Tarix səhifələrini vərəqlədikcə Azərbaycanın ağrılı-acılı, şanlı-şərəfli, sevincli-fərəhli günlərinin bir daha şahidi oluruq.
Keçən əsrin əvvəllərində – 1918-ci ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Azərbaycan Cümhuriyyətinin memarı kimi torpağa azadlıq toxumu səpdi. Varlığımızın, kimliyimizin təsdiqi olan Şərqdə ilk Demokratik Cümhuriyyətin 23 ay yaşamasına baxmayaraq, 71 ildən sonra imperiya əsarətinə son qoyaraq yenidən müstəqilliyini bərpa etdi. Yaşadığımız bu illər ərzində qırğınlara, faciələrə, soyqırımlarına da az şahidlik etmədik. Yurdsevər, vətənpərvər oğullarımız tarix boyu mənfur düşmənlərin törətdiyi qanlı qırğınların, terrorların qurbanına çevrildi. Bəzən kənd və şəhərlərimiz də oda-alova bürünərək vandalizmin, vəhşiliyin güdazına getdi. Mart soyqırımı, Ballıqaya qətliamı, Ağdaban, Başlıbel, Qaradağlı faciəsi də qanlı tariximizin səhifəsinə yazıldı. Amma bu qətliamlar arasında ən dəhşətlisi əsrimizin qan yaddaşı olan Xocalı soyqırımıdır.
Tarix boyu ermənilərin Azərbaycan torpaqlarına, o cümlədən Dağlıq Qarabağa qarşı ərazi iddiaları irəli sürməsi qanlı toqquşmalara səbəb oldu. Bu torpaqların onlara məxsus olduğunu iddia edən ermənilər “Dənizdən-dənizə Böyük Ermənistan” xülyasını həyata keçirmək üçün məkrli və işğalçı planlar qurdular.
1991-ci ildə Azərbaycan azadlığını, müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Ermənistan məkrli və hiyləgər planlarını həyata keçirmək üçün xarici dövlətlərin yardımı ilə təcavüzkar və işğalçılıq siyasətini də genişləndirdi. Közərən münaqişə müharibə alovuna çevrildi. O zaman Azərbaycanda nə vahid komandanlıq vardı, nə də peşəkar kadr ehtiyatı. Tək-tək zabitlərin və qeyri-peşəkar vətənsevər oğulların rəhbərliyi ilə formalaşan könüllü özünümüdafiə dəstələri yaradıldı.
1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə 366-cı motoatıcı alayın köməyi ilə erməni ordusu Xocalıya daxil olaraq müasir tarixin ən dəhşətli qırğınını törətdi. Erməni silahlı qüvvələri bütün beynəlxalq hüquq normalarını pozaraq Xocalı şəhərinin üzərinə ağır texnika yeritdilər. Dinc əhaliyə misli görünməmiş qəddarlıqla divan tutuldu, şəhər vəhşicəsinə yerlə yeksan edildi.
Əslində, ermənilər Xocalıya hərbi əməliyyat keçirmək üçün hücum etməmişdilər. Onların əsas məqsədi dinc, əliyalın əhaliyə qarşı soyqırımı törətmək idi. Şəhərin az saylı müdafiəçiləri Əlif Hacıyev, Tofiq Hüseynov və digər cəngavər oğulların rəhbərliyi ilə sona qədər müqavimət göstərdilərsə də təəssüf ki, düşmənin üstün qüvvəsi və texnikası bu müqaviməti qıra bildi. Şəhərin müdafiəçilərinin demək olar ki, əksəriyyəti qəhrəmancasına şəhid oldu.
Bu, yalnız Azərbaycan xalqına qarşı deyil, bütün bəşəriyyətə qarşı yönəlmiş cinayət idi. Bəli, cinayət! Uşaq, qadın, qoca demədən əliyalın əhaliyə qəfil hücum etməyin cinayətdən başqa adı ola bilməz.
Əhalini öldürməklə yetinməyən mənfur düşmən cəsədlərə də işgəncələr vermişdi. Biz bunu Milli Qəhrəman Çingiz Mustafayevin lentə aldığı kadrlarda açıq-aşkar görə bilərik. Elə Xocalı qətliamının dünyaya tanıdılmasında Çingiz Mustafayevin lentə aldığı kadrlar, şahidlərin ifadələri və digər şəkillər düşmənin necə amansız olduğunu bir daha sübut edir.
Ermənilər bu qətliamı törətməklə Azərbaycan xalqının əzmini qıra biləcəklərini düşünürdülər. Amma xalqımıza qarşı Xocalıda törədilən böyük soyqırımı aktı xalqımızın mübarizə əzmini qıra bilmədi. Bəli, bu qırğın bizi dərindən sarsıtdı, qəlbən kədərləndirdi, lakin biz öz inamımızı itirmədik. Müqəddəs amalımızdan, tutduğumuz yoldan çəkinmədik. Xocalı faciəsinin dünya miqyasında tanıdılmasına çalışdıq. Çox əfsuslar olsun ki, köməksiz, yalnız Allaha sığınmış xalqımıza arxa duran olmadı. Daim ədalətdən danışan bir sıra Avropa ölkələri də Xocalı faciəsinə göz yumdu. Ermənilərin saxta göz yaşlarına inanıb dünyanın şahidlik etdiyi soyqırımını görməzdən gəldi. XX əsrin ən dəhşətli hadisəsi – Xocalı soyqırımı Azərbaycan tarixində qanlı iz buraxdı. Ermənilər bir gecədə elə bir cinayət törətdilər ki, xalqımız onu illər keçsə də unutmayacaq.
Xocalı soyqırımı nə qədər dəhşətli və amansız olsa da, 44 günlük savaş kimi tarixə düşən Vətən müharibəsində bu qətliamın qisasını almaq dəmir yumruqlu müzəffər ordumuza nəsib oldu.
XOCALI (poema) Daş körpənin dilindən Proloq “Ya Qarabağ, ya ölüm, Başqa yolu yox artıq!”- Deyəsən unutmuşuq, Qan quruyubdur artıq? * * * Vətən dediyin bu yer Yaddan çıxıbsa əgər, İndi doğru cavab ver, Qeyrət satılıb məgər? * * * Budur Vətən torpağı, Budur Vətən bayrağı? Hanı boz canavarlar, Hazırkı mərd oğullar? * * * Haray, yenə də haray, Cihad savaşdır artıq! Qanlı qış gecəsindən Neçə gün keçir artıq! l hissə YAŞAMAQ İSTƏYİRƏM Bu haray elan deyil, Lal körpə harayıdır, Bizi tək analar yox, Dünya anlamalıdır! * * * “Vətən” adlı igidim, Dəyanət istəyirəm! Yağıya ölüm gərək, Əsirtək istəmirəm! * * * Nifrətimlə yenidən Bir savaş istəyirəm, Kələklər yetər artıq, Diri hay istəmirəm! * * * Qəlpə dəyən, ayılan Sağ dığa istəmirəm, Boş hədəfə şığıyan Bir güllə istəmirəm! * * * Deyin, dünya tanısın Qoy vəhşi toxumları, Sözdə dövlət sayılan Əkiz – “xaç” tulaları. * * * Hamı savaş gözləyir, Mən dava istəmirəm, Doğmaca torpağımı Tam azad istəyirəm! * * * Kürsüdən çığırmağa Mif, yarış istəmirəm! ATƏT özünə gülür, Mən alqış istəmirəm. * * * Yenidən dağ aşmağa Yoxdur daha taqətim. Didəm qanla dolsa da, Budur hal vəziyyətim. * * * Duyan yoxdursa əgər, Kimə gərək niyyətim? Qisas alın, baş kəsin, Qana-qan istəyirəm! * * * Ey şanlı Milli Ordum, Mərhəmət istəmirəm. Haylar ölü can versin Canlı can istəmirəm. * * * Əsir kimi sağ qalan Bir canlı istəmirəm, Yaşamaq istəyirəm, Yaşamaq istəyirəm! ll hissə BİR ANA QUCAĞINDA Mən bir uşaq doğuldum Yaşamağa cahanda. Tam haqqımla vətəndaş, Xocalı torpağında. Qəsd olundu yurduma Gecənin son çağında. Şaxtalı, don, amansız, Soyuq, qarda, boranda. Dondum, heykələ döndüm Bir ana qucağında. * * * Bilmədim sevgi nədir, Bilmədim həyat nədir. Bölmədim sevincimi, Bildirmədim dərd nədir. Bilmədim ölmək üçün Günahlarım bəs nədir? Şaxtalı, don, amansız, Soyuq, qarda, boranda Dondum, heykələ döndüm Bir ana qucağında. * * * Mənim yaşda günahsız Körpələr nə qədərdir? Qoy duysun bəşəriyyət, Bəlkə yüz minlərlədir. Bu quduzluq, soyqırım, Qan dünyaya ləkədir. Şaxtalı, don, amansız, Soyuq, qarda, boranda Dondum, heykələ döndüm Bir ana qucağında. * * * Qoca, qadın, ya körpə – Heç kimə baxmadılar. Qışqıran hər bir kəsin Başından vururdular. Məni möhkəm vurdular, Yəqin ölmüş sandılar. Şaxtalı, don, amansız, Soyuq, qarda, boranda Dondum, heykələ döndüm Bir ana qucağında. * * * Qızdır məni, ey Günəş, Mən bəşər övladıyam. Anamın qucağında Donmuş buz parçasıyam. Bir daş olsam da belə, Ruhum bilir hardayam. Şaxtalı, don, amansız, Soyuq, qarda, boranda Dondum, heykələ döndüm Bir ana qucağında. Epiloq Hər il gəlib keçirik Heykəlinin önündən, Sənə baxa bilmirik, Gizlənirik gözündən. * * * Dünyaya göstəririk, Guya səni anırıq, Əslində belə deyil, Xəcalətli qalırıq. * * * Tezcə qisas alınsa, Sevincimi bölərdim. Hayların göz yaşını Qanlı güllə silərdim. * * * Bilmirəm nə istəyir, İblis yenə “vur” deyir. İnsanlıq sülhü sevir, Hamı bizə “dur” deyir. * * * Ey çırpınan canlı daş, Kaş bitəydi bu savaş, Öz yurduna dönəydi İnsanlar yavaş-yavaş! Son. 23-25.02.2016.
SAATIN ƏQRƏBLƏRİ… Saatın əqrəbləri firlandıqca səs edir, Günlər elə bir şeydi ömürdən ildən gedir, Boş sözlər nadan kimi, küləyə bənzər əsir, Yaşa doldum, hiss edib ümidlə geri baxdım- Fevralın otuzuna vədə verib vaxt aldım! * * * Yollar qırov bağlamış ümüdlərə qor düşmüş, Xəyallar pərən pərən arzular talan çökmüş, Doğurdanda adam tək yaşamaq böyük yükmüş, Gah gerəyə gahda ki, irəlliyə yön aldım- Fevralın otuzuna vədə verib vaxt aldım! * * * Enişidə dolandım, yoxuşuda keçmişəm, Zaman zaman dünyanın hər üzünü görmüşəm, Qəlbi nadan birinə verərkən səhv etmişəm, Çox təəssüf ki, bunu, sonunda gec anladım- Fevralın otuzuna vədə verib vaxt aldım- * * * Nə biləydim sonu yox dərk etmədim vaxtında, Dildə aciz qalibdı, danışarkən haqqında, Yuxuya dalmış idim, gördüm deyir son anda, Gözləyəcəm gələrsən, yubanmazsan həyatım- Fevralın otuzuna vədə verib vaxt aldım!
ÖZ CƏZANDIR ÇƏK, QADIN… Bu gun şəklinə baxıb Gördüm siyah tellərin Ağarıbdı qar kimi. Sən ki, belə deyildin, Bir vaxt göz oxşayırdın Hər addımda dil açan Çiçəkli bahar kimi. Bəs, niyə saçlarına Erkən dən düşdü sənin? Bəlkə bulanıq sular Bircə anda üstündən Adlayıb keçdi sənin? Bir nişanə qalmadı Əzəlki yerişindən. Bir vaxtlar məst olurdu Çoxları gülüşündən… Sən heç belə deyildin Əhdini tapdalayıb Baş götürüb gedəndə. Yəqin günahın kimi Qəlbini çəkib dara Saçlarındakı dən də… Söylə, niyə axı sən Eşqimi ağlar qoyub, Əsiri oldun yadın? Heç özüm də bilmirəm Necə əff edim səni, Öz cəzandır, çək, qadın!
SEVƏNLƏRİ VAR OLSUN… (“Sevgililər günü”nə) Gör necə də gözəlmiş Ömrün vüsal çağları. Sevgidir insanlığın Nur timsallı baharı. Tükənməyən arzular Məhəbbətdən güc alsın – Sevənləri var olsun! * * * İsinsin saf duyğular Körpə nəfəsi ilə. Vəcdə gəlsin ürəklər Gənclik həvəsi ilə. Saf eşqin təravəti Nə saralsın, nə solsun – Sevənləri var olsun! * * * Şən nəğmələr dolaşsın Hər yanı qarış-qarış. Qorxutmasın heç kimi Çovğun, şaxta, qarlı qış. Təkcə eşqin havası Həmişə qəlbə dolsun – Sevənləri var olsun! * * * Seymur mübarək deyir, Sevgililər gününə. Qoy, yamanlıq çıxmasın Qəlbən sevib-sevilən İnsanların önünə! Bu şeirim cavanlara Məndən nişanə qalsın – Sevənləri var olsun!
BU GÜN MƏNƏ TOXUNMAYIN İçimdə vulkan püskürür, Titrəyir sütünum-tağım. Üstümdən qarayel keçib, Üşüyür əlim-ayağım. Baxışlarım sanki donub – Quzeydəki qar kimiyəm! Bu gün mənə toxunmayın Simi qırıq tar kimiyəm! * * * İşığa həsrət qalmışam, Zülmət çökübdür üstümə. Bir namərdin gizli əli Yaman durubdu qəsdimə… Əlçatmayan, ünyetməyən – Bir uçuq divar kimiyəm. Bu gün mənə toxunmayın Simi qırıq tar kimiyəm! * * * Yollar üzümə bağlıdı, Yoxuşum yox, enişim yox. Məhbusam tənha adada, Doğma yurda dönüşüm yox! Əhədimi kəsib külək – Alışmayan qor kimiyəm. Bu gün mənə toxunmayın Simi qırıq tar kimiyəm! * * * Nə gücüm var, nə taqətim, Bozqurd kimi ac gəzirəm. Elə bil havalanmışam, Dərdimə əlac gəzirəm. Bu gün mənə toxunmayın – Simi qırıq tar kimiyəm. Bu gün mənə toxunmayın Simi qırıq tar kimiyəm!
ATA HƏSRƏTİ Ata, yoxluğuna necə tablaşım, Sənsiz qurumayıb hələ göz yaşım. Keçir dərd içində baharım-qışım, Heç vaxt qınamasın qoy, nadan mən – Ata həsrətidir, sızladan məni! * * * Elə bil fırlanır başıma dünya, Dönüb qar-sazaqlı qışıma dünya. Ta gəlmir nədənsə xoşuma dünya, Sıxır için-için ürək-can məni – Ata həsrətidir, sızladan məni! * * * Kaş, atam dirilib geriyə dönə, Sığınam Tanrının böyüklüyünə… Dikmişəm gözümü hər gələn günə, Nə eşq ovundurur, nə ad-san məni – Ata həsrətidir, sızladan məni! * * * Sanki suya həsrət bomboş səhrayam, İşığı qeyb olan ulduzam, ayam. Heyim qalmayıb ki, günləri sayam, Qoparıb kökümdən bir tufan məni – Ata həsrətidir, sızladan məni! * * * Dikəldə bilməyir Seymur qəddimi, Tapdamaq çətinmiş dərdin rəddini… Dinmədim, qəm-kədər aşdı həddini, Tutub elə bil ki, nahaqq qan məni – Ata həsrətidir sızladan məni!
MƏNİM ÖMÜR YOLUM (Öz doğum günümə yazdığım şeir) Boylanıb geriyə baxdım bir anlıq, Elə bil üstümü duman-çən aldı. Gözümün önündən keçdi cavanlıq, Ömrün bir ili də arxada qaldı. * * * Nə yaman tez ötdü aylar-fəsillər, Anlar tufan kimi, yel kimi keçdi. Durub arxasınca baxdığım illər, Qarşımdan bulanıq sel kimi keçdi. * * * Söykədim üzümü xatirələrə, Sevdalı çağlarım geriyə döndü. Zülmətdə qərq olan neçə bənd-bərə, Mənimlə birlikdə dil açdı, dindi. * * * Közərdim təzədən sönmüş ocaqtək, Nurlu sabahların seyrinə çıxdım. Yaratmaq eşqiylə çırpındı ürək, Keçilməz sədləri bir anda yıxdım… * * * Duruldum su kimi avazda-səsdə, Sanmayın ağlımı nəsə çaşdıdı. Bir il gəldisə də yaşımın üstə, Məni şeirlərim cavanlaşdıdı. 04.02.2022.
MƏNİ QƏRİBSƏSƏN ÜRƏYİNDƏ GƏZ Nə əlIərm çatır, nə səsim sənə, Tanışdır istəyim-həvəsim sənə. Bilirəm doğmadır nəfəsim sənə. Demirəm bir acı külək kimi əs – Qəriblik eşqimi sarsıda bilməz! * * * Keşkə xoş sorağın çataydı mənə, Çıxaydıq xəyalən çölə-çəmənə. Adını çəkirəm mən dönə-dönə, Hicranın yolunu saf eşqinlə kəs – Qəriblik eşqimi sarsıda bilməz! * * * Dönsəydin əzəlki görüş yerinə, Gül-çiçək səpərdim qədəmlərinə. Bəlkə getməyək bir də dərinə… Nisgili, kədəri gəl tapdala-əz – Qəriblik eşqimi sarsıda bilməz! * * * Seymur heç vaxt səni unudan deyil, Yalançı məhəbbət şərəf-şan deyil. Eşqimin möhləti bircə an deyil, Məni qəribsəsən ürəyində gəz – Qəriblik eşqimi sarsıda bilməz!
SƏNİ NECƏ TAPIM… (Dialoq) Oğlan Yatmışdım, telefonun zəngi oyatdı, Məst etdi, ay gözəl, xoş səsin məni. Avazın könlümə şirinlik qatdı, Yerimdən oynatdı həvəsin məni. Qız Səni soraqlayıb, aramasam da, Bənd oldum bir anda kəlmələrinə. Düşdüm elə bil ki qaynar bir oda, Danmıram, ürəkdən vuruldum sənə. Oğlan Dedim, bəs bəxtimdir üzümə gülən, Ürəyim köksümə sığmadı mənim. Sandım ki, səsindən nurdu süzülən, Dil açdı al-əlvan şehli çəmənim… Qız Sanki məhəbbətin düşdüm sehrinə, Adını soruşmaq çıxdı yadımdan. Şükr etdim Allahın böyüklüyünə, Qəlbimdə dağ kimi böyüdün hər an… Oğlan Dalğamı dəyişdi, telefonmu söndü, Elə bir andaca itirdim səni. Nömrən gizli imiş, neyləyim indi, Xəyalən könlümdə bitirdim səni…
XOCALIMIZ QƏM SELİNDƏ İSLANIR (Xocalı şəhidlərinin xatirəsinə) Göy üzünü qara bulud alıbdır, Dört tərəfi mənfur düşmən sarıbdır, Necə insan canlarından olubdur, Bu gün nisgil dolu qəlblər talanır- Xocalımız qəm selində islanır. * * * Qoca cavan baxmayaraq vurubdu, Körbə üzü, saralıbdı solubdu, Bu matəmə dünya şahid olubdu, Bu gün nisgil dolu qəlblər talanır- Xocalımız qəm selində islanır. * * * Yağı talan etdi Ana Vətənin Dağılmaz başından dumanı,çəni, Çağırır,Xocalı çağırır səni, Bu gün nisgil dolu qəlblər talanır, Xocalımız qəm selində islanır.
1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə erməni silahlı dəstələri SSRİ dövründə Xankəndi (Stepanakert) şəhərində yerləşdirilmiş 366-cı motoatıcı alayının zirehli texnikası və hərbi heyətinin köməkliyi ilə Xocalı şəhərini zəbt etdilər.
Hücumdan əvvəl, fevralın 25-i axşam çağından şəhər toplardan və ağır zirehli texnikadan şiddətli atəşə tutulmağa başlamışdır. Nəticədə şəhərdə yanğınlar baş vermiş və fevralın 26-ı səhər saat 5 radələrində şəhər tam alova bürünmüşdür. Belə bir vəziyyətdə, erməni əhatəsində olan şəhərdə qalmış təqribən 2500 nəfər əhali yaxınlıqdakı azərbaycanlılar məskunlaşmış Ağdam rayonunun mərkəzinə çatmaq ümidi ilə şəhəri tərk etməyə məcbur olmuşdur.
Ancaq bu niyyət baş tutmadı. Şəhəri yerlə yeksan etmiş erməni silahlı dəstələri və motoatıcı alayın hərbiçiləri dinc əhaliyə divan tutdular.
Bu qırğının nəticəsində 613 nəfər həlak olmuşdur, onlardan:
uşaqlar – 63 nəfər; qadınlar – 106 nəfər; qocalar – 70 nəfər.
8 ailə tamamilə məhv edilmişdir. 25 uşaq hər iki valideynini itirmişdir. 130 uşaq valideynlərindən birini itirmişdir
487 nəfər yaralanmışdır, onlardan:
uşaqlar – 76 nəfər;
1275 nəfər əsir götürülmüşdür. 150 nəfər itkin düşmüşdür.
366-cı alay
Erməni silahlı dəstələri və 366-cı motoatıcı alayın şəxsi heyəti Azərbaycanın yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulmasında iştirak etmiş üzvləri Xocalı şəhərində törədilmiş vandalizmin əsas cinayətkarlarıdır.
Xocalı soyqırımında iştirak etmiş ermənilərin və onların köməkçilərinin hərəkətləri insan haqlarının kobud pozulması, beynəlxalq hüquqi aktlara – Cenevrə konvensiyası, Ümumdünya İnsan Haqları Bəyannaməsi, Vətəndaş və siyasi hüquqlar barədə Beynəlxaq Saziş, Fövqəladə vəziyyətlərdə və hərbi münaqişələr zamanı qadınların və uşaqların müdafiəsi Bəyannaməsinə həyasızcasına məhəl qoyulmamasıdır.
Bu faciədə həmçinin, Azərbaycanın o vaxtkı siyasi və hərbi rəhbərliyi də günahkardır. Ayaz Mütəllibov Azərbaycanın Prezidenti və Ali Baş Komandanı olaraq ölkənin ərazi bütövlüyünün, təhlükəsizliyininn və onun vətəndaşlarının mühafizəsinin təminatçısı kimi Qarabağda,o cümlədən Xocalıda baş verən hadisələrin qarşısının alınması üçün zəruri olan tədbirləri görməmişdir. Ölkənin ali vəzifəli şəxsi kimi Konstitusiya qaydasının, ərazi bütövlüyünün, insanların hüquq və azadlıqlarının müdafiəsini təmin edə bilmədi. Onlar hətta qırğın baş verəndən sonra, xalqın qəzəbindən qorxaraq acı həqiqəti bilməkdən çəkindilər və erməni silahlı cinayətkarlarının törətdikləri azğınlıqların həqiqi miqyası barədə məlumatlar gizlədildi.
