Laslo Kraznahorkai – Müasir dünyanın qaranlıq aynası

Ədəbiyyatın qüdrəti çox zaman sükutun içindən doğur. Bəzən bir xalqın, bir dövrün, hətta bütün insanlığın daxili təlatümünü sözlər deyil, dərin susqunluq ifadə edir. Məhz bu susqunluğun dili ilə danışan yazıçılardan biri də müasir macar nəsrinin fenomenal siması – Laslo Kraznahorka (László Krasznahorkaidir).

5 yanvar 1954-cü ildə Macarıstanın Gyula şəhərində anadan olan Krasznahorkai artıq gənclik illərindən ədəbiyyatla nəfəs alırdı. Onun ilk romanı – “Sátántangó” (Şeytan rəqsi) 1985-ci ildə çap olunanda Avropa ədəbiyyatında sanki yeni bir nəfəs yarandı. Qərb tənqidçiləri bu əsəri “Kafka ilə Dostoyevskinin XXI əsrdəki görüşü” kimi dəyərləndirdilər.

Dünyanın dağılmaqda olan mənzərəsi

Krasznahorkainin yazılarında dünya bir az çökür, bir az tənəzzülə uğrayır. Onun qəhrəmanları sanki zamanın xarabalıqları arasında azmış ruhlardır. “Şeytan rəqsi”, “Müharibə və müharibə”, “Melanxoliya müqəddəsləri”, “Səbrin melankoliyası” kimi əsərlərdə bəşəriyyətin mənəvi dağılması, mənasızlaşan həyat və ümidsiz gözləntilər dərin fəlsəfi qatlarla işlənib.

Onun üslubu çətin, lakin poetikdir. Cümlələr uzun, bəzən nəfəs kəsən qədər dolğundur. Hər bir cümlə bir aləmdir — içində həm Tanrıya inam, həm də Tanrıya qarşı üsyan yaşayır. Bu mənada Krasznahorkai nəsri mistik-realist təfəkkürün zirvəsində dayanır.

Filmlərdə yaşanan ədəbiyyat

Krasznahorkainin sənət dostu, dünya kinosunun nəhəngi Béla Tarr onun əsərlərini film dilinə gətirməklə bu qaranlıq dünyanı vizual məkana daşıdı. “Şeytan rəqsi” və “Turin atı” kimi filmlər ədəbiyyatla kinematoqrafiyanın bir növ vəhdətini yaratdı. Krasznahorkai sözlə, Tarr isə təsvirlə həyatın əbədi tənhalığını göstərdilər.

Müasir insanın mənəvi dialoqu

Krasznahorkainin ədəbi dünyasında müasir insan öz vicdanı ilə üz-üzə qalır. O, oxucunu rahat buraxmır; suallar verir, ancaq cavab vermir. Hər sətir, hər hadisə bir metafora kimi işləyir: dünyanın sonuna gedən bir kənd, fəlakətə çevrilən ümidsizlik, bəşəriyyətin itirdiyi dəyərlər.

Onun yaradıcılığı Avropanın ədəbiyyat mükafatları ilə qiymətləndirilib. 2015-ci ildə o, Man Booker International Prize mükafatına layiq görüldü. Bu, təkcə şəxsi uğur deyildi – həm də Şərqi Avropa ədəbiyyatının səsini dünyaya eşitdirən bir hadisə idi.

Sözün qaranlıqdan doğan nuru

Krasznahorkai ədəbiyyatı oxucuya səbr tələb edir. Onun yazdıqları sadəcə oxunmur – yaşanır, düşünülür, dərk olunur. O, bizə xatırladır ki, bəzən həyatın həqiqəti sadə cümlələrdə deyil, mürəkkəb sükutlarda gizlənir.

László Krasznahorkai müasir dövrün “qiyamət peyğəmbəri” kimi görünür, lakin onun məqsədi qorxutmaq deyil, oyandırmaqdır. O, insanın içindəki işığı qaranlığın içindən çıxarmağa çalışır – və bu da ədəbiyyatın ən ali missiyasıdır.

Məlumatı hazırladı: Günnur Ağayeva