“Ədibin Evi”nin təşkil etdiyi Mir Cəlal adına V Hekayə Müsabiqəsi yekunlaşdı – Təbrik
“Ədibin Evi”nin təşkil etdiyi Mir Cəlal adına V Hekayə Müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıb. Onlar müsabiqəyə 258 əsər təqdim edən 211 müəllifin arasından seçiliblər.
3-cü yerə Turan Uğurun “Əbabil Quşu”, Həmid Piriyevin “Müjdə”, Xatirə Nurgülün “Bilalın Qayıdışı” hekayələri,
2-ci yerə Elnur Məmmədlinin “Kəkələmə”, Ömər Xəyyamın “10410-cu gün” hekayələri layiq görülüb.
1-ci yeri isə Sərvanə Dağtumasın “Körpənin intiharı” kiçik hekayəsi qazanıb.
Qalibləri təbrik edən münsiflər heyətinin üzvləri xalq yaradıcılığı ilə klassik bədii üslubun qabaqcıl təcrübələrini ədəbiyyatımızın hekayəçilik ənənələrinə gətirən Mir Cəlalın irsinin gənc yazıçılar tərəfindən davam etdirildiyini təqdirəlayiq hesab ediblər.
Qalib hekayələr geniş oxucu kütləsinə “Azərbaycan” jurnalının növbəti sayında təqdim ediləcək.
Posmodern ədəbiyyatın bel sütunu sayılan, çağdaş romançılığın ustad yazarlarından olan Umberto Eko təkcə yazıçı kimi yox, həm də çağımızın bəlalarının, naqisliyinin diaqnozunu 30-40 il öncədən vermiş filosof, tarixçi, esseist, pedaqoq, publisist, tənqidçi – alim kimi tanınır. Onun əsərləri insanın gözünü açır, bu çəlpəşik zamanda bizi daim ayıq-sayıq olmağa sövq edir. Eko sözün və adın əbədiliyinə, Tanrının qədər-qismətinə inanan və inandıran yazardır. Umberto Ekonun müəllifi olduğu “Qızılgülün adı”, “Fukonun rəqqası”, “Praqa məzarlığı”, “Sıfır sayı” kimi bestseller romanların mən də vurğunuyam. ”Qızılgülün adı” romanını isə dünya nəsrinin incisi sayıram.Umbertonu həm də Tanrının bəxşişi hesab edirəm, çünki məndən öncə elə onun soyadı bu gerçəyi qulağıma pıçıldayır.
TANRININ BƏXŞİŞİ – EKO
(xəyali müsahibə və yaxud müsahibə-yazı)
Turan Uğur -Adınız? Umberto Eko -Umberto T.U: Soyadınız? U.E: Eko – latınca “Tanrının bəxşişi” anlamı daşıyan ifadənin abreviaturasıdır. T.U: Peşəniz? U.E: Yazıçı. T.U: Əsərləriniz? U.E: “Qızılgülün adı”, “Sıfır sayı”, “Praqa məzarlığı”, “Fukonun rəqqası” və.s T.U: Kitabxananızda neçə kitab var? U.E: Şəxsi kitabxanamda 30 minə yaxındır. T.U: Deməli, o hesabla 30 min sirriniz var? U.E: Elə çıxır. T.U: Yaşadığınız ünvan? U.E: Milan, Cüzeppe Qaribaldi küçəsi, 32. T.U: Qeydiyyatda olduğunuz ünvan?… (Hələ cavabını ala bilmirəm) Gülün ətri olur, amma onun mahiyyəti məhz adındadır. Qızılgülün adı – sən demə, bu gül ona görə qoxuyurmuş ki, özünə yaraşan, qəşəng bir adı var.Əlbəttə, qızılgülün taleyində bir gün də solmaq var, ancaq bütün hallarda onun adı onun qısa ömrünü uzatmağa qadirdir. Bəs “Qızılgülün adı” kitabı? Orada olan bütün: monastır, kilsə, rahib, Xorxe, Adso, Vilhelm, orta əsrlər tarixi, sxolostika kimi anlayışlar bizə nəyi xatırladır? Bu kitabı oxuyanlar: mən, sən, o, biz, siz, onlar – hamımız romanın adına borcluyuq. Qızılgülün özünə yox, ətrinə yox, məhz adına… 1932-ci ildə, yanvarın 5-də Alessandriyada, İtaliyada Umberto Eko ona görə doğulmuşdu ki, fəlsəfə və ədəbiyyat üzrə təhsil alsın? – Yox! -Katolik şagird hərəkatının lideri olub, sonra bu hərəkatdan uzaqlaşsınmı? -Yenə də, yox! -Renata Remqa ilə ailə qurmaq, Stefan və Karlotta adlı övladlara atalıq etmək necə? – Xeyr! -Məhz ona görə doğulmuşdu ki, Umberto Eko bütöv bir yazıçı olsun. Axı istedadlı yazıçı, istedadlı oxucudan doğularsa, onda belə bir mənzərə yaranar: tarix, fəlsəfə, linqvistika, din – hər sahəyə aid 30 min kitablıq kitabxana… Yazıçıdan soruşurlar: Bunların hamısını oxudunuzmu? Üç cavabı var Umbertonun.Üçü də kinayəli:
1 Bunlardan daha çoxunu oxumuşam; 2 Yox, bunlar gələn həftə oxuyacaqlarımdır; 3 Xeyr, heç birini oxumadım.Oxusaydım niyə bunları bir yerə yığardım ki?! Milanın əvvəllər hotel olmuş məkanı Umberto Ekonun evlərindən biridir.Uzun, yöndəmsiz dəhlizlərini göz bəbəyi kimi qorumaq 30 min kitabdan ibarət kitabxanaya giriş-çıxışı asanlaşdırır.Bu kitablar göz baxdıqca göz qamaşdırır, 1200 nadir kitab arasından elm, tarix, fəlsəfə boylanır, arabir Umbertonu səsləyir.
”Hansını bir daha oxuyum” – deyə Umberto fikrə dalarsa, o zaman Ceyms Coysun kitabları ədibin karına gələrdi.Gəncliyinin yazarı idi Coys, bəs necə, elə də olmalı. -“Bu qədər elmi əsər yazdıqdan, dərin araşdırmalardan sonra nədən 48 yaşında roman yazdınız?” sualını versələr Umberto Eko belə cavablayardı: -”Ürəyim istədi”
“Bəs ürəyiniz niyə istədi?” bu suala da cavab tapılır Ekoda. Umberto Eko: “Mən 16 avqust 1968-ci ildə “J.Mabiyon atanın nəşr etdirdiyi, fransız dilinə tərcümə edilmiş, Melkli Adso atanın qeydləri” adlı bir kitab əldə etdim. Tərcüməçi Balle adlı bir abbat idi. Olduqca yoxsul olan tarixi şərhdə deyilirdi ki, tərcüməçi, on yeddinci əsrdə benedik – tin ordeninin 2 tarixçəsini araşdıran məşhur alimin Melk monastırının kitabxanasında tapdığı XIV əsrə aid olan əlyazmasını hərfbəhərf tərcümə edib.Beləliklə, Praqada sevdiyim birini gözlədiyim zaman əldə etdiyim nadir əsər (bu, xronoloji olaraq üçüncü tapıntım idi) məni yad ölkədə darıxmaqdan qurtardı. Bir neçə gündən sonra, sovet qoşunları talesiz şəhəri işğal etdi. Mən Lints civarmda Avstriya sərhədini keçə bildim; buradan isə asanlıqla Vyanaya gəldim və nəhayət, Praqada gözlədiyim həmin qadınla görüşdüm. Biz birlikdə Dunay çayı boyunca, yuxarı istiqamətdə səyahətə yollandıq” -Bu suala daha bir cavab versiyası təxminən belə olar:
Kitab yazmaq zənginlik deməkdir.Kitabdan uzaq duranların öldüyü zaman onların göz önündən heç bir kadr keçməyəcək. Mən isə dopdolu bir ömür yaşamışam.Yuli Sezarın sui-qəsdini, Romeo və Cülyettanın eşqini və Dantenin cəhənnəmini görmüşəm…Yoxsul bir həyat yaşamaq istəsniz kitabdan uzaq dura bilərsiniz. O zaman buyurun oxumayın! Eko ilk 6 romanını simfoniya kimi yazıb, 7-ci əsərini ritmik melodiya kimi işləyib.Qəzetçilik, media necə sürətlə irəli qaçırsa, yazarın üslubu da ona uyğun hərəkət edirdi.Demək ki, mövzu yazıçı tempini müəyyənləşdirir.Mətbuatdakı nöqsanlar, şantajlar, reketçilik, naşılıq barəsində minlərlə məqalə, sonra isə roman yazır Umberto Eko.Romanı ”Sıfır sayı” adlandırır. Böyük bir kitabxananın gözümün önündə canlanmasına lap az qalır.Sanki Ekonun kitabxanasına çoxdan aşinayam.Təsəvvür edirəm, siz də əlinizlə gözlərinizi qapayın və səyahətə hazır olun! – Hər tərəf dağınıqdır.Kitablardan sanki bir piramida düzəldilib.Kimsə boylanır.Umberto Ekoya bənzəyir kitab arasından boy verən adam.Piramidadan sirlər boylanar bu təbiidir, deməli, Ekonun sirri həm də 30 minlik kitabxanasıdır.Hər kitabın bir sirr daşıdığını nəzərə alsaq, havada sirlər uçuşuna tanıqlıq etmiş olarıq.Hə, indi gözlərinizi aça bilərsiz. -Elə qəzetlər də gözümüzü açmağa xidmət edir. Budur, bəndənizin əlində qəzet var.Oxuyub kənara qoyuram və bu sətirləri yazıram: -“Qəzet oxumaq müasir insanın günlük duasıdır”.Bu fikri Ekodan duymuşam – italyan yazıçısından, o da Hegeldən sitat gətirib vaxtilə.Baxın, qəzet oxuya bilmiriksə, deməli, sıfır sayı gündəmdədir.Umberto Ekonun bu adda romanı var.Əgər mətbuatda hər şey yaxşı vəziyyətdə deyilsə, qəzetin adını “Sabah” qoysan belə nafilədir, belə vəziyyətdə “Sabah” bu gün ölməyə məhkumdur. “Sıfır sayı” romanının birinci hədəfi “name droppinq” deyilən anlayışdır.Əminəm, bununla hər gün qarşılaşırsız.Mühüm şəxslərin adını çəkərsənsə, onlarla olan fotonu paylaşarsanasa, deməli, Ekonun qınağına tuş gəlmisən. Həmin adamlar bu minvalla adının ulduz şəxslərlə hallanması mərəzinə tutulublar. Bu, medianın sıfır həddidir, elə insanlığın da. Yazar roman yazmağın ən əzablı, ən zövqlü hissəsini hələ əsərə başlamazdan əvvəlki vaxtı sayır.İt əzabı olsa da, insanın sonsuz bir zövq almağına bənzəyir roman yazmağa başlamaq. Səssizcə və kirimişcə girişirsən yazıya, lakin bu sükutu pozacaq bir nüansı unutdum:
Həyətdəki itin zingildəməsini.Bu, yazıçını diksindirir, özünə qaytarır, romana kökləyir. Maşınlar icad olduqdan sonra, velosipedlər ömrünü bitirmədi.Təyyarə ixtira olundu, ancaq qatarların səsini hər gün yenə eşidirik.Ənənəvi kitablar da o cürdür.Elektron kitablara, internetə uduzur deyirsizsə, yanılırsız.Bir gün “hard disk”- lər, “sd”- lər qeybə çəkilər, məhv olar, necə ki, plastinkalar tarixə qovuşur, amma kitab kiminsə evindən, monastırdan, kitabxanadan çıxar, mütləq bir gün hansısa nüsxəsi tapılar.Ənənəvi kitablar bilginin əsrlərlə saxlanılacaq zəmanətidir. Semiotikaya, ezoterikaya, fəlsəfəyə vaqif olan, hələ gənc yaşlarından kamala yetən Ekonun Xalq yazıçısı Kamal Abdulla ilə görüşündən ayrıca bir fəxarət duyulmalı, bu görüş ədəbiyyatımız adına bir səhifə açmalıdır.Posmodern ədəbiyyatın qərb-şərq qovuşacağının bir adı Umbertodursa, digər adı da Kamal Abdulladır.Ekonun tavana dirənmiş kitabxanasından götürüb ədibimizə verdiyi kiçik hədiyyəni əsla kiçik saymırıq:
”Kamal Abdullaya – ən ülvi dostluq duyğuları ilə Umberto Ekodan” yazılmış bu sözlər saat yarımlıq görüşün yox, bir ömrün adına yazılsa, daha doğru sayılar.Yeri gəlmişkən, 84 illik ömründə Umberto Eko həmişə, hamıya kitab hədiyyə etməyi bacaran yazar olub. “Fukonun rəqqası”-nı, “Bir gün əvvəlki ada”-nı, ”Praqa məzarlığı”-nı, özü Paraqa məzarlığında uyumasa belə. “Qızılgülün adı”- na qayıdıram.Dünyada sözdən, addan uca bir nəsnə yoxdur fikrinin təsdiqini görürəm.Belə çıxır ki, hər şey , hətta ətirli güllər də öz adına borcludur.Hər şeyin və hər kəsin ölümü labüddür, qaçılmazdır, fəqət qalıcı olan hər nə varsa, məhz adı üçün yaşayır. -İstəyirsiz yoxlayaq, necə bilirsiz? -Etirazım yoxdur. -Adınız? -Umberto -Soyadınız? -Eko -latınca “Tanrının bəxşişi” anlamlı ifadənin abreviaturasıdır. -Peşəniz? -Yazıçı. -Əsərləriniz? -“Qızılgülün adı”, “Sıfır sayı”, “Praqa məzarlığı”, “Fukonun rəqqası” və.s -Neçə kitabınız var? -Şəxsi kitabxanamda 30 min kitab var. -Deməli, o hesabla 30 min də sirriniz var? -Elədir!
Əbədiyyət! -Soyadınızın mənası necə oldu? -Tanrının bəxşişi -Aha, aha, burada dayanın, senyor! (Lap yerinə düşdü, Ekodan aldığım müsahibəyə elə yaraşan ad budur – Tanrının bəxşişi – Eko)
Rejissuraya şərəf gətirən, qanı ilə, canı ilə milli kökə sığınan, folklora bağlanan, etnoqrafiyaya sarılan, sözə, kadra, televiziyaya 40 ildən çox hizmətdə bulunan, təpədən-dırnağa vətən, yurd, məmləkət qoxuyan insan – Nadir Diridağlı, yeni yaşınız mübarək! Nadir müəllim çəkiliş meydançasında meydangirliyi, koloriti, sərrastlığı ilə daim fərqlənib.40 ildən çox müddətdə irimiqyaslı tamaşaların, bayram proqramlarının, Novruz çəkilişlərinin, televiziya filmlərinin ərsəyə gəlməsində misilsiz əmək sərf edən Diridağlının canı sağlam, ruhu hüzurlu, ömrü uzun olsun! Ömrü uzun olsun ki, yenə də klassik rejissura bu sənətkarın görəcək işlərindən nəsibini alsın.Nadir Həsənovdan Nadir Diridağlıya gedən yol çox qısa olub.Öncə yaxşı insanların – Nahid Hacızadə kimi azman redaktorların əlinə düşüb.Tez bir zamanda özünü və imzasını təsdiqləyib.AzTV-nin “Ədəbi-dram verilişləri Baş redaksiyası” nda müxtəlif səpkili, müxtəlif janrlı verilişləri ərsəyə gətirib.Bunu da kafi saymayıb, öz verilişlərini yaradıb.Kənardan aparıcılar gətirib – şairlərə, yazıçılara meydan verib. Nadir müəllim çəkilişdə xoşbəxt olan sənətkarlardandır.Onun təcrübəsi elə həyatda da bir çoxumuza yol bələdçiliyi edib.Kimsə reallıqdan uzaq arzularla, xəyallarla danışanda,
“Ayə, mənə nağıl danışma!”, yaxud kimsə keçmişi özləyən zaman ah çəkib, sitəm edəndə,
“Ayə, qurtardı o şeylər…” – deyən də Diridağlıdır…
…Və həmən anlayırıq…Anlayırıq ki, danışan təcrübədir, danışan illərin birikmiş yaşantılarıdır və bu sözləri ərkyana bizə söyləyən Diridağlıdır. Əziz Nadir müəllimə israrla və inadla yenə arzularımı bildirərək deyirəm ki: -“Qurtarmadı!!! Sizin görəcək işləriniz, yeni-yeni layihələriniz hələ qabaqdadır.Sizin nağılvari filmləriniz, nağıl kimi həyat öyküləriniz hələ qarşıdadır.” Yaşayın və yaradın! Mübarəksiz, sənətkar!
Turan Uğur, AYB-nin üzvü, 26 mart 2026-cı il, Novxanı.
MƏMMƏD ALİM (Əməkdar incəsənət xadimi, şair, dramaturq, tərcüməçi)
MƏMMƏD ALİM – SÖZ SIĞINACAĞI (esse)
Bu günlər – yazın gülləmə-çölləmə çağında neçə gündür ki, mərhum şairimiz Məmməd Alimin bahar ovqatlı şeirlərini söyləyirəm.Novbaharda – Yazın erkən çağında Məmməd Alimin lətif şeirlərini dilə gətirməyimin səbəbi çox sadə imiş: axı şair də Yazağzında təvəllüd etmiş ziyalılardan idi. Doğrusu, içimdən bir doğma səs bəndənizi müəllifi olduğum “Baharda doğulanlar” silsiləsində yer alacaq şairlərimizi bir qədər sonraya saxlamağa və Məmməd Alim ruhunu sevindirməyə çağırdı.Madam ki, Novxanıda neçə gündür şairin şeirlərindən guppuldadıram, deməli, bu nüansın özü də əbəs deyilmiş.Əlbəttə, hər şey ilk növbədə “Könül bayramı” şeirini biqəfil xatırlamağımdan başladı.O da yadımdadır ki, Məmməd Alimi illər öncə AzTV -də – “Telefilm” in filmlərində çıxış edərkən görmüşdüm.Dumanlı da olsa, xatırlayıram.Deyəsən, mərhum Vüqar Tapdıqlı ilə həm də dostluqları vardı.İşə baxın, indi hər ikisi Haqqa qovuşublar, biz isə… …Bizdən yan ötək, varaq Məmməd dünyasına.Əslində, 65 illik ömründə Məmməd Alim həmişə harasa köç edib.Əsl ünvanı isə söz olub, şeir olub.Təkcə mən demirəm ki, şairin özü də eyzən bu qənaətdə idi:
Mən xırda çay balığıydım, Çaydan dənizə köçmüşəm. Dərin duyğu bulağıydım, Ürəkdən gözə köçmüşəm.
Lap çocuqluğundan ünvan dəyişməyə adət eləmiş Məmməd Alim 1949-cu ilin martın 16-da Goranboyun Xınalı kəndində doğulub.İlk ünvan dəyişməyi əzəmətli Gəncədən başladı.Bu, onun öz köçü idi, söz köçləri isə daha sonralar olacaqdı.Həmin köç kənd evlərinin çiy kərpic divarından, daşından başlayacaqdı; Alimin dəcəl yaşından, taxta beşiklərinin, xallı pişiklərinin gətirdkləri çadırlı, üstüörtülü maşından keçəcəkdi; babasının xurcunundan, çəkicindən, kəlbətinindən, nənəsinin cehizli xalısından keçəcəkdi o köç; anasının köhnə, güllü çit donundan, işə gedən zaman istifadə etdiyi qarğı səbətindən keçəcəkdi; daha nələrdən-nələrdən keçəcəkdi Alimin kiçik Xınalıdan böyük Gəncəyə köçü… Kənd qəbiristanlığında ikiyaşlı bacısının – özü də qıvrımsaçlı bacısı Minirənin əl boyda məzarından keçəcəkdi o məlum köç. Sonra ad və soyadının da bir-birinə köçü olacaqdı.Alim Məmmədov Məmməd Alim olacaqdı, daha poetik, daha müdrik səslənişlə. Azərbacan Yazıçılar Birliyinin Gəncə Bölməsinin sədri də olacaqdı, Beynəlxalq Rəsul Rza ədəbi mükafatının laureatı da.Amma bu uğurlara gedən yolu əsla asan olmadı. 16 yaşında ikən “Kirovabad kommunisti”, indiki “Gəncənin səsi” qəzetində ilk mətbu şeirinin dərc olunmasının sevincini dadır.Dövri mətbuatda sərasər nəşr olunan şairin şeirləri müxtəlif almanaxları özünə ünvan bilir.Məhsətidən, Vazehdən, habelə xarici müəlliflətdən – Bella Axmadulinadan, İosif Brodskidən tərcümələr edir. Yenə köçür, ilhamının yelkəni cürbəcür dünyalara açılır.Ancaq könül bayramını Novruzla, yazla, baharla, ülfətlə, sevgi ilə bağlayır.
O, otuz bir dekabr- Yeni il bayramıdır. Bu, Novruzdur, əzizim, Yazdır, gül bayramıdır.
Bu aşıq, o ozandır, Xoruz banı – əzandır. Gələn ay Ramazandır, Oba, el bayramıdır.
Alnımız qırışıqdır, Fikrimiz qarışıqdır, Harda ki barışıqdır, Şirin dil bayramıdır.
Gözlə gözün görüşü, İzlə izin görüşü, -İkimizin görüşü, Bu, könül bayramıdır.
Bu sayaq Bahar ovqatlı mənzərələri çox qələmə alıb şair.Nigar Rəfibəyli ilə Rəsul Rzaya ithafən yazdığı şeir də təbiət lövhələri ilə bica yerə süslənməyib ki?!
Göyçay çinarı, Gəncə qovağı…
Bakıda görüşdülər Ömrün ilk bahar çağı. Rəsul – Göyçay çinarı, Nigar- Göygöl qovağı.
Ata yurdundan gəldi Qovağın son sorağı. Çinar ora tələsdi, Heykəl gördü qovağı.
Əbədi qovuşdurub, İki qəlbi Xan bağı. Şair ömrü yaşayır, İki dünya qonağı. Rəsul – Göyçay çinarı, Nigar – Gəncə qovağı.
Doğma Gəncəsinə çox bağlı idi Məmməd Alim.Gəncə Dövlət Universitetinin filologiya faküləltəsində oxuyarkən – 1967-72-ci illərdən Gəncə torpağına – ulu diyara bağlılığı baqi xarakter aldı.Gəncəni şeirlərində öydü, yurda, məmləkətə sevgisini böyütdü, amalını bütöv Azərbaycana, Təbrizə köçürtdü.Hər köçü kimi, bu köçü də doğal idi, təbii idi, zəruri idi. “Qəlbim Təbrizə çatdı” şeiri Məmməd Alimin bu dünyadan çıxıb da son varacağı bir arzuya, bir hədəfə dönüşdü.
Mən Məmməd Alimi dinlədim dedim, Yerlədim, göylədim, günlədim, dedim. Dünya, qapını aç, aç gedm, drdim, Qəlbim qanad qırıb Təbrizə çatdı.
Məmməd Alim heca vəzninin ən müxtəlif şəkillərində seçkin nümunələr yaratmaqdan zövq aldı, kiçik həcmli şeirlərini poemalar əvəzlədi.Sonra şirin təcnisləri ilə qələmini müşərəff etməyi bacardı.
Köynəyini yuyub asdı aynadan, Səbirli ol, kölgədə yox, gündədi. Neyləsin, tez qurumasa, ay nadan. Günah onda deyil, gücsüz gündədi.
İçib sərməst olur, sevir sər xoşu, Sər özü xoşudur, xoşu sər, xoşu. Ailənin sənin kimi sərxoşu, Nə ayda, nə həftədədi, gündədi.
Məmməd Alim deyir: Bu yoldan daşın, Niyə vaxt-vədəsiz atılsın daşın. Bir bax, o ismətli ömür yoldaşın, Cavan gəlin ana gör nə gündədi?!
Şübhəsiz şairin sərhədləri aşan şeiri, dillər əzbəri olan “Dünya, qapını aç…” şeiridir.Onun bu şeiri Güneydə, Təbrizdə də çox sevilir.
Quranın göylərdən nazil olsa da, Ömür möhlətim lap yüz il olsa da, Sabahın bu gündən gözəl olsa da, Dünya, qapını aç, aç çıxım gedim.
Məmməd Alimin sabahı dünənindən yüz faiz daha gözəl, daha manidardır.Əbədi ünvanları, əbədi sığınacağı söz olanların aqibəti hərdaim bu sayaq olur.Baharda doğulan Məmməd Alimin 2014-cü ilin avqustun 29-da – ömrün 65 indən gələcəyə apardığı sözün, şeirin əbədi bir zəmanət çeki qalıb. Limitsiz və sərhədsiz çekdir həmin zəmanət çeki.Kainatın hər guşəsində – dövlətinə, diilinə, millətinə baxmadan, hər yerdə işə keçir bu növ zəmanət çekləri. O tilsimli zəmanət çekinin bu gün Məmməd Alim kimi şairləri Bahar çağında xatırlatmağa, hətta şərəfinə esse də yazdırmağa gücü çatdı. Rəbbimiz bu dünyamızı Məmməd Alim kimi şairlərimizdən, şairlərimizi isə o zəmanət çeklərindən xali etməsin.Ulular belə söylərdi bu məqamda: Kərəminə şükür İlahi, qələminə mərhaba! Mərhaba, Baharda doğulanların aqibətinə! Bahar qoxulu misraların şairi, öz sığınacağına, söz sığınacağına mərhaba!
Turan Uğur, AYB-nin üzvü, 24 mart 2026-cı il, Novxanı.
Taksi “Gəncliy” ə aparmır, amma “Dədə Qorqud” a gedir. Bəs ömrün Qorqud çağından ömrün gəncliyinə aparan varmı? Əvvəla ondan başlayım ki, atamın ən sevdiyi yazıçı ANAR idi. Biz uşaq olanda Anarın “Səhra yuxuları”, “Yaxşı padşahın nağılı”, “Əlaqə”, “Dantenin yubileyi” və.s kimi əsərlərinə aşina olmağı dönə-dönə tövsiyə edərdi. Sonra Anarın aşağı-yuxarı bütün əsərlərini oxuduq.Xatırlayıram ki, ağüzlü kirilcə kitabının 1-ci cildində – “Keçən ilin son gecəsi”, “Bayram həsrətində”, “Asqılıqda işləyən qadının söhbəti”, “Mən, sən, o və telefon” və s.hekayələrini gözümüzə təpərək, ciyərimizə çəkərək oxumuşduq.Onda vur-tut 6-da, 7-də oxuyardıq.Göyçay Mərkəzi kitabxanasına üz tutanda, (onda Göyçaylı yazıçı Əli Səmədlinin “Arvan” kitabxanası hələ açılmamışdı) ilkən gözümüz Anarın kitablarını arayırdı.Sonra Anar təkcə atamın deyil, bizim də sevimli yazıçımız oldu.Bu xüsusda vagüzarlığı özündən bizə ötürdü – yəni atadan oğullara, tam doğaldır, tam təbiidir. Elə Anara da istedad estafetini atası Rəsul Rza və anası Nigar xanım Rəfibəyli ötürmuşdü.Anarın valideynlərini itirəndən dərhal sonra yazdığı “Sizsiz” xatirə-romanı yazıçı istedadının ötürülməsi anlamında bizi çox mətləblərdən agah edir. Həyat elə gətirdi ki, mən də dəfələrlə Anar haqqında yazdım; 2-3 şeirimi Anara ithafda bulunarkən, həm də “Sətirlər” verilişinin, 2021-ci il, 14 mart buraxılışını da Anara həsr etdik.Film estetikası ilə hazırlanan verilişin ssenarisini yazdım, Anardan, oğlu Tural bəydən, qızı Günel xanımdan müsahibələr aldım. Anarın imzası ilə həm qardaşım, həm də bəndəniz Yazıçılar İttifaqının üzvü olmaq qürurunu daddıq, fərəhini yaşadıq. Anar – onun şəcərəsi Məmmədxanlılar+Rəfibəylilər nəslinin taleyini və tarixini müfəssəl şəkildə öyrəndiyim yeganə mənbə isə Rafael müəllimin “Rəfibəylilər” kitabı oldu.Yanılmıramsa, 1996-cı ildə nəşr olunmuşdu.Həmin əsəri bir nəslin epopeyası da saymaq olar.Onda bu kitab bizim ailəmizin masaüstü kitabına çevrildi.Akademik Rafael Hüseynovun bu sanballı, arxiv sənədləri ilə zəngin tədqiqat kitabı ilk baxışda məşhur fransız romançısı Moris Drüonun qalın, səhifəsi 1000-i aşqın tarixi romanlarını andırır.Bu müəzzəm, Drüonsayağı kitab Anarın gəldiyi yolu, onun nəslinin keçdiyi iztirabları gün kimi aydınladırdı.Akademik Rafael Hüseynov Anara sayğısını hərdaim izhar edib, haqqında dəfələrlə yazıb, verilişlər ərsəyə gətirib. Yazıçının ilk iş yeri olan Nizami adına Ədəbiyyat Muzeyinə, 1960-cı illərin lap əvvəlinə səyahət əla olar. Muzey ziyarətçilərinin təbiri ilə desək – “Yoldaş Rzayev” in olduqca maraqlı bələdçi olması bizə çox şey anladır.Anarın Radioda qısa dönəm işləməsindən, habelə “Səslər muzeyi” adlı verilişinin keşməkeşli tarixçəsi də maraqlıdır.Ancaq ilk növbədə yollanacağıq Qobustana.Qobustana deyəndə ki, “Qobustan” toplusuna…Elə “toplu” sözü də bizim üçün yenilik idi həmin çağlarda.Bu toplu ana dilimizdə unudulmuş çox sözlərə ehya verəcəkdi.Dərgiyə qarşı olan həmlələrə, süngülərə sinə gərib dözəcəkdi, Anarın sayəsində.Bədxah donosçulara, çuğullara qarşı sözdən zireh düzəldəcəkdi, Anarın sayəsində.Yazıçını “siyasi səbatsızlıq” da suçlayan qaragüruhları susduracaqdı, yenə Anarın sayəsində. Elə isə Anardan danışmaq istəyirəm, Anardan.Meşin çantasını çiyninə salıb, boynunu yana əyib mərkəzi küçələri dolaşan, bir çiynini dikəldib, o biri çiynini ürəyinə sarı endirən Anardan danışacam.Bəs necə? Baş ürəyə yaxın, həmdəm olmalı ki, yazılanlara Anar deyə biləsən, yozulanlara Anar deyə biləsən.”A” hərfindən danışacam sizə. Ata ilə, ana ilə, Azərbaycanla eyni səsləşən, “aristokratiya” sözü ilə qəribə şəkildə asossiasiya olunan əlifbamızın ilk hərfindən danışacam sizə.”A” hərfi deyib, Anar deyib yazmağa nə var ki?! ”A” hərfini yazıb, ucundan tutub get! ucuzluğa yox, ucalığa, bahalığa.O bahalığa gözlərin qalsın baxa-baxa, axı Anardan danışacam sizə, 88-ə- əlvida, 89-a mərhaba, Anar.Sən, kəşf olunmaz bir ada, Anar… Anardan danışacam sizə, gəncliyinə getmək istəyən Anardan.O deyyyy taksi dəydi gözümə, nəhs nömrəli olsa da getmək olar.O taksi Anarı gəncliyinə aparacaqmı? “Gənclik” stansiyasına olsa nə var ki, aparar.Amma ömrün gəncliyinə necə, yeniyetməliyinə necə? 13-14 yaşına, Şuşada yazmağa başladığı dönəmə bizi vaxt taksisi aparacaq. 13-14 yaşında yeniyetmə bir oğlan. Şuşadadılar hamılıqla.Darıxır.Neyləməli? -Oyun oynamalı? -Yooox. -Dərs hazırlamalı? -yox. Axı dostları, sinif yoldaşları Bakıda qalıblar. -Bəs neyləsin Anar? Rəsul Rza daha yaxşısını bilir.”Heç olmaya yol qeydlərini, təəssüratlarını yaz”- deyəcək şairimiz. Anarın içindəki Dədə Qorqud-u mürgüdən oyansaydı bu cür cavab verərdi. “Od kimi işıldayıb, ulduz kimi parlayan nədir, ağız dildən bir kəlmə xəbər ver mənə, qara başım qurban olsun atam sənə” Amma oyanmamışdı, çünki hələ çox cavandır. Anar Rəsul müəllimi dinləyib təəssüratlarını yazacaqdı. Şuşadan?- Şuşadan yoox, Şəkidən? -Şəkidən yoxxx, Bakıdan?-Bakıdan yoxxx, Amerika həyatından bir pyes yazacaq. Yazdığını onlara oxuyacaq, cavab belə səslənəcək: Heç nə, sən də yazıçı oldun. Deməli, bizi torpaqlarımıza qaytaran, gözəlim Şuşaya qovuşduran qüvvə həm də darıxmağımızdır.O yerlər üçün Bakıda, Bakıda isə o yerlər üçün darıxaq…. Bu məmləkətin ilk Anarı 1938-ci ilin martın 14-də doğulub. Anar- yəni hər zaman xatırlayar, anar.İtirdiklərini xatırlayar.Doğmalarını, dostlarını: Toğrulu, Yusifi, Vaqifi, Arazı, Emini anar. Onları yada salar.Anarın əsərləri kimi özünü oxuya bilsən, şifrələrlə, parollarla danışarsan mənimlə, gürcü familyasını verib, yox çaşdım, ilahi küləyin-“Kamikadze”-nin ətəyindən sallanıb əlaqə qurarsan Babilistanla, Səhra yuxularından danışanda ağzımın üstündən elə vurarsan ki, amma ağzıma su alıb kirimişcə yerimdə oturmaram. “Çilistan” -deyib yaxşı padşahdan nağıllayaram sənə, sonra da güzgü tutaram üzünə anındaca ərdo sifətini görmüş olarsan: bənizin həmən solar. Daha da cırnayarsan, çəmkirərsən, məni xırpalamağa başlayanda Anar müəllim susdurar səni. Bax beləcə. “Sizə kimdən deyim, yaxşı padşahdan. Ərənlər belə rəvayət edir ki, əyyami-qədimdə Çilistanda, bir yaxşı padşah varmış. Bu padşah çox adil padşah imiş. Hamıdan, hamıdan adil. Yaxşı padşah heç vədə öz rəiyyətlərinə güldən ağır söz deməzmiş. Nə incidərmiş onları, nə boyunların vurdurarmış, nə də asarmış. Padşahın yaşı ötmüşdü, amma ömrü boyu o nəinki adam, heç taxtabiti, birə də öldürməmişdi. Elə buna görə də padşahın çarpayısı birəylə dolu idi və padşah yazıq gecələr yata bilmirdi” Padşahın gecə yuxularını qaçıran birələr, taxtabitilər olsun, Sovet dövründə Anarın yuxusunu ərşə çəkən isə ağrılarımız, qayğılarımız. Məmləkətdə, İttifaqda, külli-aləmdə olan adamyeyən yamyamların eybəcərliklərini Çilistan, Babilistan adlı məçhul ölkələr timsalında göstərən Anar idi, duyan isə biz oxucular.Brejnevin Bakıya gəlişi əsnasında “Kommunist” qəzetində bir məqalə yaz”- deyənlər min tövr bəhanə gətirib, sivişib aradan çıxan, Allahsızlığı bayraq edən bir rejimin ağzının üstündən sillə çəkən yenə yazıçı Anar olsun. Anardan danışmaq istəyirəm sizə, Anardan… Anarın ssenarisi əsasında çəkilən “Torpaq, dəniz, od, səma” bizim 4 Novruz çərşənbəmizlə necə də səsləşir, bunu mən yozdum bu sayaq, Anar müəllim inciməz.Ömrün 4 mərhələsi: çərşənbələrimizin adına ad edilsin. Əsərdəki Solmaz xalanın sözü Sovet hökumətinə, nur üzlü nənənin cavabı Anara xub yaraşır.Deyilmi? Anardan danışacam sizə. Bu gecə, bu qoca, bu ocaq: Dostlar, bu sətri bir dəfə yazıram, çox təkrarlamağa cürət eləmədiyimdən.Niyə? Axı, çox hallandırsam = olacaq Kəbirlinskiyə.Dantenin yubileyində Feyzulla Kəbirlinski, yadınızdamı? Anarın ən mağmın, ən avam personajının gözlərindəki kədərə cəmiyyətin natəmizliyi hopub.Gözləyin, əzizlərim tozunu alım o məlul gözlərin. Ona biçarə demir Anar, amma Feyzulla kişinin zamanın artistləri, teatr çıxaranları yanında necə naçar, necə cılız olduğunu əlinin içi kimi göstərir.Bu günün xəbis, xudbin adamları yenə var, deməli, cinbala, tülək xislətli Məcid kimiləri də aramızda “n” qədərdir.Əzizlərim, bir sirri də açım sizə.Kəbirlinskinin sadəlövlüyündən istifadə edən Məcid kimiləri o qədərdir ki, bu dəmdə “n” hərfinin halına acıyası oldum.Çünki mərdimazarların sayı “n” həddini çoxdan ötüb keçiblər. “Feyzulla dəvətnaməni alıb baxdı.Doğrudan dadəvətnamədə “ikiadamlıq” sözləri və onun adı, familiyası yazılmışdı: “Hörmətli yoldaş Feyzulla Kəbirlinski! Sizi böyük italyan şairi Dante Aligyerinin anadan olmasının 700 illiyinə həsr olunmuş təntənəli yığıncağa dəvət edirik” Ərini tez-tez azarlayan, ikidəbir onu danlayıb, xəcil edən, fərasətsizliyini, fərsizliyini üzünə vuran Həcərin sonda yuxaya dönən ürəyini Anarın ürəyi sanmalı, sanıb da şərdən saqınmalı, saqınıb da bu misraları dilləndirməli: Niyə Kəbirlinski, -biletini basmış kif? Dante qanrılıb, deyər: -Qoy verim bircə təklif: -Anar əla müəllif. “Sabah yəqin ki, Həcər yenə deyinəcək, söylənəcək.Feyzullanın gününü göy əskiyə düyəcəkdi.Amma bu gün onun könlünü qırmaq istəmirdi.İstəmirdi Feyzulla bilsin ki, düz iki aydır-metro açılandan bəri Həcər hər səhər həmin bu qatarlarla bazara gedib gəlir” Anardan danışacam sizə, Qobustanda külüng vuran Anardan, fəqət o Qobustanla yanaşı bir də Anar müəllimin “Qobustan”-ı var. 1969-cu ilə qayıtsın müəllifimiz.Bu Qobustandan jurnal “Qobustan” a dönsün, hələ Əli bəy Hüseynzadənin isminin çəkildiyi yazını çap etdirmək təşəbbüsünə görə ittiham da olunsun. Anardan danışacam sizə. Bir dəfə deyəcəm, iki dəfə deyəcəm, sonra susacaq telefonunuz. Ölən təkcə insanlar olmur ki, telefonlar da ölür bu dünyada, telefon nədir, telefon nömrələri də. “Dünən sənin telefonun öldü.Ölən yalnız adamalar olmur ki…Telefon nömrələri də ölür.Ömrün boyu çox rəqəmləri unudacaqsan: pasportunun nömrəsini, axırıncı işində aldığın maaşını, dostunun avtomobilinin nömrəsini, aya qədər olan məsafəni…” Aya qədər olan məsafə uzaqdır.Elə 1945-ci ilə kimi də məsafə az deyil.Amma Zemfira hərdaim yanındadır Anarın.Həyat yoldaşı, məktəb yoldaşı, can yoldaşı-yoldaşlığa aid hər şeyin adıdır Zemfira. Onu sinifdə görəndə qəhər boğsun boğazını, bir hovur gözləməyə səbrin çatmasın.Qapı nagahan açılıb, sinfə girəndə özünə gələrsən.Gözlərinin baxışında dəhliz qurarsan, yeriyəsən o dəhliz boyunca, gedib işğal edərsən qızcığazın məsum gözlərini.Sonra işğal etdiyin ərazini daha da böyütmək qalır sənə.Sevdiyin qızın gözlərindən yanağına, yanağından dodağına keçərsən, görərsən qızartısı işıqforun qırmızı işığına meydan oxuyur, əlini öz üzünə vurarsan, həmən vəziyyətmiş ki..Qızartı qızartını haylayır, qızartı qızartını çağırır.Qırmızılıqdan lalələr adını verərsən bu keçən illərə, onillərə, daha doğrusu 1945-in payızına. Başa düşərsən ki, ürək çırpışdırmaqdan öncə gərək gözün tutduğu qızın şəklini çırpışdırasan əlaçılar lövhəsindən.Dərslərində əlaçı olmasa da olar, əsas sevgisində əlaçı olsun.Ya ürək çırpışdırmaq, ya istəklinin şəklini.Məncə, ikisi də eyni şeydir.Harda qaldı gəncliyə aparan taksi? Anarı Gəncliyə mütləq aparan olacaq.Amma ömrün gəncliyinə yox, ömrün Qorqud yaşına. Axı “Gəncliy” ə gedən yol “Dədə Qorqud” parkından keçir.Olsun! Anar qələmi ilə, sözü ilə hamıya qalib gəlməyi bacaran ustaddır, hətta özünə də, hətta amansız Zamana da. O, heç vaxt özünü təkrarlamadı, prozanın bütün janrlarında möhtəşəm izlər qoydu.Bunu da yetərli sanmayıb, lətif şeirlər yazdı.Onun “Qorqud dünyası” adlı əsəri Türkün öz və söz manifestinə dönüşdü.Bunu da kafi bilmədi Anar.”Dədə Qorqud” filminin ssenarisini yazdı, iki hissəli bədii filmin ekrana çıxmasına müvəffəq oldu.Üzeyir bəy Hacıbəyliyə həsr etdiyi”Üzeyir ömrü”, Mirzə Cəlil ruhuna sayğı amacı ilə “Qəm pəncərəsi” Cavid əfəndinin həyatından bəhs edilən “Cavid ömrü”, Mirzə Fətəliyə ithafən “Sübhün səfiri” kimi bədii filmlərin ssenarisini qələmə aldı. Bu metodla böyük mütəfəlkkirlərimizin ömrünü ekranda yaşatmağa, ədiblərimizə kinematoqrafik pasport verməyə nail oldu. Bu gün də yazır Anar. “Ədəbiyyat qəzetinin” səhifələrində son illərdə oxuduğum “Kəbirlinskinin son etirafı” və “Qatardan qalan adam” hekayələri sadəcə əladır. Elə isə dünya durduqca Anardan danışacam sizə, ömrün Qorqud çağına yetmiş Anardan…
Gecə qalanmış tonqallar, bütün obalarda çatılmış ocaqlar, qırmızıya boyanmış yumurtalar, saçı yolunmuş səmənilər, darvazaların ağzında qapını döyüb çuval ataraq qaçıb-gizlənən çocuqlar, doqqazda eşidilən şənlik səsləri qulaqlarımda deyil, gözlərimdə var-gəl edirlər.Nəisə xatırlatmaq üçün yarışa girmişlər, marafona qoşulmuşlar sanki.Uşaqlığımın cır səsiylə çağıran, bəzən də uğultulu bir sədayla bağıran bu xatirələr Novruzun bir addımlığında –Boz ayın gəlhəgəlində bəndənizi nənəmin ruhu ilə baş-başa qoyar.”Ulularımızı çağır” – deyən bu xatirələr Yazağzında məmnun qalmağım üçün heç nəyi əsirgəməzlər. “Puah, bu cırtdan fevralın canında nələr varmış? Bu Boz ayın ağzında yenə xəstəlik yaxalayar məni.Boz ay gəldi, daha ayağımın birini ehmalca irəli atsam, Novruza yetişərəm” Uşaq ikən nənəmdən eşitdiyim Çillə girdi, Çillə çıxdı, Boz ayın qapısının lap kandarındayıq kimi fikirlər bəndənizə xalq təqvimini bütün ayrıntıları, bütün incələyi ilə açmış olur.Çocuqkən qulaq müsafiri olduğum bu məhrəmanə sözlər yeniyetməliyimdən etibarən mənim xəyal dünyama yansıdı, sonra bu tilsimli sözlər öz kiçicik folklor aləmimi qurmağıma vəsilə oldu.Balaca dünyam böyüdü, böyüyərək qədim folklorumuzla sarmaş-dolaş, qol-boyun oldular.Mənə bəşəri güc, ilahi qüvvə verən folklorumuz bütün ağrılı-acılı, sıxıntılı günlərimdə ruhuma həmdəm oldu.Nənəmin sehrli sözlərinin müşayiəti əsla bəndənizi rahat buraxmadı.Boz ayın İlaxır çərşənbələrində, bəzən tək-tənha yaşadığım günlərdə belə, evdə mütləq 1 şam yandırıb, bayramı özümlə öz-başıma keçirdiyimi yaxşıca xatırlayıram.Boz ayın gəlişi münasibətilə süfrəmi bəzəyib, özümün yazdığım şeirlərimdən də guppuldatdığım dönəmlər az olmayıb.Su çərşənbəsi günündə yazdığım “Bayram nisgili” həmin tənha anlarımın porterti kimi hərdaim ucalıqdan boy verir, israrla “mənli günlərini unutma!” – deyə hayqırır.
Bayram nisgili
Bu da prospektin bayram gecəsi, Səssizlik boylanır yuvalarından. Bu da bizim ”Məmməd Rahim” küçəsi, Tənhalıq qoxuyur divarlarından.
Hava qaralmaqda işdən gəlirəm, Yamanca duyulur tənhalıq səsi. Üzümüz yazadı qışdan gəlirəm, Burnuma toxunur bahar nəfəsi.
Amma dönəlgəsi dönüb ömrümün, Yenə yalnızlığım kölgəmə qonub. “Bəs!” demir qadası, “Bəs!” demir gülüm, Sürünür ardımca prospekt boyu.
Bu “Əzəl çərşənbə” axşamındaca, İçimdən bir arzu dillənir düzü. Bir tonqal üstündən gərək doyunca, Hoppanım, tökülsün könlümün tozu.
O tonqal aparsın ağrılarımı, Bayramı bayramtək keçirim gərək! Uşaqlıq dünyamın anılarını, Dünəndən sabaha köçürüm gərək.
Kirimiş məhlədə kimsə görünmür, Yaxşısı budur ki, qayıdım evə. Qalanan ocaqlar nəsə görünmür, Bu nə hüzndür ki, nə olub belə?!
Keçmişin “Çərşənbə xatirələri” Hələ neçəsinin saxlancı olub. Bəlkə neçəsinin gözü düşməni, Bəlkə başlarının qaxıncı olub?
Axı…bu bayram axşamı hamı, Bir azca tənhadı, bir azca yalqız. Tezliklə yurduma gələcək bahar, Bilirəm, sənə də ümiddir, ay qız!
Süfrəmiz bəzəkli, qapım da açıq, Bəs bu bayramın nisgili nədir? Kədərim yaxamdan yaman yapışıb, Bir ağac qurdutək içimdən didir.
Mən səni gözlədim,yalnızlıq gəldi, Daha heç nə deyil eynimə mənim. Baharın yam-yaşıl ipəklərindən, Tənhalıq biçilib əynimə mənim.
Bu da prospektin bayram gecəsi, Səssizlik boylanır yuvalarından. Bu da bizim ”Məmməd Rahim” küçəsi, Tənhalıq qoxuyur divarlarından.
Tənhalıqdan söz düşmüşkən, nənəmdən onu da eşitmişəm ki, insanın tənhalığına, acılarına ən gözəl ilac bayramlardır, ələlxüsus da Novruz bayramı. Bizə gör nə qədər məsud günlər, bəxtəvər anlar bağışlayır bu bayram.Hər ayini, hər ritualı, hər mərasimi bizi biz olmağa dəvət eləyir. “Ay bala, küsülü qalmazlar bayram axşamında, yaxud ay bala, Boz ay girdisə Yalançı çərşənbələrdən çıxıb doğru üskü çərşənbələrə girdik, ay oğul, Xəbərçi çərşənbəni ehtişamlı eləməzlər, əməlli-başlı lap bayrama oxşatdınız ki!!!” kimi nəsihətləri indi mənə bayram gerçəklərini bütün çılpaqlığı ilə aşılayır.Boz ayın astanasında uzaq rüzgarların yüyrək əsintiləri müdam ən doğma hisslər kimi canıma hopur, ruhuma sinir. “Rüzgar” dedim, əlbəttə Boz ay rüzgardan, soyuqdan, sazaqdan, şaxtadan, günəşdən, hərarətdən xali olmaz. Bu qarmaşıq havalar həm də qarmaşıq içimizi əks etdirər, dağınıq halımızı toparlamağımıza yardımçı olar.Hə, öncə Yalançı çərşənbələrin sonuncusunu – Xəbərçi çərşənbəni qeyd edib, keçərik Boz aya.Onu da ərz edim ki, bu tayda səhvən Xəbərçi çərşənbə Od çərşənbəsinə deyərlər ki, fikrimcə, bu da məntiqə uyğun gəlmir.Xəbərçi çərşənbə İlaxır çərşənbələri müjdələyərkən, necə ola bilər ki, ikinci çərşənbə statusunda qeyd olunsun?! Hələ onu demirəm ki, Od çərşənbəsinin son 25-30 ildə yerinin dəyişməsi, yaxud dəyişdirilməsi – ikinci sıraya atılması çox böyük təəssüf və təəccüb doğurur. Novruzun əsl simgəsi, əsl rəmzi olan Günəşin, odun, atəşin 2-ci yerdə yox, İlaxır çərşənbənin sonuncusu və daha əlamətdar olmasını şərtləndirir.Açığı nənəmdən bu haqda heç nə eşitməmişəm, eşitmişəmsə də dinlədiklərimi uzaq Boz yellərin ağuşuna çoxdan qapdırmışam. Əvəzində nənəmdən eşitmişəm ki, Boz aya ciddi yanaşmaq, onu saya salmaq lazımdır, zira Boz ay adından göründüyü kimi sərtlik, bozluq mənasını ehtiva edir.Gərəkdir həm əyninə-başına, həm yediklərinə, həm Çərşənbə süfrələrinə dürüst fikir verəsən. Nəzərə alsaq ki, həmşəri olaraq nəinki İlaxır çərşənbələri, hətta Yalançı çərşənbələri də təmtəraqlı qeyd edərik, onda bizə zaval yoxdur. Nənəmdən Boz ay haqqında rəvayətlər də az eşitməmişəm. Boz aya təbirlər çox fərqlidir: alaçalpo(v), Boz çillə, Ala çillə, Yazağzı, Ağlar-gülər, Döl ayı, Çilləbeçələr, Cəmrələr ayı və.s kimi müxtəlif adların tamamını duymuşam.Rəhmətlik coğrafiyaşünas alim Eybalı Mehrəliyev qışın son ayını – fevralın 20-dən martın 20-nə kimi Alaçalpo, martın 6-dan düz 1 ay müddətcə aprelin 6-na kimi olan dövrü Boz ay adlandırardı.Bu fərqli yanaşmalar Novruzun əzəmətindən, həşəmətindən soraq verən sakral bir gerçəklikdir.Boz ay haqqında ən məşhur rəvayətlər isə məhz “günlərin bölüşdürülməsi” aktı ilə bağlıdır.Qədim əyyamlarda aylara illər verilərkən hərəsinə 32 gün düşür.Boz ay ilin sonuncu ayı olduğu üçün ona 14 gün verilir.Boz ay incik qalmasın – deyə hər ay özündən ona 1 gün bağışlayır.Boz ay yenə razı qalmır. Onda bəzi aylar 1 günü 2 gün edir.Hərəsi bir aydan, bir fəsildən gəldiyindən Boz ayın günləri bir-birinə uyğun gəlmir.Beləcə, Boz ayda 4 fəslin hamısının təbiətindən nələrsə duyulur. Boz ayda evlər, həyət-bacalar səliqəyə salınır.Nənəmin bu prosesə “ev tökdü” dediyini yaxşı xatırlayıram.Bayram öncəsi təmizlyini edərdik, üst-başımız təzələyərdik. Boz ayda bayram süfrəsinə hazrlıq edilər, nənəm qoz-fındıq ehtiyatını hələ bir ay öncədən tədarük görərdi. Nənəmdən onu da eşitmişəm ki, bayram bizim içimizdə olmadısa yüz dənə Boz ay gəlsə də xeyir eləməz. Odur ki, içiniz-dışınız bayram ovqatlı olsun, bayramı bayram tək yaşamaq türkün alicənablıq, kübarlıq, ərdəmlik tərbiyəsindən gələn ali bir keyfityyətdisə, bu dəyərləri itirmək bizə büsbütün haramdır. Gələnə “Xoş gəldin!”, gedənə “Xoşca qal!” deməkdir bu alicənablıq.Bayramı ağırlayarkən özəl, uğurlayarkən gözəl davranmaqdır ərdəmlik. Hə, yeri gəlmişkən, bunu da nənəmdən eşitmişəm. Bir də nənəmdən eşitmişəm ki, bu günlər təbiətə nə qədər xoş aura bəxş etsən, bir o o qədərini də geri alacaqsan. Fevralın 20-isi səhər obaşdan duracaqsan, 4 gün sonra Su çərşənbəsinə hazırlığını görəcəksən, ruhunu təzələyib, Əzəl çərşənbənin pişvazına çıxacaqsan, “İlaxırım, Boz ayım gəl!” deyibən, Novruzu cani-könüldən haylayacaqsan.Hə, dostlar, bir sınayaqmı? Bax, elə bu saat, hamımız birgə deyək ki, “Nənəmdən belə eşitmişəm…”, sonra ardını nənələrimizin mübarək ruhları davam etdirəcək. Bir də başlayaq və hər bir kəlməsini bütün canımızla, ruhumuzla tələffüz edək.Diləyəndə elə diləyək ki, nənələrimizi ölmüş yox, diri sanaq, diri sayaq, lap yanımızdaymış kimi. -Nənəmdən… -Nənəmdən belə… -Nənəmdən belə eşitmişəm…
Turan Uğur:“Səməd Yusifcanlı ssenarilərimi, mətnlərimi həmişə əla oxuyur. Böyük həssasiyyətlə mətni duyur, hər sözün, hər kəlmənin haqqını verir. Hiss etdim ki, Səməd bəy bu gün “Türk ellərində Novruz ənənəsi” mövzusunun kadrarxasını daha şövqlə səsləndirdi. Məncə, çocuqluq illərinin Ağdam – Yusifcanlı xatirələri gözündə canlandı, ruhunu Novruz bayramının əzəmətinə aşiyan sandı, mətni oxuduqca təzələndi, sanki qırışığı açıldı. Allah canını sağlam, səsini qüvvətli, sözünü otkün eləsin!”
ZAUR USTAC: “Sözün əsl mənasında Ağdam rayonunun Yusifcanlı kəndində Novruz şənlikləri; Çilə gecəsi, Yelləncək qurma, Qarqara çıxmaq və digər bir-birindən maraqlı elementlərilə bir başqa idi… Bu şənliklər min illərdən bəri 1990-cı ilə qədər davam etdi. Yaxşı ki, o qədər keyfiyyətli olmasa da 1989-cu ildə AzTv bu tədbiri çəkib (bayram şənliyi bizim kəndimizdə – Yusifcanlı da çəkilsə də o vaxtkı icra-idarəetmə strukturu quruluşuna uyğun olaraq sovetliyin adı ilə Ağdam rayonu Novruzlu kəndi kimi təqdim olunub). Yəqin ki, AzTv-nin arxivində olar bu çəkiliş. Son 30 ildə bütün Şimali Azərbaycanı qarış-qarış gəzmiş bir şəxs olaraq qeyd etmək istəyirəm ki, başqa heç yanda bu qədər dəqiq və geniş ssenari üzrə zəngin təbii Novruz şənlikləri görmədim (bir az oxşayan Qazax -Tovuz bölgəsində var). 1979-1989, düz on il ərzində hər il bu şənliklər gözümün önündə keçirib və iştirakçısı olmuşam. Bütün elementlər hələ ki, yaddaşımda yaşayır…”
Ötən əsrin 60-cı illərindən etibarən mətbuatda oçerk, felyeton, publisistik yazılarla çıxış edən, bir qədər sonra hekayə, povest və pyesləri ilə ədəbiyyatımızda tanınmağa başlayan Şamil Xurşud “Özüm və özün” adlı felyetonlar kitabı ilə maraqlı imza sahibi kimi yaddaşlarda qalıb. “Azarkeş nənə”, “Xəstələr”, ” Ağaclar kəsilmədi”, “Naxırçı çörəyi”, “Bahar yağışları”, “Bəxtiyar deyil” əsərləri ilə oxucuların rəğbət və sevgisini qazanan Şamil Xurşud (Fərzəliyev) maraqlı yazıçılardan sayılır. Şamil müəllimin vaxtilə oxuduğum “Ona deyin, kəndə gəlsin” hekayəsi mənə də müsbət təsir edib və bu təəssüratlardan çıxış edərək “Mən kəndə gedəcəm” adlı esse qələmə almışam:
Elə indicə, bu saatca, şələ-şüləsini, bütün yükünü yığıb şəhərdən kəndə qayıtsın. Üzünü aylardır görmədiyi Tükəz cijisinin halını sormağa gəlsin.
Şair dostunuza deyin!
“Ona deyin, kəndə gəlsin”.
Yazıçı, dramaturq Şamil Xurşudun hekayələrindən biri belə adlanır. Qafar Qaradağlı yadınızdadır? Əlindən bir iş gəlməyən, bekar-behtin Bakı küçələrində sərgərdan həyat yaşayan, kənddə qalan ağbirçək anasından aylarla xəbər tutmayan Qafarı deyirəm. Ona üz tutmuşdu Şamil Xurşud, ona tənə vurmuşdu ki, çıxdığın qını unutma, ara-sıra doğma yurdun yadına düşsün, kənddə qoyub gəldiyin nə varsa, bir gör yerindəmi? Naxırçı çörəyinin bərəkətinə xor baxmaq olar yeri gəlsə, lakin redaksiyalarda veyillənmək naminə yox.
Qafar dostunuza deyin ki, kəndə gəlsin!
Şamilin hələ tələbəlik illərində, yazdığı xırda pyesləri universitetin dram dərnəyində səhnəyə də qoyularmış. Bir teatr sevdalısının durub kənardan bu mənzərəyə baxacaq durumu yox idi. Şamil qıraqdan baxmağa alışmaz, özü də pyesdəki rolların birini oynayardı. Yəni ki, ofsaydda qalmazdı, ümumiyyətlə, “oyundankənar vəziyyət” ifadəsi ədibin 52 illik ömründə hərdaim ona yad olub. Cəmiyyətin xəstə təfəkkürlü insanları kimi, yəni “Xəstələr” kimi. Lakin birpərdəli, ikişəkilli bu pyes bizə çox doğmadır. Elə ona da məhrəm idi, axı 23 yaşında nəşr olunmuşdu bu kitabı.
Mühasib dostunuza deyin, kəndə gəlsin!
Ona deyin, kəndə gəlsin, amma tələsməsin, hələ fikrimiz, xatirələrimiz şəhərdədi. Şamil gənclik illərində Elmira Şamil dünyasının dövrəsində var-gəl edir. Gənc istəklilər küsüşüblər. Olur təzə sevənlər arasında. Ayrılıqlar, incikliklər, bu sayaq küsüşmələr sonucunda pəjmürdə olub, sevgiyə üsyan edən nə ilk sevənlər onlar olmuşlar, nə də sonuncu. Amma yarın vəslini arzulayan, hicrana “bəsdir!”, “əl çək!”, “itil!”deyib, vüsala “mərhaba” söyləyəcək birisi idi Şamil.
Fəhlə dostunuza deyin, kəndə gəlsin!
Asudə vaxtını mənalı keçirməyin məkanı haradır? Kimisi üçün stadion, kimisi üçün muzey, kimisi üçün teatr. Elə Şamil də teatrı seçərdi.
Bu vədə əlində bilet yerin bələdləyə-bələdləyə keçib, oturacağını arasınmı gənc yazıçı?
Arasın.
Bəs yanında kimi görsün?
İstəklisi Elmiranı.
Özü də tək yox, bacı-qardaşıyla gəlmiş qızcığaz, yanpörtü əyləşibmiş Şamilin sol cinahında. Sonra tamaşadan gözəl ovqatla çıxmaq, umu-küsünü bir kənara qoyub, nişanlanmaq, ailə qurmaq qalırdı gənclərə.
Buna nə adını verəsən?
“Təsadüf” sözündən başqa, nə istəsəniz, deyə bilərsiniz.
Alim dostunuza deyin, kəndə gəlsin!
Ona deyin, kəndə gəlsin.
Hələ Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində təhsil alır Şamil. Zimistan gecikib Bakıya, fəqət, əlin-qolun çırmayıb yaman gəlib paytaxta. Üşüdəcək hər kəsi, sazaq dişinizi kəsəcək, soyuq isti ürəklərə buz qonaqlığı verəcək, bir qarın ac, bir qarın tox tələbələrin halı pərişan olacaq. Avazımış yataqxana otaqlarında hər şey donacaq. İsti əyin-başa həsrət tələbələrin gününü göy əskiyə bükəcək soyuq qış fəsli. Tələbələrdən biri üşüyərsə, kim qızdıracaq onu?
Şamilin səxavətli ürəyinin gücü yetəcəkmi?
İsti geyimi olmayan dostuna əynindən çıxarıb paltosunu verəcəkmi?
Özü 20 gün kostyumla gedəcək universitetə?
Düz tapdınız, eynən bu cür olacaqdı. Sonralar məsul vəzifələrdə işləyərkən də, çox kostyumlar geyəcəkdi gənc yazıçı, ancaq naəlacları unutmadan, fəqir-füqəranı yaddan çıxarmadan.
Nazir dostunuza deyin, kəndə gəlsin!
“Xəstələr” pyesi ilə dramaturgiyaya gələn Şamil müəllimə öz canındakı xəstəlik aman vermədi. Vaxtsız deyildi ölümü, ancaq üzücü idi.
İdbar xəstəliyin əlində girinc olan yazıçının “Montin qəsəbəsi”ndəki kafelərin birində 50 illik yubiley məclisində artıq ürəyinə xal düşmüşdü. Deyilən sağlıqlar 1986-cı ildə, onun 2 il sonrakı ölümü şərəfinə idi, həyatı şərəfinə yox. Ömrünün həyat hissəsi bitmək, ölüm dövrü gəlmək üzrəydi sanki. Arıqlamış, sısqa-mərəz qalmışdı. “Kommunist” nəşriyyatının girəcəyində Tofiq Mütəllibovla qarşılaşır, Tiflisə yola düşəcəyindən bəhs edir. Bir andaca duruxub qalırlar, kövrəlirlər, hər ikisinin gözləri yaşa qərq olur, getmək vardı şəfaxanaya, fəqət, Gürcüstandan dönmək yox.
Şairin gənclik dostları təəssüflənəcəkdilər bu hadisədən: Məmməd Araz, Vahid Əziz, Şahmar Əkbərzadə, Tofiq Mütəllibov, Cəmil Əlibəyov, Yusif Kərimov, Hidayət Orucov, Qulu Xəlilov Şamil müəllimin ölümündən pərişan olacaqdılar.
Ona deyin, kəndə gəlsin!
“Şamil Fərzəliyev yalnız bir ömür yaşadı” deyənlərə – bu saat sadalayacağım adlar cavab verəcəklər. Bunlar ədibin nəvələridir. “Babadan hikmət, nəvədən xidmət”, – deyib atalarımız.
Görün, neçə ömür Şamil Xurşud həyatında davam etməkdə israrlıdır, həm israrlı, həm də iddialı. Övladları – Həqiqət, Sədaqət, Azər və Arazla bu gün nə sayaq danışır Şamil Xurşud?
Bu kiçicik yazımda Şamil müəllim onlarla öz dilində, öz təbiri ilə, özü bildiyi kimi danışır. Hələ bu dialoqumuza 1961-ci ildə nəşr etdirdiyi hekayəsinin adını verir: “Sizi unutmaram” – deyir.
Jurnalist dostunuza deyin, kəndə gəlsin!
Həəə, bir də belə söyləyir: Ona deyin, kəndə gəlsin. Deyəcəksiz ki, Qafar Kərim oğlu Kazımovdan – Qaradağlıdan söhbət gedir? Yox, mürgüyə qalmış Şamil Xurşud personajını dəngəsər etməyək, şirin yuxusundan ayırmayaq. Elə sıradan bir hekayə obrazı kimi ömrünə davam etmiş olsun. Amma sizə bu sözləri ünvanlaya bilərəm. Yəni sizə – hörmətli oxucu, sizə – hörmətli nazir, sizə – hörmətli fəhlə, sizə – hörmətli redaktor, sizə – hörmətli deputat, sizə – hörmətli həkim, sizə – hörmətli hakim – sizin hamınıza səslənirəm:
Öncə özümüzdən başlayım.Biz, həmşərilər bu bayrama Xızır Nəbi xitabında bulunduğumzudan elə bu cür də yazacam.Təbrizdə və Təbriz civarında Xızır Nəbi adı ilə tanınan bayramın isminə hər eldə, hər elatda fərqli şəkillərdə rast gəlinir.Təbii ki, Xızır Nəbi, Xıdır Nəbi, Xıdır İlyas, Xan İlyas, Xıdır Əlləz adları ilə cüzi fərqlərlə bütün Türküstanda, yaxın şərqdə, Anadoluda və Azərbaycanda tanınan bayram bir sıra mədəniyyətlərin vəhdətindən mütəvəlliddir.Əlbəttə, kökü Şamanizmdən tutmuş İslama, Zərdüştlüyə qədər uzanan bu bayramdan hamı özü üçün nəisə tapa bilir. Əvvəlcə onu deyim ki, atamın əmisi oğlu Mahmud Paydarla indicə danışdım və təəssüf hissi mənim qəlbimi büsbütün çulğaladı.Əmioğlu Mahmudun səsi olduqca qüssəli gəlirdi, Təbrizdə bayramdan heç əsər-əlamət yox idi.Bu gün doğma Təbrizdə Xızır Nəbinin sönük qeyd olunmasının tək səbəbi Güney Azərbaycanında, ümumən İranda baş verən iğtişaşlardır. Küçə iğtişaşlarında minlərlə insanın həlak olduğunu, vəziyyətin çox gərgin xarakter aldığını qeyd edən əmioğlu Təbrizin bayram ovqatında olmadığını bildirdi. Onu tam anlayır və sözlərinə haqq qazandırıram, fəqət elə bayramların məhz bugünlərdə bizə lazım olduğunu, ekstremal vəziyyətlərdə tək sarılacaq nöqtənin folklorumuzun, mifologiyamızın, Novruzumuzun olduğunu ona dübarə aşılamaq istədim.Deyəsən, azacıq buna nail oldum da… Xızır Nəbi bayramının rişlələri ən qədim çağların dərinliyinə qədər işləyir.O qədər qədim ki, canına hopmadığı ayin, ritual, mərasim qalmamış. Qışın “oğlan çağı” nda Kiçik çillənin tən ortasında – 9-10 fevralda keçirdiyimiz bayramı bəzi bölgələrin qışın tən ortasında qeyd etdiyini görürük.Bildiyimə görə Naxçıvanda-Şərur rayonunun bəzi kəndlərində – Aşağı Yaycıda fevralın 5-i, bəzilərində isə – Təzəkənddə, Çalxanqalada fevralın 14-ü, 15-də keçirilir.Hətta mərhum yazıçımız Əzizə xanım Cəfərzadənin Xızır Nəbi bayramının fevralın son 10 günündə – yəni Boz ayda keçirilməsi haqqında söhbətlərini uşaq yaddaşımın ən isti bir hücrəsində indi də mühafizə edirəm.Yadımdadır ki, Əzizə xanım ovaxtlar radioda Çərşənbələr, Xıdır Nəbi və s.Novruzqabağı mərasimlər haqqında şövqlə danışar, biz də ləzzətlə ona qulaq asardıq. Əzizə xanım Xızır Nəbi bayramının bətnində bir çox dinlərdən elementlər olduğunu vurğulasa da, bu bayramı sırf türk düşüncəsinin təzahürü kimi qiymətləndirərdi.Türk coğrafiyasında bu bayramın daha təmtəraqlı keçirilmə gələnəyi yazıçımızın təsbitlərinə ən dolğun dəlildir. Bəs ulus olaraq Xızır Nəbi günlərində neylərik? Evdə mütləq fevralın 9-u axşamçağında plov dəmləyərik. Çillə gecəsi və Səddə bayramında boranı plova üstünlük veririksə, Xızır Nəbidə daha sanballı, xuruşu, aş-qarası daha bol olan plovu bayram süfrəmizə yaraşdırırıq: ya səbzi plov, ya döşəmə plov, ya müsəmma plov canımıza sinər olar. Ümumiyyətlə, bu bayramda daha çox eşitdiyim sözlər bərəkət, halallıq, ruzi və.s məfhumlarla assosiasiya olunur.Yəqin ki, nənəmdən qulağımın çaldığı həmin sözlər bizi bu günə qədər addım-addım izləyir.Hə, bir də istilik sözü.Günəş, istilik, sıcaqlıq bu bayramın “olmazsa, olmaz” larındandır. Evdə mütləq şəkərçörəyi hazırlayarıq, bəzən bayramı bəhanə edibən 3-4 gün əvvəldən daraşırıq müxtəlif növ şirniyyata, bişintilərə.Xızır Nəbiyə uyğun oldu-olmadı dürlü-dürlü təamlardan nəsibimizi alarıq. “Xıdıra Xıdır deyərlər, Xıdırın payın verərlər” söyləyib döşənərik təamlara. Xıdır yalan olar, biz gerçək, gecənin ənginliyinə kimi yeyib nuşicanlıq edər, toqqamızın altını düpbədüz etməmiş süfrədən əl çəkmərik. “Pay” dedim və həmən türk mifologiyasındakı Xızırın rolunu düşündüm.Əski türk düşüncəsində dirilik rəmzini özündə ehtiva edən bu qutsal obraz həm də bərəkəti, firavanlığı, yaşıllığı simvolizə edir.Anadoluda – bahar çağında Xızır Əlləz adı ilə bu bayramın keçirilməsi qəanətlərimi bir qədər də gücləndirir.Anadolunun bəzi yörələrində may ayının 5-i başlayıb, 6 –ısı gecəsinə kimi qutlanan Xızır Əlləz bütövlükdə yaşıllığın, suyun, təbiətin simgəsi sayılır.Görünür, məhz buna görə bayramı qutlayanlar daha çox yaşıllıq olan yerlərə, təbiət qoynuna üz tuturlar.Anadoluda Xızır Əlləz günlərində sədəqə vermək, dua eləmək, hətta “qurban kəsmə” kimi adətlərə də rast gəlinir.”Xızır sopası” deyilən ayin də var ki, Xızırın müqəddəs çubuğunun sayəsində insanın ağrı-acısına məlhəm olmasına hesablanır. Qaqauz türklərində – böyüklər demiş Haqq oğuz türklərində də Xızır Əlləz mayın 6-da qeyd olunur və bayram 3 gün müddətində davam edir.Qohum-əqraba, qonşular, simsarlar, müsafirlər bir evə yığışar, yeyib-içə,. bəzən gecədən sabaha qədər küçələrdə qutlamalar yaparlar.Alban, qaqauz və bolqarların müştərək yaşadığı Qaraqurd kəndində (Ukraynada, Odessa şəhərinin ətrafında) festivallar da təşkil olunarmış.Küçələrdə uzun masalar düzənlənər, süfrələr açılar, hər kəs evindən azuqə gətirər, törənlər keçirərlər.Ertəsi gün uşaq və yeniyetmələrin at yarışları, güləş göstəriləri müxtəlif idman oyunlarını qapsayar.Yəqin ki, Ukrayna-Rusiya savaşı bu adətlərə də böyük ölçüdə təsirsiz ötüşmür.Görünür, dünyadakı savaşlar təkcə məzlum insanlara deyil, həm də gələnəklərimizə, adətlərimizə, bayramlarımıza qarşı elan edilib.Harda türk varsa, onun sağlamlığı, salamatlığı yönündəki çabalarımız boynumuzun borcu olmalıdır.Güneydəki yurdlarımız – Təbrizimiz, Ərdəbilimiz, Urmiyamız, Zəncanımız, Xoyumuz, Miyanəmiz, Sərabımız, Qəzvinimiz, Marağamız, Mərəndimiz, Əhərimiz və başqa şəhərlərimiz yağıların 200 illik kələk torundan qurtulmalı, Azərbaycanın mübarək başı azman bədəninə qovuşmalıdır. Baş Təbrizdirsə, demək İsmayıl babamın ocağı da başa layiq şəkildə bayramları qutlamaq şansına mütləq yetişəcək. Bu yazımın adını “Xızırlı günlərin sorağında” qoyarkən, həm də cahanda əmin-amanlığın xiffətini çəkmiş oluram.Atamız, Böyük Öndərimiz Atatürkün təbiri ilə desək ,“Yurdda sülh, cahanda sülh” çağırışı ilk növbədə istiqbalımız üçün yol xəritəsini çəkmiş olur. Türk millətinin hər savaşı əslində, barış naminə, hüzur naminədir.Barış içində, hüzur içində olmağımız həm də bayramlarımıza, folklorumuza, mifologiyamıza sahiblənməyi şərtləndirir.Ən azı ona görə ki, daha Xızırlı günlərin sorağında qalıb, “heyif o bayramlardan…” deməyək!
Turan Uğur,AYB-nin üzvü, yazıçıTURAN UĞURUN DİGƏR YAZILARIDAHA ÇOX MƏLUMAT BURADAOxuyun >> Gözündə tük varZaur Ustacın şeirləri haqqındaYAZARLAR.AZI>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<II>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I
