WWW.YAZARLAR.AZ

===============================================

<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ >>>>

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru

www.USTAC.az

Turan Uğur – Öncə söz vardı…

May 9, 2024 www.bitik.az Bir şərh yazın

Öncə söz vardı…
4-cü hissə
Azəri Çələbi-şair, alim.
(Öncə söz vardı rubrikasını sözə ehya verən qutsal şairlərimizin ruhuna ithaf edirəm)
Azəri Çələbi-Əvvəlcə “çələb” sözünün mənşəyini aydınlaşdıraq.Azərbaycanın bir sıra bölgələrində-Göyçayda, Şəkidə, Cəbrayılda və bsşqa yerlərdə bu gün də Çələbi adında insanlar, yaxud adekvat olaraq təxminən “seyid” statusunda bulunan şəxslər var.Türkiyədə və Azərbaycanda vaxtilə alimlərə, seçkin insanlara “çələbi” deyirdilər.Türkiyədə çox sonralar bunu “əfəndi” təbiri əvəz elədi.Bir az dərinə getdikcə görürsən ki, Orta Asiyada da bu təbir işlək olub.
Məsələn, böyük alim Əl-Fərabiyə qazaxlar çələb deyirlər.
-Bəs hansı mənada?
-Ən mürəkkəb rəmzləri yozan hissi idrak sahibi mənasında, çünki bu rəmzləri elə onlar özləri yaradıblar.
Çələb sözünün lüğəvi mənası isə “Tanrı” deməkdir.Çox maraqlısı budur ki, bir səs fərqi ilə “çələb” sözünü “cələb” yəni “ç” səsi əvəzinə “c” desək, mənası fahişə alınacaq.Belə nümunələr dilimizdə var.Bu presindentin dərin mahiyyəti və fəlsəfi qatı var: Yəni cənnətə yalnız qılıncın iti tiyəsi üzərində getmək mümkündür.Yəni ki, yaxşı ilə pisi, əxlaqla-əxlaqsızlığı, zirvə ilə enişi yalnız bir sədd, bir cızıq ayırır.
İndi isə lüğətimə baxıram:
Cələb-ərəbcədir.
1) əxlaqsız qadın, fahişə
2)satış üçün gətirilən canlı (kəniz, mal-qara və.s)
Amma “çələb” görünür xalis türk sözü olduğundan, təbii olaraq “ərəb-fars sözləri” lüğətində yer almayıb.
İndi gələk şair Azəri Çələbiyə.
Əsl adı İbrahim olan bu şair Mövlanə Əhməd bin Şeyx Müslihdin əfəndinin oğludur. “Daha” sı da var: Nişançı Mahmud Çələbinin qardaşıdır Azəri Çələbi.Özü də Əbulsəud şagirdlərindən hesab olunur.Füzulinin müasiridir-desək yanılmarıq
Şair hicri 993 tarixində Hüma şəhərinin xaricində vəfat edib.Osmanlı təzkirəçiləri onu alim, şair, həlim, müşfiq bir zat kimi qələmə veriblər.
Şair Azəri Çələbinin divanı olduğu kəsindir. “Nəqşi-xəyal” mənzuməsi 12 min beytdən ibarətdir.İçində bir sıra təmsilat və hekayələr toplusu yer alır.Azəri Çələbi Füzulinin müasiri olsa da, ondan daha çox Nizami qoxusu gəlir.Bu, şəxsən mənim öz qənaətimdir.
-Nə üçün?
-Təmsilat, rəvayət, hekayələri bir arada birikdirmək ənənəsi Şeyx Nizamidən gəlir. “Sirlər xəzinəsi” buna misaldır.Azəri Çələbinin qəzəllərində hikməti və ibrəti də sezsək, dediklərim tam mənada bəraət qazanar.Yeri gəlmişkən, ulus olaraq daha bir qazancımız var:
Şair Azəri Çələbinin bu misraları.Onun divanından bizə ərməğan qalan nümunələr.
Bir sərv bəslədim neçə il bağban olub,
Sərkeşlik etdi ol dəxi damən kəşan olub.
Axıtdı çox könülləri manənd cuybar,
Ol sərvi-gülüzar könlünə vəchi var.
Şeirimə qafiyə etsəm nola mahi-kahi
Bir bəhanə araram anmağa Əbdü-Allahi.
Nə qəm gər Azəri aludeyi-gərd günah olsa,
Olur ruzi-cəzadə lütfün izhar etməyə bais.

Son misralar qəzəlin mənasını açır.
Gərd- farscadır
1) toz, torpaq
2) dərd, hüzn, ələm
Bitmədi.Bir mənası da var:
3) Gəzən, dolanan-
Fələk, tale mənasında olan “gərdun” da buradan yaranıb.Hətta gərdişi-dövran-zəmanə sözü də.
Aludeyi-gərd çox güman ki, dərd mənasında işlənib, Füzulidəki kimi.Dərdə aludə olmaq günah olsa, yenə eybi yox deyir Azəri Çələbi.Cəza günündə lütfünü görməyim üçün bir bəhanə olacaq.Görüşümüz üçün baiskar mən olaram.Əla yozumdur.Bunu irfani anlamda başa düşsək lap yerinənə düşər.Yəni günahdan belə çəkinmirəm, ən azı Allahın lütfünü görmək üçün onunla ən azı bir görüşümüz, bir təmasımız olacaq da. Məncə, əlaaaaaaaadır!
08 may 2024
(Yazımda öz araşdırmalarımla yanaşı
Oljas Süleymenovun və Salman Mümtazın bəzi faktlarına istinad etmişəm)

MÜƏLLİF: TURAN UĞUR

===============================================

<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ >>>>

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru

www.USTAC.az

Turan Uğur – Öncə söz vardı…

May 7, 2024 www.bitik.az Bir şərh yazın

Öncə söz vardı…
3-cü hissə
Qövsi Təbrizi
(Qeyd: Həm “Öncə söz vardı”, həm də “Fədailərimizi tanıyaq!” rubrikalarında bir kəlmə belə vikipediyadan məlumat yoxdur, çünki əziyyətli araşdırmalarımı rəzalətə sürükləyə bilmərəm.Ona görə ki, vikipediyadakı informasiyalar bərbad vəziyyətdədir)
Qövsi təbrizlidir, İsfahanda yetişib, ilk ədəbi çağlarında Füzulini təqlid edərək şeirlər yazıb.
Bəs niyə “Qövsi” təxəllüsü ilə?
Biləsiniz ki, ərəbcə yayın, kamanın adına qövs deyirlər.Görünür gözəl kaman və ox yonduğundan təxəllüsünü Qövsi götürüb.Sonuna “yayi” nisbi izafə qoşursan olur-Qövsi.Dostlar, indi ərəbcə lüğətimə baxıram ki, yozumları bir daha dəqiqləşdirim.
“Qövs” sözünün mənaları:
1) yay, kaman
2) çevrənin bir hissəsi
3) on iki bürcdən günəşin noyabr ayına daxil olduğu bürc.Qövsi-qüzəh isə göy qurşağı deməkdir.
Qövseyn-iki yay, iki kaman
Qövsi-qövs şəklində.
Deməli, doğru yozumdur.
-Bəs əsl adı nə idi bu təbrizli balasının?
-Əlicandır, bəzi mənbələrdə Əlicanbəy.
Haşiyə:
Onu da qeyd edim ki, orta çağda təkcə “təbrizli” nisbəsi ilə yazan şairlərin sayı minlərlə olub.
İndi gələk, şairin barəsində yazılanlara:
İngilis yazıçısı Şarl Rio Britaniya Muzeyi üçün tərtib etdiyi kataloqda Qövsi haqqında belə məlumatlarda bulunub:
“Qövsinin əsərlərindən əsasən Təbrizdə yaşaması, şiə olması, Füzuliyə mötəqid şeirlər deməsi aydınlaşır”
Şarl Rionun sözünə əsas gətirək, yəni ki, deyib keçməyək.Təbrizli olduğuna onlarla dəlil, şeir var.Ən azı Qövsi Təbrizi deyəndə Təbrizin mənzərəsi açılır üzümüzə.Bəs şiə olduğunu necə bilək? Ona da dəlillər var:
Heç bundan çəkmə qəm Qövsi, əgər bina isən,
Qəm neçün çəksin qulami-Heydər Kərrar olan.

Qulami-Heydər.Açar ifadə budur.Yəni Hz.Əlinin (əs) qulu.Heydər-yəni ərəbcə aslan, şir, igid, cəsur. Həzrəti Əlinin ləqəblərindən biridir Heydər, Şahi-Mərdan kimi. Bəs Kərrar nədir?
Kərr-ərəbcə hücum deməkdir.Əsasən, təkrar-təkrar hücum etmək mənasında işlənir.İmam Əli (əs) döyüşlərdə, cənglərdə bu cür ad çıxarıbmış, sən demə.Yenilməzliyi, inadı ilə, geri çəkilib yenidən yağı üzərinə şığıması ilə məşhur imiş.
Qövsi bizə məhz bunu eyham vuraraq, dəqiq və yerində deyilmiş bir ifadə tapır-Kərrar.

Qayıdaq Şarl Rioya:
“Britaniya Muzeyində olan əlyazması isə naqisdir, əvvəl və son beytləri yoxdur”
Eylə kim dərman sənindir, dərdi-bidərman sənindir,
Hər nə etsən padişahım, eylə kim, fərman sənindir.
“Nəhayət, 17-ci əsrdə Azərbaycanın “lirik-rübabi” şairlərindən olan Təbrizli Qövsi parlayaraq rübabi şeirlərində şəksiz Füzulinin qəzəllərinə təqlidən inşad etdi”
Bunu da professor, rus şərqşünası A.Krımski yazıb.Onun haqda məxəzləri göstərərkən
Nur Həsənin “Nigaristani-süxən” təzkirəsini də unutmayaq! Ancaq bütün məxəzlər bir-birinə uyğun gəlir, şair haqqında kəskin fərqlər, ziddiyyətlər görünmür.(Adətən əksinə olur)
Təbriz açar könlümü, Qövsi, gər açılsa,
Hərçənd ki, firdovs İsfahanə yetişməz.

Qövsinin Uğurlu xanla yaxın dostluğu da olub.Söhbət Qarabağ və Gəncə bəylərbəyisi olan Məhəmmədqulu xanın oğlundan, Molla Əbdülrəzzaq Kaşinin şagirdindən gedir. Gözəl də şair olub Uğurlu xan.Uğurlu xanın bir müddət İsfahanda yaşamasını nəzərə alsaq, bu yazılanlar təsdiqini tapır.
Haşiyə:
Bir mənbədə Uğurlu xanın İsfahanla yanaşı Qumda yaşadığına da rast gəlmişəm.

Digər təsdiq isə bu haqda yazılan şeirlərdir.

Uğurlu xan Ziyad oğlu müsahib ruzgarında,
Ki daniş gövhər ilə var malamal dərya tək.

Qövsi şairlərimizin bir neçəsi ilə müasir olub.Məsələn, Qövsinin Mövci ilə olan qəzəllərini buna nümunə çəkmək olar.

Mövci:

Aldı könül qulağa yenə dilruba səsi,
Pəjmürdə gül açıldı, eşitdi səba səsi.

Qövsi:

Ta ovuc tutdu bülbüli-dastan səra səsi,
Kahi gəlir qulağıma bir aşina səsi.

Mövci:

Mövci, xudadən istəbu bəhr içrə sən nicat,
Girdabə düşsə gəşti neylər naxuda səsi.

Qövsi:

Rahzən bu yolda Xızır libasında ün verir,
Qövsi necə təmiz bula rəhnüma səsi.

Böyük ehtimalla Qövsi ömür boyu evli olmayıb, yaxud da evlənib, amma sonsuz olub.
Hər halda, iki variantdan biridir.Yəni şairin övladının olmadığı dəqiqdir.Belə bir beyti var:

Qövsi yaxardı nəsil qəmi cavidan məni,
Yandırmasaydı müsərrih rəngin çırağımı.
06.05.2024

(Yazıda Şarl Rionun, Nur Həsənin,
Salman Mümtazın dəlilləri ilə yanaşı öz mülahizələrimdən, habelə rəhmətlik
Cavid Axundovun zəngin kitabxanasında olan və mənə yadigar qalan
“ərəb və fars sözləri lüğəti” ndən istifadə etmişəm)

MÜƏLLİF: TURAN UĞUR

===============================================

<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ >>>>

Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru

www.USTAC.az

Turan Uğur – Öncə söz vardı…

May 5, 2024 www.bitik.az Bir şərh yazın

Öncə söz vardı…
2-ci hissə
Şair Həbibi (Sultanüş-Şüəra, Şairlər Sultanı)
Əsl adı Gürzəddin, təxəllüsü Həbibi olan şair Göyçayın Bərgüşad kəndində (qəsəbəsində) doğulub.Bəziləri deyəcəklər, Bərgüşad Ucardadır axı.Xeyr, Həbibi doğulandan təxminən 469 il sonra Ucar rayonu yaranıb.O kəndlər ta qədimdən Göyçay nahiyəsinə, daha sonra isə Göyçay qəzasına aid olub, yəni tarixi kontekst baxımından kobud səhvdir Ucar yazmaq.
Həbibinin Azərbaycan hökmdarlarından Ağqoyunlu Sultan Yaqubun dövründə yaşamaqla, çobanlıq etdiyi bizə məlumdur. Bu haqda məşhur bir rəvayət də günümüzə qədər gəlib ki, bu da şairin Sultanın müasiri olduğuna işarədir.
Bir gün Sultan Yaqub şikara çıxdıqda bir çobanın sürü ilə qoyun otardığını görür.Quzuların yiyəsini öyrənmək üçün mülazimlərindən birisini çobanın yanına göndərir.Mülazim (yavər) Həbibidən soruşur:
-Bu quzular kimindir?
-Qoyunların
-Bu kəndin böyükləri kimlərdir?
-Öküzlər və camışlar
-Mən insanları pişvaz edən böyükləri soruşuram
-İtlər və köpəklər
Mülazim qəhərlənərək türkcə deyir:
-Eh, nə çapaydım səni!
-Çapa gör ki, yoldaşların getdilər.
Mülazim Həbibinin yanından qayıdır, qəziyyəni Sultan Yaquba ərz edir. Sultan isə bu əhvalatdan çox xoşlanır, Həbibini öz yanına cəlb edir.Gələcək şairin təlim və tərbiyəsi üçün əmrlər verir.Həbibi o gündən Sultanın himayəsində yaşayır, onun vəfatından sonra Şah İsmayıl Səfəvinin məliküş-şüərası olur.Yenidən gerçək adı ilə Gürzəddinbəy çağrılır.
Həbibi həm də ədəbiyyatımızın tacı Füzulinin də mürşidi-kamili olub.Füzuli Həbibinin kəlamlarına olan heyranlığını gizlətməyib.
Gər səninçün etmiyəm çak ey güli-nazik bədən,
Qəbrim olsun ol qəba əynimdə pirahən kəfən.
mətləli qəzəlin tamamını böyük Füzuli təxmis etməklə rəhmsiz ruzgarın çəngindən xilas edərək bu günə kimi qoruya bilib.
Çaldıran savaşı olmasaydı Həbibi də aləmdə məşhur şair olardı, zira bu döyüşün şahidi olmuş Həbibi bu olaydan sonra el-obadan dərbədər düşür, necə deyərlər isti aşına soyuq su qatılır, güzəranı təlx olur.
Həbibini qarşıda isə yorucu səyahətlər gözləyirdi.
Səhvən müxəmməs kimi şöhrət tapan məlum təxmisi “Füzuli divanı” nda yer alıb.

M.Füzuli:
Ta cünun rəxtin geyib tutdum fəna mülkün vətən,
Əhli-təcridəm qəbul etməm qəbaü pirəhən.
Hər qəbaü pirəhən geysəm misal qönçə mən.

Həbibi:
Gər səninçün qılmıyam çak ey büti-nazik bədən,
Gorum olsun ol qəba, əynimdə pirahən kəfən.

M.Füzuli:
Gərçe sövdayi-sər zülfündəyəm zarü zəlil,
Keçmən ol sövdadən olduqca məna ömr təvil.
Sanma tərk etdim bu sövdanı gər olsam mən qətl.

Həbibi:
Çıxmaya sövdai-zülfün başdan, ey meh, gər yüz il,
Üstüxani-kəlləm içrə dutsa əqrəblər vətən.

Əslində, Həbibi Füzulidən yarım əsr əvvəl vəfat edib.Şəmsəddin Sami yazırdı ki, hicri 918 ilə 926 arasında olub.Füzulinin təvəllüdü isə hicri 910- cu ildir.Deməli, Həbibi vəfat edəndə Füzuli 12-15 yaşlarında yeniyetmə idi.
Haşiyə:
(Şəxsən mən Turan Uğura görə yuxarıdakı rəqəmlərdə qeyri-dəqiqlik var, əgər Həbibi Çaldıran döyüşünü görübsə, ki səyyahlar, tədqiqatçılar bir ağızdan deyirlər ki, görüb, deməli, şairin Füzulidən 50 il öncə vəfat etməsi düz alınmır.Miladi təqvimlə 1556-cı ildə vəfat edən Füzuli və 1514-cü ildə baş vermiş Çaldıran döyüşü: məsafə 42 il düşür, yəni Həbibi vəfat edəndə Füzulinin ən azı 20 yaşı olub, ən çoxu isə 26.Hər halda, əsas odur ki, Füzulinin Həbibinin müasiri olduğu dəqiqdir)
Həbibinin vəfatı ilə bağlı Övliya Çələbi daha geniş bilgilər verib.Onun dəlillərinə görə şairin məzarı Südlücə qəsəbəsində Cəfərabad təkiyəsindədir.Həmin təkiyəni Övliya xeyli öymüş, sən demə, nəqqaş Ağa Rza divarına siyah qələmlə bir vəhşi dağ keçisinin surətini qaya üzərinə elə gözəl həkk etmiş ki, Behzad və Mani də belə təsvir yaratmaqda aciz görünərlər.Yəni, Həbibi böylə nəfis bir təkiyə içərisində əsrlərdir ruhən dinclik tapmaqdadır.
Ruhuna dinclik, ey gözəlim Göyçayın fəxri, şairlər sultanı Gürzəddinbəy Həbibi!
05.05.2024
(Həbibi haqqında yazımda Salman Mümtazın, Övliya Çələbinin, Şəmsəddin Saminin dəlillərinə, araşdırmalarına istinad etmişəm)

MÜƏLLİF: TURAN UĞUR