Məşhur ispan şairi Federiko Qarsia Lorka haqqında yazdığım “Xoşbəxtdir zeytun ağacı…” adlı essemlə şairin doğum günündə – iyunun 5-də tanış ola bilərsiniz!
Məşhur ispan şairi Federiko Qarsia Lorka mənim ən sevdiyim şairlərdəndir.Bunu isbat edəcək 2 faktı ard-arda sıralasam, dediklərimə tam mənası ilə bəraət qazandırmış olaram.Birincisi, AzTV-nin “Mədəniyyət” kanalında vaxtilə yayımlanan “Sətirlər” verilişinin ilk proqramını məhz ispan şairi Lorkaya həsr etməyim Lorka yaradıcılığına vurğunluğumla bağlıdır. İkinci fakt isə şairin şeirlərini dəfələrlə səsləndirməyimdir.Xatırlayıram ki, bəndənizdə Lorkaya məhəbbəti ilk növbədə Çili şairi Pablo Nerudanın bir misrası oyatmışdı.Lorkanın öldürülməsinə ağı kimi yazılan həmin misralar olduqca müəzzəm, olduqca təsirlidir.

• ”Xoşbəxtdir zeytun ağacı, Lorka uyuyur yanında…”
  Bu misra ruhumu büsbütün sardı və Lorka haqqında süjet, proqram hazırlamağıma rəvac verdi. Bu gün də şairin doğum günü ərəfəsində “Xoşbəxtdir zeytun ağacı…” adlı essemi
  oxuculara məmnuniyyətlə təqdim edirəm. XOŞBƏXTDİR ZEYTUN AĞACI...

”Xoşbəxtdir zeytun ağacı,
Lorka uyuyur yanında…”
P.Neruda

-Bu misra yeniyetməlik illərimdən ağlımın bir küncündə dipdiri qalmışdı.Günün birisində, rəhmətlik şair
Camal Yusifzadə ilə AzTV-də söhbətimiz əsnasında Lorka haqqında geniş danışdıq.O günə kimi Lorkanın maraqlı qəzəllərinin olması barədə xəbərsiz idim.Camal müəllimin sayəsində Lorkanı daha ciddi oxumağa girişdim və AzTV-nin “Səhər” proqramında lirik bir süjet hazırladım.Maraqlı qarşılandı.Onu da öyrəndim ki, şairin qəzəllərinin olması sırf genetik faktorla bağlıdır. Lorkanın doğulduğu Qranadanın ərəb əsillilərin yaşadığı Əndəlüsa aid olması məni bəzi məchul məsələlərdən hali etdi. Deməli, genetik amili, daşıdığı Şərqli qanı hansısa məqamlarda Lorkaya lirik qəzəllər də yazdırmağa qabil imiş.
Sonra Lorka məni bir daha heç vaxt tərk eləmədi.Şairin sirrini çözərkən bu nüansı da əsla unutmaram:
-Bir daha əmin oldum ki, Lorka sevdasının yaraları heç vaxt qaysaq bağlamır, bu yara günaşırı qövr elədikcə səni Lorka barədə düşünməyə vadar edir.Çünki Lorka təkcə şeir yazan olmayıb, o həm də yazılmışları, qəlibləri yerindən kürüyüb atan, bizim ağlımızın üfüqlərini sərhədsizliyə qovuşduran ədibdir.Bu mənada şair o insan deyil ki, təkcə şeir yazsın, şair həm də o kəsdir ki, yazdığı şeirlərini pozmağı da bacarsın.Uğursuz, natamam, şikəst misralarını şeirlərindən çıxartmağa qabil olsun.”Ziddiyyət” adlanan qavramın tən ortasında dayanıb şair məntiqiylə insan məntiqinə meydan oxusun!
Yazdığı kimi pozduqları da qiymətli, dəyərli sayılsın cəmiyyətin, təbiətin gözündə. Nəinki insanın, hətta yerin də, göyün də, bitkinin də, ağacın da zövqü və ürəyincə olsun.Yaşadığında həqiqət misralarıyla yeri gəldikdə ölkəsini rahatsız, hüzursuz, yeri gəldikdə isə səbatlı və xoşbəxt etsin! Şəninə deyilmiş bu misranı daşa yox, başa yazdırsın. “Xoşbəxtdir zeytun ağacı, Lorka uyuyur yanında”.
Adi bir zeytun ağacına kimdir həsəd aparan? Ümumiyyətlə, bir ağaca qibtə ilə yanaşmaq mümkündürmü? Əgər yanında Lorka kimi bir şair uyuyursa, onda zeytun ağacının məmnuniyyətini anlamaq olar; lap özünü onun yerinə qoymaq da mümkündür.Fəqət zeytun ağacına şöhrət, şərafət gətirən uyuyan Lorkadan yox, yaşayan Lorkadan yazacam. 1936-cı ildə general Frankonun dəstəsinin namərd güllələri ilə güllələnən, başını zeytunun gövdəsinə qoyan Lorkanın ölümü belə poetik mənzərədir.Bu poetika Lorkanınən əbədi şairliyinə dəmadəm zəmanət verir. Şeirləri, şairliyi ilə bu gün də yaşayan, yanımızda, sıramızda olan, nakam Müşfiqlə eyni məmləkəti paylaşmasa da, eyni taleyi bölüşən ispan şairi Federiko Qarsia Lorka kimdir?
Şair, dramaturq, pianoçu, rəssam, bəstəkar – nəhayət dünya vətəndaşı: Onun haqda yaddaqalan, eyni zamanda da, bizə yad qalan fikirləri bir araya gətirmək, bioqrafıyasna nəzər salmaq maraqlı olar:
Federiko Qarsia Lorka 1898-ci ildə İspaniyanın Qranada şəhərinin Fuente-Vakeros qəsəbəsində varlı bir ailədə doğulub. O da hamıdan biriydi anadan olanda – necə deyərlər, insanlar eyni cür doğulur, amma ertəsi gün artıq fərqli olurlar.Bu deyimi Lorka təsdiqləyənlərədən biri idi.Doğulduğu kiçik qəsəbənin koloritli və rəngli həyatı gələcək sənət həyatına təsir etmişdi.Viktor Hüqoya heyranlıq duyan bir ailədə, zəif, çəlimsiz olduğu üçün anası, nənəsi, dayəsinin əziz-xələfi kimi böyümüşdü Lorka.Amma necə böyümüşdü? Əmisnin ifa etdiyi bandura alətində səslənən ispan şərqiləri – jaberaların ağuşunda.Dinlədiyi qədim ispan mahnıları, nağılları onun xəyal dünyasını rəngləndirirdi.Belə böyüyürdü Qarsia.Özünün də xəbəri olmadan musiqiçi, şair olurdu.Musiqi müəllimi ölməsəydi və ailəsi onu təhsil üçün Parisə yollasaydı, musiqçiliyi şairliyindən 10 addım irəlidə olardı.Ancaq “qismət” adlı bir şey var ki, biz hamımız ona tabe oluruq əvvəl-axır.Lorka təslim oldu şair taleyinə.Bu taleyə təslim olmaq onun qarşısında iki əlini də qaldırıb aman diləmək kimi başa düşülməməlidir, əksinə məhz ömürlük qurban kimi onu seçmiş qədərinə qucaq açmaqdır “təslim olmaq”.Lorka yeniyetmə çağlarında adətən utancaq, özünə qapalı birisi kimi tanınsa da, Qranadada təhsil aldığı zaman ciddi mövqe sahibinə çevrilir.1919-cu il onun həyatında dönüş yaradır.Madridə köçən gənc Jerardo Dieqo, Salvador Dali, Luis Bunuel kimi şəxsiyyətlərlə dostluq edir.Hələ 1918-ci ildə “Təəssürat və peyzajlar” adlı ilk kitabını nəşr etdirdiyi zaman oxucuların gözündən qaçmayan bir nüans vardı: Gözəl təbiət mənzərələri və zəngin dil, üslub özəlliyi.Bu da Lorkanın folklora, ispan xalq nağıl və balladalarına yaxşı bələd olmasından irəli gəlirdi. Yağışlı və solğun boz rəngli axşamdan, qurumuş ağaclardan, kimsəsiz otağından, açılmamış kitabından, köhnə şəkillərindən bir hüzn sızırdı Lorka dünyasına.Danışanda sözləri havada qalırdı suda göbələk kimi.Gözləri üçündü
çəkdiyi ağrı – keçmişin və gələcəyin ağrısı. Yağışlı və solğun boz rəngli axşam ayaq tutub yeriyirdi.

1928-ci ildə nəşr etdirdiyi “Qaraçı balladası” kitabı haqda Lorka belə deyirdi:
-“Bu kitabın tək qəhrəmanı Qranadadır.Qaraçı adı daşısa da, kitab bütövlükdə Əndəlüsə aiddir.Qaraçı isə məmləkətimin ən aristokrat, ən müstəsna elementidir” Bu element çöllərə aid idi.Lorkanın ölümü kimi…Göylər kül rəngində, ağaclar isə ağ, ağappaq idi.
Biçənəklər qapqara kömür olub yanırdı. Qürubun yarasını qurumuş qan örtmüşdü.Dağların rəngsizliyi əzgin görünürdü yaman.Lorkanın son anları da məhz bu cür idi: əzgin, yorğun, bitmiş bir insan mənzərəsi, ancaq yanındakı zeytun ağacı sanki bir qədər də müqəddəslik libasına bürünmüşdü.Buna ağacın və adamın xoşbəxtliyi də demək olar.Zatən Neruda da Lorkanın ölüm portretini məhz bu cür cızmışdı:
“Xoşbəxtdir zeytun ağacı,
Lorka uyuyur yanında…”

Turan Uğur
AYB-nin üzvü

***

Posmodern ədəbiyyatın bel sütunu sayılan, çağdaş romançılığın ustad yazarlarından olan Umberto Eko təkcə yazıçı kimi yox, həm də çağımızın bəlalarının, naqisliyinin diaqnozunu 30-40 il öncədən vermiş filosof, tarixçi, esseist, pedaqoq, publisist, tənqidçi – alim kimi tanınır. Onun əsərləri insanın gözünü açır, bu çəlpəşik zamanda bizi daim ayıq-sayıq olmağa sövq edir. Eko sözün və adın əbədiliyinə, Tanrının qədər-qismətinə inanan və inandıran yazardır.
Umberto Ekonun müəllifi olduğu “Qızılgülün adı”, “Fukonun rəqqası”, “Praqa məzarlığı”, “Sıfır sayı” kimi bestseller romanların mən də vurğunuyam.
”Qızılgülün adı” romanını isə dünya nəsrinin incisi sayıram.Umbertonu həm də Tanrının bəxşişi hesab edirəm, çünki məndən öncə elə onun soyadı bu gerçəyi qulağıma pıçıldayır.

              TANRININ BƏXŞİŞİ – EKO
(xəyali müsahibə və yaxud müsahibə-yazı)

Turan Uğur -Adınız?
Umberto Eko -Umberto
T.U: Soyadınız?
U.E: Eko – latınca “Tanrının bəxşişi” anlamı daşıyan ifadənin abreviaturasıdır.
T.U: Peşəniz?
U.E: Yazıçı.
T.U: Əsərləriniz?
U.E: “Qızılgülün adı”, “Sıfır sayı”, “Praqa məzarlığı”, “Fukonun rəqqası” və.s
T.U: Kitabxananızda neçə kitab var?
U.E: Şəxsi kitabxanamda 30 minə yaxındır.
T.U: Deməli, o hesabla 30 min sirriniz var?
U.E: Elə çıxır.
T.U: Yaşadığınız ünvan?
U.E: Milan, Cüzeppe Qaribaldi küçəsi, 32.
T.U: Qeydiyyatda olduğunuz ünvan?…
(Hələ cavabını ala bilmirəm)
Gülün ətri olur, amma onun mahiyyəti məhz adındadır. Qızılgülün adı – sən demə, bu gül ona görə qoxuyurmuş ki, özünə yaraşan, qəşəng bir adı var.Əlbəttə, qızılgülün taleyində bir gün də solmaq var, ancaq bütün hallarda onun adı onun qısa ömrünü uzatmağa qadirdir.
Bəs “Qızılgülün adı” kitabı? Orada olan bütün: monastır, kilsə, rahib, Xorxe, Adso, Vilhelm, orta əsrlər tarixi, sxolostika kimi anlayışlar bizə nəyi xatırladır?
Bu kitabı oxuyanlar: mən, sən, o, biz, siz, onlar – hamımız romanın adına borcluyuq. Qızılgülün özünə yox, ətrinə yox, məhz adına…
1932-ci ildə, yanvarın 5-də Alessandriyada, İtaliyada Umberto Eko ona görə doğulmuşdu ki, fəlsəfə və ədəbiyyat üzrə təhsil alsın? – Yox!
-Katolik şagird hərəkatının lideri olub, sonra bu hərəkatdan uzaqlaşsınmı? -Yenə də, yox!
-Renata Remqa ilə ailə qurmaq, Stefan və Karlotta adlı övladlara atalıq etmək necə? – Xeyr!
-Məhz ona görə doğulmuşdu ki, Umberto Eko bütöv bir yazıçı olsun.
Axı istedadlı yazıçı, istedadlı oxucudan doğularsa, onda belə bir mənzərə yaranar: tarix, fəlsəfə, linqvistika, din – hər sahəyə aid 30 min kitablıq kitabxana…
Yazıçıdan soruşurlar:
Bunların hamısını oxudunuzmu?
Üç cavabı var Umbertonun.Üçü də kinayəli:

1 Bunlardan daha çoxunu oxumuşam;
2 Yox, bunlar gələn həftə oxuyacaqlarımdır;
3 Xeyr, heç birini oxumadım.Oxusaydım niyə bunları bir yerə yığardım ki?!
Milanın əvvəllər hotel olmuş məkanı Umberto Ekonun evlərindən biridir.Uzun, yöndəmsiz dəhlizlərini göz bəbəyi kimi qorumaq 30 min kitabdan ibarət kitabxanaya giriş-çıxışı asanlaşdırır.Bu kitablar göz baxdıqca göz qamaşdırır, 1200 nadir kitab arasından elm, tarix, fəlsəfə boylanır, arabir Umbertonu səsləyir.

• ”Hansını bir daha oxuyum” – deyə Umberto fikrə dalarsa, o zaman Ceyms Coysun kitabları ədibin karına gələrdi.Gəncliyinin yazarı idi Coys, bəs necə, elə də olmalı.
  -“Bu qədər elmi əsər yazdıqdan, dərin araşdırmalardan sonra nədən 48 yaşında roman yazdınız?” sualını versələr Umberto Eko belə cavablayardı:
  -”Ürəyim istədi”
• “Bəs ürəyiniz niyə istədi?” bu suala da cavab tapılır Ekoda.
  Umberto Eko:
  “Mən 16 avqust 1968-ci ildə “J.Mabiyon atanın nəşr etdirdiyi, fransız dilinə tərcümə edilmiş, Melkli Adso atanın qeydləri” adlı bir kitab əldə etdim. Tərcüməçi Balle adlı bir abbat idi. Olduqca yoxsul olan tarixi şərhdə deyilirdi ki, tərcüməçi, on yeddinci əsrdə benedik – tin ordeninin 2 tarixçəsini araşdıran məşhur alimin Melk monastırının kitabxanasında tapdığı XIV əsrə aid olan əlyazmasını hərfbəhərf tərcümə edib.Beləliklə, Praqada sevdiyim birini gözlədiyim zaman əldə etdiyim nadir əsər (bu, xronoloji olaraq üçüncü tapıntım idi) məni yad ölkədə darıxmaqdan qurtardı. Bir neçə gündən sonra, sovet qoşunları talesiz şəhəri işğal etdi. Mən Lints civarmda Avstriya sərhədini keçə bildim; buradan isə asanlıqla Vyanaya gəldim və nəhayət, Praqada gözlədiyim həmin qadınla görüşdüm. Biz birlikdə Dunay çayı boyunca, yuxarı istiqamətdə səyahətə yollandıq”
  -Bu suala daha bir cavab versiyası təxminən belə olar:
• Kitab yazmaq zənginlik deməkdir.Kitabdan uzaq duranların öldüyü zaman onların göz önündən heç bir kadr keçməyəcək. Mən isə dopdolu bir ömür yaşamışam.Yuli Sezarın sui-qəsdini, Romeo və Cülyettanın eşqini və Dantenin cəhənnəmini görmüşəm…Yoxsul bir həyat yaşamaq istəsniz kitabdan uzaq dura bilərsiniz. O zaman buyurun oxumayın!
  Eko ilk 6 romanını simfoniya kimi yazıb, 7-ci əsərini ritmik melodiya kimi işləyib.Qəzetçilik, media necə sürətlə irəli qaçırsa, yazarın üslubu da ona uyğun hərəkət edirdi.Demək ki, mövzu yazıçı tempini müəyyənləşdirir.Mətbuatdakı nöqsanlar, şantajlar, reketçilik, naşılıq barəsində minlərlə məqalə, sonra isə roman yazır Umberto Eko.Romanı ”Sıfır sayı” adlandırır.
  Böyük bir kitabxananın gözümün önündə canlanmasına lap az qalır.Sanki Ekonun kitabxanasına çoxdan aşinayam.Təsəvvür edirəm, siz də əlinizlə gözlərinizi qapayın və səyahətə hazır olun! – Hər tərəf dağınıqdır.Kitablardan sanki bir piramida düzəldilib.Kimsə boylanır.Umberto Ekoya bənzəyir kitab arasından boy verən adam.Piramidadan sirlər boylanar bu təbiidir, deməli, Ekonun sirri həm də 30 minlik kitabxanasıdır.Hər kitabın bir sirr daşıdığını nəzərə alsaq, havada sirlər uçuşuna tanıqlıq etmiş olarıq.Hə, indi gözlərinizi aça bilərsiz.
  -Elə qəzetlər də gözümüzü açmağa xidmət edir. Budur, bəndənizin əlində qəzet var.Oxuyub kənara qoyuram və bu sətirləri yazıram:
  -“Qəzet oxumaq müasir insanın günlük duasıdır”.Bu fikri Ekodan duymuşam – italyan yazıçısından, o da Hegeldən sitat gətirib vaxtilə.Baxın, qəzet oxuya bilmiriksə, deməli, sıfır sayı gündəmdədir.Umberto Ekonun bu adda romanı var.Əgər mətbuatda hər şey yaxşı vəziyyətdə deyilsə, qəzetin adını “Sabah” qoysan belə nafilədir, belə vəziyyətdə “Sabah” bu gün ölməyə məhkumdur.
  “Sıfır sayı” romanının birinci hədəfi “name droppinq” deyilən anlayışdır.Əminəm, bununla hər gün qarşılaşırsız.Mühüm şəxslərin adını çəkərsənsə, onlarla olan fotonu paylaşarsanasa, deməli, Ekonun qınağına tuş gəlmisən. Həmin adamlar bu minvalla adının ulduz şəxslərlə hallanması mərəzinə tutulublar.
  Bu, medianın sıfır həddidir, elə insanlığın da.
  Yazar roman yazmağın ən əzablı, ən zövqlü hissəsini hələ əsərə başlamazdan əvvəlki vaxtı sayır.İt əzabı olsa da, insanın sonsuz bir zövq almağına bənzəyir roman yazmağa başlamaq.
  Səssizcə və kirimişcə girişirsən yazıya, lakin bu sükutu pozacaq bir nüansı unutdum:
• Həyətdəki itin zingildəməsini.Bu, yazıçını diksindirir, özünə qaytarır, romana kökləyir.
  Maşınlar icad olduqdan sonra, velosipedlər ömrünü bitirmədi.Təyyarə ixtira olundu, ancaq qatarların səsini hər gün yenə eşidirik.Ənənəvi kitablar da o cürdür.Elektron kitablara, internetə uduzur deyirsizsə, yanılırsız.Bir gün “hard disk”- lər,
  “sd”- lər qeybə çəkilər, məhv olar, necə ki, plastinkalar tarixə qovuşur, amma kitab kiminsə evindən, monastırdan, kitabxanadan çıxar, mütləq bir gün hansısa nüsxəsi tapılar.Ənənəvi kitablar bilginin əsrlərlə saxlanılacaq zəmanətidir.
  Semiotikaya, ezoterikaya, fəlsəfəyə vaqif olan, hələ gənc yaşlarından kamala yetən Ekonun Xalq yazıçısı Kamal Abdulla ilə görüşündən ayrıca bir fəxarət duyulmalı, bu görüş ədəbiyyatımız adına bir səhifə açmalıdır.Posmodern ədəbiyyatın qərb-şərq qovuşacağının bir adı Umbertodursa, digər adı da Kamal Abdulladır.Ekonun tavana dirənmiş kitabxanasından götürüb ədibimizə verdiyi kiçik hədiyyəni əsla kiçik saymırıq:
• ”Kamal Abdullaya – ən ülvi dostluq duyğuları ilə Umberto Ekodan” yazılmış bu sözlər saat yarımlıq görüşün yox, bir ömrün adına yazılsa, daha doğru sayılar.Yeri gəlmişkən, 84 illik ömründə Umberto Eko həmişə, hamıya kitab hədiyyə etməyi bacaran yazar olub. “Fukonun rəqqası”-nı, “Bir gün əvvəlki ada”-nı, ”Praqa məzarlığı”-nı, özü Paraqa məzarlığında uyumasa belə.
  “Qızılgülün adı”- na qayıdıram.Dünyada sözdən, addan uca bir nəsnə yoxdur fikrinin təsdiqini görürəm.Belə çıxır ki, hər şey , hətta ətirli güllər də öz adına borcludur.Hər şeyin və hər kəsin ölümü labüddür, qaçılmazdır, fəqət qalıcı olan hər nə varsa, məhz adı üçün yaşayır.
  -İstəyirsiz yoxlayaq, necə bilirsiz?
  -Etirazım yoxdur.
  -Adınız?
  -Umberto
  -Soyadınız?
  -Eko -latınca “Tanrının bəxşişi” anlamlı ifadənin abreviaturasıdır.
  -Peşəniz?
  -Yazıçı.
  -Əsərləriniz?
  -“Qızılgülün adı”, “Sıfır sayı”, “Praqa məzarlığı”, “Fukonun rəqqası” və.s
  -Neçə kitabınız var?
  -Şəxsi kitabxanamda 30 min kitab var.
  -Deməli, o hesabla 30 min də sirriniz var?
  -Elədir!
• Yaşadığınız ünvan?
  -Milan, Cüzeppe Qaribaldi küçəsi, 32.
  -Qeydiyyatda olduğunuz ünvan?
• Əbədiyyət!
  -Soyadınızın mənası necə oldu?
  -Tanrının bəxşişi
  -Aha, aha, burada dayanın, senyor!
  (Lap yerinə düşdü, Ekodan aldığım müsahibəyə elə yaraşan ad budur – Tanrının bəxşişi – Eko)

Turan Uğur
AYB-nin üzvü
22 iyul 2024-cü il,
Bakı

BAHARDA DOĞULANLAR
(3-cü hissə)

MƏMMƏD ALİM
(Əməkdar incəsənət xadimi, şair, dramaturq, tərcüməçi)

MƏMMƏD ALİM – SÖZ SIĞINACAĞI
(esse)

Bu günlər – yazın gülləmə-çölləmə çağında neçə gündür ki, mərhum şairimiz Məmməd Alimin bahar ovqatlı şeirlərini söyləyirəm.Novbaharda – Yazın erkən çağında Məmməd Alimin lətif şeirlərini dilə gətirməyimin səbəbi çox sadə imiş: axı şair də Yazağzında təvəllüd etmiş ziyalılardan idi.
Doğrusu, içimdən bir doğma səs bəndənizi müəllifi olduğum “Baharda doğulanlar” silsiləsində yer alacaq şairlərimizi bir qədər sonraya saxlamağa və Məmməd Alim ruhunu sevindirməyə çağırdı.Madam ki, Novxanıda neçə gündür şairin şeirlərindən guppuldadıram, deməli, bu nüansın özü də əbəs deyilmiş.Əlbəttə, hər şey ilk növbədə
“Könül bayramı” şeirini biqəfil xatırlamağımdan başladı.O da yadımdadır ki, Məmməd Alimi illər öncə AzTV -də – “Telefilm” in filmlərində çıxış edərkən görmüşdüm.Dumanlı da olsa, xatırlayıram.Deyəsən, mərhum Vüqar Tapdıqlı ilə həm də dostluqları vardı.İşə baxın, indi hər ikisi Haqqa qovuşublar, biz isə…
…Bizdən yan ötək, varaq Məmməd dünyasına.Əslində, 65 illik ömründə Məmməd Alim həmişə harasa köç edib.Əsl ünvanı isə söz olub, şeir olub.Təkcə mən demirəm ki, şairin özü də eyzən bu qənaətdə idi:

Mən xırda çay balığıydım,
Çaydan dənizə köçmüşəm.
Dərin duyğu bulağıydım,
Ürəkdən gözə köçmüşəm.

Ömrü özləyib öncədən,
Keçdim niyədən, necədən.
Aysız, ulduzsuz gecədən,
Günlü gündüzə köçmüşəm.

Başım dəyib daşdan-daşa,
Dönmüşəm qanadsız quşa.
Piyada payızdan qışa,
Qışdan da yaza köçmüşəm.

Çəkib könül karvanımı,
Özüm qurdum divanımı.
Dəyişmişəm ünvanımı,
Şeirə, sözə köçmüşəm.(M.Alim)

Lap çocuqluğundan ünvan dəyişməyə adət eləmiş Məmməd Alim 1949-cu ilin martın 16-da Goranboyun Xınalı kəndində doğulub.İlk ünvan dəyişməyi əzəmətli Gəncədən başladı.Bu, onun öz köçü idi, söz köçləri isə daha sonralar olacaqdı.Həmin köç kənd evlərinin çiy kərpic divarından, daşından başlayacaqdı; Alimin dəcəl yaşından, taxta beşiklərinin, xallı pişiklərinin gətirdkləri çadırlı, üstüörtülü maşından keçəcəkdi; babasının xurcunundan, çəkicindən, kəlbətinindən, nənəsinin cehizli xalısından keçəcəkdi o köç; anasının köhnə, güllü çit donundan, işə gedən zaman istifadə etdiyi qarğı səbətindən keçəcəkdi; daha nələrdən-nələrdən keçəcəkdi Alimin kiçik Xınalıdan böyük Gəncəyə köçü…
Kənd qəbiristanlığında ikiyaşlı bacısının – özü də qıvrımsaçlı bacısı Minirənin əl boyda məzarından keçəcəkdi o məlum köç.
Sonra ad və soyadının da bir-birinə köçü olacaqdı.Alim Məmmədov Məmməd Alim olacaqdı, daha poetik, daha müdrik səslənişlə.
Azərbacan Yazıçılar Birliyinin Gəncə Bölməsinin sədri də olacaqdı, Beynəlxalq Rəsul Rza ədəbi mükafatının laureatı da.Amma bu uğurlara gedən yolu əsla asan olmadı.
16 yaşında ikən “Kirovabad kommunisti”, indiki “Gəncənin səsi” qəzetində ilk mətbu şeirinin dərc olunmasının sevincini dadır.Dövri mətbuatda sərasər nəşr olunan şairin şeirləri müxtəlif almanaxları özünə ünvan bilir.Məhsətidən, Vazehdən, habelə xarici müəlliflətdən – Bella Axmadulinadan, İosif Brodskidən tərcümələr edir.
Yenə köçür, ilhamının yelkəni cürbəcür dünyalara açılır.Ancaq könül bayramını Novruzla, yazla, baharla, ülfətlə, sevgi ilə bağlayır.

O, otuz bir dekabr-
Yeni il bayramıdır.
Bu, Novruzdur, əzizim,
Yazdır, gül bayramıdır.

Bu aşıq, o ozandır,
Xoruz banı – əzandır.
Gələn ay Ramazandır,
Oba, el bayramıdır.

Alnımız qırışıqdır,
Fikrimiz qarışıqdır,
Harda ki barışıqdır,
Şirin dil bayramıdır.

Gözlə gözün görüşü,
İzlə izin görüşü,
-İkimizin görüşü,
Bu, könül bayramıdır.

Bu sayaq Bahar ovqatlı mənzərələri çox qələmə alıb şair.Nigar Rəfibəyli ilə Rəsul Rzaya ithafən yazdığı şeir də təbiət lövhələri ilə bica yerə
süslənməyib ki?!

Göyçay çinarı, Gəncə qovağı…

Bakıda görüşdülər
Ömrün ilk bahar çağı.
Rəsul – Göyçay çinarı,
Nigar- Göygöl qovağı.

Ata yurdundan gəldi
Qovağın son sorağı.
Çinar ora tələsdi,
Heykəl gördü qovağı.

Rəsulun gözlərində
Göygölün göy qurşağı.
Göygölün üzərində,
Nigar – durna çırağı.

Əbədi qovuşdurub,
İki qəlbi Xan bağı.
Şair ömrü yaşayır,
İki dünya qonağı.
Rəsul – Göyçay çinarı,
Nigar – Gəncə qovağı.

Doğma Gəncəsinə çox bağlı idi Məmməd Alim.Gəncə Dövlət Universitetinin filologiya faküləltəsində oxuyarkən – 1967-72-ci illərdən Gəncə torpağına – ulu diyara bağlılığı baqi xarakter aldı.Gəncəni şeirlərində öydü, yurda, məmləkətə sevgisini böyütdü, amalını bütöv Azərbaycana, Təbrizə köçürtdü.Hər köçü kimi, bu köçü də doğal idi, təbii idi, zəruri idi.
“Qəlbim Təbrizə çatdı” şeiri Məmməd Alimin bu dünyadan çıxıb da son varacağı bir arzuya, bir hədəfə dönüşdü.

Mən Məmməd Alimi dinlədim dedim,
Yerlədim, göylədim, günlədim, dedim.
Dünya, qapını aç, aç gedm, drdim,
Qəlbim qanad qırıb Təbrizə çatdı.

Məmməd Alim heca vəzninin ən müxtəlif şəkillərində seçkin nümunələr yaratmaqdan zövq aldı, kiçik həcmli şeirlərini poemalar əvəzlədi.Sonra şirin təcnisləri ilə qələmini müşərəff etməyi bacardı.

Köynəyini yuyub asdı aynadan,
Səbirli ol, kölgədə yox, gündədi.
Neyləsin, tez qurumasa, ay nadan.
Günah onda deyil, gücsüz gündədi.

İçib sərməst olur, sevir sər xoşu,
Sər özü xoşudur, xoşu sər, xoşu.
Ailənin sənin kimi sərxoşu,
Nə ayda, nə həftədədi, gündədi.

Məmməd Alim deyir: Bu yoldan daşın,
Niyə vaxt-vədəsiz atılsın daşın.
Bir bax, o ismətli ömür yoldaşın,
Cavan gəlin ana gör nə gündədi?!

Şübhəsiz şairin sərhədləri aşan şeiri, dillər əzbəri olan “Dünya, qapını aç…” şeiridir.Onun bu şeiri Güneydə, Təbrizdə də çox sevilir.

Quranın göylərdən nazil olsa da,
Ömür möhlətim lap yüz il olsa da,
Sabahın bu gündən gözəl olsa da,
Dünya, qapını aç, aç çıxım gedim.

Məmməd Alimin sabahı dünənindən yüz faiz daha gözəl, daha manidardır.Əbədi ünvanları, əbədi sığınacağı söz olanların aqibəti hərdaim bu sayaq olur.Baharda doğulan Məmməd Alimin 2014-cü ilin avqustun 29-da – ömrün 65 indən gələcəyə apardığı sözün, şeirin əbədi bir zəmanət çeki qalıb.
Limitsiz və sərhədsiz çekdir həmin zəmanət çeki.Kainatın hər guşəsində – dövlətinə, diilinə, millətinə baxmadan, hər yerdə işə keçir bu növ zəmanət çekləri.
O tilsimli zəmanət çekinin bu gün Məmməd Alim kimi şairləri Bahar çağında xatırlatmağa, hətta şərəfinə esse də yazdırmağa gücü çatdı.
Rəbbimiz bu dünyamızı Məmməd Alim kimi şairlərimizdən, şairlərimizi isə o zəmanət çeklərindən xali etməsin.Ulular belə söylərdi bu məqamda:
Kərəminə şükür İlahi, qələminə mərhaba!
Mərhaba, Baharda doğulanların aqibətinə!
Bahar qoxulu misraların şairi, öz sığınacağına,
söz sığınacağına mərhaba!

Turan Uğur,
AYB-nin üzvü,
24 mart 2026-cı il,
Novxanı.

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

NƏNƏMDƏN EŞİTMİŞƏM…
(Boz ayın gəlişi münasibətilə)

Gecə qalanmış tonqallar, bütün obalarda çatılmış ocaqlar, qırmızıya boyanmış yumurtalar, saçı yolunmuş səmənilər, darvazaların ağzında qapını döyüb çuval ataraq qaçıb-gizlənən çocuqlar, doqqazda eşidilən şənlik səsləri qulaqlarımda deyil, gözlərimdə var-gəl edirlər.Nəisə xatırlatmaq üçün yarışa girmişlər, marafona qoşulmuşlar sanki.Uşaqlığımın cır səsiylə çağıran, bəzən də uğultulu bir sədayla bağıran bu xatirələr Novruzun bir addımlığında –Boz ayın gəlhəgəlində bəndənizi nənəmin ruhu ilə baş-başa qoyar.”Ulularımızı çağır” – deyən bu xatirələr Yazağzında məmnun qalmağım üçün heç nəyi əsirgəməzlər.
“Puah, bu cırtdan fevralın canında nələr varmış? Bu Boz ayın ağzında yenə xəstəlik yaxalayar məni.Boz ay gəldi, daha ayağımın birini ehmalca irəli atsam, Novruza yetişərəm”
Uşaq ikən nənəmdən eşitdiyim Çillə girdi, Çillə çıxdı, Boz ayın qapısının lap kandarındayıq kimi fikirlər bəndənizə xalq təqvimini bütün ayrıntıları, bütün incələyi ilə açmış olur.Çocuqkən qulaq müsafiri olduğum bu məhrəmanə sözlər yeniyetməliyimdən etibarən mənim xəyal dünyama yansıdı, sonra bu tilsimli sözlər öz kiçicik folklor aləmimi qurmağıma vəsilə oldu.Balaca dünyam böyüdü, böyüyərək qədim folklorumuzla sarmaş-dolaş, qol-boyun oldular.Mənə bəşəri güc, ilahi qüvvə verən folklorumuz bütün ağrılı-acılı, sıxıntılı günlərimdə ruhuma həmdəm oldu.Nənəmin sehrli sözlərinin müşayiəti əsla bəndənizi rahat buraxmadı.Boz ayın İlaxır çərşənbələrində, bəzən tək-tənha yaşadığım günlərdə belə, evdə mütləq 1 şam yandırıb, bayramı özümlə öz-başıma keçirdiyimi yaxşıca xatırlayıram.Boz ayın gəlişi münasibətilə süfrəmi bəzəyib, özümün yazdığım şeirlərimdən də guppuldatdığım dönəmlər az olmayıb.Su çərşənbəsi günündə yazdığım “Bayram nisgili” həmin tənha anlarımın porterti kimi hərdaim ucalıqdan boy verir, israrla “mənli günlərini unutma!” – deyə hayqırır.

Bayram nisgili

Bu da prospektin bayram gecəsi,
Səssizlik boylanır yuvalarından.
Bu da bizim ”Məmməd Rahim” küçəsi,
Tənhalıq qoxuyur divarlarından.

Hava qaralmaqda işdən gəlirəm,
Yamanca duyulur tənhalıq səsi.
Üzümüz yazadı qışdan gəlirəm,
Burnuma toxunur bahar nəfəsi.

Amma dönəlgəsi dönüb ömrümün,
Yenə yalnızlığım kölgəmə qonub.
“Bəs!” demir qadası, “Bəs!” demir gülüm,
Sürünür ardımca prospekt boyu.

Bu “Əzəl çərşənbə” axşamındaca,
İçimdən bir arzu dillənir düzü.
Bir tonqal üstündən gərək doyunca,
Hoppanım, tökülsün könlümün tozu.

O tonqal aparsın ağrılarımı,
Bayramı bayramtək keçirim gərək!
Uşaqlıq dünyamın anılarını,
Dünəndən sabaha köçürüm gərək.

Kirimiş məhlədə kimsə görünmür,
Yaxşısı budur ki, qayıdım evə.
Qalanan ocaqlar nəsə görünmür,
Bu nə hüzndür ki, nə olub belə?!

Keçmişin “Çərşənbə xatirələri”
Hələ neçəsinin saxlancı olub.
Bəlkə neçəsinin gözü düşməni,
Bəlkə başlarının qaxıncı olub?

Axı…bu bayram axşamı hamı,
Bir azca tənhadı, bir azca yalqız.
Tezliklə yurduma gələcək bahar,
Bilirəm, sənə də ümiddir, ay qız!

Süfrəmiz bəzəkli, qapım da açıq,
Bəs bu bayramın nisgili nədir?
Kədərim yaxamdan yaman yapışıb,
Bir ağac qurdutək içimdən didir.

Mən səni gözlədim,yalnızlıq gəldi,
Daha heç nə deyil eynimə mənim.
Baharın yam-yaşıl ipəklərindən,
Tənhalıq biçilib əynimə mənim.

Bu da prospektin bayram gecəsi,
Səssizlik boylanır yuvalarından.
Bu da bizim ”Məmməd Rahim” küçəsi,
Tənhalıq qoxuyur divarlarından.

Tənhalıqdan söz düşmüşkən, nənəmdən onu da eşitmişəm ki, insanın tənhalığına, acılarına ən gözəl ilac bayramlardır, ələlxüsus da Novruz bayramı.
Bizə gör nə qədər məsud günlər, bəxtəvər anlar bağışlayır bu bayram.Hər ayini, hər ritualı, hər mərasimi bizi biz olmağa dəvət eləyir.
“Ay bala, küsülü qalmazlar bayram axşamında, yaxud ay bala, Boz ay girdisə Yalançı çərşənbələrdən çıxıb doğru üskü çərşənbələrə girdik, ay oğul, Xəbərçi çərşənbəni ehtişamlı eləməzlər, əməlli-başlı lap bayrama oxşatdınız ki!!!” kimi nəsihətləri indi mənə bayram gerçəklərini bütün çılpaqlığı ilə aşılayır.Boz ayın astanasında uzaq rüzgarların yüyrək əsintiləri müdam ən doğma hisslər kimi canıma hopur, ruhuma sinir.
“Rüzgar” dedim, əlbəttə Boz ay rüzgardan, soyuqdan, sazaqdan, şaxtadan, günəşdən, hərarətdən xali olmaz.
Bu qarmaşıq havalar həm də qarmaşıq içimizi əks etdirər, dağınıq halımızı toparlamağımıza yardımçı olar.Hə, öncə Yalançı çərşənbələrin sonuncusunu – Xəbərçi çərşənbəni qeyd edib, keçərik Boz aya.Onu da ərz edim ki, bu tayda səhvən Xəbərçi çərşənbə Od çərşənbəsinə deyərlər ki, fikrimcə, bu da məntiqə uyğun gəlmir.Xəbərçi çərşənbə İlaxır çərşənbələri müjdələyərkən, necə ola bilər ki, ikinci çərşənbə statusunda qeyd olunsun?! Hələ onu demirəm ki, Od çərşənbəsinin son
25-30 ildə yerinin dəyişməsi, yaxud dəyişdirilməsi – ikinci sıraya atılması çox böyük təəssüf və təəccüb doğurur.
Novruzun əsl simgəsi, əsl rəmzi olan Günəşin, odun, atəşin 2-ci yerdə yox, İlaxır çərşənbənin sonuncusu və daha əlamətdar olmasını şərtləndirir.Açığı nənəmdən bu haqda heç nə eşitməmişəm, eşitmişəmsə də dinlədiklərimi uzaq
Boz yellərin ağuşuna çoxdan qapdırmışam.
Əvəzində nənəmdən eşitmişəm ki, Boz aya ciddi yanaşmaq, onu saya salmaq lazımdır, zira Boz ay adından göründüyü kimi sərtlik, bozluq mənasını ehtiva edir.Gərəkdir həm əyninə-başına, həm yediklərinə, həm Çərşənbə süfrələrinə dürüst fikir verəsən.
Nəzərə alsaq ki, həmşəri olaraq nəinki İlaxır çərşənbələri, hətta Yalançı çərşənbələri də təmtəraqlı qeyd edərik, onda bizə zaval yoxdur.
Nənəmdən Boz ay haqqında rəvayətlər də az eşitməmişəm.
Boz aya təbirlər çox fərqlidir: alaçalpo(v), Boz çillə, Ala çillə, Yazağzı, Ağlar-gülər, Döl ayı, Çilləbeçələr, Cəmrələr ayı və.s kimi müxtəlif adların tamamını duymuşam.Rəhmətlik coğrafiyaşünas alim Eybalı Mehrəliyev qışın son ayını – fevralın 20-dən martın 20-nə kimi Alaçalpo, martın 6-dan düz 1 ay müddətcə aprelin 6-na kimi olan dövrü Boz ay adlandırardı.Bu fərqli yanaşmalar Novruzun əzəmətindən, həşəmətindən soraq verən sakral bir gerçəklikdir.Boz ay haqqında ən məşhur rəvayətlər isə məhz “günlərin bölüşdürülməsi” aktı ilə bağlıdır.Qədim əyyamlarda aylara illər verilərkən hərəsinə 32 gün düşür.Boz ay ilin sonuncu ayı olduğu üçün ona 14 gün verilir.Boz ay incik qalmasın – deyə hər ay özündən ona 1 gün bağışlayır.Boz ay yenə razı qalmır. Onda bəzi aylar 1 günü 2 gün edir.Hərəsi bir aydan, bir fəsildən gəldiyindən Boz ayın günləri bir-birinə uyğun gəlmir.Beləcə, Boz ayda 4 fəslin hamısının təbiətindən nələrsə duyulur.
Boz ayda evlər, həyət-bacalar səliqəyə salınır.Nənəmin bu prosesə “ev tökdü” dediyini yaxşı xatırlayıram.Bayram öncəsi təmizlyini edərdik, üst-başımız təzələyərdik. Boz ayda bayram süfrəsinə hazrlıq edilər, nənəm qoz-fındıq ehtiyatını hələ bir ay öncədən tədarük görərdi.
Nənəmdən onu da eşitmişəm ki, bayram bizim içimizdə olmadısa yüz dənə Boz ay gəlsə də xeyir eləməz.
Odur ki, içiniz-dışınız bayram ovqatlı olsun, bayramı bayram tək yaşamaq türkün alicənablıq, kübarlıq, ərdəmlik tərbiyəsindən gələn ali bir keyfityyətdisə, bu dəyərləri itirmək bizə büsbütün haramdır.
Gələnə “Xoş gəldin!”, gedənə “Xoşca qal!” deməkdir bu alicənablıq.Bayramı ağırlayarkən özəl, uğurlayarkən gözəl davranmaqdır ərdəmlik.
Hə, yeri gəlmişkən, bunu da nənəmdən eşitmişəm. Bir də nənəmdən eşitmişəm ki, bu günlər təbiətə nə qədər xoş aura bəxş etsən, bir o o qədərini də geri alacaqsan.
Fevralın 20-isi səhər obaşdan duracaqsan, 4 gün sonra
Su çərşənbəsinə hazırlığını görəcəksən, ruhunu təzələyib, Əzəl çərşənbənin pişvazına çıxacaqsan, “İlaxırım, Boz ayım gəl!” deyibən, Novruzu cani-könüldən haylayacaqsan.Hə, dostlar, bir sınayaqmı?
Bax, elə bu saat, hamımız birgə deyək ki, “Nənəmdən belə eşitmişəm…”, sonra ardını nənələrimizin mübarək ruhları davam etdirəcək.
Bir də başlayaq və hər bir kəlməsini bütün canımızla, ruhumuzla tələffüz edək.Diləyəndə elə diləyək ki, nənələrimizi ölmüş yox, diri sanaq, diri sayaq, lap yanımızdaymış kimi.
-Nənəmdən…
-Nənəmdən belə…
-Nənəmdən belə eşitmişəm…

16 fevral 2026-cı il,
Bakı

Turan Uğur,
AYB-nin üzvü, yazıçı

TURAN UĞURUN DİGƏR YAZILARI

DAHA ÇOX MƏLUMAT BURADA

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I