Qazaxıstanın cənub bölgələrində rast gəlinən bu endemik bitki növü ədəbiyyatda bu adla tanınmışdır.
Qazaxıstanın Türküstan bölgəsində nadir və nəsli kəsilməkdə olan çöl lalələri yazın gəlişi ilə çiçək açıb, mənzərəni qırmızı dənizə çevirib. Qazaxıstanın cənubundakı Türküstan vilayətinin Ordabası rayonunda nadir Qreyq lalələri aprel ayının gəlişi ilə çiçək açmağa başlayıb. Yalnız aprel və may aylarında çiçək açan Greig lalələri geniş ləçəklərdəki tünd bənövşəyi naxışları və iri, parlaq qırmızı və ya narıncı stəkan şəkilli çiçəkləri ilə diqqəti cəlb edir. Ədəbiyyatda “Qreyq laləsi” kimi tanınan bu bitki, Orta Asiyaya mənsub olan endemik növ, dağ ətəklərində və yarımsəhra ərazilərində bitir. Mütəxəssislərin fikrincə, bu nadir lalələrə ancaq Qazaxıstanın cənub bölgələrində rast gəlmək olar. Lalələr, xüsusilə dağ lalələri, xalq dastanlarında və şeirlərdə şəhid qanı, torpaq sevgisi və baharın gəlişi kimi simvollaşdırılır. Qırmızı lalə çox vaxt “qan laləsi” kimi təqdim olunur – bu, Greig laləsinin təbii qırmızı rəngi ilə də uyğun gəlir. Klassik Şərq Ədəbiyyatının bu cür nümunələrini çoxlu misal göstərmək olar: Nizami Gəncəvi – əsərlərində lalə tez-tez gözəllik, eşq və fanilik rəmzi kimi çıxış edir. Füzuli – laləni çox vaxt qan, ayrılıq və sevda yanğısı ilə əlaqələndirir. Əlişir Nəvai – Orta Asiya təbiətinə aid təsvirlərdə lalələr mühüm yer tutur.
Bu müəlliflər konkret “Greig laləsi” deməsələr də, Orta Asiya mənşəli lalələr (o cümlədən bu növ) poetik təsvirlərin arxa planını təşkil edir. Hər il minlərlə turist unikal lalələri görmək üçün bölgəyə axışır. Hündürlüyü 40-50 santimetrə çata bilən lalələrin də elmi əhəmiyyəti böyükdür. İlk dəfə 19-cu əsrdə elm aləminə təqdim edilən çiçəyin adı o zaman Rusiya Bağbanlar Assosiasiyasının prezidenti Samuel Qreiqin şərəfinə verilmişdir. Bu növ hazırda Hollandiyada becərilən yüzlərlə lalə sortlarının əcdadı hesab edilir. Təbiətdə çöllərdə bitən bu nadir lalələri görmək üçün hər il minlərlə yerli və xarici turist rayona axışır. Qırmızı xalçanı xatırladan mənzərələr təqdim edən lalə tarlalarına bu il də təbiətsevərlər və fotoqraflar böyük maraq göstərir. Bununla belə, rəsmilər və ekspertlər qeyd edirlər ki, Qreqin lalələrinin qorunması həyati əhəmiyyət kəsb edir. Mütəxəssislər Greig laləsinin böyüməsi və çiçəkləməsi üçün 10-15 il lazım olduğunu qeyd edir, buna görə də bitkiyə zərər verməmək lazım olduğunu vurğulayırlar. Nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşdiyinə görə dövlət himayəsində olan Qreyq lalələrinin dərilməsi, əzilməsi və ya qanunsuz olaraq yığılması qadağandır. Son qaydalara görə, bu qaydaları pozanları təxminən 12 975 000 Qazaxıstan tengesi (təxminən 27 344 ABŞ dolları) məbləğində cərimə gözləyir. Səlahiyyətlilər vətəndaşları və ziyarətçiləri bu nadir təbii irsi qorumaq üçün diqqətli olmağa çağırır. Bu arada, Greig laləsi “lalə kralı” hesab olunur.
“Bu gün biz qardaş və bacılarımızla birliyimizi və həmrəyliyimizi daha da gücləndirmək və möhkəmləndirmək üçün Azərbaycandayıq”.
Daxili işlər naziri Mustafa Çiftçi rəsmi səfərdə olduğu Azərbaycanda şəhid məzarlıqlarını ziyarət edib. Nazir Çiftçi əvvəlcə mərhum prezident Heydər Əliyevin məzarının yerləşdiyi Fəxri xiyabana gələrək abidə önünə əklil qoyub. Çiftçi daha sonra 20 Yanvar şəhidlərinin məzarlarının yerləşdiyi Bakı Şəhidlər Xiyabanında yerləşən “Əbədi məşəl” abidəsini və Bakı Türk Şəhidlik məzarlığını ziyarət edərək, burada da abidə önünə əklil qoyub. Səfərdən sonra mətbuata açıqlama verən Çiftçi bu vəzifəyə gəldikdən sonra Azərbaycana ilk rəsmi səfəri olduğunu bildirib. Mustafa Kamal Atatürkün “Azərbaycanın kədəri kədərimiz, sevinci sevincimizdir”, Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” sözlərini xatırladan Çiftçi bu sözlərin Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətləri gözəl şəkildə ümumiləşdirdiyini bildirib. Çiftçi, “Bu gün qardaş və bacılarımızla birliyimizi və həmrəyliyimizi daha da gücləndirmək və möhkəmləndirmək üçün Azərbaycandayıq. Azərbaycanda olmaqdan son dərəcə xoşbəxtəm. İnşallah Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı əlaqələr daha da dərinləşəcək və inkişaf edəcək. Birliyimiz, həmrəyliyimiz, qardaşlığımız daha da möhkəmlənəcək” dedi.
“Biz türklər (Anadolu türkləri) ona çox şeydə borcluyuq”
Türk fikri həyatının və sosiologiyasının önəmli simalarından olan Ziya Göyalp fundamental əsəri ilə türk dünyasını ortaq mədəni zəmində bir araya gətirir. Türk Dil Qurumu (TDK) Ziya Göyalpın 5 türk dövlətinin dilinə tərcümə edilmiş “Türkləşmək, İslamlaşmaq, Müasirləşmək” əsərini təqdim edəcək. Türk Dil Qurumundan (TDK) verilən açıqlamaya görə, TDK türk fikri həyatının və sosiologiyasının önəmli simalarından biri olan Ziya Göyalpın fundamental əsərini türk dünyasının ortaq mədəniyyət zəminində bir araya gətirir. Türk Dil Qurumunun (TDK) həyata keçirdiyi layihə çərçivəsində Göyalpın “Türkləşmək, İslamlaşmaq, Çağdaşlaşmaq” adlı əsəri beş türk dövlətinin dilinə tərcümə edilərək nəşr edilib. Bu geniş kolleksiyanın təqdimatı aprelin 8-də Türk Dil Qurumunun təşkil etdiyi xüsusi proqramda baş tutacaq. Ziya Göyalp bu düsturla türk millətinin həm milli köklərinə bağlı qalıb, həm də İslam dəyərləri çərçivəsində müasir bir dövlət kimi inkişaf edə biləcəyini əsaslandırmışdır. Bu fikir, Əli bəy Hüseynzadənin “Türkləşmək, İslamlaşmaq, Avropalaşmaq” ideyası ilə ortaq məxrəcdə olsa da, Göyalp bunu sistemli sosioloji nəzəriyyə halına gətirmişdir. “Türkləşmək, İslamlaşmaq, Müasirləşmək” düsturunu ortaya qoyan Əli bəy Hüseynzadə haqqında Ziya Göyalp deyir:
“Biz türklər (Anadolu türkləri) ona çox şeydə borcluyuq” Bu araşdırma vasitəsilə Ziya Göyalpın türk tarixi, dili, ədəbiyyatı və fəlsəfəsi ətrafında formalaşan fikirləri Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistan türk dillərinə çatdırılmışdır. Türk dünyasının ortaq elmi və mədəni irsi haqqında qarşılıqlı anlaşmanı artırmaq məqsədi daşıyan bu nəşr layihəsi türk dövlətləri arasında akademik əməkdaşlığın gücləndirilməsində tarixi addım hesab olunur. Təqdimat görüşü, panel və sərgi hamısı bir yerdə Atatürk Mədəniyyət, Dil və Tarix Yüksək Qurumunun şəhərciyində başlayacaq proqramda açılış nitqləri, daha sonra əsərlərin təqdimatı və təşəkkürnamələr olacaq. Bundan əlavə, TÜRKSOY və Türk Tarixi və Mədəniyyəti Vəqfi ilə birgə hazırlanan “Ziya Göyalpın 150-ci ildönümü münasibətilə sərgisi”nin açılışı olacaq.
Türk Dil Qurumunun vitse-prezidenti Prof.Dr.Harun Şahinin moderatorluğu və ekspert akademiklərin iştirak etdiyi elmi panel onun işinin intellektual dərinliyini müzakirə edəcək.
“Qəhrəman o insana deyirəm ki, bugünkü problemlərdən danışsın”!
Peşəkar səs operatoru ömrünün 40 ilindən çoxunu televiziya və sənət sahəsində fəaliyyət göstərən Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının əməkdaşı Nazim Kərimli ilə müasir dövrümüzün ən aktual problemlərindən biri olan süni intellektləşmə və texnologiyanın inkişafı ilə əlaqədar robotlaşdırılmış insan münasibətlərinin artması nəticəsində cəmiyyətdə yaranan qlobal problemlərin düzgün həlli yollarını müzakirə edərək sədaqətli oxucularımıza olduğu kimi təqdim edirik:
-Nazim müəllim, bildiyimiz kimi hal-hazırda bütün dünyada elm və texnologiyanın sürətli inkişafı ilə əlaqədar süni intellektləşmə prosesi mütəmadi olaraq davam etdirilir. Bu da cəmiyyətdə ilk növbədə robotlaşdırılmış insan münasibətlərinin artması ilə nəticələnir. Bəs bir vətəndaş kimi müasir dövrümüzdə sizi ən çox narahat edən problemlər hansılardır?
-Bilirsinizmi, əvvəllər mən çox paylaşırdım, son vaxtlar paylaşmıram. Bu cəmiyyətə, insanlara həqiqəti başa salmaq üçün sübutların olmalıdır. Məsələn, mən sizə desəm ki, bu gün Azərbaycanda fəlsəfə ilə məşğul olan insan azlıq təşkil edir onlarda heç vaxt görsənmir. Bu günləri biz ədəbiyyatdan, incəsənətdən, teatr və kino sənətindən yetərincə söz danışa bilərik. Çoxlu söz danışa bilərik və tək mən danışa bilmərəm bütün incəsənət işçiləri hətta qeyri incəsənət işçiləri də danışa bilər. Çünki bu çox asandır. Ancaq mən bu günləri qəhrəman o insana deyirəm ki, bugünkü problemlərimizdən danışsın! İnsanların beynini dini xurafatlar vasitəsilə necə məhv edirlər, onları necə təlqin edirlər… Nəyə görə? Çünki istəyirlər ki insanlar heç vaxt haqqını tələb edə bilməsinlər, heç vaxt sorğulaya bilməsinlər deyə mən niyə bunları bilməliyəm? Ancaq kölə, qul vəziyyətində yaşasınlar. Ən acınacaqlısı da budur ki bu günləri psixoloqların əksəriyyəti dindarlıq edir. Telekanallara da şou proqramlar lazımdır ki insanları belə manqurt halına salsınlar yaşasınlar. Deməli, mən o günləri dəhşətli bir hadisənin şahidi oldum. Yolun ortasında ölüvay vəziyyətində qalmış pişiyin üstündən maşınlar necə gəlib keçir? Dəhşətə gəldim ki,biz bu qədərmi daşürəkli laqeyd və etinasız bir insanlar olduq? Bu günlərdə hansısa bir ruhi xəstə şizofreniyanın paranoid formasında olan ailəsini zorla dağıtmış iki uşaqlı gəlib sosial şəbəkələrdə, televiziyalarda camaata ağıl qoyur, dərs deyir. Bu həqiqətən də biyabırçılıqdır, dünyanın sonudur ki… Bilirsinizmi, indiki dövrdə artıq ağsaqqal və ağbirçək anlayışı da çox pozulubdur. Biz amma əsl ağsaqqal və ağbirçəyi 70-ci illərdə görmüşük. Çünki biz bu günün adamları, ziyalıları deyilik. Keçmişin adamlarıyıq. İndi isə həmin o ağsaqqal və ağbirçəkləri yalançı və savadsız filosof və psixoloqlar əvəz edib. Necə deyərlər savadı, ali təhsili olmayan elmdən, fəlsəfədən danışdığı kimi, təmiz əxlaqı, namusu, qeyrəti olmayanlar da tərbiyədən danışırlar… Bizim isə həmişə ağsaqqalımız da ağbirçəyimiz də olub və biz onlardan daima örnək götürmüşük! O demək deyil ki onlar bizə məsləhət verib. Xeyr! Sadəcə olaraq onların bütün adi davranış qaydalarından, insanı və mədəni rəftarlarından biz hər zaman örnək almışdıq. -Sizcə texnologiyanın inkişafı ilə əlaqədar olaraq indiki dövrdə uşaqdan tutmuş böyüklərə qədər hər kəsin əlində mobil telefonların olması ünsiyyət və dostluq əlaqələrinin pozulmasına səbəb olubmu? -Bəli, siz doğru bir problemə toxunmusunuz. 80-70-ci illərdə o dövrlərdə biz gedirdik uzaq bir yerdə poçt şöbəsi olurdu və ailəmizlə qırıq-qırıq səslər ilə sevinc içərisində telefonla danışardıq. Məsələn, mən Sumqayıtdan gedirdim nədir-nədir kəndlə danışacam. Ancaq indiki dövrdə şükür allaha dünyanın o başında olan insanlar ilə kompüter və ya mobil telefonlar vasitəsilə görüntü şəkilində virtual olaraq rahat danışmaq olur. İndi heç insanlar bir -birinə mesaj yazıb hal-əhval belə tutmaq istəmir. Çünki süni intellektləşmə dövrü başlayıb. İnsanların bir-birinə qarşı hörməti və sevgisi də yoxdur. Çünki hər şey yalançı və süni münasibətlər üzərində qurulmuşdur. Məsələn, siz sovet dövründə yaşamamısınız deyə bilmərsiniz. Dini məzmunlu xurafatlar əsla təbliğ olunmurdu. Çünki daha çox elmi biliklərə və savadlı olmağa önəm verilirdi… İndi isə əksinə din nə qədər çox təbliğ olunsa da, insanlarda bir-birinə qarşı hörmət və sevgi əsla yoxdur. Çünki hər şey yalançı və süni münasibətlər üzərində qurulub. Bu günləri hər bir kəs özünü düşünür, öz mənafeyini güdür. Bilirsiniz necədir, mənim bir sözüm var: ” Özü üçün yaşayan insan ən bədbəxt insandır”. Hansı ki öz anasını, dostunu, ailəsini düşünmürlər. Vicdan insanın öz daxilində olmalıdır. Elə Allah vicdanlı olmaq deməkdir!
Mən: Namazlı Amin Ramin oğlu 17 sentyabr 2004-cü ildə Sumqayıt şəhərində anadan olmuşam. Sumqayıt şəhər Humanitar və Təbiət-Riyaziyyat təmayüllü İstedad liseyindən məzun oluduqdan sonra təhsilimi Türkiyə Respublikasının Isparta şəhərində yerləşən Süleyman Dəmirəl Universitetidə tarix və arxeologiya ixtisasları üzrə paralel şəkildə davam etdirirəm. Eyni zamanda Anadolu Universitetində türk dili və ədəbiyyatı ixtisası üzrə qiyabi təhsilinə davam edirəm. 2019-cu ildən nəsr və publisistik yazılarım ədəbi mətbuatda işıq üzü görür. Hekayə və elmi-kütləvi yazılarım “Ulduz”, “Xəzan” və.b jurnalarda, “525-ci qəzet”, “Ədəbiyyat qəzeti”, “168 saat” və.b qəzetlərdə çap olunub, əsərlərim haqqında ədəbi təhlillər yazılıb. Bir sıra elmi sempozyumlarda və konfranslarda məruzəçi olaraq iştirak etmişəm. Azərbaycan folkloru və musiqi tarixi ilə bağlı tədqiqatlarla məşğul oluram. 2022 ilindən bəri Türkiyənin Isparta vilayətində xristiyanlıq tarixinin ilk möizəsinin oxunduğu, hac mərkəzlərindən biri olan Pisidia Antiokheia antik şəhərindəki arxeoloji qazıntılarda heyət üzvü olaraq çalışıram. Bir müddət “Yazı” ədəbiyyat jurnalında redaktor olaraq fəaliyyət göstərmişəm. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Dünya Gənc Türk Yazarlar birliyinin üzvüyəm.
İlk dəfə mətbuatda dərc olunmuş məqaləniz hansıdır?
İlk çap olunuş yazım şair-kitabçı Xan Rəsuloğlunun xeyir-duası ilə 2019-cu ildə “Sözün Sehri” qəzetində “Azərbaycan Gəncliyi” adlı kiçik bir məqalə olub.
Yazılarınızla bağlı tənqid və iradlar olubmu?
Məni ədəbi aləmə şair, kitabçı Xan Rəsuloğlu təqdim edib. Xalq Yazıçısı Mövlud Süleymanlı, Əməkdar İncəsənət Xadimi Əfqan Əsgərov, yazıçı Kənan Hacı, görkəmli alim Gülhüseyn Kazımlı, yazıçı Əlabbas, şair Gülnarə Cəmaləddin və onlarla insan xeyir-dua verib. Bakı Qızlar Universitetinin prorektoru, ədəbiyyatşünas Aygün Cəfərovanın ədəbi yazılarım haqqında “Amin`lə başlanan duamın yazısı” adlı məqaləsi var.
Türkiyədə ali təhsil almağınıza ailə üzvlərinizin münasibəti necə oldu?
Mən 6-7 yaşımdan bəri Xan Rəsuloğlunun Sumqayıt şəhərindəki kitab dükkanına gedib gəlirdim, o vaxtlardan özü mənimlə məşğul olub yüzlərlə kitab oxudurdu. Sonra bir müddət orda onlara kömək də elədim, beləliklə yazıçı və alimlərlə tanış oldum. Əvvəlcə ədəbiyyatşünas olmaq istəyirdim, yeniyetmə vaxtımdan bir çox alim və qələm adamı ilə uzun-uzun söhbətlər etmək fürsətim olmuşdu. Daha sonra təsəvvürlərim dəyişdi, xarici ölkədə təhsil almaq fikrinə qapıldım. Ondan sonra ölkədən qıraqda həm tək yaşamağı, həm də daha fərqli sahədə təhsil almağı seçdim, ailəm də çox dəstəklədi. Türkiyədə onlarla universitetdən qəbul aldım, amma kiçik şəhər olan Ispartanı seçdim, səs-küylü böyük şəhərlər xarakterimə uyğun deyil. Gəldiyim gündən də ailəm həm maddi, həm də mənəvi dəstək oldu. Türkiyəyə ayaq basanda 16 yaşım var idi, indi baxıram ki, həm mənim üçün, həm də ailəm üçün böyük cəsarətmiş.
Həm ədəbi həm də elm sahəsində paralel olaraq fəaliyyət göstərmək çətin deyilmi?
Əslində mən Türkiyəyə gələndə ən çox ədəbi mühittən qopmaq məni yaralamışdı, biraz depressiyaya da düşdüm, əlim hər şeydən soyudu. Daha sonra tarix fakültəsində ilk dərsdə müəllimim Dos.Dr. Muzaffer Duranın mənə verdiyi bir sual ədəbi boşluğumu doldurdu. İlk dərsdə Azərbaycanlı olduğumu biləndə məndən Azərbaycan adının mənasını soruşmuşdu. Mən də bildiyimi demişdim, amma nəyəsə içim soyumamışdı. 1 həftə vaxt istəyib Azərbaycan adının mənşəyinə dair bir araşdırma məqaləsi qaralayıb aparmışdım. Bu andan sonra o özü mənimlə məşğul oldu, metodologiyanı öyrətdi, sistemli çalışmağın mahiyətini başa saldı və bundan sonra hər ay başqa bir mövzuda ona yazılar apardım, beləcə daha fərqli istiqamətdə özümü tapdım. Əslində ailəmin mənsubu olduğu Qərbi Azərbaycanın Qaraqoyunlu Mahalı 12 kənddən ibarətdi, 1988 ilə qədər bu 12 kənddə təxmini 10.000 insan yaşayıb, maraqlısı budur ki, burada yüzə yaxın alim yetişib, deməli belə bir potansiyal var imiş bizim qanımızda. Niyəsə mən də özümü tədqiqatlar, ələlxüsus da muğam və folklor sahəsində yenidən kəçf elədim. Çünki çox zəngin musiqi və folklor mühitində böyümüşdüm. Daha sonra anladım ki, tarix də tam mənasıyla mənim istədiklərimi mənə vermir, ona görə də elə təhsil aldığım Süleyman Dəmirəl Universitetində arxeologiya ixtisasına da paralel təhsil üçün sənəd verdim və özümü bambaşqa bir ümmanın içində tapdım. Elə ilk qəbul olduğum həftə Prof.Dr. Mehmet Özhanlı məni kəşf edib öz ekspedisiyasına dəvət etti. 2022-ci ildən Xristiyan tarixinin ilk möizəsinin oxunduğu, İncildə uzun-uzun bəhsi keçən, xristiyanların hac mərkəzlərindən biri olan Pisidia Antiokheia antik şəhərindəki arxeoloji qazıntılarda iştirak etmə fürsətim oldu. Əslində burda böyük heyətlə çalışmağın da maraqlı tərəfləri var. Biz 12 ay 24 saat bir yerdə vaxt keçiririk, həm iş, həm ev həyatımız burdan və bir-birimizdən ibarətdir. Bura gəldiyim gündən bəri ədəbi mühitin yoxluğunu doldura biləcəyim yer oldu mənim üçün. Bizim heyətdə hamı İsa İsmayılzadənin “Güllələr demədi”, Əlisəmid Kürün “Kentavr”, Vaqif Bayatlının “Yupyumru bir eşq ilə” Ramiz Rövşənin “Ay işığı”, Şaiq Vəlinin “meyxanəçi” şeirlərini əzbər bilir, hər axşam saatlarla onlarla azərbaycan muğamları dinləyib, şeirlər oxuyuruq. Haşiyədən çıxıb demək istəyirəm ki, Kentavr mifi hər nə qədər Yunan əsatirinə aid olsa da minillər boyunca Kentavr haqqında deyilmiş, yazılmış ən möhtəşəm əsər elə Əlisəmid Kürün şeiridi. Vaqif Bayatlının şeiri də elə arxeoloji materialdı. Mənim o şeirlə bağlı bir yazım da var. Azərbaycan ədəbiyyatında çox ciddi arxeoloji struktur var. Bu iki sahə heç də bir-birindən uzaq deyil. Bu nümunələrin sayını artırmaq olar. Beləcə həm ədəbi, həm də arxeoloji mühitin içində yaşayıram.
Arxeologiya sahəsində hansı tədqiqatlar aparmısınız və nə kimi yeniliklər kəşf etmək mümkün olub?
Əslində mən özümü arxeologiya sahəsinə də aid hiss etmirəm, mənim üçün hər şey, bütün öyrəndiklərim öz maraq dairəmə uyğun şəkillənir. Mən metodologiya öyrənməyi daha çox sevirəm. Daha dəqiq desəm fərqli metod və qanunları öz tədqiqatlarımda istifadə etmək üçün öyrənirəm. Bizim arxeoloji qazıntılara antropoloqlar, geoloqlar, fiziklər gəlir, onların hərəsindən bir şey öyrənirəm. Məsələn muğam tarixində bürclərin əhəmiyyətli yeri var, fiziklərdən astronomiya ilə bağlı mənə maraqlı olan şeyləri öyrənirəm, antropoloqlardan folkloru daha yaxşı başa düşmək üçün mədəniyyət antopologiyası sahəsini öyrənirəm. Mənim üçün hər şey öz elmi maraqlarıma köklənir, ona uyğun hal alır. Heç kimin görmədiyi nüansları görmək üçün fərqli rakursdan baxmağı öyrənirəm, ümidvaram ki, maraqlı nəticələri də olacaq..
Milli folklorumuz və musiqi tariximizdən hansı araşdırmalarınız var?
Əslində mən ciddi bir konsepsiya tədbiq etmək üçün çalışıram. Məşhur türk alimi Harvard Universitetinin təqaüdçü alimi Prof.Dr. Gönül Tekinin ədəbi və mifik mətnlərə öz yanaşması var, mən o yanaşmanı öz sahəmə tədbiq etməyə çalışıram. Yeri gəlmişkən Gönül xanımla görüşüb xeyir-duasını da almışam, 90 yaşında olmasına baxmayaraq nə sualım olsa zəng edib cavab tapıram, Türkiyənin avantajlarından biri də budur. Bir çox elm adamı ilə məktublaşıram, çox şey öyrənirəm. Tədqiqatlarıma gəldikdə isə ilk növbədə muğam və mifologiya əlaqəsi üzərində çalışıram.
100 səhifəyə yaxın yazmışam, rəhmətlik ustadım, böyük muğam tədqiqatçısı Dr.Gülhüseyn Kazımlının rəhbərliyində yazırdım bu kitabı, o vəfat edəndən bəri əlim soyumuşdu, amma bu yaxınlarda yenidən davam etməyə başlamışam. Bu muğam tarixinə tamamilə yeni bir konsepsiya ilə baxışdı. Məncə maraqla qarşılanacaq, bir xeyli suala da cavab olacaq. Bundan başqa nağılların, oyunların, arxetipləri də məşğul oluram, bu sahədə də bir xeyli çap olunuş-olunmamış yazım var, yaxın gələcəkdə kitablaşdırmağı düşünürəm.
Bunlardan başqa filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Gülhüseyn Kazımlı rəhbərliyində tədiqatçı alim Dr. Turan İbrahimov, Dr. Dilqəm Əhməd və tədqiqat qrupu ilə birlikdə Azərbaycan və Türkiyədə böyük Azərbaycan xanəndəsi Məşədi Məhəmməd Fərzalıyev Şuşalının həyatı ilə bağlı araşdırmalar aparıb, nəticələrini Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin dəstəyi ilə “Salam, Məşədi” və “Son nöqtədən sonra” kitablarında yazmışıq. Hər iki kitabın redaktoru mənəm.Bu kitabların Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstanda tanıdılması üçün ciddi tədbirlər də keçirmişik. Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin təşkil ettiyi “Dəyirmi Masa” layihələrində də muğamla bağlı elmi toplantılarda araşdırmaçı kimi iştirak etmişəm. Başqa bir neçə elmi-kütləvi kitabın da redaktoru olmuşam.
Ekspedisiya zamanı elə nümunələr olubmu ki bunları əldə edib vətənimizə gətirmək və burada ətraflı nümayiş olunmasına nəzarət etmək istəyirsiniz?
Buradakı arxeoloji qazıntılardakı iş yoldaşlarımı maraqlı nümunə kimi Azərbaycana aparmaq istəyərəm. Çünki onlar Azərbaycan mədəniyyətinə, ədəbiyyatına xeyli bələddirlər. Mənim üçün ən dəyərli və maraqlı tapıntı onlardır. Qazıntılardan çıxan nümunələr isə muzeyə təhvil verilir, muzeylə əməkdaşlıq edilsə Azərbaycanda sərgi açıla bilər, bunu düşünmək lazımdır.
Bayaq qeyd etdiniz ki, muğam tarixində bürclərin əhəmiyyətli yeri var biraz daha ətraflı məlumat verə bilərsinizmi?
İlk dəfə sistemli musiqi nəzəriyyəsini antik Yunan alimləri tərtib ediblər, amma antik qaynaqların da yazdığına görə onlar bu elmi şərqdən öyrəniblər. Bu sahədə iki yanaşma var, Pifaqorçu və Artistotelçi musiqi nəzəriyyəsi. İslam və şərq alimləri də muğamlara, ümumən musiqiyə dair əsərlərini demək olar ki, bu nəzəriyyələr üstündə qurublar. Pifaqorçu nəzəriyyə musiqinin ilahiliyinə və səmaviliyinə köklənir, onlar belə fikirləşirlər ki, ən kamil musiqi ulduzların və bürclərin hərəkətindən yaranıb. Aritotelçi nəzəiyyə isə daha elmi yanaşmadır. Şərqdə İbn Sina və başqa davamçıları Aristotelçi musiqi nəzəriyyəsini mənimsəyiblər, İxvanı Səfa, Əl-Kindi və başqaları isə Pifaqorçu nəzəriyyəni qəbul ediblər və muğamları bürclərə uyğun mənalandırıb təsnif ediblər, muğamın özünün, şöbə və guşələrinin yaranması ilə bağlı çox maraqlı mifik mətnlər var, bunların üstündə işləyirəm.
Arxeoloji tədqiqatlar zamanı çıxan nümunələrin dəyərli və qiymətli olduğunu nələrə əsaslanıb yəni hansı keyfiyyətlərinə görə fərqləndirmək lazımdır? Hansı elementlər olduqda əşyalar daha dəyərli sayılır?
Arxeologiyada hər zaman dəyərlilik keyfiyyətə görə fərqlənmir, bəzən bir keramika vəya mərmər parçası külçə qızıldan daha dəyərli ola bilər. Unikallık, bizim üçün tarixləndirmədə köməkçi ola biləcək material, qarşılaşılmamış nəsnə, in-situ yəni olduğu yerdə qorunmuş arxeolojik materaillar bəzən daha dəyərli ola bilər. Tapıntının dəyəri arxeoloqlar və arxeologiya üçün heç də qiymətli metal olması ilə əlaqəli deyil.
Türk qazıntılarından kökü qədim dövrlərə aid olan əşyalar tapmısınızmı və onların da bizim mədəniyyətimizlə əlaqəsi olubmu?
Mən birbaşa qazıntı heyətinin içində deyiləm, fərqli iş bölgüləri var. Amma mahiyət etibarilə bizim tədqiq etdiyimiz Pisidia Antiokheia şəhəri e.ə 3 əsrdən Bizansın son dönəminə kimi yaşayış görüb, ona görə bu aralığa aid materiallar tapılır. Bizim mədəniyyətlə birbaşa əlaqəsi təbii ki, yoxdur, amma məsələn xristiyan memarlığı, ikoqrafiyası vəya bənzər litrujik mövzularda bizim üçün də, xüsusən xristiyan tarixi üçün dolaylı əlaqəsi var.
Bu sahadə müəllimləriniz kimlərdir? Gələcəkdə yolunu həvəslə davam etdirmək istədiyiniz arxeoloq varmı?
Mən Prof.Dr. Mehmet Özhanlının elmi rəhbərliyindəki arxeoloji qazıntıda iştirak edirəm. Yol başım odur. Onun dəsti-xəttini mənimsəyirəm. Arxeologiyada fərqli ekollar, yəni yollar var. Mehmet Özhanlı böyük alim Prof.Dr. Fahri Işıkın tələbəsidir, o da Türkiyənin ilk arxeoloqlarından Akademik Ekrem Akurgalın tələbəsidir. Bu bir növ dəstixət silsiləsidir. Türkiyədə Azərbaycan əsilli böyük bir arxeoloq da olub. Türkiyənin ilk qadın arxeoloqlarından Azərbaycan əsilli Darugazadə ailəsindən Prof.Dr. Muhibbe Darga, onun həyatı və əsərləri də mənim üçün stimul mənbəyidir. Birbaşa arxeologiya ilə əlaqəsi olmasa da türk alimlərdən, az əvvəl bəhs etdiyim Prof.Dr. Gönül Tekin və sənətşünas Prof.Dr. Nurhan Atasoyun tədqiqatlarından çox faydalanıram, onlardan müsbət mənada çox təsirlənirəm. Azərbaycanda isə daim məsləhətləşdiyim görkəmli alim Prof.Dr. Firudin Ağasıoğlu Cəlilov var, onun mənim üzərimdə böyük əməyi var, hər mənada ciddi təsirləndiyim müəllimlərimdəndir.
Araşdırmalar zamanı muzeylərə təhvil verdiyiniz tapıntılar olubmu?
Türkiyədəki hər arxeoloji qazıntı bir muzeyin kurasiyasındadı, ordan çıxan tapıntılar iki cür təsnif edilir, sərgilənəcək əsərlər və elmi tədqiqat aparılacaq əsərlər. Sərgilənəcək əsərlər muzeyə təhvil verilir. Elmi tədqiqata cəlb olunacaq əsərlər isə bir müddət arxeoloji ekspedisiyanın deposunda saxlanır, iş bitdikdən sonra onlar da muzeyə təhvil verilir. Bizim qazıntıların tapıntıları birbaşa Yalvaç şəhər arxeologiya muzeyinə təhvil verilir. Hər ekspedisiya və qazıntının bağlı olduğu belə muzeylər var.
Məsələn bizim ölkədə tarix muzeyinə təhvil vermək istədiyiniz eksponatlar varmı?
Əlbəttə azərbaycanlıların görməsini istədiyim çox eksponat var. Amma dediyiniz mənada bunlar mənim edə biləcəyim şeylər deyil, o əsərlər üçün Azərbaycandakı muzeylər Türkiyədəki muzeylərə sərgi təklifi verib bir müddət nümayiş etdirə bilərlər. Bu da çətin məsələdir, o əsərin qorunması, sərgilənməsi, ölkədən çıxarılması böyük məsuliyyətdir. Belə nümunələr var, vaxtaşırı böyük muzeylər başqa ölkələrə əsərlər aparıb tematik kolleksiyalarını nümayiş etdirirlər. Bu muzeyşünasların işidir. Bu barədə çox məlumatım yoxdur.
Öz yaradıcılığınızın təbliği ilə bağlı nələr etmək istəyirsiniz?
Mən kitablarımı çap etmək istəyirəm, hardasa 3-4 kitablıq məqalələrim var, sadəcə bunların üstündə biraz işləməliyəm. Onları həm Azərbaycanda həm də Türkiyədə çap edib yaymaq istəyərəm. Hələlik yaxın gələcək üçün hədəfim budur.
Ədəbi yaradıcılığa olan sevginizin kökündə kimlər dayanır və sizi motivasiya edən əsərlər hansılardır?
Ədəbi yaradıcılığa olan həvəsimin kökündə nənələrim dayanır, nənələrim ciddi folklor daşıyıcılardır. Nəslimizdə yazıçılar olub. Qohumumuz Nəsib Əfəndiyev İrəvan teatrının direktoru və məşhur yazıçı olub. Onun ailəsi mənim üçün həmişə stimul qaynağı olub. Ədəbi mühitdəki dostlarım, Biz klub ədəbi birliyi mənim üçün stimul mənbəyidir.
Yazıçı və şairlərdən Mövlud Süleymanlı, Əfqan Əsgərov, Süleyman Vəliyev, Məmməd Oruc, Vaqif Nəsib, Əzizə Cəfərzadə, Ələviyyə Babayeva, Sabir Əhmədli, Vaqif Bayatlı, Musa Yaqub, İsa İsmayılzadə və Əlisəmid Kürün əsərlərini çox sevirəm, dönə-dönə oxuyuram. Onların dəstixətti mənə daha yaxın görünür. Müasir yazıçılardan Əlabbas, Kənan Hacı, Oqtay Əhmədov, Rasim Qaraca, Rəşid Bərgüşadlı və digər qiymətli yazıçıların əsərlərini çox dəyərli hesab edirəm.
Hər il minlərlə motivasiya edici kitablar nəşr olunur əksəriyyəti də psixoloji baxımdan insanların şüuruna təsir göstərmək üçün yazılır sizcə gələcəkdə bunlardan faydalanmaq mümkün olacaqmı?
İnsanlar bu dövrdə xoşbəxt deyil. Davamlı axtarış halındadırlar. Xoşbəxtliyi özlərindən qıraqda axtarırlar. Ona görə insanlar fərqli metod və təlimlərə baş vururlar. Mənim motivasiya qaynağım təsəvvüfdür. Hərənin öz motivasiya qaynağı var, 21 əsr axtarışlar əsridir. Hər halda mən belə görürəm. Yunus İmrə deyir ki, “Məni sorma mənə, mən mən deyiləm, bir mənliyim vardır məndən içəri”. İnsanlar mənliyini axtarır, biraz da axına qarışmaq məsələsidir. Türklərin yaxşı bir sözü var, nəbzə görə şərbət, hər kəsin motivasiya qaynağı şəxsidir. Hər fərdə fərqli yanaşmaq, ona uyğun müalicə aparmaq lazımdır. Faydalı motivasiya kitabları da var, yaxın gələcəkdə faydalılıq arta bilər. İnsanlara xoşbəxtlik arzu edirəm. Hamısı xoşbəxt ola bilməməmək və dünyada, cəmiyyətdə yerini tapa bilməməkdən irəli gəlir.
Müsahibimiz bu yaxınlarda 60 illik yubileyini təntənəli şəkildə qeyd etmiş,Teatr xadimləri ittifaqının əməkdaşı,səs operatoru ömrünün 40 ilindən çoxunu peşəkarcasına sənət və televiziya sahəsində fəaliyyət göstərmiş Nazim Kərimlidir.Gəlin ilk öncə sənətkarımız haqqında ümumi məlumat verərək oxucularımızı tanış edək.
Kərimli Nazim Sədi oğlu 1964-cü il avqustun 15-də Sumqayıt şəhərində anadan olmuşdur. Orta təhsilini də Sumqayıt şəhərində almışdır.1981-ci ildə hərbi xidmətə Uzaq Sibirə getmişdir.1985-ci ildə oradan qayıtmışdır.1986-cı ildə ADMİU-nun mədəni maarif fakültəsinə daxil olmuş və oxuduğu müddətdə cəmi 2 il Sumqayıt Dövlət Dram teatrında işləyib.1986-cı ildən 2006-cı ilə qədər Azərbaycan Dövlət Televiziyasında işləyib.Orada işləyərkən 1989-cu ildən Şuşa Televiziyasına təhkim olunmuşdur.1990-cı ildə 20 Yanvar hadisələri zamanı Dağlıq Qarabağda Xüsusi Təşkilat komitəsi yaradılanda həmin təşkilat nəzdindəki Xankəndi radiosunun əməkdaşı olmuşam. Həmin ərəfədə Xankəndi televiziyası partladıldı və geri qayıtmaq məcburiyyətində qaldıq. Daha sonra Az-Tv-də işimi davam etdirdim.1993-ildən sonra güc nazirliklərində mətbuat xidmətində çalışmışam. O vaxtlar “Vışka” qəzeti(Osman Mirzəyev başçılıq edirdi)var idi. Xankəndində olan informasiyaları gizli yollarla olsa da ötürürdüm.Bir məqamı da qeyd etmək istəyirəm ki,1989-cu ildə bizim ölkədə televiziyaçı ixtisası yox idi ona görə də bizi ixtisas artırma məqsədilə Moskvaya göndərdilər. Bir ilə yaxın Mərkəzi ORT-də kursda oxumuşam.
Az-Tv-də 1986-cı ildən səs operatoru işləmişəm sonra administrator işinə keçdim.1995-də Radio Uşaq verilişləri redaksiyasında xüsusi bir müxbir kimi Sumqayıta getdim. Eksperimental yaradıcılıq birliyində baş inzibatçı direktor oldum. Baş inzibatçı-(baş prodüser deməkdir).Səs operatoru işləyərkən bir neçə proqramlarda fəaliyyət göstərdim:”Günün Ekranı”bir çox televiziya tamaşaları, sonra “Səhər” proqramında baş inzibatçı oldum.
Az-Tv-də işləyərkən ən yaxın dostlarınız məşhur diktorlardan kimlər olub?
-Hamısı ilə münasibətlərimiz yaxşı olub.
Sabir Ələsgərov yaşca böyük olsa da,sanki həmyaşıd kimi qəribə zarafatlarımız olardı.. Aramızda rəsmiyyət yox idi (Allah rəhmət eləsin)
1990-cı ildə Az-Tv-nin enerji bloku partladılanda,efir otağında Mən, Sabir Ələsgərov, Karvan qrupunun bədii rəhbəri bəstəkar Mikayıl Vəkilov aparatın arxasında oturub yemək yeyirdik.Birdən şüşələr sındı və töküldü üstümüzə qorxudan bilmədik ki nə edək…
Rafiq Hüseynov,Sabir Ələsgərov, Hicran Hüseynov,Ofeliya Sənani, Roza Tağıyeva, Həqiqət Əsgərzadə Vasif Adıgözəlovun qardaşı Rauf Adıgözəlov,Mübariz Tağıyev, Səyavuş Kərimi,Anatollu Qəniyevin oğluAz-Tv-nin solisti olmuş Heydər Anatollu ilə dostluğumuzindiyə kimi davam etməkdədir.
Bəs Teatr xadimləri ittifaqına neçənci ildən gəlib çıxdınız?
Azərpaşa Nemətovun sağlığında 2010-cu ildən səs rejissoru və musiqi tərtibatçısı vəzifəsində çalışıram. Bu yaxınlarda seçki yolu ilə tam yekdilliklə xalq artisti dövlət mükafatı laureatı Hacı İsmayılovu sədr seçmişik.
Qarşıdan gələn 60 illik yubileyiniz teatrda qeyd olunacaqmı?
Açığı deyim ki,qarşıdan gələn avqust ayında məzuniyyətə çıxdığımıza görə, yubileyim artıq qeyd olunub.mart ayının 10-da milli teatr günündə həm fəxri fərman və diplomla, həm də maddi vəsait ilə təltif olunmuşam.
Hansı tamaşalarınız uğur qazanıb?
Məsələn Elçin Hüseynbəylinin “Qaçaq qocalar” adlı tamaşası həm Azərbaycanda alqışlarla qarşılanıb, hərbi hissələrdə nümayiş etdirilib,həm də Türkiyədə böyük festivalda yer tutdu,ödüllərə layiq görülüb.
Gələcək nəsillərə ömrünün 40 ilindən çoxunu sənətə həsr etmiş bir peşəkar kimi hansı tövsiyə və tələbləriniz vardır?
Çətinliklərimiz oldu ancaq büdrəmədik! Gənclərimiz sevdikləri,seçdikləri sənətə qarşı dönük çıxmasınlar.Həyat mübarizədir! Son vaxtlar məni ən çox narahat edən bütün sahələrdə texnologiyadan hədsiz istifadə olunur.Məsələn bir çox tamaşalarda proyektor qurulub. Biz tamaşaya baxırıq kinoya baxmırıq ki!? Səhnə canlılığı sevir tamaşaçı ilə üzbəüz!
A.Çexovun bir fikri var:”Əgər səhnədə bir tüfəng divardan asılıbsa, deməli o atılmalıdır”.Atılmasa maraqsız olacaq!
Teatr şərtiliyi xoşlayır! Məsələn Türkiyədə olarkən, Dənizli şəhərində ekologiya ilə bağlı belə bir tənqidi tamaşaya baxdıq.Orada həqiqi kimyəvi maddələrdən istifadə etdikləri üçün birdən səhnənin arxasından insanlar qaçaraq çığırdılar, təcili yardım çağırıldı və tamaşa yarımçıq qaldı…
