Остров «самоваров»: как империя убрала ветеранов с улиц. Это одна из самых позорных страниц в истории России и СССР. Это история о том, как империя «отблагодарила» людей, которые ради её спасения оставили на фронте части своего тела и здоровье. Представьте: парады Победы, ордена, крики «ура!» и на этом фоне тысячи людей, которых в народе с издёвкой называли «самоварами», потому что у них не было ни рук, ни ног.
Azerbaycan’da yaşayan Türk boyları 3-4 bin yıl önce çeşitli kollara ayrılmış, bir kolu Türkistan’a göç etmiş, diğer kolu ise Urmiye Gölü havzasında kalmıştır. Doğuya göç eden Türkler, 5. yüzyıldan sonra Büyük Göktürk İmparatorluğu’nu kurdular. Bu Türkler hakkında Çin kaynaklarında, Orhun-Yenisey anıtlarında ve diğer kaynaklarda yeterli bilgi bulunmaktadır. Eski Azerbaycan’da Türk adı verilen boylar, M.Ö. 3. binyılda kurulan Aratta, Guti ve Lullu devletlerinin kuruluşunda diğer boylarla birlikte yer aldılar. Akad yazıtlarında adları “turukki” olarak okunan toplulukların Türk olduğu düşüncesi doğrudur. Dicle Nehri’nin yukarı kolunda Subariler’e ait Turkhu adlı bir kentten daha sonraki Asur yazıtlarında da söz edilmektedir. Mari topraklarında adı geçen Türkler, Urmiye Gölü yakınlarında Dicle’nin sol kıyısında yaşıyorlardı. Guti Devleti’nin yıkılmasından sonra Türk adı verilen kavimler, Guti, Lulu, Subar ve Kuman adlı diğer Türk kavimleriyle birlikte 2. bin yıl boyunca bu topraklarda Asur, Hurri-Mitanni, Kassit, Babil ve Elam devletlerine karşı mücadele ettiler. Z. Yampolski, Azerbaycanlı tarihçiler Yusif Yusifov ve S. Alyarov da Asur metinlerinde adı geçen Turukku veya Turukki boyunun Türk olduğunu kabul etmişler ve bu ismin farklı zamanlarda ve farklı dil yazılarında türük//török//turuk//türki şeklinde kullanıldığını ispatlamışlardır.
Fotoğraf: Azerbaycan Türklerin yoğun olarak yaşadığı bölgeler. Batı Azerbaycan’dan (şimdiki Ermenistan) Azerbaycan Türklerinin zorla çıkarılması nedeniyle bu bölgeler haritada gri renkle gösterilmiştir.
Kaynaklar:
^ Fritz Hommel – Geschichte Babyloniens und Assyriens, 2016 (ilk yayınlanma tarihi: 1885) ^ F. Jalilov – Azer Halkı, II. Bakü’de yayınlandı, 2006 ^ G. Geybullayev – Azerbaycan Türklerinin oluşum tarihinden, Bakü, 1994 ^ Z. Bunyadov, Y. Yusifov – Azerbaycan Tarihi, Bakü, 2006 ^ Azerbaycan Tarihi, Bakü, 1994, s.80. ^ Ziyafet Eyvazova – “LATİN ALFABESİNDEN KİRİL ALFABESİNE, KİRİL ALFABESİNDEN LATİN ALFABESİNE GEÇİŞ SÜRECİNDEKİ AZERBAYCAN BASINI” – Ankara-2008. s.26. ^ Ziyadhan Nyabibyayli – “ЗЯАНЕЯЗУРУН АЛТУН ТАЪЫ ЛАЧYN” – Bakü – 2009. s.156, 253. ^ Azerbaycan Milli İlimler Akademisi El Yazmaları Enstitüsü ve “İlim ve Eğitim” yayınevi – Filoloji yayınları No. 8. Bakü – 2013. ISSN 2224-9257. s.6-13. ^ Kazymov G.Ş. Çağdaş Azerbaycan dili. Morfoloji. Bakü, “Nurlan”, 2010. s. 4-6. ^ Alman Arkeoloji Enstitüsü. Tahran Bölümü, Archaeologische Mitteilungen aus Iran, Cilt. 19, Dietrich Reimer, 1986, s. 90 ^ F. Jalilov – Azer Halkı, 2. baskı Bakü, 2006, s. 40 – 46 ^ Y. Yusifov – Eski Doğu Tarihi, Bakü, 1994.
Bir insanın “yox” deməsi hər şeyi dəyişdirdi. 1940-cı ilin aprelində Norveç Kralı VII Haakon müharibənin xaosu içində sakit gəzintiləri üstün tutan yaşlı bir baba idi. O nə bir əsgər, nə də diktator idi. O, xalqına qarşı vəzifələrini çox ciddi qəbul edən konstitusiyalı monarx idi. Amma dünya parçalandıqda, bu 67 yaşlı kişi müqavimətin nəhənglərindən birinə çevrildi. Onun qərarı yalnız bir hökuməti xilas etmədi; bütöv bir millətin ruhunu xilas etdi. 9 aprel 1940-cı ildə Nasist Almaniyası Norveçə qəfil hücum etdikdə vəziyyət xaotik idi. Alman hərbi gəmiləri ölkəyə daxil oldu, paraşütçülər isə göydən endi. Norveç hökuməti və kral ailəsi işğalçılar gəlməzdən cəmi bir neçə saat əvvəl Oslo şəhərindən qatarla qaçmağa məcbur oldu. Onlar soyuqda, yorğun halda, qarda canlarını xilas etmək üçün qaçırdılar. Bu panika içində alman rəhbərliyi asan olacağını düşündükləri bir addım atdı. Almanlar Kral Haakondan yerli nasist tərəfdarı Vidkun Quislingi yeni Baş nazir təyin etməsini tələb etdilər. Almanlar işğala “qanuni” əsas yaratmaq istəyirdilər. Əgər kral sənəd imzalasa idi, müharibə texniki olaraq bitəcək və işğal dünyanın qalan hissəsinə qanuni görünəcəkdi. Onlar yaşlı kralın özünü və ailəsini xilas etmək üçün təslim olacağını düşünürdülər. Amma yanıldılar. 10 apreldə Elverum adlı kiçik bir qəsəbədə kral kabineti ilə görüşdü. O, qətiyyətli, amma təvazökar idi. Nazirlərə bildirdi ki, alman tələblərinə boyun əyə bilməz və əyməyəcək. O, Quislingin Norveç xalqı arasında heç bir dəstəyi olmayan bir xain olduğunu bilirdi. Ona görə də hökumət üzvlərinə baxaraq dedi: “Xalqımızın etibarını qazanmayan Quislingi təyin edə bilmərəm. Əgər hökumət alman şərtlərini qəbul etməyə qərar verərsə, mən özüm və sülaləm üçün taxtdan imtina etməkdən başqa yol görmürəm”. Bu, böyük bir risk idi. Kral “yox” deməklə əslində öz ölüm hökmünü imzalamış və ölkəsini illərlə davam edəcək müharibəyə sürükləmişdi. Amma o inanırdı ki, şərəfsiz bir ölkə sahib olunmağa dəyməz. Onun cəsarəti hökumətə mübarizəni davam etdirmək gücü verdi. Onlar alman ultimatumunu rədd etdilər və kralın “yox”u bütün Norveç üçün birləşdirici şüara çevrildi. Nasistlər qəzəblənmişdilər. Artıq yalnız kralı tutmaq yox, onu öldürmək istəyirdilər. Növbəti iki ay ərzində Kral Haakon və vəliəhd Şahzadə Olav qaçaq həyatı yaşadılar. Dərin meşələrdə hərəkət etdilər, alman qoşunlarından qaçmaq üçün daim yerlərini dəyişərək sadə kənd evlərində qaldılar. 11 apreldə alman bombardmançı təyyarələri kralı Nybergsund kəndində tapdı. Onu dağıntılar altında basdırmaq ümidi ilə bütün qəsəbəni yerlə-yeksan etdilər. Pulemyotlar ətrafı atəşə tutarkən Haakon ağacların arxasında gizlənərək meşəyə qaçmaqla canını qurtardı. O sağ qaldı, amma üzərindəki paltardan başqa hər şeyini itirdi. 1940-cı ilin iyununa gəldikdə, hərbi vəziyyət ümidsiz idi. Qanuni hökuməti qorumaq üçün kral Norveçi tərk edib Böyük Britaniyaya getməli oldu. Bu, ürək parçalayan ayrılıq idi. Beş uzun il ərzində Londonda sürgündə yaşadı. Amma susmadı. O, “Norveçin səsi” oldu. Hər ay evlərinə qapanmış norveçlilər kralın Londondan etdiyi çıxışları dinləmək üçün qeyri-qanuni radioların ətrafında toplaşır, həbs və ya ölüm riskini gözə alırdılar. O, onlara unudulmadıqlarını və davalarının haqlı olduğunu xatırladırdı. Haakon istefa verməyi rədd etdiyi üçün Oslodakı nasist nəzarətində olan hökumət heç vaxt həqiqi Norveç kimi qəbul olunmadı. Həqiqi Norveç kralın olduğu yer idi. Onun Londondakı varlığı Norveçin böyük ticarət donanmasının Müttəfiqlərin tərəfində qalmasını təmin etdi və müharibənin qazanılmasına kömək edən həyati təchizatların daşınmasını mümkün etdi. 7 iyun 1945-ci ildə, qaçdığı gündən düz beş il sonra, Kral VII Haakon azad edilmiş Osloya geri döndü. Küçələr sevinc göz yaşları tökən insanlarla dolu idi. O, qaçaq kimi getmiş, əfsanə kimi qayıtmışdı. O sübut etdi ki, bir liderin ən böyük gücü silah deyil, dürüstlükdür. Kral Haakonun hekayəsi bizə öyrədir ki, liderlik yalnız güclə bağlı deyil, xarakterlə bağlıdır. İnsanları əmr verərək idarə etməzsiniz; onların yükünü paylaşaraq və təhlükəli olsa belə dəyərlərinizin arxasında duraraq idarə edərsiniz. Mənbə və müəllif: Həqiqət İbrahimova
Tehranda Gülüstan saray kompleksi İran ərazisində Azərbaycan hakimiyyətinin simvollarından biridir.
Saray İranın paytaxtındakı ən qədim tarixi komplekslərdən biridir. O, Sah İsmayılın oğlu, Dövləti Qızılbaşan (Qızılbaş dövlətinin) şahı I Təhmasibin dövründə inşa edilmişdir.
Kompleksin əsas hissəsi XVIII–XIX əsrlərdə başqa bir Azərbaycan əsilli hökmdar sülaləsi — Qacarlar hakimiyyəti dövründə formalaşmış və hökmdarların əsas iqamətgahı olmuşdur. Burada tacqoyma mərasimləri və dövlət qəbulları keçirilirdi. Vacib mərasimlərdən biri də Qacar şah taxt-tacının vəliəhdinin Azərbaycan valisi kimi təyin olunması idi.
Qacarlar sülaləsi dövründə (1796–1925) vəliəhd şahzadə Tabrizdə məskunlaşaraq Azərbaycan vilayətinin valisi təyin edilirdi. Bu ənənənin əsas məqsədi bir tərəfdən Bayat tayfasından olan Qacarların öz doğma yurdlarına verdikləri əhəmiyyəti göstərmək, digər tərəfdən isə taxt varisinin Qızılbaş ənənəsində yetişdirilməsi və ölkənin bu strateji vilayətini idarə etməklə dövlət idarəçiliyinə hazırlanması idi.
2013-cü ildə Gülüstan sarayı UNESCO Dünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir.
Muzeylər, zallar və bağlardan ibarət bu saray kompleksi siyasi və mədəni tariximizin mühüm hadisələrinə şahidlik etmişdir.
Tarixdə “Teymur məğlub oldu” yazılmayıb Sıfırdan qurduğu “Böyük Teymurilər İmperatorluğu” ilə 3 qitəni titrədən, 27 sultanı diz çökdürən, 20 böyük yürüşün hamısında qalib gələn, heç birində məğlub olmayıb adını tarixə “Yenilməz Xaqan” kimi yazdıran Əmir Teymur yüzlərlə müharibə aparmışdır.
Sibirdə mənfi 40, Hindistanda 60 dərəcə istidə döyüşdü.İştirak etdiyi heç bir müharibədə məğlub olmadı, 4 milyon kvadrat kilometr ərazi ilə demək olar ki, bütün Asiyaya hökm etmiş, Avropanın bütün krallarından beyət məktubları almışdır. Osmanlının 3 dəfə mühasirəyə alaraq ələ keçirə bilmədiyi İzmiri, O, 7 gündə almışdır. Çingiz xanın çətin şərtlər üzündən geri döndüyü, İskəndərin 6 ildə ələ keçirə bilmədiyi Hindistanı 12 ayda fəth etmişdir. Halbuki tarix İskəndəri Böyük, Teymuru isə barbar adlandırmışdır.
Ancaq unutmayaq ki, tarixin heç bir səhifəsində “Teymur məğlub oldu” yazılmayıb.
1963-cü ildə Qaxdan hava reysi var idi – Şəkidən Qaxa 25 dəqiqəyə uçuş 1963-cü ildə indiki Şəki şəhərindən (o dövrdə Nuxa) Qax rayonuna müntəzəm hava reysi fəaliyyət göstərib. Arxiv sənədlərinə əsasən, Nuxa Ticarət Limanının 1963-cü il mayın 15-dən noyabrın 14-dək olan uçuş cədvəlində Qax istiqaməti rəsmi şəkildə yer alıb. Cədvələ görə: Marşrut: Nuxa – Qax Təyyarə tipi: AN-2 Uçuş vaxtı: saat 09:35 Çatma vaxtı: saat 10:00 Uçuş müddəti: təxminən 25 dəqiqə Biletin qiyməti: 3 manat İqtisadi müqayisələrə görə, 1963-cü ildə ödənilən 3 manat bu günün pulla təxminən 25–35 AZN-ə bərabərdir. Bu da onu göstərir ki, həmin dövrdə Qax kimi bölgələrə hava nəqliyyatı dövlət tərəfindən subsidiyalaşdırılan və əhali üçün əlçatan bir xidmət olub. Həmin illərdə sərnişinlər 5 kiloqrama qədər yükü pulsuz daşıya bilir, 12 yaşına qədər uşaqlar üçün isə 50 faiz güzəşt tətbiq olunurdu. Bu fakt Sovet dövründə Qax rayonunun hava nəqliyyatı şəbəkəsinə daxil olduğunu və qısa məsafələr üçün belə aviasiyadan aktiv istifadə edildiyini göstərir. Bu gün artıq fəaliyyət göstərməyən həmin marşrut bölgənin nəqliyyat tarixində maraqlı və az bilinən bir səhifə hesab olunur.
Stalinqrad döyüşlərində fərqlənən azərbaycanlılardan biri də Nəriman Nərimanovun yeganə oğlu baş leytenant Nəcəf Nərimanovdur (rütbəyə diqqət).
Nəcəf Nərimanov Stalinqrad döyüşlərində göstərdiyi qəhrəmanlığa görə, “Birinci dərəcəli Vətən Müharibəsi” ordeni və “Stalinqradın müdafiəsinə görə” medalı ilə təltif olunmuşdu.
30.000 illik bir sirr: insanlığın tarixini yenidən yazan tapıntı
Portugaliyanın mərkəzində, kölgəli bir mağaranın dərinliyində, bir uşağın sümükləri təxminən 30.000 il ərzində toxunulmaz qalmışdı… ta ki, bir qrup arxeoloq torpağı qaldırıb, mənşəyimizin köklərini silkələyəcək bir sirri üzə çıxarana qədər. Onlar ona Lapedo Uşağı adını verdilər.
Lagar Velho adlı qayalı sığınacaqda diqqətlə dəfn olunmuş bu balaca — ölüm zamanı təxminən 4 yaşında — arxası üstə uzanmış halda tapıldı. Üzəri qırmızı oxra ilə örtülmüşdü, ətrafında dovşan sümükləri və maral qalıqları vardı. Qida israfı deyil… təklif. Simvollar. İşarələr. Bir ritual. Bir dəfn. Ölümün o tərəfinə inam.
Ancaq alimləri susqun qoyan şey dəfn deyil, bədəni idi.
O, bizə — Homo sapiens-ə — bənzəyirdi, amma ayaqları… qalın, kobud, ibtidai. Neandertal. Uşaq hibrid idi. Bir vaxtlar rəqib sayılan iki növ arasında körpü.
Ən müasir radiokarbon təyin etmə metodları sayəsində bu gün bilirik ki, o, 25.830–26.600 e.ə. arasında yaşamışdır.
Nəticələr? Şokedici.
Bu, ayrı-ayrı bir hadisə deyildi. Bu — Homo sapiens və neandertalların birləşdiyinə, onların irsinin yox olmadığını, əksinə, qarışdığını, bir-birini sevdiyini, ölülərinə yas tutduğunu və onları qayğı ilə dəfn etdiyini sübut edən möhkəm, danılmaz dəlil idi.
Mağarada hələ də kömür izləri var — sanki onun son vidalaşmasını işıqlandıran od zamanın içində donub qalıb.
Lapedo Uşağı sadəcə bir skelet deyil.
O, sümüklərimizə həkk olunmuş bir mesajdır; pıçıldayır ki, bizim tariximiz təcriddən yox, bağlantıdan, ritualdan və iki qədim ruhun iç-içə keçməsindən ibarətdir.
Bu gün Naxçıvanın SSRİ-dən ayrılması ilə bağlı Muxtar Respublika Ali Sovetinin qəbul etdiyi qərardan 35 il keçir. 19 yanvar 1990-cı ildə qəbul edilən bu qərarla o vaxtkı Naxçıvan MSSR özünü rəsmən müstəqil elan edərək, Sovet imperiyasından ayrılan ilk respublika oldu.
Bu tarixi qərarın qəbulunda Naxçıvan Ali Soveti (indiki Ali Məclis) Rəyasət Heyətinin o vaxtkı rəhbəri Səkinə Əliyevanın əvəzsiz rolu olub. Moskva və Bakı rəhbərliklərinin təhdidlərinə baxmayaraq, Səkinə Əliyeva Naxçıvan Ali Sovetinin fövqəladə sessiyasını çağırır və çətinliklə də olsa bu qərarın qəbuluna nail olur.
O dövrdə belə bir qərarın qəbul edilməsi üçün Naxçıvan Ali Soveti deputatlarının 50 faiz + 1 iştirakı mütləq idi. Lakin imperiyaya sadiq deputatlar bu sessiyanın əleyhinə çıxır, təbliğat aparırdılar. Səkinə Əliyevanın qətiyyəti və cəsarəti sayəsində sessiya baş tutur. Gərgin keçən yığıncaqda tarixi qərar qəbul olunur və ilk dəfə Naxçıvan Televiziyasında elan edilir. Bu qərar Naxçıvanı beynəlxalq arenada tanıtdı və onun qadın rəhbəri Səkinə Əliyevanı məşhurlaşdırdı.
Fövqəladə sessiyadan bir neçə saat sonra Sovet ordusu Bakıda 20 Yanvar faciəsini törətdi. Bu hadisə həmin qərarın necə vaxtında və doğru qəbul edildiyini bir daha sübut etdi.
QƏARARIN SƏBƏBİ VƏ MƏZMUNU
1980-ci illərin sonunda SSRİ-də etnik münaqişələr və separatçı hərəkatlar baş qaldırmağa başlamışdı. Azərbaycan bu münaqişələrdən ən çox əziyyət çəkən regionlardan biri idi. Dağlıq Qarabağda ermənilər Azərbaycanın ərazilərinə iddia edir, SSRİ isə bu münaqişəyə lazımi reaksiya vermirdi. Bundan həvəslənən ermənilər sovet ordusunun dəstəyi ilə artıq Naxçıvana da hücum edirdilər. Nəticədə dinc sakinlər qətlə yetirilirdi.
1990-cı ilin yanvarında sovet ordusunun dəstəyi ilə Naxçıvanın Kərki kəndi işğal edildi. Bu hadisə Naxçıvan əhalisinin Sovet rejiminə qarşı nifrətini daha da artırdı. SSRİ-dən ayrılmaq fikri məhz bu hadisələrlə formalaşdı. Səkinə Əliyeva xalqın istəyinə arxalanaraq bu tarixi qərarın qəbul olunmasına nail oldu.
Qərarda SSRİ Konstitusiyasının 81-ci maddəsinə və Qars müqaviləsinə istinad edilərək, Naxçıvanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünün qorunmadığı vurğulanırdı. Sənəddə aşağıdakı tələblər irəli sürülürdü:
Qars müqaviləsinə uyğun olaraq Naxçıvanın ərazi bütövlüyünü qorumaq üçün Türkiyəyə müraciət edilsin. Yaranmış vəziyyətlə bağlı BMT, İran və digər dövlətlərə kömək üçün müraciət olunsun. SSRİ qoşunları Naxçıvan ərazisindən çıxarılsın. SSRİ rəhbərliyindən Naxçıvana edilən təcavüzə son qoyulması tələb edilsin. Bu qərar dünyada böyük əks-səda yaratdı. Qars müqaviləsinin yenidən gündəmə gətirilməsi Naxçıvanın işğaldan qorunmasında mühüm rol oynadı. Tarixi qərar həm də Sovet imperiyasının dağılmasına təkan verdi.
SƏKİNƏ ƏLİYEVANIN SONRAKI TALEYİ
Səkinə Əliyeva 15 aprel 1925-ci ildə Naxçıvanda anadan olub. 1963-cü ildən 1990-cı ilə qədər Naxçıvan MSSR Ali Sovetinə rəhbərlik edib. 1990-cı ilin yanvarında qəbul edilən məlum qərar onu Sovet rəhbərliyinin hədəfinə çevirdi. Qısa müddət sonra o, vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı və siyasətdən çəkildi. O, 2010-cu ildə, 85 yaşında Bakıda dünyasını dəyişib.
Səkinə Əliyevanın adı Naxçıvan və Azərbaycanın tarixində cəsarət və liderlik simvolu kimi xatırlanır. Onun qəhrəmanlığı nə vaxtsa tarix dərsliklərində də yer alacaq və gənc nəsillərə örnək kimi tədris ediləcək.
