Martin Haydeggerin fikrincə, öyrənmək həvəsi insanları həmişə uzaqdakı bir ulduz kimi özünə çəkir. Həmin arzunun arxasınca qaçmaq insan üçün heç vaxt bitməyəcək bir yoldur. Ölümündən sonra Haydeggerin məzar daşına ulduz simvolu qoyulması onun bu fikrini yaşatmaq məqsədi daşımışdır.
TOLERANTLIQ HAQQINDA BİR SIRA FİLOSOF, YAZIÇILARIN DÜŞÜNCƏLƏRİ :
“Tolerantlıq hər cür güc və qabiliyyətdə özünü göstərən yeganə sülh təminatçısıdır” — Höte
“Tolerantlıq bəşəriyyətin üstünlüyüdür. Hamımız zəifliklər və səhvlərlə doluyuq. Bir-birimizi qarşılıqļı olaraq bağışlayaq. Bu, təbiətin birinci qanunudur” — Volter
“Tolerantlıq sözü mənim xoşuma gəlmir, lakin mən bundan yaxsı söz tanımıram ” — Mahatma Qandi
“Təhsilin ən yüksək nəticəsi tolerantlıqdır” — Helen Keller
“Tolerantlıq ülvi bir fəzilətdir” — Aleksandr Düma
“Tolerantliq o heddə çatacaq ki, zəkalı adamların düşünməsi qadağan ediləcək ki, axmagları incitməsin” — Dostoyeyski
“Tolerantlıq, dözülən şeyin pis olduğu halda cinayətdir” — Tomas Mann
“bellum omnium contra omnes” Tomas Hobbs deyirdi ki, insanlıq vəziyyəti hamının hər kəsə qarşı olan müharibəsidir. Bu vəziyyətdə hər kəs öz ağlı ilə idarə olunur və öz canını düşməndən qorumaq üçün əlindən gələni edir. Buradan belə nəticə çıxır ki, hər kəsin hər şeyə, hətta başqasının bədəni üzərində də haqqı var. Buna görə də, hər bir insanın hər şeyə olan bu təbii hüququ davam etdikcə, təbiətin normal olaraq insanların sağ qalmasına icazə verdiyi müddətcə, nə qədər güclü, ağıllı və ya başqa cür olursa olsun, heç bir insanın yaşaması üçün heç bir təminat ola bilməz. Buradan da ağılın ümumi qaydası belə çıxır:“Hər kəs sülh əldə etmək ümidi olduğu müddətcə onu təmin etməyə çalışmalıdır.Əgər bunu əldə edə bilməsə, o zaman müharibədən kömək və fayda axtarıb istifadə edə bilər”
Fridrix Nitsşenin 1886-cı ildə yazdığı “”Beyond Good and Evil” (Xeyirin və Şərin ötəsində”) ən yüksək məna sıxlığı olan əsəridir. O, bu əsərində gələcəyin fəlsəfəsi ilə bağlı fikirlərini açıqlayır. Sosial normaları sorğulamaq: Nitsşe adi əxlaqa meydan oxumuş və müəyyən edilmiş dəyərlərin şübhə altına alınmasını təşviq etmişdir, Təbii ki, bu bütün əxlaqi prosesləri rədd etmək demək deyil, niyə inandığınız inanclara sahib olduğunuzu tənqidi şəkildə araşdırmaq deməkdir. Mürəkkəbliyimizi qəbul etmək: Nitsşe iddia edirdi ki, biz hamımız ziddiyyətlərin qarışığıyıq. Mürəkkəbliklərimizi qəbul etməli və bir qəlibə sığdırmaqdansa, orijinallığa can atmalıyıq Çətinliklərdən qorxmamaq: Böyümə, irəliləmə prosesi çox vaxt rahatlıq zonanızdan kənarda olur. Çətinlikləri qəbul etmək və bunlarla güclü tərəflərimizi kəşf etmək, onlara davamlı fəaliyyətinizi artırmaq üçün fürsətlər kimi baxmağımız vacibdir. Çətinliklər katalizator rolu oynaya bilər. Çətin təcrübələr xoşagəlməz olsa da, böyümə və müsbət dəyişikliklər üçün katalizator ola bilər. Mübarizələrdən təcrübə almaq, güc və möhkəmlik yaratmaq üçün onlardan istifadə etmək lazımdır. İnsan həyatında ağlın rolunu yenidən nəzərdən keçirmək: Ağıl vacib olsa da, Nitsşe onun davranışlarımızı tamamilə idarə etməməsi lazım olduğunu iddia etmişdir. Emosiyaların və intuisiyanın qərar qəbul etməyinizə təsirini nəzərə almaq lazımdır. Xoşbəxtliyimizin məsuliyyəti : Bədbəxtliyinizdə xarici amilləri günahlandırmamalıyıq, həyatımıza nəzarət etmək və çətinliklərin öhdəsindən gəlmək üçün optimist, proaktiv yanaşmamızı inkişaf etdirmək lazımdır. Güc iradəsi: Nitsşenin “Güc iradəsi” konsepsiyası kamilliyə, özünü təkmilləşdirməyə və məhdudiyyətləri dəf etməyə çalışmaq üçün daxili həvəsi nəzərdə tutur. Utopik xəyallardan çəkinmək lazımdır: Nitsşe qeyri-real ideallara və mükəmməl cəmiyyətə can atmağın potensial təhlükələrinə qarşı xəbərdarlıq etmişdir. Real dünyanın mürəkkəbliyi daxilində mənalı bir həyat yaratmağa diqqət yetirmək lazımdır. Öz dəyərlərimizi yaratmalıyıq: Nitsşe bizi ictimai gözləntiləri kor-koranə izləməkdənsə, öz dəyərlərimizi müəyyənləşdirməyə və öz məqsədlərinizi təyin etməyə təşviq etmişdir. Onun fikrincə, istəklərimizi alovlandıran və həyatımıza məna verən şeyin arxasınca getməliyik.
Ayrı-ayrı azadlıqlar və konstitusion hüquqlar rejiminə əsaslanan liberal demokratiya ənənəsinə uyğun olaraq qurulan çoxmillətli Avropada tolerantlıq problemləri nə antik dövrlərdə, nə də orta əsrlərdə 1-ci tolerantlıq problemi ilə tam eyni deyil. Müasir Avropa, din əsasında ən yüksək xeyir fərziyyələrinə malik olmayan qədim dünya kimi deyil. Nə də xristian orta əsrlərinə bənzəyir. Burada tək bir ən yüksək yaxşılıq zəruri sayılırdı. Con Lokk və İmmanuel Kantdan bəri liberal demokratiyada siyasi cəmiyyət öz dini və mədəni kimliklərindən təcrid olunmuş atomlaşmış şəxslərdən ibarət prinsipcə inkişaf etmişdir. Şəxsi mədəni şəxsiyyətlər dünyası yalnız şəxsi sfera ilə məhdudlaşır və ictimai görünüşdən uzaqdır. Beləliklə, belə bir quruluşda mədəni şəxsiyyət ictimai kontekstə daxil edilir. Ancaq yalnız o dərəcədə ki, bu, ayrı-ayrı şəxslərin və ya ümumi iradənin ümumi marağını əks etdirir [4, s 56]. Lakin bu yanaşma təbii ki, cəmiyyətdə dominant çoxluq mədəniyyətinin xeyrinə işləyir və mədəni cəhətdən müxtəlif fərdlərin cəmiyyətə tam daxil olmasına maneə yaradır. Bu ona görədir ki, sosial münasibətlərdə “nonnal”ın mövcud olmamasını məhz çoxluğun mədəniyyəti müəyyən edir: buna görə də, ictimai görünüşdən uzaq olacağı gözlənilən mədəni kimliklər praktikada yalnız çoxluğun mədəniyyətinə yad olan şəxslər olacaq. Lakin son illər multikulturalizmin yaranması ilə mədəni baxımdan müxtəlif olan digərlərinin sosial görünüşü qeyri-milliliyi boğur, bununla da özəl sferanın ictimai görünüşünə olan tələbat artırdı. Nəticədə həm qeyri-nalin və qərəzsizliyin qeyri-prinsipləri, həm də ictimai və özəl sferalar arasındakı fərq “ədalət” prinsipi əsasında sorğu-suala tutulmağa başladı. Məsələn, Habennas iddia edir ki, ayrı-ayrı mərkəzli liberal demokratiyada vətəndaşlıq və çoxluq mədəniyyətinin bir-birinə birləşdirilməsi mədəni fərqliliklərə qarşı həssas olmayan, müxtəlif mədəniyyətlərə və həyat tərzinə qarşı ayrı-seçkiliyə, digər tərəfdən isə sivilizasiyaların toqquşmasının qarşısının alınmasında zəifliyin yaranmasına gətirib çıxarır. Nəticə olaraq, əgər multikulturalizm fenomeninə ədalətli və tolerant yanaşmanı Avropada göstərmək lazımdırsa, onda həmin şəxsin mədəni fərqliliyinin və şəxsiyyətinin tanınmasına, fərqli həyat tərzinin və dünyagörüşünün harmonizasiyasına daha çox diqqət yetirilməlidir. Lakin bu gün çoxmillətli liberal cəmiyyətin tolerantlıq problemlərini həll etmək üçün tolerantlığın klassik anlayışı kifayət deyil [2, s 112-114]. Fikrimizcə, tolerantlığın müasir problemlərinin həllinə yalnız belə bir tolerantlıq konsepsiyası tam və ədalətli töhfə verə bilər. Nəzərə alsaq ki, hər ikisi xristian və islam mədəniyyətləri kimi universallığı iddia edən dini mədəniyyətləri, eləcə də güclü milli mədəniyyətlərin birgə həyat sürməyə başladığı çoxmillətli Avropanı əhatə edir. XXI əsrin başlanğıcında Avropa cəmiyyətində çox mühüm paradiqma növbəsi baş verir; fərqli dini, etnik və mədəni qrupların nümayəndələrini bir araya gətirən bir dönüşüm yaşayır. İslam mədəniyyəti bu gün əvvəlkindən daha çox Avropa mədəniyyətidir. İndi sual yaranır: Avropa ilə İslam arasındakı tarixi əlaqələri və Avropa özünüinkişafəsinin islamın alt-üst anlayışını nəzərə alsaq, belə bir cəmiyyət tolerant cəmiyyət olmağa müvəffəq olacaqmı? Bu sualın cavabı nə olursa olsun, sivilizasiyalar tezisinin toqquşmasına cavab olacaq. Aydın məsələdir ki, bu gün Avropada, eləcə də Avropadan kənarda özünüməşğulluq böhranı yaşanır. Aydın məsələdir ki, bəzi avropalıların düşüncəsində Avropanın özünü hansı yollarla təsdiq edə biləcəyi sualı var: onlar üçün Avropa Avropa olmalıdır və başqa heç nə olmamalıdır. Bu isə o deməkdir ki, qeyri-azərbaycanlının Avropada yeri yoxdur. Təbii ki, bu yanaşma təkcə Avropa üçün xarakterik deyil, müxtəlif mədəniyyətlərdə oxşar yanaşmaları görmək mümkündür: hətta bir yerdə marginallaşmadan əziyyət çəkənlərin özləri də başqa yerdə özlərinə aid olmayanları marginallaşdırır. Bu baxımdan, problem təkcə Avropaya xas deyil; amma bu, Avropanın, Avropanın digərlərinin və dostlarının bu gün müzakirə etməli olduqları bir sualdır. Çünki qeyri-Azərbaycanlının Avropada yeri olmadığına dair çıxış digəri üçün qapalı olan bir selfinin inşası deməkdir. Burada “Mən” yalnız digər fikirə bağlanaraq mənə çevrilə bilər. Lakin belə bir özünütənzimləmə nə açıq cəmiyyətin Avropa idealına, nə də multikulturalizm reallığına uyğundur. Uyğunsuzluqlar bir yana, belə bir özünü dərketmə nəhayətdə öz daxilində münaqişə potensialına malikdir [5, s 156] Çoxluq mədəniyyəti dözümsüzlük problemlərinin həllində dominant rol oynayır. Çoxluğun münasibəti, öz-özlüyündə kifayət etməsə də, tolerantlıq suallarında böyük dərəcədə həlledici olacaq. Çoxluq digərinə üç cür reaksiya verir: assimilyasiya, kənarlaşdırma və tolerantlıq. Tolerantlıqdan fərqli olaraq, assimilyasiya və kənarlaşdırma mədəni müxtəlifliyə və homogen cəmiyyətə bağlı olan özünüməşğulluq idealının nəticəsidir. Azərbaycanda multikulturalizm siyasəti müxtəlif etnik mədəniyyətlər arasında qarşılıqlı hörmət və ənənəvi birgə yaşayış prinsiplərinə əsaslanır. Bu model Azərbaycan Respublikasının sivilizasiyalar və mədəniyyətlər arasında dialoq prosesində uğurlu missiyası və girişidir. Azərbaycanda etno-mədəni müxtəlifliyi ilə fərqlənən xalqlar və dinlər arasındakı münasibətlər və bu gün tolerantlıq adlandırdığımız birgəyaşayış tarixi prinsiplər əsrlər boyu mövcud olan ənənələrə, qarşılıqlı hörmətə, etibara və əməkdaşlığa əsaslanır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin daim vurğuladığ kimi, “Multikulturalizm Azərbaycan xalqının həyat tərzidir”. Bu sitat azərbaycan cəmiyyətinin tarixi təcrübəsi ilə cilalanmış və təkmilləşdirilmiş etno-mədəni münasibətlərin dərin mənasını, əsrlər boyu formalaşmış xalqlar və dinlər arasında mövcud olan ənənəvi və unikal birgəyaşayış modelini qətiyyətlə və tamamilə əks etdirir. Burada “Azərbaycan xalqı” dedikdə, dövlətimizin Əsas Qanununda – Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında təsbit edilmiş etnik, dini və ictimai mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, bütün vətəndaşların hüquq bərabərliyi, dini etiqad azadlığı, birlik, sarsılmaz ittifaq və qardaşlıq münasibətləri nəzərdə tutulur. Bu tədbirlər təkcə qanunlarda deyil, gündəlik həyatda da təcəssüm olunur. O da məlumdur ki, tarixən müxtəlif xalqlar və dini icmalar Azərbaycanda məskunlaşıblar, ölkəmizin ictimai-siyasi və mədəni həyatında mühüm rol oynayıblar. Eyni zamanda, azərbaycan dövlətinin məqsədyönlü siyasəti sayəsində etno-mədəni xüsusiyyətlərini, inanclarını, həyat tərzini və ənənələrini qoruyub saxlamışlar. Hətta qarşılıqlı mədəni mübadilə nəticəsində, Azərbaycan mədəniyyətinə böyük töhfələr verdilər. Bu prinsiplərin əsası vaxtilə milli lider Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuşdur. Ulu öndər çıxışlarının birində bu birliyin mahiyyəti və sarsılmaz gücü haqqında aşağıdakıları söyləmişdir: “Respublikamızın ən mühüm sərvəti əsrlər boyu bu torpaqda yaşamış, taleyini və həyatını bu torpaqla bağlayan, müxtəlif millətlərdən olan, dindar insanlar olanlardır. Ölkə nə qədər çox insan birləşsə, bir o qədər zəngin olacaq” (anl.az/down/meqale/baki_xeber/2016/may/492398.htm). Bu həqiqət Azərbaycan xalqının şanlı qələbəsi ilə başa çatan 44 günlük müharibə zamanı bir daha təsdiq olundu. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında tarixi qələbəmizin memarı, qələbə çalan Komandanlıq, Azərbaycan Ordusu işğal altında olan torpaqlarımızı otuz ilə yaxın düşməndən azad etdi. Odur ki, silahlı qüvvələrimizin “Dəmir yumruq” kod adı altında həyata keçirdiyi genişmiqyaslı əks-hücum əməliyyatı da Azərbaycanın etnik və dini müxtəlifliyi, azərbaycançılıq ideologiyası, ümumi rifah naminə xalq-iqtidar birliyi, multikulturalizmin uğurlu siyasəti baxımından da rəmzi məna daşıyır. Onları qələbəyə ruhən ruhən salan əsas amillərdən biri də xalqımızın Baş Komandan, Azərbaycan Prezidentinə olan böyük inamı, etibarı və əminliyi idi. Münaqişənin əvvəlində olduğu kimi, 44 gün ərzində həyata keçirilən hərbi əməliyyatlar zamanı da ölkəmizdə yaşayan müxtəlif xalqların yüzlərlə və minlərlə nümayəndəsi – əsgər və zabitlər Azərbaycanın Milli Ordusunun sıralarında xidmət etmiş, Vətənin müdafiəsinə qalxmışlar. Onların hər biri misilsiz cəsarətləri ilə sübut ediblər ki, vətənimizin ərazi bütövlüyünün bərpası naminə canından keçməyə hazırdırlar. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda canından keçən yüzlərlə şəhidin arasında həm də cəsur döyüşçülərimiz, müxtəlif millətlərin övladları-Aqarunovlar, Yakovlevs, Polovinkos, Senyuşkinlər və başqaları var. Azərbaycan xalqı öz əziz xatirəsini əbədi yaşayacaq və heç vaxt unutmayacaq. Prezident İlham Əliyevin sözləri ilə desək, “Azərbaycanda yaşayan bütün xalqların vətənpərvərlik müharibəsində böyük payı var. Vətənpərvərlik müharibəsi bir daha göstərdi ki, Azərbaycanda bütün xalqlar dostluq, qardaşlıq və həmrəylik şəraitində yaşayırlar. 44 günlük bu Müharibə bir daha göstərdi ki, ölkəmizdə milli birlik, milli həmrəylik mövcuddur”. Təsadüfi deyil ki, qədim mədəniyyətin beşiyi olan Şuşa şəhərində iyirmi doqquz illik fasilədən sonra şəhidlərimizin əziz xatirəsinə həsr olunmuş “Xari Bülbül” musiqi festivalının mövzusu “Azərbaycan musiqisində multikulturalizm” olmuşdur. Ölkəmizin ayrı-ayrı bölgələrində yaşayan müxtəlif xalqların musiqi qrupları və ifaçıları etno-mədəni birliyi, vahid Vətəni izzətləndirmiş və bu bayramda qardaşlıq xəbərini bütün dünyaya yaymışlar.
Qəzali, “Təhafütü’l Fəlâsifə” əsərində özündən əvvəlki filosofların kainat və varlıq haqqında uyğunsuzluqlarını üzə çıxarmışdır. Onun fikrincə, insanlar bilik əldə etməkdə həm hisslərdən, həm də ağıldan faydalana bilərlər. Lakin bu qabiliyyətlər varlıq haqqında həqiqi bilik verə bilməz. Çünki həqiqi və dəqiq bilik intuisiya ilə əldə edilir. Bu tip bilik insan qəlbinə mənəvi və ülvi bir idrak kimi enir. O deyirdi ki, düzgün məlumat nə olduğunu və bu məlumat necə əldə edilməli olduğunu araşdırmaq lazımdır. Qəzalinin fikrincə, daxili rahatlığa nail olmaq üçün həqiqəti bilmək lazımdır. Bu həqiqətə aparan bilik isə şübhədən uzaq olmalıdır. Başqa sözlə desək, həqiqəti bilmək bizi azdırmayan və heç bir şəkk-şübhə ehtiva etməyən elmdir Qəzali insanda iki cür göz olduğunu iddia edirdi: Normal fiziki göz: Bununla insan maddi aləmə üz tutur və müəyyən məlumatlara çatır. Yəni bu göz elmlərin və fəlsəfənin əsasını qoyan ağıldır.
Qəlb gözü: Qəlbin özü mənəvi cövhər olduğu üçün insan onunla, yəni intuisiya ilə həqiqətləri aydın dərk edir. İdealist xarakter daşıyan intuisionizm dörd bilik sahəsində həyata keçirildi: fəlsəfə, psixologiya, etika və riyaziyyat.Bu əsərdə Qəzali kainatın əbədiliyinə dair baxışları, kainatda zamanın və hərəkətin əbədiliyi haqqında fikirləri, Tanrı ilə kainat arasındakı əlaqə, Allahın vəhdəti məsələsi, Tanrı ilə varlıq əlaqəsi, Allahı tanımaq, səbəbiyyət məsələsi, insan mənliyinin varlığı və yoxluğu və s ortaya qoyur. O, əvvəlcə bir çox məsələlərdə filosofların fikirlərini ortaya qoymuş, sonra onları dəlillərlə təkzib etməyə çalışmışdır.
Yəhudi icması Spinozanı 1655-ci ildə həm yəhudi dinindən, həm də icmadan xaric etmişdir. Əsrlər sonra bir çox məşhur yəhudi alim və mütəfəkkirlərinin müraciətlərinə, 369 il keçməsinə baxmayaraq, yəhudi icması aforoz qərarını geri çəkmədi. Spinozanın 23 yaşında xaric edilməsi bu gün də öz təsirini itirməyib. Məsələn, məşhur Spinoza ekspertlərindən biri olan Yitzhak Melamed, 2021-ci ildə bir araşdırma üçün Spinozanı xaric edən cəmiyyətin hazırkı nümayəndələri ilə əlaqə saxlamaq istədi. Onun cavabı belə oldu: “Spinoza və onun yazıları ən sərt qadağa ilə xaric edilir. Bu qadağa hələ də qüvvədədir və geri götürülə bilməz. Siz həyatınızı Spinozanın qadağan olunmuş əsərlərini öyrənməyə və onun ideyalarını inkişaf etdirməyə həsr etmisiniz. Bizim obyektlərə baş çəkmək istəyiniz yersizdir. Bu, kimliyimiz və irsimiz üçün qəbuledilməzdir.” Bu, hücumdur, ona görə də xahişinizi rədd edirik.”
Spinoza aforoz edilərkən oxunan qərarın mətni isə belə idi: “Mələklərin qərarı, övliyaların kəlimələri ilə Barux de Spinozanı xaric edir, qarğışlar tökür, lənətləyirik. Uca Tanrının lütfü və müqəddəsin razılığı ilə camaat, bu adamı gündüz lənətləsin, gecələr lənətlənsin, yatanda lənətlənsin, qalxanda lənətlənsin. Gedəndə lənətləsin, gələndə lənətləsin. Uca Tanrı onu heç vaxt bağışlamasın və bütün qəzəbi ilə ona lənət etsin. Allahın bütün bəlaları onun üzərinə olsun. Tanrı onun adını səma altından hər yerdən silsin, ən böyük bəlaları nəsib etsin. Biz hamını xəbərdar edirik: Sizlərdən heç biriniz onunla şifahi və ya yazılı danışa bilməzsiniz. Ona zərrə qədər yaxşılıq edə bilməz, onunla bir dam altında otura bilməz, ondan dörd addımdan artıq yaxınlaşa bilməz, hazırladığı və ya yazdığı kağızı oxuya bilməz.”
Platonun fikrincə, filosof substantiv və instrumental olmaqla iki növ ağıla sahibdir. Lakin “xalq”ın ağlı instrumental olduğu üçün məhduddur, Instrumental ağıl başqa insanlar üçün ümumidir, ona görə də dövlət idarəçiliyi üçün kifayət deyil. Platonun dövləti ancaq filosofların idarə edə biləcəyini düşünməsi qismən buna görə idi. O deyirdi ki, filosoflar hakimiyyətə gəlməsə və ya hakimiyyətdəkilər fəlsəfə etməsə, insanların iztirabları bitməyəcək. Platon Daidalosun heykəlləri vasitəsilə fikir və həqiqi bilik arasında fərq də izah etmişdir. Rəvayətə görə, bu heykəllər canlıdır və daim yerlərini dəyişir. Necə ki bizim də bir müddət sonra fikirlərimiz dəyişəcək. İnformasiya hərəkətdə deyil, sabitdir, elə buna görə də fikir və inanclardan daha qiymətlidir.
Jan-Jak Russonun “ictimai müqavilə” nəzəriyyəsi fərdlərin cəmiyyət yaratmaq üçün dövlət və bir-biri ilə sosial müqavilələr bağladığını müdafiə edir. Bu müqavilədə fərdlər qalan hüquqlarının müdafiəsi, hüquq və dövlət sisteminin qurulması müqabilində təbii azadlıqlarının bir qismini tərk edirlər. Russo hesab edirdi ki, xalqın ümumi iradəsi dövlətə rəhbərlik etməlidir. Bu nəzəriyyə kollektiv yaxşılığın vacibliyini və qanun qarşısında bütün fərdlərin bərabərliyini vurğulayır.Azadlıq və sosial həyat qarşıdurma içərisindədir. Amma biz ümumi həyatdan qaça bilmərik.Yalnız ümumi iradəyə uyğun yaşamaqla bu ziddiyyətli dəyərləri uzlaşdıra bilərik. Russo bizə biz tamamilə azad fərdlər kimi doğulduğumuzu izah edir. Fərdilik cəmiyyətdən əvvəl gəlir. Ailədən tayfaya, şəhərdən millətə bütün ictimai formalar fərdlərdən ibarətdir. Biz təqiblərə, məhdudiyyətlərə, təzyiqlərə və istismara məruz qalmadan, istədiyimiz kimi yaşamaq hüququ ilə doğulmuşuq. Bu təbii hüququ məhdudlaşdıran yeganə şey hər bir insanın malik olduğu eyni fitri hüquqdur. Biz başqalarının azad fərdiliyinə hörmət etmək anlayışını onların da eyni şəkildə etməsini istədiyimiz qədər inkişaf etdiririk. Bunu şəxsi həyatın toxunulmazlığı hüququ adlandıra bilərik, çünki Russo əslində maarifçi filosofların irəli sürdüyü “İnsan Haqları”ndan daha çox tək qalmaq hüququ ilə maraqlanırdı. Russoya görə, bu qarşılıqlı anlaşma müqaviləni təşkil edir. Müqaviləni sadə razılaşma və ya vəddən fərqləndirən cəhət odur ki, tərəflər müəyyən fayda əldə etmək müqabilində dəyərli bir şeyi əvəzləyir və ya itirirlər.Qarşılıqlılıq burada hər birinin digərinə and içdiyi qarışmamaq vəzifəsidir. Bu məqamda qarşılıqlı anlaşma hüquqi ölçü əldə edir və prinsipcə tətbiq oluna bilir. Russoya görə, bu müqavilə bütün cəmiyyətlərin, onların hüquqi institutlarının və hökumətlərinin əsasını təşkil edir. “İctimai Müqavilə” insanların fərdi fərqlərinə baxmayaraq qruplar halında getmələrinə imkan verən şeydir.
Fridrix Nitsşenin “Zərdüşt belə deyirdi” əsərindəki “tanrı öldü” (god is dead) ifadəsi onun ən məşhur ifadələrindən biridir və çox vaxt “tanrını öldür”(kill god) hərfi mənası ilə yanlış şərh olunmuşdur. Əslinə qalanda isə, Nitsşenin bu bəyanatı Qərb mədəniyyəti və əxlaqının fəlsəfi kəşfi, geniş mənada tənqididir. Filosofun “tanrı öldü” ifadəsi müasir dövrdə xristianların tanrıya inamının azalmasına və bu tənəzzülün Qərb mədəniyyətinə, habelə əxlaqına təsirinə işarə edir. Nitsşe, inancın azalmasının həyatın dəyərlərini və mənasını itirməsinə səbəb olduğunu görmüşdür ki, bu da onun müsbət qeyd etdiyi bir şey deyildi. Daha doğrusu, bunu fərdlər və cəmiyyət üçün əhəmiyyətli bir problem olaraq görürdü. “Tanrı öldü”nün “tanrını öldür” kimi anlaşılması, ənənəvi, dini əsaslı əxlaqi dəyərlərə və bəşəriyyətin ənənəvi dəyərlərin artıq hökmranlıq etmədiyi bir dünyada yeni dəyərlər yaratmaq ehtiyacına arxalanmağa son qoymaq üçün metaforik çağırış kimi qəbul edilə bilər. Nitsşe inanırdı ki, dinin tənəzzülü ilə insanlar ilahi hakimiyyətə güvənməkdənsə, öz dəyərlərini və həyat mənalarını yaratmaq üçün məsuliyyət daşımağa başlamalıdırlar. Nitsşenin fəlsəfəsi mürəkkəb, tanrı, əxlaq və cəmiyyət haqqında izahatları isə dərindir. Onun “tanrının ölümü” ilə bağlı fikirləri Qərb mədəniyyəti, əxlaqı və dini inancın olmadığı bir şəraitdə bəşəriyyətin üzləşdiyi çətinliklərlə bağlı geniş tənqidinin ayrılmaz hissəsi idi.
