TUNCAY ŞƏHRİLİ – SEVGİ ÇƏLƏNGİ (14.02.2026) – PDF: 14.02.26.pdf
TUNCAY ŞƏHRİLİ – SEVGİ ÇƏLƏNGİ (14.02.2026) – PDF
Məlumatı hazırladı: Günnur Ağayeva
I>>>> Rənglərin Şahzadəsi
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
26 Fevral – Xocalı soyqırımı mövzusu Azərbaycan və dünya ədəbiyyatında
XX əsrin sonlarında Azərbaycan xalqının üzləşdiyi ən böyük faciələrdən biri 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş vermiş Xocalı soyqırımıdır. Qarabağ müharibəsi dövründə Ermənistan silahlı birləşmələrinin Xocalı şəhərinə hücumu nəticəsində yüzlərlə dinc sakin – qadınlar, uşaqlar və qocalar qətlə yetirilmiş, minlərlə insan yaralanmış və əsir götürülmüşdür. Bu hadisə yalnız hərbi əməliyyat deyil, beynəlxalq hüquq baxımından soyqırımı və insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirilir. Tarixdə baş verən faciələrin xalqın yaddaşında yaşamasında ən mühüm vasitələrdən biri ədəbiyyatdır. Ədəbiyyat hadisələri yalnız fakt kimi deyil, həm də mənəvi-psixoloji təcrübə kimi qoruyur. Xocalı faciəsi Azərbaycan ədəbiyyatında çox qısa müddətdə əksini tapmış, poeziya, nəsr, publisistika və dram sahəsində onlarla əsərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu mövzu milli ədəbiyyatda Qarabağ müharibəsi ədəbiyyatı adlanan yeni istiqamətin əsas nüvəsini təşkil etmişdir.
Xocalı mövzusunun Azərbaycan ədəbiyyatına daxil olması 1990-cı illərin əvvəllərində yazıçılar hadisənin canlı şahidi olduqları üçün əsərlər emosional və sənədli xarakter daşıyırdı. Yazıçılar üçün məqsəd yalnız bədii təsvir deyil, həm də: faciənin unudulmaması, dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, milli yaddaşın qorunması idi. Bu səbəbdən Xocalı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında ağı və mərsiyə xarakterli poeziya, müharibə nəsri və psixoloji hekayələr, sənədli publisistika, dram əsərləri şəklində işlənmişdir.
Poeziya Xocalı faciəsinə ilk reaksiya verən ədəbi sahə olmuşdur. Şairlər hadisəni fakt kimi deyil, mənəvi sarsıntı kimi təqdim etmişlər. Bəxtiyar Vahabzadə Xocalı mövzusuna həsr etdiyi şeirlərində bu hadisəni bütöv millətin faciəsi kimi təqdim edir. Onun “Şəhidlər”, “Ana fəryadı”, “Qarabağ harayı” tipli şeirlərində Xocalı insanlığın faciəsi səviyyəsinə qaldırılır. Şairin poeziyasında əsas motivlər: ana obrazı, körpə ölümü, susan dünya, haqq və ədalət. Vahabzadə Xocalını yalnız azərbaycanlıların deyil, bəşəriyyətin sınağı kimi təqdim edir. Məmməd Arazın Qarabağ mövzulu şeirlərində Xocalı torpağın ağrısı kimi verilir. Onun “Ayağa dur Azərbaycan”, “Qarabağ şikəstəsi”, “Vətən mənə oğul desə” ruhunda yazdığı şeirlərdə Xocalı milli oyanışın simvoludur. Şair üçün Xocalı: torpağın qanayan yarasıdır. Burada torpaq – ana, xalq isə onun övladı kimi təqdim edilir.
Zəlimxan Yaqub Xocalını türk dünyasının ortaq dərdi kimi təqdim edir. Onun “Xocalı harayı”, “Şəhid şəhər”, “Türkün qan yaddaşı” mövzulu şeirlərində faciə yalnız bir xalqın yox, bütün türklüyün faciəsi kimi verilir. Onun şeirlərində əsas ideya intiqam deyil, ədalətin bərpasıdır.
Sabir Rüstəmxanlının “Ölüm zirvəsi”, “Qarabağ”, “Şəhidlər yolu” kimi şeirlərində Xocalı milli müqavimətin başlanğıcı kimi göstərilir. Şair Xocalını xalqın yaddaşını oyadan hadisə kimi təqdim edir.
Ramiz Rövşənin müharibə mövzusunda yazdığı şeirlərdə Xocalı birbaşa təsvir edilməsə də, faciənin psixoloji tərəfi verilir. Onun poetikasında: sükut, qorxu, itirilmiş uşaqlıq motivləri Xocalı ilə əlaqələndirilir.
Nəsr əsərləri faciəni daha realist və sənədli şəkildə təqdim etmişdir. Burada şahid xatirələri, psixoloji travma və qaçqın həyatı əsas mövzudur.
Aqil Abbas Qarabağ müharibəsi nəsrinin əsas nümayəndələrindəndir. Onun: “Dolu” romanı – müharibənin reallığını, insan talelərini, Qarabağ ağrısını və Xocalıdan sonra dəyişən psixologiyanı göstərir. Əsərdə Xocalı birbaşa hadisə kimi deyil, müharibənin dönüş nöqtəsi kimi təqdim olunur.
Elçin Hüseynbəylinin hekayələrində müharibənin insan psixologiyasına təsiri verilir. Onun “Qaçqın”, “Qarabağ hekayələri” silsiləsində Xocalıdan sonra doğma yurdunu itirən insanların taleyi göstərilir. Burada əsas mövzu: yurd itkisi, kimlik böhranı, travmadır.
Dramaturq Əli Əmirlinin Qarabağ mövzusunda yazdığı səhnə əsərlərində Xocalı faciəsi müharibənin mənəvi nəticəsi kimi təqdim edilir. Bu əsərlərdə əsas diqqət insan psixologiyasına yönəlir.
Xocalı haqqında yazılmış publisistik əsərlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu əsərlər tarixlə ədəbiyyat arasında körpüdür. Ən mühüm nümunələr: “Xocalı şahidləri danışır” – şahid ifadələri toplusu, “Xocalı – XX əsrin faciəsi” sənədli yazıları, jurnal və qəzet publisistikası, müharibə gündəlikləri. Bu mətnlər bədii əsərlərin yaranmasına da material vermişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Xocalı artıq coğrafi məkan deyil, bədii simvoldur. Xocalı aşağıdakı mənaları ifadə edir: məsumiyyətin qətli, susan dünya, milli oyanış, şəhidlik zirvəsi, yaddaş. Xocalı soyqırımına aid olan əsərlərdə tez-tez istifadə olunan obrazlar vardır. Bunlara qarı, qanı, ananı, uşağı, gecəni misal göstərmək olar. Xüsusilə “qar üstündə qan” motivi Azərbaycan poeziyasında Xocalının əsas poetik simvoluna çevrilmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Xocalı mövzusu bir neçə mühüm funksiyanı yerinə yetirir: tarixi yaddaşın qorunması, milli özünüdərk, beynəlxalq ictimaiyyətə müraciət, mənəvi təsəlli və şəhidlərin yaşadılması. Ədəbiyyat burada sadəcə sənət deyil, milli müqavimət formasıdır. Yazıçı və şairlər hadisəni unutmağa qoymamaq üçün bədii sözün gücündən istifadə etmişlər. Xocalı soyqırımı Azərbaycan ədəbiyyatında geniş və çoxşaxəli şəkildə əks olunmuşdur. Poeziya hadisənin emosional-mənəvi tərəfini, nəsr isə psixoloji və real tərəfini açmışdır. Publisistika faktları qorumuş, dram isə faciənin insan talelərində yaratdığı sarsıntını göstərmişdir. Xocalı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız tarixi hadisə kimi deyil, milli yaddaşın əsas simvollarından biri kimi formalaşmışdır. Fiziki olaraq məhv edilən şəhər ədəbiyyatda yaşayır və bədii söz vasitəsilə gələcək nəsillərə ötürülür. Ədəbiyyat sübut edir ki, tarix təkcə arxivlərdə deyil, insanların yaddaşında və bədii mətnlərdə yaşayır.
26 Fevral – Xocalı soyqırımı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatı ilə yanaşı dünya ədəbiyyatında da geniş işlənmişdir. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı şəhəri Ermənistan silahlı qüvvələrinin hücumuna məruz qalmışdır. Bu faciə nəticəsində 613 dinc sakin öldürülmüş, 487 nəfər yaralanmış, 1275 nəfər isə əsir götürülmüşdür. Hadisə yalnız milli tarix üçün deyil, beynəlxalq hüquq baxımından soyqırımı və insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirilmişdir (Human Rights Watch, 1992).
Xocalı faciəsi dünya ədəbiyyatında müxtəlif janr və janristik istiqamətlərdə əks olunmuşdur: sənədli nəsr, jurnalistika, bədii roman, hekayə, dram və poeziya. Bu mövzu beynəlxalq oxucu üçün həm tarixi hadisə, həm də ümumbəşəri insanlıq dramı kimi işlənmişdir. Xocalı hadisəsi dünya ictimaiyyətinə ilk növbədə sənədli yazılar və jurnalistika vasitəsilə çatdırılmışdır. Beynəlxalq media və hüquq təşkilatlarının hesabatları faciəni faktlar və şahid ifadələri ilə təqdim etmişdir.
Əsas nümunələr:
Thomas de Waal, “Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War” (2003)
De Waal faciəni Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin tarixi kontekstində təqdim edir və hadisənin beynəlxalq hüquq baxımından qiymətləndirilməsinə diqqət çəkir.
Human Rights Watch, “Bloodshed in the Caucasus” (1992–1993)
Xocalı hadisəsini etnik təmizləmə nümunəsi kimi təqdim edən sənədli hesabatlar.
Jennifer Bleyer, “Voices from Xocalı” (2005)
Qərb oxucusu üçün Xocalı faciəsini şəxsiyyətlər və qaçqınların xatirələri üzərindən təqdim edən əsər. Faciə yalnız fakt kimi deyil, insanlıq dramı olaraq göstərilir.
Bədii roman və hekayələr vasitəsilə Xocalı faciəsi psixoloji və humanitar kontekstdə işlənmişdir. Hadisə insan taleləri üzərindən dünya oxucusuna çatdırılır.
Sophie Pinkham, “The Ghost of Xocalı” (2010)
Hadisəni bir neçə ailənin hekayəsi üzərindən təsvir edir, oxucuya emosional və tarixi perspektiv təqdim edir.
Ara Papyan, “Blood of the Innocents” (2012)
Münaqişəni qlobal miqyasda təqdim edən hekayələr toplusunda Xocalı hadisəsi etnik təmizləmə və müharibənin insanlıq dramı kimi işlənir.
Xocalı mövzusu dünya poeziyasına da daxil olmuşdur, xüsusilə müharibə, soyqırım və insan hüquqları mövzusunda yazan şairlər tərəfindən.
Carolyn Forché – müasir insan hüquqları və soyqırım mövzularında şeirlərində Xocalıya toxunur.
John Berger – müharibə və faciə mövzusunda şeirlərində Xocalı və oxşar hadisələri nümunə kimi göstərir.
Poeziya vasitəsilə hadisə həm emosional təsir, həm də universal humanitar mesaj kimi oxucuya çatdırılır.
Dünya ədəbiyyatında Xocalı mövzusu bir neçə əsas funksiyanı yerinə yetirir:
Tarixi yaddaşın qorunması – hadisənin gələcək nəsillərə ötürülməsi
İnsan hüquqları və soyqırımın ifşası – beynəlxalq oxucuya etnik təmizləmə məsələsinin çatdırılması
Milli faciədən ümumbəşəri dərs çıxarmaq – Xocalı tək bir xalqın faciəsi deyil, bütün bəşəriyyətin dərsi kimi təqdim olunur
Humanitar empatiyanın formalaşdırılması – oxucu faciəni emosional səviyyədə yaşayır
Xocalı mövzusu dünya ədəbiyyatında digər soyqırımları ilə müqayisə edilərək işlənmişdir:
Holokost və Ruanda soyqırımı ilə oxşar yanaşmalar: insanlıq dramı, qadın və uşaq itkisi, psixoloji təsir
Müxtəlif müəlliflərin yanaşmaları: jurnalistika faktlar üzərində, bədii roman insan taleyi üzərində, poeziya emosional təsir üzərində fokuslanır
Bu yanaşma dünya oxucusuna Xocalını ümumbəşəri problem kimi təqdim etməyə imkan verir. Xocalı soyqırımı dünya ədəbiyyatında tədricən, lakin əhəmiyyətli şəkildə işlənmişdir. Sənədli nəsr hadisəni fakt və şahid ifadələri ilə təqdim edir, bədii roman və hekayələr hadisəni psixoloji və humanitar baxımdan işıqlandırır, poeziya isə faciənin emosional təsirini dünya oxucusuna çatdırır. Xocalı mövzusu dünya ədəbiyyatında üniversal faciə və soyqırım nümunəsi kimi formalaşmış, milli faciə universal insanlıq problemi olaraq təqdim edilmişdir. Dünya ədəbiyyatı vasitəsilə Xocalı həm unudulmaz hadisə kimi qorunur, həm də gələcək nəsillərə tarixi və humanitar dərs verir.
Ədəbiyyat siyahısı
de Waal, Thomas. Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War. New York: New York University Press, 2003.
Human Rights Watch. Bloodshed in the Caucasus. New York: HRW, 1992–1993.
Bleyer, Jennifer. Voices from Xocalı. New York: Global Press, 2005.
Pinkham, Sophie. The Ghost of Xocalı. London: Crescent Books, 2010.
Papyan, Ara. Blood of the Innocents. Boston: Eastern Press, 2012.
Forché, Carolyn. The Poetry of Witness: Writing About Human Rights. New York: W.W. Norton, 2014.
Berger, John. And Our Faces, My Heart, Brief as Photos. London: Bloomsbury, 1984.
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. Xocalı Soyqırımı: Tarixi Faktlar və Sənədlər. Bakı: XİN, 2002.
MÜƏLLİF: ATAKİŞİYEVA HƏCƏR
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
Dünya hara baxır görən?!
(poema, ixtisarla)
1.Xocalı dərdi.
(proloq əvəzi)
…Bir aran bölgəsində,
Yayın qızmar çağında,
Uçuq-sökük bir evin
Büzşüb bucağında
Bir ana sızlayırdı,
Dövrün ən acı dərdi
Xırıltılı səsində:
-Xocalım ooy, Xocalım ooy!..
Bu dərd Xocalı dərdi!
O dəhşətli gecənin
Quduz məngənəsindən
Möcüzəylə qurtarmış
Ananın sinəsində
Əbədi bir iz salmış
Bu dərd – Xocalı dərdi!
Qucağında ananın
Xəstə, şikəst körpəsi
Çığırıb-ağlayırdı,
Yorulub, əldən düşüb
Hərdən yuxulayırdı.
Körpə həmən o anın-
O dəhşətli gecənin
Bədbəxt yadigarıydı.
Yuxuya gedən təkin
Öz körpə yuxusunda
O anı yaşayırdı-
Diksinib oyanırdı…
-Xocalım ooy, Xocalım ooy!..
O dəhşətli gecənin
Amansız bir anında
Qaçhaqaç düşən zaman,
Göydən alov yağanda,
Ananın qucağında
Onun körpə budunu
Qəlpə parçalamışdı,
Ana tapmamış aman
Quduz düşmən gülləsi
Onu da aramışdı…
-Xocalım ooy, Xocalım ooy!..
Bilməyirdi nə qədər
Meşədə, qarın üstə
O, taqətsiz qalmışdı,
Əl-ayağı donmuşdu.
Bilməyirdi nə vədə,
Kim olmuşdu xilaskar.
Bircə onu bilirdi,
Körpəsi sağ qalmışdı,
Bir neçə ay keçmişdi,
Yarası sağalmışdı…
Bir də onu bilirdi,
Ayağından körpəsi,
Qəlbindən isə özü-
Ömürlük, hər ikisi
Şikəst idilər daha.
Dua edib Allaha
Qəlbi yaralı ana,
Dərdli, bəlalı ana
Xocalının uğrunda
Düşmənlərlə döyüşən
Oğlunu gözləmişdi,
ərini gözləmişdi…
…və sonralar bilmişdi-
Qanlı, ağır döyüşdə
Hər ikisi sonacan,
Qorxmuş, çaşmış əhali
Şəhərdən çıxanacan
Mərdliklə döyüşmüşdü.
Əri həlak olmuşdu…
Oğlundan xəbər yoxdu-
bilən yoxdu ölmüşdü,
bilən yox sağ qalmışdı…
İndi şikəst körpəsi,
Sığınacaq tapdığı
Uçuq-sökük koması,
Bir də acı naləsi
Həmdəmiydi ananın…
Ərinin məzarını
Yağılar tapdaq etmiş,
Oğul dərdi ananın
Ürəyini dağ etmiş,
Qəlpə didib-dalamış,
Ayağı yer tutmayan
Yaşı 5-i adlamış
Şikəst qızını onun
O gecə bədbəxt etmiş…
Bir gecənin bu qədər
Acı dərdləri vardı,
Xocalının nə qədər,
Neçə dərdləri vardı?..
-Xocalım ooy, Xocalım ooy!..
Ağlayırdı ana hey,
Sızlayırdı ana hey:
-Allah, belə ömrü sən
Niyə mənə vermisən?
Həyatdan bac almamış,
Bığ yeri qaralmamış
Bircə oğul balamı
Niyə mənə vermirsən?
Hanı bəxtim, muradım?
İndi onun ər adın
Yağı tapdaqlarıyla
Niyə murdar edirsən?
Allah, bu haqsızlığa
Axı niyə dözürsən?!..
İndi bu şikəst qızı
ərsiz, yurdsuz böyüdüm?
Allah, mən ver ölüm,
Oğlumu qaytar barı!
Qızımın bu dərdinə
Bir çarə axtar barı!
-Xocalım ooy, Xocalım ooy!..
Yaxınlaşıb Anaya
Təsəlli verdim ona:
-Səbirli ol, ay ana!
Ümidli ol, ay ana!
Ulu Tanrı oğlunun
Yetişsin imdadına!
Ömür-gün yoldaşının
Qəbri nur ilə dolsun!
Körpə yadigarının
Allah köməyi olsun!
Üzür səni bu halət,
Bu qüssə nə, cəfa nə?
Hələ son deyil həyat.
Soyuq-soyuq üzümə
Baxıb soruşdu ana:
-Heç ömründə bircə kərə
Ölmüsənmi
ölənlərin əvəzinə?
Bu eyham, bu kinayə
Qurutdu boğazımı,
açammadım ağzımı.
Unutdum bir anlığa
Gəlişimin məğzini,
Həya tərlətdi məni.
Ananın titrək səsi
Ürəyimə biz oldu,
Tüklərim biz-biz oldu.
Sual etdi ana yenə:
-Ölmüsənmi bircə kərə
ölənlərin əvəzinə?
Davam etdi söhbətinə:
-Ölürəm mən,
ölürəm mən neçə kərə
Hər gün, hər gün
Xocalının əvəzinə.
Ölürəm mən, itkin düşmüş
Tək oğlumun əvəzinə.
Ölürəm ki, o, yaşasın.
Ölürəm mən,
bədbəxt, şikəst
bu qızımın əvzinə.
Şəhid olmuş ilk bəxtimin
Yağılara tapdaq olmuş
məzarının əvəzinə
ölürəm mən.
Ölürəm ki, baxım ordan,
Görüm axı, ölüm nədir?
Gedib, şəhid olanların
Ruhlarına baxım ordan.
O ruhlara qovuşmaqçın
ölürəm mən.
Ordan dünyaya baxmaqçın
ölürəm mən.
Heç olmasa,
qalanları yaşatmaqçın
ölürəm mən.
Adlarını kişi qoymuş,
Bu torpağı satanların
o dünyada yerlərini dar etməkçin
ölürəm mən.
Torpağa xor baxanların
ürəyini xar etməkçin
ölürəm mən.
Ölürəm ki, mən də görüm,
Görüm mənim igid ərim
öldü necə,
Görüm, igid ölənlərim
Ömürlərin sənlə, mənlə
böldü necə.
Gedim, görüm Xocalıda
Günəş çıxır indi necə…
Bir gecənin bu qədər
Acı dərdləri varmış.
Xocalının nə qədər,
Neçə dərdləri varmış?..
Kimlər atdı Xocalını?!
Kimlər satdı Xocalını?!
Dərdlər uddu Xocalını…
Tərk elədim mən ananı,
Matəm rəngli o komanı…
İçimdəki dərdlər yenə
dalğalandı,
Beynim yenə o səslərdən
çalxalandı.
Xocalıdan gələn səslər,
Məni yenə həmən səslər
yaxaladı…
2.Xocalıdan gələn səslər.
Xocalıdan gələn səslər
Gecə-gündüz məni səslər,
Xocalıdan gələn səslər
İmdad istər, qisas istər…
Xocalıdan gələn səslər
Başımdadır, beynimdədir,
Xocalıdan gələn səslər
Içimdədir, məni didir,
neçə ildir
dincliyimi baltalayır,
gəncliyimi baltalayır…
Bu səslərdən biri
Qarabağın nər balasl,
Xalqın xilaskar balası
Əlif Hacıyevin səsi:
(Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı)
-Möhkəm durum, dostlarım!
Xocalını bu bəladan qurtarın!
Bu olmuşdu son kəlməsi…
Xocalıda bu dünyaya göz açmışdı,
Xocalıda əbədiyyətə qovuşdu…
Televizorda bircə kərə
Görmüşdüm o qəhrəmanı.
Kifayətdi bircə kərə görənlərə-
Əlifi sevmişdi hamı.
Hələ neçə il əvvəllər
İşləyərkən Xankəndidə
O, duymuşdu, ermənilər
Quduzlaşırlar yenidən.
O, bilirdi,
Min cür hiylə-fəsad ilə,
Ermənilər zaman-zaman
zəbt ediblər
bizim dogma torpaqları,
Hay-küy ilə, fəryad ilə,
obalarımızın adları
ya “kert” olub, ya “yan”, ya “van”.
Məzlum-məzlum ağlayıblar,
Quduz-quduz dağlayıblar
Illər ilə qəlbimizi,
Bu dərs ayıltmayıb bizi.
Hər dəfə də unutmuşuq
1918-i,
1948-i.
Unutmuşuq, unutmuşuq
Ondan qabaq, ondan sonra
ən yaxın keçmişimizi.
Unutmuşuq, Allah! Allah!
Biz dul qalmış nənəmizi, anamızı,
Yetim qalmış babamızı, atamızı…
O, bilirdi
Xan oylağı Xankəndinin
Stepana-kertliyinin səbəbini,
O, bilirdi,
Təkbaşına düşmənlərin
arasında işləməyin ləzzətini.
Bu gənc milis zabitinin,
Dönməz, qorxmaz bu igidin
Sağlam, məğrur baxışları
Qorxudurdu düşmənləri-
O, açırdı məxv işləri.
Əlifin bu mərd işləri
Səs salmışdı Xankəndiyə.
Onda, düşmən işə saldı
Köhnə, murdar vərdişləri,
Guya Əlif rüşvət alıb
Adıyla quruldu hiylə,
təxribat başlandı yenə…
Nələr oldu, sonra nələr?
Sapı özümüzdən baltalar
Şahid durdular üzünə.
Nəhayətdə ermənilər
1984-də
Saldılar onu türməyə,
Mübarizə getdi hədər…
Əlifin harayından sonra
Işə yenidən baxılsa da,
Bir nəticə vermədi bu.
O, Sibirə sürgün oldu.
Çünki, onda Bakıda da
Ermənilər kök salmışdı-
Bakı onların olmuşdu.
Ittihamçı da erməni,
Iddiaçı da erməni,
Vəkili də erməniydi.
Hokmü erməni oxumuşdu…
Lakin Əlif məğrur idi,
O, poladdan yoğrulmuşdu.
Onun yolu doğru idi-
Bu torpağa vurulmuşdu.
Dörd il tamam qürbətdə
əzablara qatlaşdı,
Bu xəyanət qurbanı
Dözümlə, cəsarətlə
Muradına yetişdi.
Vətənin vurğunu
Bəraət alıb yenə
Qayıtdı Vətəninə,
Silah alıb əlinə
Dayaq durdu elinə.
Qorxmaz, mərd oğulları toplayaraq başına
Xocalı limanını saldı üzük qaşına.
Oldu bu limanın komendantı,
Açıldı Xocalının qolu, qanadı.
Irəvandan gələn silah mənzilə çatmayırdı,
Millətçi ermənilər acıqdan partlayırdı.
Əlif ermənilərin yuxusunu pozmuşdu,
Düşmən yəqin bilirdi- döyüşü uduzmuşdu.
Əlif belə igiddi, o, qorxmazdı, dönməzdi!
Əgər… o qanlı gecə… tarixə dönməsəydi,
Əlifin, əliflərin çırağı sönməsəydi…
Xocalıdan gələn səslər
Gecə-gündüz məni səslər…
Biri Tofiq Hüseynovun,
Biri onun itkin düşmüş
Can yoldaşı Məxmərinin,
Biri şəhid Ziyadxanın,
Biri şəhid Etibarın,
Biri Araz Səlimovun,
Biri itkin Natiqindir.
Xocalıdan gələn səslər
Indi mənim yaddaşımdır,
Yoldaşımdır, ümidimdir.
Bu səslərlə yaşayıram
neçə ildir…
Xocalıdan gələn səslər
Çırpır məni dağa-daşa
hökm edərək
Döyür məni, deyir: Gərək,
olduğu tək
Törədilmiş faciələr,
vəhşiliklər
Köçürülsün kağızlara,
Lentələrə, yaddaşlara.
Çatdırılsın
Yüz il sonra, min il sonra
yaşayacaq nəsillərə.
Deyir: Gərək,
Deməsinlər bizdən sonra
Sizlər belə, sizlər elə…
Əfsus, ancaq,
deyəcəklər, soracaqlar:
-Hanı sizin qeyrətiniz,
Qürurunuz, qüdrətiniz?
Nə üçünmüş qaçhaqaçla
Xocalıda şəhər salmaq,
Fərqanədən, irəvandan gələnləri
Basa-basla ora yığmaq?
Burnu altda erməninin
xalq toplamaq,
xal toplamaq.
Sonra atıb yetim təkin
gendən baxmaq.
Nə üçünmüş?
Kim üçünmüş?
Əfsus, əfsus!
Soracaqlar bunu bizdən!
Necə indi biz soruruq
1828-dən,
1905-dən,
1915-dən,
1918-dən,
1948-dən,
88-dən, 90-dan,
Babamızdan,
Atamızdan, özümüzdən…
Soruruqmu biz görəsən?!
Onlar isə soracaqlar!
Soracaqlar!
Hökmən! Hökmən!
Xocalıdan gələn səslər
Yandıracaq məni hələ,
Aylar ilə, illər ilə…
…İş elə gətirib ki,
Zaman elə gəlib ki.
Saxlayıram yarıda
Görüləsi işləri,
Yazılası sözləri.
Düşürəm arxasınca
Məni didən səslərin.
Axıb qara axınla
Neçə il tamam, öncə,
Qara, Qanlı Yanvarın
Qurbanı şəhidlərin
Müqəddəs ruhlarını
Yad edən millətimlə
Xiyabana gəlirəm.
İlhamla Fərizənin
Qoşa uyuduqları
Məzarları önündən
Həyacanla keçirəm.
Bir yandan alışıram,
Bir yandan öyünürəm.
Gözlərim yaşla dolu,
Qəlbim odlu, alovlu
Baxıram, düşünürəm:
“Gələcək nəsillərin
Budur əfsanə dolu
Ən müqəddəs and yeri.
Burda and içmişdilər
Bu gün tarixə dönmüş
Xocalı şəhidləri.
Burda and içmişdilər
sonra bura
şəhid kimi dönənlərim,
Bu torpağa
həyat verib ölənlərim,
Bu Vətənin
hər kəndində, obasında,
Tunc heykələ dönənlərim,
Hələ bu gün
yağı düşmən yuvasında
əsirlikdə olanlarım,
orda əzab çəkənlərim.
Neçə-neçə
naməhrumum, namə’məlumum,
Yolu burdan başlamışdı
Xocalının…”
İlhamla Fərizənin
Abidəsi önündən
Keçəndə daş əriyir,
Adama qeyrət gəlir.
Qəhərdən boğulursan,
Baxırsan, düşünürsən:
“Hansı xalqın Leyli-Məcnun əfsanəsi
Həyat boyu yaşayır, təkrarlanır?
Hansı xalqın Nizamisi, Fizulisi
Əbədiyyət çırağı tək ürəklərdə nurlanır?
Hansı xalqın müqəddəslik, paklıq səsi
İlham ilə Fərizədən başlanır?… “
… Bu minvalla, bu xəyalla
Vidalaşıb Xiyabanla
Yolum üstə qan ağlayan
Boynu bükük qərənfillər,
Tələsirəm tək qalmağa
Dərdli-sərli dəftərimlə.
Tələsirəm-
Qanlı Yanvar gecəsindən
Qanlı Fevral gecəsinə,
Acı Bakı naləsindən
Xocalının naləsinə…
3.Xocalıya gedən yollar.
Xocalıya gedən yollar
Bağlanmışdı, nə zamandı.
Xocalının qara bəxti
Dağlanmışdı, nə zamandı.
Nə haraya gələn vardı,
Nə dərdini bilən vardı,
Bu ölkənin başçıları
Karlanmışdı, nə zamandı.
Xocalıya gedən yollar
Ləkə-ləkə, damar-damar,
Parlayırdı qan üstündə.
Ağlayırdı, sızlayırdı
Yazıq şəhər can üstündə.
Zarıyırdı, yaıcandı,
Xocalının damarları
Darlanmışdı, nə zamandı.
Bakı burdan öyünürdü,
Şuşu ordan öyünürdü,
Ağdam çaş-baş salınmışdı,
Nə eləsin, bilməyirdi.
Köməyəsə gələn yoxdu,
Bu ölkənin başçıları
Korlanmışdı, nə zamandı.
Xocalının çörəyi yox,
Köməyi yox,
Sursatı da tükənmişdi.
Təkcə onun iradəsi möhkəm idi,
Əsgərləri səngərlərdə dayanmışdı,
Alınmaz istehkam idi.
Zirehi bol, sursatı bol düşmən isə
Dayanmışdı çılpaq şəhərlə üz-üzə.
Artıq şəhər hiss edirdi-
Indi, o, son günlərini yaşayırdı.
Yazıq şəhər, ağlayırdı, sızlayırdı,
Yağı düşmən həmləsinə az qalırdı…
Xocalıya gedən yollar
Bağlanmışdı, nə zamandı.
Xocalının qara bəxti
Dağlanmışdı, nə zamandı…
4.Beş ay mühasirədə.
Ermənilər bilirdilər nə edirlər,
Olacaqlar qabaqcadan bəlli idi.
Gördükləri bütün işlər
Məqsədli, planlı idi.
…5 sentyabr 1991-ci il.
Prezidentin fərmanı:
Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi yaransın!
…Nazirlik yaranmışdı, ancaq
O zamanlar bu ölkədə nazir yeri
Olmuşdu nazir yeri yox, oyuncaq.
Gah o, gah bu nazir olur,
Hər nazirə neçə oba nəzir olur-
Ölkə başdan laxlayırdı,
Bu ölkəni qara günlər haqlayırdı.
Irəvansa, öz işində
Işğal üçün qərar verir.
Xankəndi mat gedişiylə
Obaları işğal edir,
Fürsət bada verməyirdi.
Bakıda oyun gedirdi,
Bakı heç nə görməyirdi.
Mərkəzdən qərar gəlmişdi:
“İşğal etmək Xocalını!”
Əsgəran çoxdan kəsmişdi
Ağdamdan gələn yolunu.
Keçmiş Sovet Ordusunun
366-cı.
motoatıcı alayı
köçürülmüş Xankəndiyə.
Onun sursatı, silahı,
öz peşəkar heyəyilə
erməni zabitlərinə verilmişdi.
Zəbt etməkçün Xocalını
hər tədbirlər görülmüşdü.
Hücum edib gecə onu
susdurmaq qət edilmişdi…
Son ayların ərzində,
Xocalı bölgəsində
Amansız ermənilər
Bir-birinin ardınca
Kəndləri zəbt eləmiş-
Meşəli əldən getmiş,
Həsənabad, Nəbilər,
Sonra da Kərkicahan
Olmuşdu qana qəltan.
Qaybalı, Malıbəyli,
Quşçular, Qaradağlı
əldən getmişdi bir-bir,
Bakı görməmiş tədbir…
Indi təkcə Xocalı
Azad nəfəs alırdı,
daha şübhə yox idi-
işğala az qalırdı…
Şəhər isə dözürdü,
Diz çökmürdü düşmənə.
Cavab verib mərdliklə
Hər düşmən həmləsinə
Gözləyirdi ümidlə,
Gözləyirdi o, hələ…
5.Qanlı gecə.
O gecə- qanlı gecə,
Qarlı, dumanlı gecə,
Xocalıda qoymadı
Qala bir canlı gecə.
O gecə- murdar gecə,
Dərd gecə, qübar gecə,
Xocalı adlı eli
Bir gecə udar necə?!..
O gecə- odlu gecə,
Ahlı, fəryadlı gecə,
Heç gəlib çıxmayaydı
Qalaydı yadla gecə.
O gecə- zülmət gecə,
Qəm gecə, zillət gecə.
Qana batdı tarixim,
Qırıldı millət gecə…
…92-ci ilin 25 fevralıydı…
Həmin o gün Xocalının
Son günü, son dövranıydı.
Başlanacaq soyqırımın
ən dəhşətli bir anıydı.
Dünya qara donunu
Geyib yuxuya getmiş,
Ulduzlar yoxa çıxmış,
Ay gecəni tərk etmiş,
Xocalı tək qalmışdı
Düşmənlərlə üzbəüz.
Igidlər dayanmışdı
Yorğun-arğın, yuxusuz,
Hərə öz mövqeyində
Şəhərin keşiyində…
Elə bu vaxt…
Göy gurladı.
Yer parladı,
Hər tərəfdən alov yağdı!
Amansız bir qüvvə ilə
Başlandı şəhərə həmlə.
Evlər od tutub yanırdı,
Şəhər qana boyanırdı.
Nə qocaya, nə körpəyə aman vardı,
Nə bu oddan qurtarmağa güman vardı.
Millət çaşqın, başlar açıq, ayaq yalın,
Qalmışdılar dövrəsində od-alovun.
Ailələr bir-birindən pərən-pərən,
Bu dəhşəti duya bilər ancaq görən!..
Təyyarə limanında
vəziyyət çox gərgin idi,
Düşmənin böyük qüvvəsi
bu istiqamətdə cəm idi.
Xankəndidən cəm olunmuş
bura böyük bir ordu,
kəsilmirdi hücumların
nə arası, nə də ardı.
Bozdağdan raketlərlə
vururdular şəhəri,
Türklər məhəlləsini
xarabazar edirdi
Horaguh qüvvələri.
Böyük canfəşanlıqla,
Xüsusi yaraşıqla
Tikilmiş təzə evlər
Uçulur, dağılırdı.
Yaralılar, xəstələr,
Yaxında kim var, nə var
Uçuq altda qalırdı.
Millətin gur yerində
Birdən mərmi partlayır,
Qanlı gecə şərində
Məhv edir neçə ömrü,
Qəlpə didir, dağıdır
Qoca, uşaq bilmədən.
Güllə kimi haqlayır
Qalxa bilmirdi yerdən.
Mərmi uğultuları,
Güllə vıyıltıları,
Körpə çığırtıları,
Anaların naləsi
Qarışmış bir-birinə,
Küçələr qan gölməsi,
Gözü qan dığaların
Qana olan həvəsi
Yaratmışdı vahimə,
Qarışmışdı yer göyə.
Ayaq altda qalan kim,
Parça-parça olan kim,
Nə şəfqət var, nə həkim,
Nə hara getmək məlum,
Nə də görünməyirdi
Sonu bu soyqırımın…
Əlif hələ axşamdan
ratsiyayla Ağdamdan
ümidlə kömək ummuş,
demişdi tədbirini:
-Yeganə yol, qurtuluş
Məhv edib Əsgəranı,
Şellidən yol açmaqdır.
Bu tədbir Xocalını
Düşmənin pəncəsindən
Elliklə qurtarmaqdır.
-Ağdam gəlmədi, nədən?
Dispedçer məntəqəsini
Partladaraq mən həmən,
Yarıb mühasirəni,
Üzü Şelliyə doğru
Hərəkət etməliyəm.
Yoxdur bir özgə yolu
Xalqı xilas etməyin,
Qalmamış başqa çarəm…
Əlif göz qırpımında
Partladıb məntəqəni,
əldə avtomat, öndə,
igidləri yanında
girdi ağır döyüşə.
Keçib Qarqar çayından,
O, döyüşə-döyüşə,
Ölüm ilə üzbəüz
Meşələrə tutdu üz…
…Artıq açılır səhər,
Hər tərəfdən zirehlər
Şəhərə daxil olur.
Tarixi görünməmiş
Vəhşiliklər başlanır-
Kim qurtula bilməmiş
Tırtıllar altda qalır.
Meyitlər tapdalanır,
Cəsədlər şaqqalanır,
Südəmər körpələrsə
Taxılır süngülərə,
Məhv edilir nə varsa,
Od vurulur şəhərə.
Atılan güllələrdən
Şəhid olur Gülüş də,
Qaçır üzü meşəyə
Dəli kimi Dürdanə…
Çıxararaq od-alovdan
əhalinin bir qismini,
nə qədər ki, vardı imkan
Əlif yenə döndü geri.
Üz tutdu yanan şəhərə
ətrafında igidləri.
Verməyərək vaxtı bada
Atıldılar onlar oda.
Xilas oldu neçə həyat.
Lakin bu an… Heyhat! Heyhat!
Əsgəran tərəfindən
Hücuma keçdi düşmən.
Tankların köməyilə
Başlandı güclü həmlə.
Bir yandan İlham, Kamal,
Bir yandan Cabir, Aslan,
Sağda Füzuli, Zəmin,
Solda Əliflə Elçin
Girişdilər döyüşə,
Odlanıb yandı meşə.
Qana hərisli düşmən
Qoca, uşaq bilmədən,
Iri çaplı pulemyotla,
Snayperlə, avtomatla
Vururdu, görürdü kimi.
Birdən partlayırdı mərmi
Camaatın gur yerində.
-Kimi gördün, vur yerində,
Çığırırdı bir dığa hey…
-Dayan dığa, dur dığa, hey!
Qarşındakı Əlifdir, bil!
Cəhənnəmə edib vasil
Əlif neçə qaniçəni,
Qan yaddaşlı o gecənin
Oldu özü də qurbanı,
Yaratdı qeyrət dastanı…
6.Soyqırımın davamı.
…Fevralın 26-sı, səhər
Artıq zəbt olundu şəhər.
Gecə ikən şəhəri tərk etməyənlər,
Faciəni hələ tam dərk etməyənlər,
Gizləmişdi, hərə imkan olan yerdə.
Taqətsizlər, yaralılar orda, burda
Inildəyir, sürünürdü ümid ilə,
Bəziləri vidalaşır həyat ilə,
Bəziləri zarıyırdi imdad ilə…
Hərçənd, təslim olmamışdı
Xocalının əsgərləri,
Kimi mövqedə qalmışdı,
Kimi də dönmüşdü geri,
Şəhərin qalan əhlini
Bəladan qurtarmaq üçün.
Kimi də dönmüşdü geri,
Bu günahsız qurbanların
Qisasını almaq üçün.
Pozulsa da nizamları,
Qırılmamış inamları-
Imkan tapıb qırırdılar
Bu qaniçən zalımları…
Düşmənlərsə vururdular
Atəş gələn nöqtələri
Pulemyotla, minamyotla,
Dağıdıcı mərmiləri
Tuşlayırdılar o səmtə,
Susdurulurdu hər nöqtə…
…Şəhərdə başlanmış talan,
Qarət mallar karvan-karvan
Xankədiyə göndərilir,
Yağı düşmən bayram edir,
Sevinirdi qələbədən.
Və abır-həya bilmədən
Meyitlər təhqir edilir,
Ayrılırdı başdan bədən.
Hər kim var, təqib edilir,
Keçirilirdi süngüdən.
Yandırılırdı körpələr,
Ərşə qalxırdı nalələr…
…Şəhərdə qalan əsgərlər
Son ana, son nəfəsədək
Düşmən ilə döyüşdülər.
Neçə igid oldu həlak,
Neçəsinin taleyindən
Xəbər yoxdur bu günədək…
Tapmayıb qurtuluş, çarə
Çəkilmişdi meşələrə
Şəhər əhli bölük-bölük,
Inləyirdi uşaq, böyük.
Hava soyuq, dizəcən qar,
Can verirdi yaralılar.
Düşmən isə pusqulardan,
Hücum edib ordan, burdan
Qırırdı çarəsizləri.
Qar üstündə qan izləri
Gölmə-gölmə, laxta-laxta.
Həyat yalan, ölüm saxta,
Vəhşilksə bir heçnədir
Bu işlərin miqyasında.
Bu, yırtıcılıqdır, nədir?!
Bu haqsızlıq dünyasında
Bu əməlin adı nədir?!
Bu təqibin, soyqırımın
Düşmən üçün dadı nədir?!!!
Qapılıb bədbin hisslərə
Hadisənin bu yerində
Mətləbdən yayındım deyən,
Donaraq əlimdə qələm.
Qarşımdasa şahidlərin
Faktlar dolu yazıları.
O dəhşəti görənlərin
Göz yaşıyla yazdıqları…
Çözələnir xatirələr,
Cövlan eləyir beynimdə
O dəhşətli hadisələr.
Qayıdıram mən yenidən
Qan-qadalı o anlara.
O anları görənləri
duymaq üçün
qoşuluram mən onlara.
Bir ad verə bilmədiyim
əməllərə
öz adını qoymaq üçün
qayıdıram o anlara.
Tarixin rast gəlmədiyi
Bənzərsiz törətmələri
Birrə-birrə saymaq üçün
Qayıdıram o anlara.
Kor dünyanın görmədiyi
Sağalmayan o dərdləri
Dünyaya çatdırmaq üçün
Qayıdıram o anlara.
Təməli zorla qurulmuş,
Xəmiri qanla yoğrulmuş,
Bu biganə, kor dünyanı
Xocalının alovunda
Odlayıb yandırmaq üçün
Qayıdıram o anlara…
7.Tofiqin son döyüşü.
(Tofiq Hüseynov- Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı)
(soyqırımın səhərisi gün)
-Komandir, indi nə edək?
-Tam qaranlıq düşənədək
Burada gözləyək gərək.
Gecə hərəkət edərək
Üzü meşələrə sarı
Apararıq adamları.
Uşaqlardan nə xəbər var?
O, Vahiddən aldı xəbər.
-Gecə ikən əmrinizlə
Camaatı od-alovdan çıxardılar.
Bir neçəsi qalıb bizlə.
Zirzəmidə yaralılar,
Qocalardır, qadınlardır.
Toplamışıq meyitləri nə imkan var,
Amma, xeyli küçələrdə qalan vardır.
Itkilərin sayı yoxdur,
Bu qırğının tayı yoxdur.
-O binadan atan kimdir?
O, könüllü türklərdəndir.
-Aman Allah, zavallını
Susdurdular pulemyotla!..
Mən belə qoymaram bunu!
-Di dur, Vahid, dayan, atma!
Bada verərsən özünü.
-Tofiq qardaş, bir bax belə,
Məgər ruslar deyil onlar?!
-Hə, onlardır, qoşulublar dığalara.
-Gör bir necə şadlanırlar,
Meyitləri təhqir edib dadlanırlar.
-Hələ ora, o səmtə bax, o üzə bax,
Tank üstündə şərab içən zənciyə bax,
Əlindəki qan ləkəli süngüyə bax.
Görə-görə belə-belə vəhşiliklər
Gözlədilər qaranlıq düşənə qədər.
Yox, onların zəhməti getmədi hədər-
Camaatı zirzəmidən gecə ikən
Çıxararaq meşələrə tutdular üz.
Çayı keçib meşəliyə keçər ikən
Dəstə düşmən həmləsinə qaldı məruz.
Lakin Tofiq belə anlar çox görmüşdü,
Bu qudurmuş dığalardan çox qırmışdı.
Bozdağında pusqu qurmuş,
Dığalara qan uddurmuş,
20-yədək dığanı
və 5 zirehli maşını
məhv etmişdi bir həmləyə.
12 nəfərlik dəstəylə
Gedib Meşəli kəndinə
Yetmişdi kəndin dadına.
Zərbə vurmuşdu düşmənə
Belə-belə dəfələrlə.
El içində tanınmışdı
O, “Mixaylo” ləqəbiylə.
Indi budur, o, qalmışdı
Düşmənlərin dövrəsində.
Və öz kiçik dəstəsiylə
Vətən odu çöhrəsində,
Intiqam hissi başında,
Ölüm-dirim savaşında
Qırırdı yağı düşməni…
Sərmiş yerə neçəsini,
Dizlərindən yaralanmış
Vahidin barmaqlarını
Düşmən gülləsi aparmış,
Daralmışdı mühasirə,
Etibar da, Ziyadxan da
Həlak olmuşdu mərdliklə.
Gülləsi qurtaran anda
O, əmr elədi Vahidə:
-Tələs Vahid, di get burdan,
Bir az da patron ver mənə,
Camaatı qurtar dardan!
-Müntəzirəm hər əmrinə,
Ancaq tək qoymaram burda,
Səni vermərəm düşmənə.
-Əməl et son əmrimə sən.
Mən onsuz da gedə bilməm,
Dizlərim dəlik-dəlikdir.
O, zavallı adamlara
Sənin köməyin gərəkdir.
Çatdır özünü onlara,
Get qardaşım, qalma burda.
-Əlvida qardaş, əlvida!
Vahid uzaqlaşsın deyə
Tofiq gözlədi bir an.
Süründü düşmən tərəfə,
Sıxaraq ovcunda həmən,
Qumbaranı möhkəm-möhkəm,
Süründü son gücü ilə,
Süründü o, son dəfə.
Çathaçatda dığalara
Partlatdı qumbarasını,
Dörd dığanı sərdi yerə
Və… şəhid etdi özünü…
Tofiq dedi son sözünü-
Son anacan qorxu nədir bilmədi o,
Nağıl oldu, dastan oldu, ölmədi o.
“Mixaylonun əfsanəsi” təkrar olundu
yenidən,
Öz ölmüylə neçə ömrü xilas etdi
o, ölümdən…
8.Yaddaşlar ağlayır.
Məmmədov Oqtay Şükür oğlu, Xocalı batalyonunu döyüşçüsü. Təvəllüdü: 19 iyun 1957-ci il. Oqtayın qardaşı Vaqif ailəsi ilə- həyat yoldaşı Afilə, oğlanları Azər, Ceyhun və Niyaməddinlə birlikdə o gecənin qurbanı olmuşlar.
-Oqtay bir hərbçi idi
Xankəndi şəhərində.
Gözəl təlimçi idi,
Pərgardı işlərində.
Xoşbəxt bir ailəydik,
Uzaq qəmdən, kədərdən.
Axı, hardan biləydik,
Dövran dönəcək birdən?!
Orda baş verir nələr?-
Xəbərsizdik xəbərdən…
Xəyanətlər, fitnələr
Başlananda Oqtayı
Çıxartdılar işindən.
“Bu sənətdən savayı
Sevmirəm bir peşə mən”-
Oqtay belə deyirdi.
O, heç düşünməyirdi,
Öyrətdiyi əsgərlər
Ona düşmən kəsilər,
Zamanın bir anında
Onun öz silahından
Atəş açarlar ona,
Susayarlar qanına…
…Xocalı batalyonu yaradıldı nəhayət-
Oqtay üçün açıldı yeni, özəl bir həyat.
İndi o, Xocalının durmuşdu keşiyində,
Heç nədən çəkinmirdi, möhkəm idi işində.
Düşmən həmlələrini məhv edirdi dəstəsi,
Yorulmurdu, qorxmurdu, tükənmirdi qüvvəsi…
…Həmin o qanlı gecə
Öz kiçik dəstəsiylə
Çəkildi meşələrə.
O, bütün qüvvəsiylə
Güc gəlib həmlələrə,
Üç gün meşədə qaldı.
Çiynindən yara aldı,
Güllə, sursat qurtardı,
Mühasirə daraldı.
Əsir alıb onları
Erməni dığaları
Pircamalda saldılar
Bir donuz pəyəsinə.
Ələ salıb güldülər,
Çörək, su əvəzinə
Işgəncələr verdilər,
Söz deyib dillənənə
Şallaq, təpik vurdular.
Oqtayı tanıdılar:
Yanıqlıydılar ondan,
Odlanıb yanırdılar
Zəhmli baxışından.
Coşur, xoşlanırdılar
Ona əzab verərkən.
Səhəri gün, lap erkən,
Oqtayın qollarını
Bağlayıb möhkəm-möhkəm
Həyətə çıxartdılar,
Qar üstə uzatdılar.
Sallaqdodaq bir dığa
Yeriyrək qabağa,
Hırıldayıb ürəkdən,
Soruşdu ötkəm-ötkəm:
-De, kimindi Qarabağ?
-Torpaq bizimdir, ancaq,
Ötən əsrin önündə,
Dünya sizdən dönəndə
Qonaq saxladıq sizi.
Yeyib çörəyimizi,
Zəbt edib evimizi,
Dönük çıxdınız bizə,
Susadız qanımıza.
Sizlər vətənsizlərsiz,
Kişiliyə düşmənsiz!..
-Kəsin bunun dilini!
Qırın bunun belini!-
Çığırdı həmən dığa,
Tutdu onu şallağa.
Qıvrılıb qalxdı Oqtay,
Dığaya baxdı Oqtay:
-İndi ixtiyarsınız,
Ancaq nə qayırsanız,
Mənim iradəmi siz
Heç vaxt qıra bilməzsiz!
Bizimkidir Qarabağ,
Bizim olub qalacaq!..
…Üçüncü gün ermənilər əsirləri həyətə çıxaranda,
Oqtay fürsət əldə edib, göz qırpımı bir anda
Yaxaladı bir dığanı, silahını aldı ondan.
Çəkilib dalda yerə
Od yağdırdı düşmənlərə-
Üç dığanı sərdi yerə.
Döyüşdü son nəfəsədək,
Şəhid oldu bir əsgərtək…
…İndi ömür Oqtaysız
Bir əzabdır-mənasız.
Böyüklər başa düşür,
Ancaq 5 yaşlı Şükür…
Görməyib ata üzünü,
Bəs necə deyim düzünü?!..
Söhbətin bu yerində Oqtayın can yoldaşı
Ağladı hönkür-hönkür, yaddaşı qan yoldaşı.
Onu sakit etməyə çatmadı cəsarətim,
Axırdı gözlərindən yanağına həsrəti.
Nə qədər çətin idi yaşamaq bu anları,
Zaman unudacaqmı haqsız axan qanları?..
Məmmədov Arif İbad oğlu, Xocalı batalyonun döyüşçüsü. Təvəllüdü: 26 fevral 1956-cı il. Arifin anası Səltənət və 5 nəfər ailə üzvləri: Şövkət, Lətifə, Samir, Səbuhi və Səlim itkin düşmüşlər.
…Şelliyə az qalırdı,
Geri dönmək olardı.
Vidalaşıb Məlahətlə
Öpdü bərk-bərk Fidanını, Fuadını.
O, yanıqlı bir həsrətlə
Süzdü ömür yoldaşını,
Sanki içdi son andını:
-Qayıdıram, təmin edim
Camaatın xilasını,
Qayıdıram, almaq üçün
Xocalının qisasını.
Uşaqlardan muğayat ol,
Gedin, Allah amanında!
Arif getdi əks tərəfə,
Itdi meşə dumanında.
O, bir daha görünmədi-
Qaldı ömrün o anında…
Həkk olundu yaddaşına
Fuadın da, Fidanın da.
Gözləyirlər, duman səkə,
Ataları dönüb gələ…
Məlahətin göz yaşları
Yanağından gilə-gilə
Axır hər gün, yaddaşından
O dumanı silmək üçün,
Ağlayır o, için-için,
Balaları gülmək üçün:
-Qayıdacaqdır atanız,
Düşmənlərlə döyüşdədir,
Siz ona layiq böyüyün,
O, ən şərəfli işdədir…
Arif tərk etdi dünyanı
Bu dünyaya gələn günü,
Həmin günü doğulmuşdu-
Yaddaşlara
Xəyal olub dönən günü…
Xocalı sakini, 1931-ci il təvəllüdlü Zeynalov Aslan Bəhrəm oğlunun qan ağlayan yaddaşından:
-Böyük bir ailə idik,
Nə dərd vardı, nə nisgillik.
Övladlarım, ev-eşiyim, qayğı bilməz balalarım,
Xocalıya birdən gəldi yüz illərin bəlaları…
Həmin o qanlı gecədə əsir düşdü Tofiq oğlum,
Yeddi yaşlı Aynur nəvəm, mənim şəkərim, noğulum
Öldü yağı gülləsindən anasının kürəyində,
Anası, Tovuz gəlinim, yaralandı biləyindən.
Eldar balam döyüşərək şəhid oldu Xocalıda,
Səkkiz yaşlı qızı Leyla güllələndi gecə yolda.
Nadir oğlum subay idi, yetməmişdi kama hələ,
Meşədə son nəfəsədək döyüşdü o, düşmən ilə,
Nadir xilas etdi bizi, meyiti meşədə qaldı…
Aslan kişi qəhərləndi, udqundu, xəyala daldı.
Maddım-maddım baxdım ona, heyrətləndim dözümünə,
Aslan kişi bir ah çəkdi, döndü yenə üzü mənə:
-Kürəkənim Ramiz isə, şəhid olub Goranboyda,
Həyat yoldaşı Validə, o, başı bəlalı qızım,
Naxçıvannik meşəsində qaçha-qaçda, qalma-qıyda,
Yaralandı, qucağında körpə nəvəm, dan ulduzum.
Validəni oğlum Elxanla axtarıb tapa bildik,
Qan içində, huşsuz halda Şelli kəndinə gətirdik.
Ancaq, itirdik nəvəmi, qundaq körpə qaldı orda.
Onu mərhum Çingiz* tapıb, xilas edib bizi dardan-
qurtarıbdır intizardan.
(*-mərhum tele-jurnalist, AR Milli Qəhrəmanı Çingiz Mustafayev.)
Ailəmizin aynası,
Uşaqlarımın anası
Cabbar qızı Sayalıdır,
Düz, o vaxtdan yaralıdır.
Ombasını dələn güllə
Şikəst edibdir yazığı…
Bu ağrıyla, bu nisgillə,
Qəlbdə neçə övlad dağı,
Qalxdı, getdi Aslan kişi.
Qan ağlayan yaddaşında
Qanlı-qadalı keçmişi,
Qalxdı, getdi Aslan kişi.
Ölüm-dirim savaşında
Onları xilas eləmiş,
Şəhid olmuş gənc yaşında
Əlifi də yad elədi,
Şellidən imdada gəlmiş
Xosrovu da yad elədi.
Qalxdı, getdi Aslan kişi,
Şəhidlərin ruhlarını duasıyla şad elədi.
Ağı dedi ölənlərə, yağılardan dad elədi,
Qarğıyaraq dönükləri, dövrandan fəryad elədi.
Qalxdı, getdi Aslan kişi,
Xatirələr qaldı mənlə,
Bir də yazıq dəftərimlə,
qələmimlə…
9…
…Yaşayıb bu mövzu ilə
Mən ayları verdim yelə.
Araşdırdım yaddaşımı-
Şahidlərin göz yaşını
Ürəyimə yığa-yığa,
Başlıq tapmadım yazmağa.
Qovluğumda qan qoxulu rəvayətlər,
O günlərdən yadda qalan hekayətlər,
Şahidlərin gördükləri iztirablar, işgəncələr-
Nə ad qoyum mən onlara?.. zaman bilər.
Cavabını zaman verər.
Inanıram, gün gələcək,
Zaman qoyacaq adını
Bu dəhşətli əməllərin.
Xocalının fəryadını
Zaman qandıracaq! Yəqin!
Xar dünyaya qandıracaq,
Dünya olacaq müttəhim-
Zaman onu yandıracaq.
Erməni adlı bəlanın
Öz oduyla odlanacaq
Onda astarı dünyanın.
Qulaqları açılacaq,
Gedəcək koru dünyanın.
Heyhat! Ancaq gec olacaq!
Solacaq barı dünyanın…
Fəqət, hələ əlindədir
Öz ixtiyarı dünyanın,
Hələ ki, imkan dəmidir,
Tam yoluxmayıb hələ ki,
Dünya vəhşi xəstəliyə-
Ad qoysun bu əmələ ki,
Dərs olsun hər millətçiyə.
Erməni millətçiləri
Vaxtında çəkilsin dara!
Görərsə bu tədbirləri,
Dünya canını qurtarar
Birdəfəlik məhv olmaqdan-
Hələ ki var buna məqam…
…Bu arzuyla, bu amalla
Boş saxlayıb sərlövhəni,
Başlayıram bu minvalla,
Olduğu tək hər lövhəni
Həkk etməyə dəftərimə,
Qayıdıram dərdlərimə…
Ağdam rayonunun Şelli kənd sakini Xosrov Bilal oğlu Məmmədov xocalıları mühasirədən qurtaraq qəhrəmancasın şəhid olmuşdur.
Qanlı gecə səhərisi,
Qaçqınların bir dəstəsi
Yol gedərək bütün gecə,
Təhlükələr keçə-keçə,
Yaxınlaşarkən Şelliyə
Məruz qaldılar həmləyə.
Şellinin mərd oğulları
Darda qoymadı onları.
Ağır itki verib düşmən
Bu yoldan çəikldi həmən.
Yenə neçə ölən oldu,
Neçə yaralanan oldu.
Şellidən gələn cavanı,
Xosrov adlı pəhləvanı
Belə xatırlayır hamı:
“O, mərdliklə qurban verib canını,
El yolunda axıtdı öz qanını…”
Xocalı sakini Səttar Ağayevin başına gətirilən müsibətlər.
…9 yaşlı Vüsalı kürəyində,
O gecənin çovğunu, küləyində
Səttar kişi qaçdı meşəyə sarı,
Acdı Kətik meşəsində səhəri.
Birdən yağı gülləsi yuş oldu Vüsalına,
Qoca necə dözəydi övladın bu halına?..
Qoyub qar üstə onu, ağladı hönkür-hönkür:
-Qurban olum, ay Allah! Bu dərdə bir şərik dur!
Ataya bundan böyük dərd olarmı dünyada?
Balam günahsız ölür, boğulur qan-dəryada,
Mənimsə gücüm yoxdur, yetə bilmirəm dada!..
-Qoca köpək, qalx ayağa!
Qəflətən yekəpər dığa
Peyda olaraq hardansa
Qocanı necə vurdusa
Avtomatın qundağıyla,
Qoca dözməyib ağrıya
Qarın üstünə sərildi,
Dünya gözündə qaraldı…
…Başına gələndə huşu,
Qərargahda Səttar kişi
Açan zaman gözlərini,
Qan aparmış dizlərini,
Cırıq-cırıqdı şalvarı,
Qandalda idi qolları.
Başı sanki bir daş idi,
Paltarı qanlı, yaş idi.
Uzundıraz bir dığa
Qocanı boğa-boğa,
Tutub çırpdı divara:
-Söylə, qoca avara,
Zahid Ağayev kimdir?
-Tanımıram mən onu.
-Al, onun pasportunu,
Bu sənin oğlun deyil?
-Hə, mənim oğlumdur, bil.
O, qorxmaz bir əsgərdir.
Sənin kimi gədanın
Mininə bərabərdir.
-Dilinə bax sən bunun!
Göstərərəm mən indi
Əsgər oğlunu sənə.
Bax, sənin Zahidindi?
Hə, nə oldu, dinsənə.
Zahidin meyitini görəndə dondu qoca,
Ürəyi sancdı birdən, güclə udqundu qoca.
-Zahid balam, vay balam, vay…
Şəhid balam, vay balam, vay…
Uzundıraz erməni təpikləyib meyiti,
Bu biçarə qocanı pis söyüş ilə söydü.
Səttar kişi atıldı erməninin üstünə:
-Görüm səni yanasan, anan gəlsin tüstünə!
Qocanı sürüyərək eşiyə çıxartdılar,
Döyüb haldan saldılar, bir maşına atdılar.
Indi də səfərləri Dəhraz kəndinə idi,
Hərbi düşərgə idi, bu kənd indi nə idi?..
Səttar kişinin vardı burda çoxlu tanışı,
Əsirlikdə gördü o, Əşrəfi və Qaraşı.
Milli Ordu əsgəri Nadir də burda idi,
Lakin o, cırıq-cındır mülki paltarda idi.
Dəyişmiş libasını, almışdı özgə görkəm,
Tutmuşdu qucağında haldan düşmüş bir körpə.
Qoxumuş tövlələrdi dustaqxana əvəzi,
Aclıqdan, səfalətdən məhv olmuşdu neçəsi…
…Kötük parçası kimi sürüyərək qocanı
Tulladılar tövləyə: “Qoy burda çıxsın canı”.
-Qocaya imdad edin, su verin bu yazığa.
Donuzsifət, siçangöz, küftəburun, daz dığa
Boylanıb göz gəzdirdi, səs gələn səmtə baxdı:
-Ara, sanin bu sozun lap üragimi yaxdı.
Hırıldadı:- ha, ha, ha…
-Bu xoş gəlməz Allaha!
-Ara, ay turk, san daxa
Istamirsan yaşamax?
-Kəs səsini, daz dığa,
Şərəfli ölüm daha
Qiymətlidir bu anda.
-Yaxşı, danışdıx, onda
San duşdun spisoka (siyahıya).
Karen, gal bunu apar.
O, danışan əsiri,
Növbə ilə hər biri
Təhqir edib söydülər,
Incitdilər, döydülər.
Kəsib barmaqlarını,
Sonra qulaqlarını
Sarıdılar ağaca.
Baxa bilmirdi qoca
Bu dəhşətli səhnəyə.
Bu qədər vəhşiliyə
Qadir olarmı insan?
Buna nə ad qoyasan?..
O, dəhşətli səhnələrdən yayınanda,
gözlərin yumanda,
Şəhid olmuş oğulları
dururdu göz önündə.
Kiprikləri məzar daşı olurdu,
Gözlərində
Zahidiylə Vüsalı uyuyurdu…
…Səttar kişi handan-hana
Göz gəzdirdi ətrafına.
Yenə əzab verib ona
Atmışdılar bir buzxana,
yarıqaranlıq otağa.
Başı üstə həmən dığa
Var-gəl edib, deyinirdi:
-Bax, bu dişlar sanindi,
Bu dişlarsa Aşrafindi…
Qanlı dişlər səpələndi otağa,
Dığa əda ilə başladı lağa:
-Bu, çiy katrofdu, bir vedra,
Bu da buğdadi, bir vedra.
Kandçilarinla bir yerda
Yeyib gorarsan dadini.
Axiradak xamisini
Yemalisiz saxaracan.
Bax xaa… sabax galacam.
…Qoca ölüm diləyirdi Tanrıdan,
Bu əzabdan, işgəncədən, ağrıdan
Ölüm daha şirin idi bu anda,
Ölüm gəlmir bəndə onu umanda…
…Səhəri gün dustaqları
Xocalıya apardılar.
Incitdilər yazıqları-
kəlbətinlə dişlərini çıxartdılar,
kimisinin dırnağını qopartdılar,
kimisinin qulağını kəsdilər,
kimisinin qol-qıçını qırdılar,
neçəsini güllə ilə vurdular…
Dustaqları oradan da apardılar Xankəndiyə,
Işgəncələr, iztirablar təkrarlandı dönə-dönə,
Nələr etdilər İlahi: “sən düşmənsən, türksən”- deyə,
Bu nə insanlığa sığışmır, nə inanca, nə dinə…
…O günləri xatırlayır qoca ürək ağrısıyla:
-Axır məni dəyişdilər bir erməni dığasıyla.
Don atmış, yara səpmişdi, çürüyürdü ayaqlarım,
Pal-paltarım cırıq-cırıq, sızlayırdı oynaqlarım…
…Hər gün Zahid, Vüsal deyib sızıldayır Səttar dayı,
Belə dərdlər beşmi, onmu, neçəsini sadalayım?
Ailə var, on nəfərdən biri sağdır,
Ailə var, sağ qalanı bir uşaqdır.
Ailə var, öldürüblər, məhv ediblər hamısını,
Övladın gözü önündə yandırıblar anasını.
Neçə nakam qız-gəlinin toxunublar namusuna,
Oğlunun qanlı ətini yedirdiblər anasına…
Daha dözə bilməyirəm!
Daha yaza bilməyirəm!
Insan oğlu bu dərdləri
Necə yoza? Bilməyirəm!
Zaman bu qanlı izləri
Necə poza? Bilməyirəm!
Daha dözə bilməyirəm!
Bu goru kəfən dünyaya
Mən uduza bilməyirəm!
Bəsdir daha, yüz illəri verdim yelə!
Bəsdir daha, dağ çəkdilər millətimin taleyinə!
Daha özüm yazacağam tariximi,
Qoy yar olsun Tanrı mənə!
Millətimə xor baxanın hər birini,
Verəcəyəm zamanın öz pəncəsinə.
Indi, dünyanı çəkərək
Mən müttəhim kürsüsünə,
Qoyub vicdanıyla təkbətək
Fırladıram
onun çarxını tərsinə.
Qoy baxsın özü özünə,
Baxıb cavab versin mənə!
Sualların hər birinə birəm-birəm:
-Dünya hara baxır görən?…
10.Dünya hara baxır görən?!
Dünya hara baxır görən?
Görməyirsə, Xocalı tək faciəni?!
Günəş necə çıxır görən?
Sönmüş ikən
Günəşi bu şəhərin?!
Dünya hansı əməlləri
Yaddaşına həkk eləyir?
Dünya hansı əməllərə
Dünya kimi şəkk eləyir?
Göz görəti bütöv şəhər
Yeddi minlik millətiylə
Yer üzündən silinərkən,
Bu dəhşəti törədənlər
Vəhşiliyi, zillətiylə
Sevinərkən, öyünərkən,
Faciənin ssenarisi
Dünya üçün bəlli ikən,
Dilverəni, icraçısı
Gurlayarkən ötkəm-ötkəm,
Dünya hara baxır görən?!
Min illərin əzabıyla
Yaradılmış yurd yerləri
Görünməmiş vəhşiliklə
dağılarkən,
Quduzluqla, ləzzət ilə
Qoca, qadın cəsədləri
Qarət olub küçələrə atılarkən,
Südəmər, qundaq körpələr
Süngülərdə qıvrılarkən,
Qəddarlıqla qız-gəlinlər
Od-alovda qovrularkən,
Tapılarmı cavab verən:
“Dünya hara baxır görən?!”
Eheyy! Durun!
Qulaq verin, ey ərənlər!
Bu dəhşətləri görənlər!
Faktlar dolu
əlimə bir bayraq verin!
Bağırım mən bağır-bağır:
-Paxır dünya!
Fağır dünya!
Axı dünya hara baxır?!
Karmı dünya?!
Kormu dünya?!
Özü boyda faciəni görmür dünya?!
Axır dünya açacaqmı gözlərini?
Görəcəkmi?
Millətçinin, qaniçənin
Dünya yetim sinəsində
Izlərini görəcəkmi?
Eşidəcəkmi
Binəva şəhidlərin səslərini?
O səslər ki, sorur məndən,
sorur səndən:
-Niyə susur şahidlərin?
Bağır, dünya!
Çığır, dünya!
Ey binəva naxır dünya!
Bu gün ruhlar sorur səndən:
“Dünya hara baxır görən?!”
Ey dünyaya sülh diləyən
Qüvvətli, nəhəng ölkələr!
Başına min işlər gələn
Torpaqları qan ölkələr!
Tələb edin, tapın əlac!
Boğaz gücü nə vaxtadək
Ədalətə güc gələcək?
Nadan qan-qan bağırarkən,
Haqqın səsi boğularkən,
Başına daş yağdırılan
Dünya hara baxır görən?!
Xocalıda
Indi Günəş çıxır görən?
Çaylarında
Indi sumu axır görən?
Bağlarında
Indi quşlar oxur görən?
Ormanında
Otlayırmı naxır görən?
Nər igidlər
At belində çapır görən?
Qız-gəlinlər
Seyrangaha çıxır görən?
Güllü nənə
Kəklikotu yığır görən?
“Qarabağın şikəstəsi”
Ürəkləri yaxır görən?
Bayramlarda cəngi səsi
Obalara axır görən?
Itməyibmi
Yamaclarda cığır görən?
Bulaqlardan su içirmi
Ceyran, cüyür, sığır görən?
Ayı qoparırmı nərə?
Yenə salırmı vəlvələ?
Qar üstündə iz salırmı
Kəklik hələ, turac hələ?
Meşələrdə “fit” çalırmı
Bulbul hələ?
Görən hələ yaşayırmı
Tülkü lələ, hop-hop dələ?
Dağ keçisi dırmanırmı
Sıldırımlı zirvələrə?
Xocalının meşələri
Indidəmi yaşıl görən?
Yenədəmi körpələri
Yatır mışıl-mışıl görən?
Orda Günəş çıxır görən?
batır görən?..
Dəli oldum, islandım mən
leysan dolu suallardan,
Hehat! Yoxdur cavab verən:
Dünya hara baxır görən?!
Dilim gəlmir bu dünyaya “ana” deyəm,
Yönüm gəlmir nifrətimi ona deyəm.
Anım gəlmir, sözüm yetmir,
Gücüm çatmır, dilim yatmır:
-Bu dünyanı qalsın virana!”-deyəm.
Dünya hara baxır görən?!
Dünya boyda bir ağrıya
bu gün durub göz bağlamaq,
korluq deyil.
Ərşə qalxan nalələrə,
ağrılara buz bağlamaq,
karlıq deyil.
Xəbis mətləblər naminə
Bu gün durub iz bağlamaq-
Bu, təkcə namərdlik deyil.
Yetim qalmış körpələrin,
Sinəsi dağ anaların
əzabını hiss etməmək-
Bu, təkcə daş qəlblik deyil.
Bu, tək mənlik, sənlik deyil.
Bu, bir milli faciədir-
Xocalıdan daha ağır!..
Belə olsa, inan, qardaş,
Ellər bizi qınayacaq.
Yer, göy, bu torpaq, bu daş
Od olacaq, qan olacaq,
Hamılıqla soruşmasaq-
Tapılmasa cavab verən:
Dünya hara baxır görən?!
O dəhşətli faciəni
Görənlərtək yaşamamaq-
Mənlik deyil.
Qalaq-qalaq suallara
Bu gün cavab aramamaq-
Mənlik deyil.
Üzdəniraq arxalara
Kölgə olub daldalanmaq-
Mənlik deyil.
Arayacam, axtaracam!
Aradığım suallara
Axır cavab da tapacam!
Haqq yerinə dönənəcən,
Ta ulduzum sönənəcən
Soracam hər gördüyümdən:
Dünya hara baxır görən?!
Dünya hara baxır görən?!..
1997.
Müəllif: Xəlil Mirzə,
Şair-publisist, AYB-nin üzvü
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
Dipdiri
Qara qəpik dünyanın sakinləri qovaqdır,
Biri köç karvanında, biri doğulacaqdır,
Nənəmin cəhrə qurub, nəhrə asdığı vaxtdır,
Duaların üfqündə isinmiş alın təri – dipdiri.
Bir tərəfdə çardağı, bir tərəfdə balları,
Qumaşdandır boğçası, cehizliyi, şalları,
Ay şövqündə toplamış yuxulu, – buğdaları,
Qartımış sümükləri, qabarlamış əlləri – dipdiri.
Yəhərli yüyənli at daylağına teylənir,
Yaz açılır arandan dağa köçən əylənir,
Kimsə qonşu çadırda nərgiz yuyub dəmləyir,
Toplayırıq şəfalı bitkiləri, gülləri – dipdiri.
Kainat da sükutda, yer kürəsi tələsmir,
Nə nənəmin əlləri, nə də ki, yarpaq əsmir,
Əzrail də bağ qurur, qurur, bir teli kəsmir,
Elə bil ki, alacaq ağuşuna göy yeri – dipdiri.
Bu elə yuxudur ki, ayılmaq istəmirsən!
Hər şey səndən aşağı, üst yerdəsən, əmrsən.
Birdən də zaman dönür əcəl donu geyirsən,
Özündən, özgəsindən yerini alır biri-dipdiri.
O dam yox
Buludların tozcuğu dağa çöküb dağıldı,
Bir buluddan buluda qara keçib qayıtdım.
Səhərin dan çağında açılmadı səhərim,
Gedənlərin dalınca sıra seçib qayıtdım.
Qayıtdım günəş qürub, ay daldanıb, yox səsim,
Cığırlar hörük-hörük, təpələr damğa-damğa.
Buralarda külək yox, susqun düşüb meşələr,
Amma ömür qıvrılır, sovrulur dalğa-dalğa.
Elə bil ki, qayada şimşəkdən gizlənmişəm,
Ulduz-ulduz meh əsib gözlərimə didəmdən.
Səssizlikdən ulayır yuva yeri, yurd yeri,
Xana-xana boş qalıb anam atam gedəndən.
Qayıtdım ki, obam yox, isti-isti o dam yox.
Qayıtdım ki, yox kəsim, qayıtdım ki, adam yox.
Ruhumun qalxanı
Bir çəkimlik nəfəsəm, bir udumluq su düşün,
Büsbütün ruhundakı qida kimi, səs kimi.
Sən məni unutmusan, unut, unuda bilsən,
Səni çəkdim içimə ən qəşəng nəfəs kimi.
Gözümdə bir güzgülən, gözümdə bir köç də, qal!
Bu dünyanın yox üzü, hə üzü üzümdədir.
Sənin mən olan adın kainatın köçündə,
Yaşanmış və yaşlanmış ən ali, ən ümdədir.
Elə sanma getmərəm, gedər, geri gəlmərəm,
Buludların əlində göy üzü çiliklənər.
Sən müqəddəs sandığın bağımız qopsa birdən,
Ən ali həqiqətlər, yuxular da çirklənər.
Sənin döydüyün qapı ürəyimin çarpışı,
Sənin gəzdiyin ürək gözlərimin qibləsi.
Sən məni yox saymağa davam etmə eləcə,
Ay ruhumun qalxanı, cismimin dəbilqəsi.
İlahi
Mənim bir dənəyimlik ömrüm yoxdur, İlahi,
Ondansa bağrım üstə daş göndər, taxta göndər.
Sən verdiyin şeyləri almadım ki, vaxta var,
Bir işığın vardırsa, qısacıq vaxta göndər.
Boş qalan beşiyimin layla səsi çatışmır,
İçimdəki ocağın, su töksəm də yatışmır,
Başımı nəylə qatsam, qarışmır ki, qatışmır,
Beynimi dondurmağa azacıq şaxta göndər.
Sil ömrümdən nə olar anam atam nə yazdı,
Mən dərinəm, olanlar ömrüm üçün dayazdı,
Əgər deyirsən ki, Sən, olub bitənlər azdı,
Səsi, nəfəsi də al, nə versən yoxda göndər.
****
Viran şəhərlərin uşaqlarıyıq
Qopub dam örtüyü yiyəsi hanı,
Yiyəsiz qalmışıq qəbilələrdə.
Mən din havasında qalxmışam göyə,
Sən də ziyarətdə, mədinələrdə.
Nə vaxt özümüzə gələcəyik biz,
O uçuq daxmamız yuvalaşacaq?
Bizi ayrı salan məzhəb davası
Bizimlə ömürlük vidalaşacaq?
İndi biz deyilik mənlə sən ayrı,
Hərəmiz bir yolun qurşaqlarıyıq.
Anamız atamız dağılan ölkə,
Viran şəhərlərin uşaqlarıyıq.
Külək
Kəs uğultu qoparan, sarı, narıncı külək
Evimə çırpılma dur, susqun, zarıncı külək.
Hardasa qoparmısan istilik naqilini
Qaçıb rəngi əlimin, qara, turuncu külək.
Yuxumu qaçırdığın “u” səsinə oyandım
Elə bildim yağırsan su səsinə oyandım
Piltənin istisi yox qapının küncündəki
Səsinin səsindəki “du” səsinə oyandım.
Soyuq sənin əsərin burnumun ucundakı
Qarıltı, qurultusan qarnımın acındakı
Həniri yox örtümün, nəfəsimin, əlimin
Üfürtünü çək barı alnımın sacındakı
Ruhun canı
Mən elə yorğunam ki,
ruhumun damarında
bir dolaşım qan yoxdur.
Bir qucaqlıq hənirti,
yaşamağa can yoxdur.
– Ruhun canımı olur?
– Olur ey əziz adam,
yoxsa yaranardımı
atan anan torpaqdan?
Bir nütfəlik həyatın
eşiyində dövrələr,
göz hiss eləmirsə bəs,
necə yatar, kövrələr?
– Gözün görməkdir işi,
əcaib, qəraibdir,
bu dünyanın seyrişi.
– Ruhun canında dad var,
dadın canında dad var,
görməkdə, bilməkdədir,
yaşamaqdadır dadlar.
– Yox, sən ağlını uddun,
sən bir torpaq, hava, su,
özündən yanan oddun.
Bir cüt ulduz parlayır
üzündəki dəlikdə,
sən işığa dönürsən
işıqlar gəlmədikdə.
Ruh öz yuvasındadır,
yuva vücuduna tən.
Ruh doğulur,
yaranır cansız qopan kölgədən.
Ukrayna
Elburus küçələrin
yastıq qəlpələri
yetim qarnını aclığa aparır.
Zirzəmilərin almaq-culmaq dalğası
düyün hədiyyəsi edir doğmağı.
Yaşamın barıt nəfəsliyində
cütlük imza atır.
Güvən
qanına qəltan edir
binaları.
Diktator gecələrin
hörük saçları
soyumuş səsini oxşayır adamların.
Çərşənbə gecəsinin
keçməyən qanmışıdır Ukrayna.
Bir imza qədər
qurtuluşdur savaşlar,
bir imza qədər
ölümdür doğuluşlar.
Kiçiltdin
Səhərimin dan yeri kimi
sevmişdim səni,
asta-asta arınırdı.
Bir səhər oyandım ki, vətənsən,
Bir səhər oyandım ki, dostsan,
Bir səhər oyandım ki, yoxsan.
Yoxluq varlığın qoynuna qısılan
əcəl kimi gəlir.
Darıxmışam
ümid arxasınca boylanıb
səssiz axan zamanın sən boyda olmasına.
Daha gözlərim öpməz mesajlarını,
ürəyim də çapmaz
əvvəlki quş ürəyi kimi.
Sən məni sükut əyninə biçib,
kiçiltdin.
Qurqur
Qurqur yumurta qoyub
çardağımın altına,
səs edir səhərləri.
Ordan püş töküləndə,
heç olmur ətərləri.
Əvvəl iki idilər,
sonra dörd, altı oldu.
Bir günsə baxıb gördüm,
çardağın altı doldu.
Arada nəğmə deyir,
arada gəlir – gedir,
tük tökülür başıma.
Dimdiyindən daş atır,
elə bil evcik qurur,
birdən də sakit durur…
Unuduram çox zaman
ağzını bağlamağa
duz tökdüyüm “banka” ın.
Çadırı düzəltməyə çıxanda
gördüklərim;
barmaq basmağa yer yox,
üstü dolub atmanın –
püş çoxalıb quruyub.
Ata qurqur ananı
yumurtasının üstə
yem gətirib doyurub.
Hava isti, dəmir od,
çətin çıxar balası.
Xoşbəxtdir mənim qədər
unudub örtmədiyim üstünü –
duz “banka” sı.
Şak-şak
Üşüyür parıltılı baxışların laməkanlığı,
lallığın sovruğunda.
İnsanın gözündən başlayır tanışlıq,
dərdindən qovulur,
səsindən bilinir kimsəsizlik…
Qulağında cırcırama ötüşür,
yuxusuzlayır gecələri.
Sabahın danı, mürgülü
bir çimirlik yol əsnəkliyi.
Gecən xeyirə dayanıqlıq,
sabit doğulur Qaffur zikirlər.
“Müqqətəə” fəslində
bağı qopur doğmalığın.
Lut qövmü kimi sonunu gətirir adamlar,
əsir ayrılıqlar.
Gecənin günortasında şəffaflanır
çəpəkilik
Səhərin dilində sərinləyir sözlüklər,
cəm gedir qaranlıqlar.
Mən bir səhərə,
bir qaranlığa boylanıram
don vurmuşumdan.
Qəlbimin ritm melodiyası şak-şak…
TURAN NOVRUZLU
Eskişehirə qar yağır
Eskişehirə qar yağır
Elə bil, havada uçuşan
Ağ kəpənəklər balıqları
Salamlamaq üçün tələsirlər…
Elə bil, bu şəhərin itləri, pişikləri də
Buludların qucağında
Yayxanıb sevinirlər…
Sanki bir sürü qu quşu
Porsuq çayını dövrəyə alıb
“Bənövşə- bənövşə” oynayır
“Bənövşə bəndə düşə,
Bizdən sizə kim düşə?”
Bəlkə bir cüt maralın sehirli arabasında
“Az gedib, uz gedib, dərə-təpə düz gedib”
Yolunu azıb “sizdən bizə”
Masal Şatosuna düşəsən?
Qaradam pıçıldayır: “
Gəl, qartopu oynayaq.”
Birdən yadıma düşür ki,
Axı, əlcəklərim Bakıda,
Əllərim Səndə qalıb.
Küləklər şəhəri xatirələrimdən,
Sən Laplandiyadan da uzaqdasan…
Bəs mən necə qartopu oynayım?
Baharım
Mən qar altında qalan,
Sırsırası salxımlanan
tənha torpaq kimiydim
Gündüzləri qış günəşi
Gözlərimi dalayardı,
Gecələri zülmət olar
Varlığımı talayardı
Üşüyərdim…
Hardan gəldin?
Qarlı qışa sinə gərdin, nərgizim,
Ləçək – ləçək nur ələdin köksümə…
Budağından ayrı düşən yarpaq idim
Buludlara qonaq edən
Yel oldun…
Ürəyim elə dolmuşdu ki,
Gözyaşıma yoldaş olan sel oldun…
Ruhumu sazaq vurmuşdu
Sən könlümü isidən
Alov oldun, od oldun…
Nə yaxşı ki, boz ömrümə
Cəmrə oldun, baharım
Naxışıma ilmə oldun, nübarım…
Sevirəm
Mən Səni sevirəm lal sular kimi
Səssiz -səmirsiz
Mən səni sevirəm
Sönmüş ocaq tək
İstisiz, hənirsiz…
Mən səni sevirəm boş qucaq kimi,
Ağaca sancılmış bir oraq kimi,
Divardan asılmış yiyəsiz yaraq kimi…
Mən səni sevirəm cızma-qara yazılmış,
Əzilib, yumarlanmış yerdəki varaq kimi…
Varlığın yoxluğumu nə duyur, nə eşidir
Bu sahibsiz sevgim
Qar kimi, buz kimi içimi üşüdür…
Sol tərəfini boş saxla
Özümü biləndən
Həmişə məsləhət eşitmişəm
Atamdan, anamdan
Bibimdən, xalamdan…
Məsələn, anam deyərdi ki,
Yaxşı oxusan varlı olacaqsan.
Xalam tənbeh edərdi:
“Qız uşağısan
indidən qaşlarını alsan
evdə qalacaqsan”
Taleyimin bircə tükdən
Asılı olduğunu sanardı.
Amma Nənəm bəxtimin
Əvvəldən yazıldığına inanardı…
Bibimə görə qadın şərab içməzdi,
Sevdiyi oğlanla görüşməzdi.
Müəlliməm arada köhnə adətləri yada salardı,
Qız uşağı yeriyəndə yerə baxardı
Qonşulara görə qızlar
qulağını deşdirib qızıl sırğa taxardı.
Amma ən gözəl məsləhətin
Otuzumdan sonra fərqinə vardım:
Yağışlı qış axşamında
Metronun eskalatorunda
Fikrə dalarkən
Qaydaları anons edən
Xanımın səsi gəlir
“Sol tərəfi keçid üçün boş saxlayın”
Amma mən həmişə
Sol tərəfimə əziyyət etmişəm…
Eh! heyif ki, bu anonsu
Belə gec eşitmişəm…
Hə, dostum indi sənə
bir məsləhət verim:
“Sol tərəfini keçid üçün boş saxla,
Gəlib keçənlərə mane olma”
Əmin ol,
Gələnlər bir gün
Mütləq gedəcəklər.
Sən sol tərəfindən muğayat ol, dostum
“Sol tərəfini hər zaman boş saxla”…
Qəfil qonaq
Ey ömrümə qonaq olanım
Qapımı nə gec döydün?!
Çayım buza dönüb, çörəyim bayatlayıb,
Fələk naşı bağban kimi
Ömrümü baltalayıb.
Nə ağzımın dadı qalıb,
Nə də əlimin duzu.
Bu vaxt qonaq gəlmək olar?
Bəxtim fil qulağında yatıb,
Əcəl ac qurt kimi ulayır,
Saçımdakı ağ tellər
Canıma kəfən biçir.
Nə qəlbimin taqəti var,
Nə də gözümün nuru.
Daha gələni də gözüm pis seçir
Sen, ey ömrümün qəfil qonağı,
Qapımı ne gec döydün?!.
Bu vaxt qonaq gelmek olar?
Məkan bilməz könül
Sonra yeddi rəngli günəş çıxdı
Təpə-təpə buludların arasından…
Sonra ləçək- ləçək lalə kimi
Yuvarlandı göz yaşlarım
Ürəyimin yarasından…
Arzularım yaşıl rəngdi
Sarı- sarı saman oldu,
Ümidlərim alovlandı, közü qaldı,
Duman oldu…
Öz ömrümün rənglərində
Görən kimin gözü qaldı?
Xəyallarım nalə çəkdi kaman kimi…
Günəşimin gürub çağı
Eşqim yalan, güman kimi…
Sonra torpaq sevəcək məni
Heç kəsin sevmədiyi kimi
Ruhuma dalğalar sığal çəkəcək
Heç kəsin öpmədiyi kimi…
Məndən salam deyersən
yanındakı qadına
Gecən xeyirə qalsın,
Yol adam, yorğun adam…
Qəlbinə girməsəm də
Mən sənə vurğun adam
Məndən “salam” deyərsən
Yanındakı qadına…
De ki, yuxuya getsən
Pəncərəni bağlasın,
Külqabındakı közün
Söndüyünü yoxlasın.
Sən çox içdiyin axşam
Sinəni sığallasın,
Çox danışıb ağlasan
Gözlərinə baxmasın
Köksünə sıxıb səni
Saçını tumarlasın
Boynundakı xalından
Qoy öpsün axşam- səhər
Xalın nə günahı var
Yoxluğumu duymasın
Yola verin birtəhər…
Gecən xeyirə qalsın,
Yol adam, yorğun adam
Ömrün payızı tutgun
Qışı qar, çovğun, adam…
Elə yaşa ki, daha
Ürəyin üşüməsin,
Əllərin boş qalmasın,
Kürəyin üşüməsin…
Lizon xala kimi
Bilmirəm fikir veribsənmi
Beşiklərin yastığında
Gecə-gündüz yatan
Körpələrin başının izi qalar
Bax eləcə izin qalıb köksümdə…
İndi yanımda olsan
Başını sinəmdəki
O məchul boşluğa sıxıb
Elə möhkəm
Qucaqlayardım ki, səni
Sonra da çərpələng
Qollarına bürünərdim
Axşamın mehindən,
Səhərin şehindən
Beləcə gizlənərdim
Qollarının arasında…
Nə qədər başımı qatsam da
Hər kəslə danışıb
Səsimi başıma atsam da
Gecələr elə pis göynəyirsən ki,
Ürəyimin yarasında
Mopassanın
“Bir yaz axşamında”kı
Lizon xala kimi
Elə kimsəsizəm ki…
Bəzən divarın o tərəfindəki
Həzin bir səs, xəfif bir gülüş
Qanadar yaralarımı…
Nə qədər uzağa qaçsam da
Yenə elə həminkiyəm…
Ruhuma hopmuş
Qanıma qarışmış, zalım,
Üz çevirib getsən də
Yenə elə səninkiyəm…
ÇOBANYASTIĞI
Axşama qonaqlıq var idi
Beş badə düzmüşdüm
Masanın üstünə
Bir mum yandırmışdım
Bir dəstə də çobanyastığı
Almışdım güldana…
Yenə gəldi qonaqlarım
Qaş qaralanda,
Göz gözü görməyəndə
Xoruzlar banlayana kimi
oturduq…
Birinci badəni sənsizlik qaldırdı
Sənin şərəfinə içdik
İkinci badəni xəyallara süzdük
Sevdiyin mahnını da qonaq çağırmışdım
Səhərə qədər sağlıq dedi dayanmadan
Şam kimi əriyən ömrümün
Badəsini göz yaşlarımla doldurmuşdum
Çobanyastığı “sevir” deyənə qədər
Otağıma həbs edib ləçəklərini
soldurmuşdum…
Son badəni qaldıran olmadı
O axşam masada bir yer boş
Bir badə yiyəsiz qaldı
Sən adlı qonağım gəlmədi
Bu axşamkı qonaqlıqda da üzüm gülmədi…
Qızıma məktub
Bağışla məni, mələyim,
Ömrümün şaxtasına, sazağına
Qonaq elədim səni…
Bağışla məni, canım qızım,
Sənə yedirtdiyim yavan çörəyin
Hər tikəsinə görə bağışla məni
Gözlərindən süzülüb
Yanaqlarına tələsən
Hər damla göz yaşına görə
Bağışla məni…
Sənə aldığım oyuncaqlar da
Kədərli görünür,
Üzünü güldürə bilmədim
Bağışla məni…
Bağışla ki, sənə beşik başında
“Lay- lay dedim yatasan,
Qızılgülə batasan,
Qızılgülün içində
Şirin yuxu tapasan” demişdim,
Onda hardan biləydin ki,
Bu dünyada qəlbimizə
Güllərin tikanları batır,
Onda hardan biləydin ki,
Adam isti evdə, rahat yataqda
Şirin yuxu tapır.
Bağışla məni, mələyim,
Körpə canın üşüyəndə
İsti qucaq oldum
Nəfəsimlə isitdim nəfəsini.
Canın od kəsiləndə
Alnına sərin əl,
Ürəyinə şirin dil oldum.
Bağışla məni, canım qızım
Ev ola bilmədim,
Ailə ola bilmədim.
Bəlkə də mən günah oldum
Nalə oldum, ah oldum,
Bəlkə də mən al şəfəqli
Sabah oldum…
Bəlkə yenə ömrümüzə bahar gələr
Ümidimiz çiçək açar,
Sevinc bizi tapar gələr, kəpənəyim.
Kaşki həyat şirin olsun noğul kimi
Tanrı sənə ömür versin nağıl kimi
Eh…Nə çox oldu
Bu bəlkələr, bu keşkələr
Nə çox oldu
Boz buludlar, kölgələr
Bəlkələrə, keşkələrə görə
Bağışla məni, kəpənəyim
Sənə yaşadıqlarıma görə
Bağışla məni, körpə mələyim…
Qəzetçi
Xatirələr dumanlı, gözlərimiz yuxulu,
Həyat köşkə bənzəyir, ömür qəzet qoxulu
Suallarla, nidalar sətirə naxış olsun
Gəl, görüşək, əzizim, öpüşün yağış olsun
Bax, qapını döyürəm, qulaqardına vurma
Daşı tök ətəyindən, belə deyingən olma
Gəl, yaşayaq bu ömrü,
Bir gün qəzetçi kimi, bir gün simitçi kimi
Gəl, yaşayaq bu ömrü, qalma seyirci kimi
Nəyi pisdi dünyanın, yağışı var, qarı var
Sən yanımda olanda dünya da cənnət olar
Gəl, yaşayaq bu ömrü,
Zamanı çox daralmış iki kəpənək kimi
Yenə aç qollarını əlvan çərpələng kimi
Yenə yazda görüşək, yayda günaha bataq
Sən qəm yemə, əzizim
Nə də olsa payızın o leysan yağışları
Günahları yuyacaq…
Nə dalıbsan dəryaya tənha balıqlar kimi?
Çıxaq göyün üzünə qoşa buludlar kimi
Gəl, barışaq, əzizim, məni sənsiz qoyma, gəl,
Bilirsən, darıxıram, göz yaşıma qıyma, gəl
Sən ki, özün deyirdin, hər şey yaxşı olacaq
Aylar, illər keçəcək,
Köhnə qəzetlər kimi
Ömrümüzə yazılan xatirələr qalacaq…
NƏSİHƏTLƏRİN TƏHLÜKƏSİZ LİMANI: ŞEİR VƏ İNSANLIQ
Qarşımda bir kitab var. Kitabın adı “Ana həsrəti” adlanır. Kitabın müəllifi isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Qızıl qələm” mükafatı laureatı, “Həsən Bəy Zərdabi” fəxri media və s. kimi mükafatlara layiq görülmüş Nicat Ərtürkdür.
Şeir kitabını oxuyub vərəqlədikcə görürəm ki, Nicat Ərtürk həm müasir dövrün ruhunu, həm də xalqımızın köklü ənənələrini özündə cəmləyir. Şeirlərindəki dil sadəliyi və dərindən gələn mənalar, məndə unudulmaz təəssüratlar yaradır. Şairin şeirlərindəki məna dərinliyi və həm də humanizm prinsipləri poeziya aləminə yeni bir nəfəs gətirir.
Şeir kitabında şairin “Nəsihətnamə” poemasını oxudum. Bu poema əxlaqi təlimatlarla zəngin olması ilə diqqət çəkdi. “Nəsihətnamə” poeması həyatın və insanın dəyərlərini dərindən analiz edən bir əsərdir. Şair burada insanın həyatına, əxlaqına, və davranışlarına dair mühüm tövsiyələr verir. O, əsər vasitəsilə insanlara dürüstlük, ədalət, mərhəmət və təvazökar olmağı tövsiyə edir. Bu nəsihətlərin bəşəri dəyərlərə əsaslanması, əsəri zaman və məkan baxımından universallaşdırır.
Bu dünyanın min məkirli oyunu,
Min-bir cürə fırıldağı,fəndi var,
Vaxtsız edər, büsatını, toyunu,
Yaşatmağa, həyat adlı kəndi var.
Gəl aldanma xoş görünən oyuna,
Kəfən biçib çoxlarının boyuna,
Baxmaz ömrün baharına,yayına,
Ömrü yarım,qoyan yönü,səmti var
“Nəsihətnamə”nin özəlliklərindən biri də, Nicat rtürkün müraciətlərinin son dərəcə sadə və aydın olmasıdır. O, mürəkkəb şeir üslublarından çəkinərək, oxucusuna birbaşa və anlaşılan bir dil ilə müraciət edir. Bu sadəlik, onun düşüncələrinin gücünü artırır və oxucuya daha dərindən təsir göstərir.
Şair burada yalnız cəmiyyətdəki mühüm məsələləri deyil, həm də insanın daxili dünyasını araşdırır. O, insan təbiətini, xarakterini və ruh halını dərin bir şəkildə təhlil edir. Bu, ona şeirini təkcə əxlaqi deyil, həm də psixoloji və fəlsəfi bir əsər halına gətirir.
Selə bənzər axar gedər su kimi.,
Görünüşdə suda üzən qu kimi,
Öz-özünün həm cəlladı, hakimi,
Qapatmağa məhbəs adlı bəndi var.
Zaman keçər günlər günü qovalar,
Xəyalımda xatirələr canlanar,
Gülüstana dönər bağlar-bağçalar,
Təbiətin min naxışı,rəngi var.
“Nəsihətnamə”nin əsas mesajlarından biri də ədalət və doğruluğun cəmiyyətdəki vacibliyidir. Nicat Ərtürkün sözləri, hər bir insanın ədalətli və dürüst olmasının yalnız öz həyatına deyil, həm də cəmiyyətin rifahına böyük təsir göstərdiyini vurğulayır. O, insanlara hər zaman doğru yolda olmalırını, həmişə vicdanla hərəkət etmələrini tövsiyə edir.
Şairin “Nəsihətnamə”si bir növ həyatın özünə dair bir dərsdir. Şair, yaşanan hər təcrübənin, qarşılaşılan çətinliklərin və səhvlərin insanın daxili müdrikliyini artırdığına inanır. Onun əsərində hər bir səhv və hər bir uğursuzluq, gələcəkdə daha yaxşı və daha müdrik bir insan olmağa aparan bir addım kimi təqdim olunur.
Dəyərləndir zamanını,vaxtını,
Öz əlinlə gözəlləşdir baxtını,
Halal mülklə qur tacını-taxtını,
Unutma ki, hesab adlı cəngi var.
Elə yaşa peşmanlığın olmasın,
Bağ-bağçanda gül-çiçəklər solmasın,
Dilin zəhər bardağı tək dolmasın ,
Dadlı, şirin şəkəri var, qəndi var.
“Nəsihətnamə”nin şeir dili, yalnız məzmunu ilə deyil, eyni zamanda ritmi və harmoniyası ilə də diqqət çəkir. Nicatın hər bir misrası oxucunu özü ilə aparır, sanki məsləhətləri şeir halında təqdim etdiyi bir yol xəritəsidir. Bu, onun poeziyasının təkcə mənalı deyil, həm də musiqisel bir təcrübə olmasına imkan verir.
Qırmayasan heç kimsənin qəlbini,
Qərib olan,boynu bükük dərdlini.
Tuta bilsən,tut məzlumun əlini,
Yaradanın bəndəsinə şərti var.
Girməyəsən bir kimsənin haqqına,
Zərər vermə yoldaşına,dostuna.
Heç güvənmə, girən quzu postuna,
İnsanların xaini var, mərdi var.
Nicat Ərtürkün şeirləri xalqın hisslərini, təbiətini və mənəvi xüsusiyyətlərini əks etdirir. “Nəsihətnamə”dəki nəsihətlər, onun xalqın həyatına dərindən bələd olduğunu göstərir. Şairin səsləndirdiyi tövsiyələr, nəinki fərdi, həm də kollektiv səviyyədə insanlara faydalıdır, çünki Nicat insanların üzləşdiyi ümumi problemləri çox gözəl təhlil edir.
“Nəsihətnamə” poemasının bir digər önəmli mesajı da insanın öz təvazökarlığını qoruyaraq həyatda müvəffəqiyyət əldə etməsidir. Şair, hər bir insana yüksək mənəvi dəyərlərlə, başqalarına qarşı hörmətlə yanaşmağı və böyüklükdən dərs almağı tövsiyə edir. Bu, müdrikliyə və humanizmə doğru atılmış bir addımdır. Şair Nicat Ərtürkün yazdığı nəsihətlər yalnız Azərbaycan xalqına deyil, bütün insanlığa bir ərmağandır. “Nəsihətnamə”nin verdiyi tövsiyələr, insan təbiətinin ümumi qanunlarına uyğun olub, mədəniyyətlərarası sərhədləri aşan bir anlam daşır. Bu da onun ədəbiyyatımızda və dünyada əhəmiyyətli bir yer tutmasına səbəb olur.
Gənc şairimiz Nicat Ərtürk! Əminəm ki, şeirlərindəki dərin mənalar və əxlaqi zənginlik hər bir oxucunu düşündürəcək, oxucunun ruhuna işıq yayacaq. Uğurların davamlı olsun, yazdığın hər misra insanların qəlbinə toxunmağa davam etsin!
Öz müdrik sözlərinlə oxucunu yeni düşüncələrə, dəyərlərə və həyatın həqiqətlərinə doğru aparasan. Yaradıcı yolunda uğurların bol olsun, ilhamın heç bir zaman tükənməsin!
Sözlərinin gücü ilə, insan ruhunun dərinliklərinə nüfuz edən bir şair olaraq, uğurlarının davamını arzulayıram. Hər yeni şeirində Nəsihətnamə kimi müdrik və faydalı dərslər verməyin mükafatını əminəm ki, alacaqsan!
Təvazökar olmağı, doğru və dürüst yaşamağı təbliğ edən şeirlərindən aldığım ilhamla, sənə gələcəkdə daha çox uğur, yeni yaradıcılıq zirvələri arzulayıram. Hər addımında nəsihətlərinə sadiq qalaraq insanlara yeni həyat dərsləri verməyə davam et!
Uğurların daim artsın, hər misranla cəmiyyəti daha yaxşıya doğru irəlilətməsinə işıq sal!
Ulu Tanrı səni qorusun!
Müəllif: ƏBÜLFƏZ QULİYEV
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü
Filologiya elmləri doktoru, professor
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
AZƏRBAYCAN EPİSTOLYAR İRSİ VƏ ÜZEYİR HACIBƏYLİ, MÜSLÜM MAQOMAYEV MƏKTUBLARI
Azərbaycan epistolyar irsinin inkişaf etdirilməsində Üzeyir Hacıbəylinin və Müslüm Maqomayevin məktublarının xüsusi xidmətləri danılmazdır. Hər iki ədib çoxəsrlik ədəbi mədəni irsimizin inkişafında əvəzolunmaz xidmətlər göstərərək məktubları vasitəsilə Azərbaycan ədəbiyyatını zənginləşdirmişdirlər. Ədiblərimiz müntəzəm olaraq, bir-biriləri ilə məktublaşdıqlarına görə Azərbaycanın epistolyar irsi olduqca zəngindir. Görkəmli Azərbaycan mütəfəkkirləri məktublarında həyatlarından, mühitdən, bədii-fəlsəfi məsələlərdən, əsərlərindən, ədəbi-elmi ictimaiyyətdən bəhs etdiklərinə görə epistolyar irs özündə olduqca zəngin məlumatları saxlayır. Məhz bu xüsusiyyətlərinə görə ədəbiyyatşünaslar Azərbaycan epistolyar irsinin araşdırılıb, tədqiq edilməsində olduqca maraqlıdırlar. Epistolyar irsi ədəbiyyatşünaslar ictimai-ədəbi mühiti araşdırmaq baxımından Azərbaycan ədəbiyyatşünaslıq elminin ən etibarlı və zəngin mənbələrindən biri kimi qiymətləndirirlər. Azərbaycan ədəbiyyatının bir çox mərhələləri haqqında məhz epistolyar irs vasitəsilə dolğun məlumat alırıq. Üzeyir Hacıbəylinin və Müslüm Maqomayevin məktubları sayəsində yaşadıqları dövrün, görkəmli şəxsiyyətlərin, onların xasiyyətlərin, yaradıcılıq və fəaliyyətlərin, başqa şəxsiyyətlərlə münasibətlərin öyrənmiş oluruq. Üzeyir Hacıbəylinin və Müslüm Maqomayevin bir- birinə yazdığı yaxın dostluqdan doğan məktubları Azərbaycan ədəbiyyatında elmi mənbə rolunu oynamış, görkəmli şəxsiyyətlərin həyat yolu haqqında məlumatların əldə edilməsində ciddi mənbə olmuşdur.
Üzeyir Hacıbəylinin Hüseynqulu Sarabskiyə yazdığı məktub Azərbaycan epistolyar irsinin inkişaf etdirilməsi baxımından olduqca böyük əhəmiyyətə malikdir. Dahi Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəylinin Azərbaycanın opera müğənnisi, aktyor, rejissor, pedaqoq, teatr xadimi, Azərbaycanın xalq artisti Hüseynqulu Sarabskiyə yazdığı məktub özündə dövrün siyasi motivlərini əks etdirir. Üzeyir Hacıbəylinin Hüseynqulu Sarabskiyə 1913-cü il iyulun 30-da tələbə olarkən Peterburqdan yazdığı məktubun mövzusu dövrün siyasi gedişləri və siyasi rəhbərlərin bir-birinə olan rəftarlarıdır. Qeyd olunan məktub ilk dəfə 1939-cu ildə “İnqilab və mədəniyyət” jurnalının 3-cü nömrəsində dərc olunmuşdur. Üzeyir Hacıbəyli Hüseynqulu Sarabskiyə yazdığı məktubda ictimai vəziyyəti belə analiz edir. “Mən dəxi bu halda bir tərəfdən dərs oxumaqda və bir tərəfdən də “Arşın mal alan”ı yazmaqdayam. Amma çox qəribə operetta olacaqdır. İnşallah sentyabrda göndərərəm ki, əvvəlcə onu qoyarsınız. Amma “Əsli və Kərəm”i gündüz oynamaqda böyük səhv edibsiniz, mən bu barədə Müslümə dəxi yazmışam. O ki, qaldı pul işinə o barədə mənim işim yaşdır, çünki göndərdiyin pulun yarısı müəllimə və dərs işlərinə gedib, qərəz bu halda pula böyük ehtiyacım vardır. Sən görünür ki, pulun hamısını bir yerdə göndərə bilməzsən, elə olan surətdə çox təvəqqə edirəm ki, yəni iki yüz manatını indi və iki yüz manatını da avqustda. Amma bir də artıq təvəqqə edirəm ki, bu iki yüz manatı mümkün olsa kağız alan günü göndərəsən ki, pulun gec gəlməsi dərsimə xələl yetirməsin. İnşaallah mən konservatoriyaya girəndən sonra Bakıya gəlib işlərə bir baş çəkmək fikrim dəxi vardır. Onda işlər hamısı asan olar və onu da bil ki, sənin zəhmətin mənim yadımda heç vaxt hədər getməz, çünki hər halda biz bir-birimizə lazım olan adamıq və mənim də bu qədər əlləşməyim odur ki, gələcəkdə teatr işini elə bir hala salaq ki, nəinki təkcə bir Bakı və ya Qafqaz, bəlkə hər bir yerdə və hər bir şəhərdə teatr verməyə imkanımız olsun” [4, s.5]. Üzeyir Hacıbəyli və Müslüm Maqomayev sənət yoldaşları ilə yanaşı ailə üzvləri ilə də məktublaşırdılar. Onların bu məktublarında dövrün ictimai-siyasi vəziyyətləri və həqiqətləri öz əksini tapırdı. Üzeyir Hacıbəylinin qardaşı Ceyhun Hacıbəyliyə yazdığı məktublar Azərbaycan epistolyar irsinin inkişaf etdirilib, zənginləşdirilməsinə xidmət edir. Üzeyir Hacıbəylinin qardaşına yazdığı məktublarda bir-birindən ayrı düşmüş iki dahinin, iki qardaşın həsrət dolu fikirləri və ürək sözləri öz əksini tapır. Üzeyir Hacıbəylinin qardaşı Ceyhun Hacıbəyliyə yazdığı məktubların mövzuları olduqca zəngin idi. Belə ki, o, məktublarında Xoyski hökumətinin istefasından, Nəsib bəyin yeni kabinə qurmasından, Bakıda çıxan qəzetlərdən, Qarabağ və Lənkəran məsələlərinin ölkənin xeyrinə bitdiyindən, Şimaldan gələn təhlükədən, ermənilərin “Arşın mal alan”a sahib çıxmaq cəhdlərindən, ermənilərin Zəngəzur iddiasından, ailə üzvlərindən, yaxın qohumlardan, uzun həsrətindən, məsafənin böyüklüyündən, ümidlərindən, konservatoriya açmasından, orada iki yüzdən artıq şagirdin oxumasından, yarısının qadın, yarısının kişi, qadınların arasında çadralıların da olmasından, konservatoriyanın açılışında Nərimanovun iştirakından, Nərimanovla birlikdə komissarlara çay qonaqlığı verməsindən, hökumətin ona dəstəyindən, “Arşın mal alan”ın fransız dilinə tərcümə olunmasından, Parisə gəlməsi üçün Nərimanovun Moskvadan dönməsini gözləməsindən geniş bir şəkildə bəhs edir. Ceyhun Hacıbəylidə müntəzəm olaraq, qardaşı Üzeyir Hacıbəylinin məktublarına cavab yazırdı. O, məktublarında Avropada yaşamağın bütün sıxıntılarından, vətənindən, ailəsindən uzaq olmasından, güllələnməkdən və ya sürgün olunmaq qorxusundan yazırdı. Ceyhun Hacıbəyli nə qədər çətin həyat tərzi yaşasa da, məktublarında bu çətin vəziyyətini Üzeyir Hacıbəyliyə bildirmirdi. Məktubların əksəriyyətində o, dolanışığındakı çətinliklər ilə bağlı heç bir şey yazmırdı. Üzeyir Hacıbəylinin qardaşına olan məktubunda onun təyyarəçi oğlu Ceyhunun (məktublardakı Ceyçik) 23 yaşında II Dünya müharibəsində almanlarla savaşda həlak olmasından doğan kədər və böyük sarsıntı öz əksini tapır. Ceyhun Hacıbəylinin Azərbaycana dönməsi üçün əlindən gələn hər şeyi edən Üzeyir Hacıbəyli bütün sıxıntılarına, vətənindən, ailəsindən uzaq olmasına baxmayaraq, qardaşını vətənə gətirtməyə nail ola bilmir.
Üzeyir Hacıbəyli “Bayrağımız sarsılmaz” kitabında onun qardaşı Ceyhun Hacıbəyliyə yazdığı məktublar öz əksini tapmışdır. “Salam-duadan sonra necə ki, sizə bildirirəm sizin buraya qayıtmaq məsələnizi qəti surətdə həll etmişik. Əlbəttə, tezlik ilə buraya qayıtmağınız yaxşıdır. Bu xüsusda Zülfüqar sizə müfəssəl məktub yazıbdır, yəqin ki, alıb oxumuşsunuz. Əlbəttə, öylə edərsiniz, yəni SSSR səfarətxanəsinə müraciət edib, Azərbaycana qayıtmağa izn istərsiniz ora dəxi buradan əhval bilib sizə cavab deyəcəkdir. Buradan isə necə ki, Zülfüqar yazdırır, məsul yoldaşlar tərəfindən izn verilir. O xüsusda arxayın ola bilərsən. İzn aldıqdan sonra haçan çıxmaq istədiyinizi bizə məktub ilə bildirərsən. Məncə, Moskva təriqi ilə gəlməyiniz daha yaxşı olar. Moskvadan Bakıya sürət qatarı vardır ki, çox rahatdır. Pul lazım olduğu cəhətdə bizə məlum edərsən, Pulu Moskvada istəsəniz də mümkündür. Yəni Parisdən Moskvaya qədər gəlməgə xərciniz çatarsa, Moskvadan bildirsəniz tel vasitəsilə oraya pul göndərmək daha asan olur. Qərəz tezlik ilə çalışın ki, soyuqlar sizə əziyyət verməsin. İnşallah, buraya gələndən sonra qulluq barəsində heç fikir yoxdur. Qərəz o məsələni burada danışarıq. Vacib budur ki gələsiniz” [5, s.375]. Üzeyir Hacıbəylinin sənət yoldaşı və qardaşı Müslüm Maqomayevə yazdığı məktublarda imza atdığı ilklərdən, sənət uğurlarından, bəstələrindən, əsərlərindən, Peterburqda yaşamağından, konservatoriyadakı fəaliyyətindən, konservatoriyanın qaydalarından, yaşayışından, ailəsindən bəhs edir. Üzeyir Hacıbəylinin və Müslüm Maqomayevin məktubları vasitəsilə həyat və yaradıcılıq bioqrafiyaları, zəngin ömür salnamələri, dəyərli bəstəkarlıq, dirijorluq, musiqişünaslıq, ictimai xadim fəaliyyətləri haqqında dolğun məlumat əldə edirik. Üzeyir Hacıbəyli və Müslüm Maqomayev məktublarında ictimai-ideoloji və fərdi-psixoloji vəziyyətləri olduqca geniş bir şəkildə analiz etmişdir. Ədəbiyyat:
MÜƏLLİF: ATAKİŞİYEVA HƏCƏR
Xəzər bəy Hikmətoğlu – şair
Şəxsi məlumatlar
Ad, soyad: Əzizov Xəzər Hikmət oğlu
Doğum tarixi: 05 mart 1995
Doğum yeri: Azərbaycan Respublikası, Cəlilabad rayonu, Ağusəm kəndi
Milliyyəti: Azərbaycanlı
Yaşayış yeri: Bakı şəhəri, Azərbaycan
Qısa profil
Ziyalı və tarixi köklərə malik ailədə dünyaya gəlmiş, turizm sahəsində idarəçilik fəaliyyəti göstərən, eyni zamanda ədəbi yaradıcılıqla məşğul olan, ictimai və pedaqoji fəaliyyətə töhfə verən peşəkar.
Təhsil
Atatürk Universiteti
Sosiologiya ixtisası – Ali təhsil
Turizm və Sosial Xidmətlər üzrə Bakı Dövlət Peşə Təhsil Mərkəzi
Concierge ixtisası
AHA və British Council tərəfindən birgə hazırlanmış beynəlxalq sertifikat layihəsinin ilk məzunlarından biri olmuş, nəzəri biliklərini təcrübə dövründə uğurla tamamlamışdır.
Cəlilabad rayon Akademik Zərifə Əliyeva adına 7 saylı tam orta məktəb
Tam orta təhsil (2001–2012)
⸻
Hərbi xidmət
Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyi – Daxili Qoşunlar
Həqiqi hərbi xidmət keçmişdir.
Xüsusi təyinatlı bölmələrdə fəaliyyət göstərmək üçün sənədlər təqdim etmiş, lakin hərbi xidmət dövründə qazanılmış sağlamlıq problemi səbəbilə qəbul edilməmişdir.
⸻
Peşəkar fəaliyyət
Otelçilik və Turizm sahəsi
Əmək fəaliyyətinə Bakı şəhərində fəaliyyət göstərən otellərdən birində bellboy vəzifəsində başlamışdır.
4 il ərzində müxtəlif otellərdə fərqli vəzifələrdə çalışaraq zəngin idarəçilik və əməliyyat təcrübəsi qazanmışdır.
Hazırda Otel Müdiri vəzifəsində fəaliyyət göstərir.
Fəaliyyəti dövründə:
• COP-29 kimi beynəlxalq əhəmiyyətli tədbirə ev sahibliyi prosesində iştirak etmişdir
• Formula 1 tədbirləri zamanı ölkəni layiqincə təmsil etmişdir
• Turizm ixtisası üzrə təhsil alan tələbələrin təlim-təcrübə mentoru kimi fəaliyyət göstərir
• Turizm ixtisası üzrə buraxılış imtahanlarında komitə sədri kimi iştirak edir
⸻
Ədəbi və yaradıcılıq fəaliyyəti
• 9 yaşında atasının şeir yazdığını öyrənməsi onda ədəbiyyata maraq oyatmışdır
• 13 yaşından etibarən şeir yazmağa başlamışdır
• Uzun müddət ədəbi fəaliyyətini gizli saxlamışdır
• ADMİU-nun Kino və Televiziya sənədləri kafedrasının dosenti Yusif müəllim Quliyevdən rejissorluq və aktyor ifaçılığı üzrə 6 ay özəl dərs almışdır
• 2024-cü ildən etibarən sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Fazilə xanım Abbaslının rəhbərliyi ilə ədəbi fəaliyyətini aktivləşdirmişdir
• Azərbaycan ədəbi məclisinin nümayəndələrinin dəvəti ilə müxtəlif tədbirlərdə iştirak etmişdir
• “Özümdən Küsmüşəm” adlı kitabın müəllifidir.
⸻
Ailə və nəsil tarixi
Ziyalı və vətənpərvər ailə ənənəsinə malikdir.
Ulu babası – Miralı xan
Çar Rusiyası dövründə Cənubi Azərbaycandan olan Qacarlar mənsubu Nəcəfqulu xanın Şimal Azərbaycanın cənub istiqamətində həyata keçirdiyi talançı yürüşünün qarşısını almış, yağmalanmış kəndlərin mal-qarasını talançılardan alaraq sahiblərinə geri qaytarmışdır. Bu şücaətinə görə II Nikolay tərəfindən xüsusi şücaət medalı və gizir rütbəsi ilə təltif olunmuşdur.
Böyük babası – Böyükağa Əzizov
1941–1945-ci illər İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. Mozdok və Taqanroq müdafiəsində fərqlənmiş, döyüşdə ağır yaralanaraq bədənində çoxsaylı qəlpə ilə ordu sıralarından qazi kimi Vətənə dönmüşdür.
Ərəb, latın və kiril əlifbalarında sərbəst yazıb-oxumağı bacarmış savadlı şəxs olmuşdur.
Cəlilabad rayon Ağusəm kəndində Engels kolxozunda anbardar, Xənəgah kəndində ser post müdiri vəzifələrində uzun müddət fəaliyyət göstərmişdir.
Babası – Əzizov Zöhrab Böyükağa oğlu
Bakı şəhərində mexaniki təhsil müəssisələrindən birində təhsil almışdır.
Göyçay Kənd Təsərrüfatı Texnikumunu bitirmişdir.
Cəlilabad rayon MTS-də mühəndis kimi fəaliyyət göstərmiş, xüsusi tapşırıqla Bəxtiyar adına sovxoza mühəndis kimi göndərilmişdir.
Savxozda:
• Kommunist Partiyasının Cəngan sovetliyinin ərazisi üzrə partiya komitəsinin katibi
• Həmkarlar ittifaqının sədri
• Kənd Sovetinin sədri
• Bəxtiyar Sovxozunun direktor müavini
vəzifələrində uzun müddət fəaliyyət göstərmişdir.
Atası – Əzizov Hikmət Zöhrab oğlu
Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsini yüksək nəticələrlə bitirmişdir.
Himayəsində olan bacı-qardaşlarına və övladlarına yaxın olaraq yaşamlarına dəstək olmaq üçün şəxsi karyera imkanlarından məcburi olaraq imtina edərək Cəlilabad rayon Ağusəm kəndində Ümumdünya və Azərbaycan tarixi müəllimi kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Hazırda Cəlilabad rayon Eldəniz Yusubov adına 1 nömrəli tam orta məktəbdə Ümumdünya və Azərbaycan tarixi müəllimi kimi fəaliyyətini davam etdirir.
Uşaqlıq illərindən Xəzər bəyə vətənə və millətə bağlılıq hissini aşılamışdır.
Xəzər bəy Hikmətoğlunun yazıları
Məlumatı hazırladı: Leyla Mahirqızı
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
ƏBÜLHƏSƏN ƏLƏKBƏRZADƏNİN İRSİ
120 İLLİK YUBİLEYƏ HƏSR OLUNMUŞ YAZI
Bu il (2026) Azərbaycan ictimai-mədəni fikrində özünəməxsus yeri olan Ələkbərzadə Əbülhəsənin anadan olmasının 120 illiyi tamam olur. Onun həyat və fəaliyyəti XX əsrin mürəkkəb tarixi-siyasi prosesləri fonunda formalaşmış, milli düşüncənin, maarifçilik ideyalarının və ictimai fəallığın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Ələkbərzadə Əbülhəsən dövrünün ziyalı mühitində prinsipial mövqeyi, milli kimliyə və ədalətə bağlılığı ilə seçilən şəxsiyyətlərdən biri kimi tanınmışdır. Yubiley münasibətilə Əbülhəsən Ələkbərzadənin həyat yoluna və fəaliyyətinə yenidən nəzər salmaq, onun ictimai və mənəvi irsini dəyərləndirmək bu gün də aktualdır. Bu baxımdan 120 illik yubiley təkcə bir şəxsiyyətin xatirəsinin yad edilməsi deyil, eyni zamanda Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi yaddaşında iz qoymuş ziyalı nəslinin ideya və dəyərlərinin müasir kontekstdə yenidən düşünülməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Əbülhəsən Ələkbərzadə müasir Azərbaycan nəsrinin inkişafında fəal iştirak etmiş ədiblərdən biridir. O, 27 fevral 1906-cı ildə İsmayıllı rayonunun (keçmiş Şamaxı qəzası) Basqal qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1925-ci ildə Bakı Darülmüəllimini bitirmiş, peşəkar fəaliyyətinə Azərbaycan Kinematoqrafiya Komitəsində baş redaktor vəzifəsində başlamış, müxtəlif dövrlərdə isə iki dəfə “Azərbaycan” jurnalının baş redaktoru olmuşdur. Əbülhəsən Ələkbərzadənin ədəbi yaradıcılığı lirik şeirlə başlamışdır. 1925–1927-ci illərdə “Maarif yolu” jurnalında “Dağlar”, “Şahbuzdağı”, “Bahar yağışları”, “Qasımkəndin yaxınlığında”, “Etirafdan”, “Cortel axşamı” və digər şeirləri dərc olunmuşdur. Bu əsərlər əsasən təbiət lövhələrinə və lirik mövzulara həsr edilmişdir. İlk hekayələrini yazanda Əbülhəsən 20–21 yaşında idi. Onun yaradıcılığının gənclik dövrü Azərbaycanın siyasi-ictimai həyatının mürəkkəb və ziddiyyətli bir dövrünə, ölkənin sosialistləşmə prosesinin iqtisadi, məişət və şüur sahələrində yaratdığı dəyişikliklərə təsadüf etmişdir.
1927-ci ildə “Maarif və mədəniyyət” jurnalında çıxan “Sofi” hekayəsi ilə Əbülhəsən nəsrə qədəm qoymuş və dini mistikaya qarşı aparılan çoxəsrlik mübarizənin davamçısı kimi diqqət çəkmişdir. Bu hekayədən sonra o, müntəzəm olaraq hekayə və oçerklərlə ədəbiyyatda fəaliyyətini davam etdirmişdir.
1927–1930-cu illərdə Əbülhəsən Ələkbərzadə müasir Azərbaycan romanının formalaşmasında fəal rol oynamışdır. 1930-cu ildə, 24 yaşında ikən, onun “Yoxuşlar” romanı nəşr edilmişdir. Roman kollektiv təsərrüfat uğrunda mübarizənin müəyyən dövrünü, 1929–1930-cu illərin kənd həyatını əks etdirir və Azərbaycan sovet nəsrinin ilk romanı hesab olunur. Əsərin birinci hissəsi 1930-cu ildə, ikinci hissəsi isə 1962-ci ildə çap olunmuşdur. “Yoxuşlar”dan üç il sonra, 1933-cü ildə, Əbülhəsən “Dünya qopur” romanını nəşr etdirmişdir. Bu əsər Azərbaycan zəhmətkeşlərinin hakimiyyəti ələ alması və inqilabi dövlət yaratması prosesini təsvir edir. Roman həm də müəllifin doğulduğu və gənclik illərini keçirdiyi Basqal kəndinin və onun zəhmətkeşlərinin – xüsusən şarbaf və kələğayı toxuyanların – təsvirinə əsaslanır. Lakin burada göstərilən kənd və insanlar, inqilabın ilk aylarında Azərbaycan kəndlərində baş verən hadisələrin geniş bədii ümumiləşdirilmiş mənzərəsidir. “Dünya qopur” romanı bir neçə dəfə təkmilləşdirilmiş və 1980-ci ildə “Üç ildən sonra” adı ilə son versiyası çap olunmuşdur.
Müharibə illərində Əbülhəsən “Atalar və oğullar”, “Yaralı”, “Oxu, bülbülüm, oxu”, “Görüş yeri” və digər hekayələrini yazmışdır. Bu əsərlərdə təsvir edilən döyüş səhnələri və igid döyüşçü surətləri müəllifin şəxsən şahidi olduğu hadisələrə əsaslanır. Qələbədən sonra isə müharibə mövzusunda, bilavasitə döyüş səhnələrini göstərən ilk Azərbaycan romanı “Dostluq qalası” adı ilə yazılmışdır (1960).
Əbülhəsənin digər əsərləri arasında “Müharibə” (I kitab, 1947), “Tərs adamlar” (1967) və “Seçilmiş əsərləri” (üç cild, 1984) də xüsusi yer tutur. Onun yaradıcılığı Azərbaycan nəsrinin inkişafında mühüm rol oynamış və roman janrına verdiyi töhfə müasir Azərbaycan ədəbiyyatında əhəmiyyətli bir mərhələ hesab olunur. Əbülhəsənin döyüş və ədəbi-ictimai fəaliyyətinə görə üç dəfə “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni (1966, 1971, 1976), bir sıra fəxri fərmanlar və döyüş medalları ilə təltif olunmuşdur.
O, 20 may 1986-cı ildə 82 yaşında vəfat etmişdir. Onun qəbri doğulduğu Basqal kəndindədir və oraya büstü qoyulmuşdur. 2006-cı ilin 20 iyununda Rəşid Behbudov adına Mahnı Teatrında Əbülhəsən Ələkbərzadənin anadan olmasının 100 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Yubiley tədbirində “Bir il səndən ayrı” adlı ədəbi-bədii kompozisiya təqdim olunmuşdur.
Əbülhəsən Ələkbərzadənin qəbri
Basqal kənd qəbristanlığı
Onun əsərləri yalnız dövrünün sosial və siyasi dəyişikliklərini əks etdirməklə qalmayıb, eyni zamanda milli kimliyin, ədalət və maarifçilik ideyalarının inkişafına mühüm töhfə vermişdir. Əbülhəsən Ələkbərzadənin irsi bu gün də Azərbaycan nəsrində canlı olaraq qorunur və gələcək nəsillər üçün dəyərli ədəbi və mənəvi nümunə kimi qalır. Bu yubiley həm yazıçının xatirəsinin yad edilməsi, həm də Azərbaycan ədəbiyyatının zəngin tarixi irsinin müasir dövrdə dəyərləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Ədəbiyyat siyahısı
Əbülhəsən. Seçilmiş əsərləri: 3 cilddə. Bakı: Azərnəşr, 1984–1985.
1-ci cild. “Dünya qopur” (roman). 1984, 388 səh.
2-ci cild. “Tamaşa qarının nəvələri” (povest). 1984, 276 səh
3-cü cild. “Utancaq” (povest) “Sədaqət” (roman). 1985, 240 s.
http://milliarxiv.gov.az/az/ebulhesen-elekberzade
Müəllif: Günay Rzayeva
GÜNAY RZAYEVANIN DİGƏR YAZILARI
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
AZƏRBAYCAN DIALEKTOLOGIYASININ
TARIXI KÖKLƏRI
Müəllif: Güldanə Mehdiyeva
Güldanə Mehdiyevanın digər yazıları
ŞAHNAZ SƏXAVƏTQIZININ YAZILARI
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında