən qisas” kitabının ən mühüm istiqamətlərindən biri də Qarabağ mövzusudur. Kitabdakı hekayələrdə Qarabağ hadisələri, Xocalı faciəsi, məcburi köçkünlük ağrısı, doğma yurd həsrəti və Zəfər ümidi mühüm yer tutur.
“Xocalı yarası” hekayəsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yazıçı Xocalı faciəsini yalnız tarixi hadisə kimi təqdim etmir, onun insan ruhunda açdığı yaranı göstərməyə çalışır. Azər kişi obrazı timsalında uzun illər davam edən Qarabağ həsrəti, itki, gözlənti və nəhayət Zəfərə qovuşmaq arzusu ifadə edilir.
Burada diqqət çəkən mühüm məqam odur ki, müəllif faciəni təsvir etməklə kifayətlənmir. O, faciənin insan psixologiyasına təsirini araşdırır. Xocalı yaddaşı onun qəhrəmanlarında yalnız ağrı deyil, həm də ədalət arzusu yaradır.
Kitabın qəhrəmanlarından biri üçün ən böyük arzu “məğlub vətəndaş damğası ilə bu dünyadan köçməməkdir”. Bu ifadə bütöv bir nəslin psixologiyasını əks etdirən güclü publisistik məna daşıyır.
Sədulla Şirinovun yaradıcılığında Qarabağ mövzusu yalnız keçmişin ağrısı kimi qalmır. Yazıçı onu gələcəyə aparır. Xocalının azadlığı, Qarabağda yeni həyatın başlanması, insanların doğma yurda qayıtmaq arzusu əsərlərdə ümid xəttini formalaşdırır.
Bu mənada “Sönməyən qisas” adının içində həm ağrı, həm də yaddaş var. Qisas burada yalnız keçmişə yönəlmiş hiss deyil; həm də gələcək nəsillərə “unutma” çağırışıdır.
Ədəbiyyatın milli yaddaşdakı missiyası da məhz budur. Tarixi hadisələri yalnız salnamələrdə deyil, insan talelərində yaşatmaq.
Kitabdakı digər mühüm xətt doğma yurd anlayışıdır. Şəhərdə yaşayan, lakin kənd və ata-baba ocağı üçün darıxan qəhrəmanlar vasitəsilə müəllif müasir insanın köklərindən uzaqlaşması probleminə toxunur.
“Doğma yurdun cazibəsi” hekayəsinin özündə belə bu mövzu artıq başlıqdan görünür. Kitabın ön sözündə də vurğulanır ki, müəllifin müsbət qəhrəmanlarının əsas məramlarından biri milli ruha, kökə və düşüncəyə bağlılıq, ocaqdan qopmamaqdır.
Bu, Sədulla Şirinovun nəsrini sırf məişət hekayəçiliyindən fərqləndirən cəhətlərdəndir. O, kəndi sadəcə coğrafi məkan kimi deyil, yaddaş və mənəviyyat məkanı kimi təqdim edir.
Sədulla Şirinovun yaratdığı obrazların maraqlı tərəflərindən biri onların həyatdan götürülmüş təsiri bağışlamasıdır. Vaqif Osmanlının kitabın ön sözündə qeyd etdiyi kimi, müəllifin obrazları bir-birinə oxşamır; hər birinin özünəməxsus xarakteri var.
Bu obrazlar arasında müsbət qəhrəmanlar qədər mənfi xarakterlər də yadda qalır. Hədis, Kamal, Malik, Pərixanım kimi obrazlar cəmiyyətin müxtəlif mənəvi qüsurlarının bədii ifadəsinə çevrilirlər. Onların davranışları yalnız özlərinə deyil, ailələrinə və ətraflarına da zərər vurur. Belə insanların arxasında sərvət yox, çox vaxt “xəcalət yükü” qalır.
Yazıçı bununla oxucunu ətrafındakı insanlara başqa gözlə baxmağa vadar edir. Ədəbiyyatın gücü də bir qədər buradadır: oxucu bəzən özünü əsərdə deyil, qonşusunda, tanışında, hətta öz davranışında görür.
Sədulla Şirinovun yaradıcılıq fəaliyyətinin son beş ili, xüsusilə 2024–2026-cı illər aralığı, məhsuldarlığı və ictimai-ədəbi fəallığı ilə ayrıca qeyd edilməyə layiqdir.
“Sönməyən qisas” 2024-cü ildə onun dördüncü kitabı kimi nəşr olundu. Ardınca yazıçının digər əsərləri də ardıcıl şəkildə oxucuya təqdim edildi. Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” kitabı artıq müəllifin sayca yeddinci kitabı kimi təqdim olunur. Həmin mənbədə onun əvvəlki altı kitabının da adı sadalanır.
Bu fakt özü son illərdəki yaradıcılıq tempinin nə qədər yüksəldiyini göstərir. Bir vaxtlar uzun müddət yazıdan uzaq qalan müəllifin sonrakı mərhələdə ardıcıl kitablarla çıxış etməsi Azərbaycan nəsri üçün maraqlı yaradıcılıq hadisəsidir.
Daha mühümü isə odur ki, bu fəallıq yalnız kitab çapı ilə məhdudlaşmayıb. Sədulla Şirinovun yaradıcılığı ədəbi ictimaiyyət tərəfindən də diqqətdə saxlanılıb.
Sədulla Şirinovun son illərdəki fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi baxımından “Yazarlar” jurnalı tərəfindən verilən təltiflər xüsusi qeyd olunmalıdır.
2024-cü ildə yazıçı nəsr sahəsində uğurlu fəaliyyətinə görə “Yazarlar” jurnalı tərəfindən təqdim olunan “İsa Muğanna” diplomu ilə təltif edilib. Təltif mərasimi Balakən rayonunun Qaravəlli kəndində keçirilib və diplomu “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru Zaur Ustac təqdim edib.
Həmin il, “Sönməyən qisas” kitabının işıq üzü görməsindən sonra Sədulla Şirinov “Ziyadar” mükafatına da layiq görülüb. Mükafatın məhz yeni kitabına görə təqdim edilməsi “Sönməyən qisas”ın müəllif yaradıcılığında mühüm mərhələ kimi qəbul edildiyini göstərir.
2026-cı ildə isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin “Natəvan” zalında Sədulla Şirinovun yaradıcılığına həsr olunmuş görüş keçirilib. Tədbirdə yazıçının son illərdə çap olunmuş kitabları təqdim olunub, onun yaradıcılığı haqqında söz adamları və ziyalılar fikirlərini bölüşüblər. Həmin tədbirdə Sədulla Şirinov son illər ərzində qazandığı uğurlara görə yazarlar cameəsi adından “Alqışnamə” mükafatı ilə təltif olunub. Mükafatı yenə “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru Zaur Ustac təqdim edib.
Beləliklə, son illərdə Sədulla Şirinovun “Yazarlar” tərəfindən bir neçə dəfə təltif edilməsi onun yaradıcılıq fəaliyyətinin ədəbi mühitdə diqqətlə izlənildiyini göstərən mühüm faktlardan biridir.
Sədulla Şirinovun son beş ildəki fəaliyyətini yalnız nəşr olunan kitabların sayı ilə ölçmək düzgün olmazdı. Burada daha mühüm bir məsələ var: müəllifin yaradıcılıq enerjisini cəmiyyətin mənəvi ehtiyaclarına istiqamətləndirməsi.
Onun əsərlərində ailə, dostluq, qonşuluq, ağsaqqallıq, vətən, Qarabağ, Xocalı, yurd həsrəti, insanlıq, mərhəmət, vicdan, tərbiyə və milli yaddaş kimi mövzular bir-birindən ayrı deyil. Bunların hamısı vahid mənəvi sistemin hissələridir.
Sədulla Şirinov oxucuya sanki belə deyir: insan əvvəlcə insan olmalıdır. Qalan bütün dəyərlər bundan sonra gəlir.
Bu baxımdan onun yaradıcılığında mənəviyyat təsadüfi mövzu deyil, başlıca istiqamətdir. Kitabın redaktoru da bunu açıq şəkildə vurğulayır: Sədulla Şirinovun əsərlərinin ana xətti mənəviyyatdır.
Bu kitabı yalnız 2024-cü ilin nəşri kimi qiymətləndirmək azdır. “Sönməyən qisas”ın ayrı-ayrı problemləri bu gün də öz aktuallığını qoruyur.
Dost seçimi, ailə tərbiyəsi, gənclərin davranışı, valideyn məsuliyyəti, yaşlı nəslin gənclərə münasibəti, cəmiyyətdə mənəvi aşınma, doğma yurda bağlılıq və milli yaddaş kimi məsələlər zaman keçdikcə əhəmiyyətini itirmir.
Əksinə, informasiya əsrində bu suallar daha da kəskinləşir. İnsan çox şey bilir, lakin bildiklərinin nə qədərini mənəvi davranışa çevirə bilir? Sədulla Şirinovun əsərləri məhz bu sual ətrafında düşünməyə sövq edir.
Onun nəsrində həyat dərsi hazır formul kimi verilmir. Hadisə baş verir, qəhrəman səhv edir, nəticə ilə üzləşir, sonra düşünür. Oxucu da onunla birlikdə düşünür. Əsl ədəbiyyatın gücü də budur.
Sədulla Şirinovun yaradıcılığına ümumi nəzər salanda onun əsas missiyasını bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür: keçmişin dərslərini bu günün insanına çatdırmaq və bu günün insanını gələcək qarşısında məsuliyyətli olmağa çağırmaq.
“Sönməyən qisas” bu missiyanın parlaq nümunələrindən biridir.
Kitabın bir tərəfində Xocalı ağrısı, Qarabağ həsrəti, itkilər, keçmişin yaraları dayanırsa, digər tərəfində ailə, sevgi, mərhəmət, tərbiyə, dostluq, doğma yurd və gələcəyə inam dayanır. Bu iki tərəfi birləşdirən isə sözdür.
Sədulla Şirinov sözə inanır. Onun üçün dəyərli söz insan ömründən daha uzun yaşaya bilər. Məhz buna görə də onun əsərlərində söz həm yaddaş, həm xəbərdarlıq, həm də ümid funksiyası daşıyır.
Bu gün Azərbaycan ədəbiyyatında müxtəlif istiqamətlərdə yazan müəlliflər çoxdur. Lakin hər yazıçının öz söz yükü, öz müşahidə bucağı, öz mənəvi qayəsi var. Sədulla Şirinovun fərqləndirici cəhəti isə sadə, həyatın içindən gələn hadisələr vasitəsilə böyük mənəvi suallar qoymasıdır.
Onun qəhrəmanları uzaq və əlçatmaz insanlar deyil. Onlar bizim kəndlərimizdə, şəhərlərimizdə, ailələrimizdə, qonşuluqlarımızda qarşılaşa biləcəyimiz insanlardır. Ona görə də Sədulla Şirinovun nəsrində oxucu öz həyatından izlər tapır.
“Sönməyən qisas”ın ən mühüm məziyyətlərindən biri də yaddaş məsələsini gündəmdə saxlamasıdır. Xocalı unudulmamalıdır. Qarabağ ağrısı unudulmamalıdır. Ata-ana nəsihəti, ağsaqqal sözü, doğma yurdun xatirəsi, insanlıq borcu da unudulmamalıdır.
Çünki unutmaq yalnız keçmişi itirmək deyil. Unutmaq gələcəyin istiqamətini də itirməkdir.
Sədulla Şirinov öz əsərləri ilə yaddaşa qarşı unutqanlığın, mənəviyyata qarşı biganəliyin, insanlığa qarşı laqeydliyin qarşısında dayanır. Bu baxımdan onun son illərdə ardıcıl kitablarla çıxış etməsi, ədəbi tədbirlərdə iştirak etməsi və müxtəlif mükafatlarla təltif olunması təsadüfi hadisələr kimi görünmür. Bu, uzun illərin müşahidəsinin və yığılmış həyat təcrübəsinin sözə çevrilməsinin nəticəsidir.
Sədulla Şirinovun “Sönməyən qisas” kitabı haqqında danışarkən yalnız bir povestdən və səkkiz hekayədən bəhs etmiş olmuruq. Biz bir yazıçının dünyaya, insana, tarixə və cəmiyyətə münasibəti ilə qarşılaşırıq.
Bu kitabda qisas var, amma qisasın fövqündə ədalət dayanır.
Bu kitabda ağrı var, amma ağrının içindən ümid boylanır.
Bu kitabda keçmiş var, amma keçmiş gələcəyi işıqlandırmaq üçün xatırlanır.
Bu kitabda Xocalı var, amma Xocalı yaddaşının yanında Zəfər və yenidənqurma arzusu da var.
Bu kitabda səhv edən insanlar var, amma onların qarşısında həmişə doğru yolu göstərən bir ata, ana, ağsaqqal, dost və vicdan dayanır.
Məhz buna görə Sədulla Şirinovun yaradıcılığını yalnız hadisələri təsvir edən nəsr kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Onun nəsrinin əsas qayəsi insanı öz vicdanı ilə üz-üzə qoymaqdır.
Son beş ildə, xüsusən 2024–2026-cı illərdə onun yaradıcılıq fəaliyyətinin nəzərəçarpacaq dərəcədə intensivləşməsi, yeni kitablarının ardıcıl nəşri, ədəbi mühitdə haqqında keçirilən tədbirlər və “Yazarlar” jurnalı tərəfindən müxtəlif illərdə “İsa Muğanna” diplomu, “Ziyadar” və “Alqışnamə” kimi təltiflərlə qiymətləndirilməsi bu yaradıcılıq yolunun diqqətəlayiq mərhələyə yüksəldiyini göstərir.
Sədulla Şirinovun “Sönməyən qisas”ı isə bu yolun mühüm dayanacaqlarından biridir. Çünki bəzi kitablar oxunub bitir, bəziləri isə oxucunun içində davam edir. “Sönməyən qisas” məhz ikinci kateqoriyaya aid əsərlərdən biri kimi yadda qalır.
Sözün ömrü müəllifin ömründən uzun olur. Sədulla Şirinovun öz yaradıcılıq dünyasında inandığı kimi, dəyərli söz zamandan-zamana adlayır, nəsildən-nəslə keçir.
Və bu mənada “Sönməyən qisas” yalnız keçmişin qisasını deyil, yaddaşın, vicdanın, ədalətin və mənəviyyatın sönməyən işığını yaşadır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
23.08.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Oxuyun >> Gözündə tük var
