Ədəbiyyat tarixində nəsillərarası qarşıdurma
Nəsillərarası estetik qarşıdurma
Ədəbiyyat tarixində nəsillərarası qarşıdurma təsadüfi hadisə deyil, estetik inkişafın təbii mərhələsidir. Hər yeni nəsil öz dilinin ifadə imkanlarını genişləndirərək, əvvəlki nəslin estetik meyarları ilə toqquşur. Bu toqquşma sənətin meyarları ilə aparıldıqda ədəbiyyatın yeni mərhələsi üçün əlverişli olur. Lakin ideoloji mövqedə aparıldığı zaman sənət tənəzzülə uğrayır, ədəbi məktəblərin yaranmasına mane olur. Bu zaman ədəbi dövrlər arası yox, ideologiyalar arası mübarizə aparılır. Beləliklə, ədəbiyyatdan anlamayan bir şəxs belə ideologiyası sayəsində ədəbi mühitlərə daxil ola bilir. Bu da öz surətində ədəbi mətnlərdən xəbərsiz əsərlərin yazılmasına gətirir, ədəbi tənqidlər və təhlillər öz funksiyanı itirir. Müasir ədəbiyyatda gənc şair və yazıçıların tez-tez qarşılaşdığı əsas suallar budur: yazdığın əsərin məzmunu başa düşülürmü? Əsərin lakonik olması, bədii ifadə vasitələrinin azlığı estetik yeniliyin göstəricisidir, yoxsa bu istedad çatışmazlığını gizlədən bir formadır?
Bu sual yaşlı nəslin gənc yaradıcılara münasibətini müəyyənləşdirən əsas meyarlardan birinə çevrilmişdir.
“Anlaşılmazlıq yeniliyin qaçılmaz nəticəsidir”.
Oxşar prosesi XIX əsrin əvvəllərində ənənəçi klassiklər tərəfindən romantiklərə yazılan tənqidlərdə görə bilərik. Romantik mövqedə olan Viktor Hüqo-nun Kromvel əsərindəki ön sözü klassik estetikaya qarşı təhqir kimi qəbul edilmiş, onun dili uzun müddət “kobud” və “ölçüsüz” sayılmışdır. Bu prosesi XX əsrdə modernizmə münasibətdə də görə bilərik. T. S. Eliot, Ceyms Coys və Franz Kafka ilk dövrlərdə anlaşılmaz, hətta ədəbi xaos yaradan müəlliflər kimi qiymətləndirilmişdir.
Azərbaycan ədəbiyyatında vəziyyət necədir?
Azərbaycan ədəbiyyatında 2000-ci illərdə yenilik baş qaldırmağa başladı. Sovet dövrünün kənd nəsri, AYB-nin sönük ədəbi mühiti, 60-ci illərin estetikasına qarşı Rasim Qaraca, Həmid Herisçi, Murad Köhnəqala, Rafiq Tağı, Əli Əkbər, Seymur Baycan, Nərmin Kamalı nümunə çəkə bilərik. Azərbaycan ədəbiyyatında şeirin və nəsrin yeni cərəyanlarla formalaşması başladı.
Həmin dövrün başlatdığı estetika – postmodern, absurd, üsyankar əsərlərin yazılması indiki dövr üçün yaranan yeniliklərə zəmin yaratdı.
Hazırda ədəbiyyatda dilin yeniliklərlə genişlənməsi onun lakonikliyi ilə ölçülür. Ədəbi mətnlərin konseptual, qısa və funksional cümlələrlə ifadəsi, süjet və kompozisiyanın parçalanması, mətnin oxucuda ideya yox, sual yaratması müasir hekayə və şeirin detallarıdır.
Gənc istedad məsələsi
Marsel Prust ədəbiyyat və sənət haqqında yazılarından birində qeyd edir:
Gənc ədib məktəbdənsiniz?” Ədəbiyyatla məşğul olan 20 yaşlı hər bir tələbə, demək olar ki, ədəbiyyatla məşğul olmayan əlli yaşlı elitadan bu sualı eşidir. “Etiraf edim ki, mən ədəbiyyatdan heç nə anlamıram, bunun üçün təhsil almaq lazımdır… Onsuz da istedadlar artıb, bu gün demək olar ki, hamı istedadlıdır.”
Müasir ədəbiyyatın təkzib edərək əslində diqqətə çatdırdığı bəzi estetik həqiqətləri ayırd etməyə çalışarkən, yaşım uyğun gəlmədiyi halda əlli yaşlı cənab rolunu oynamağa cəhd etdiyimdən tənqidlərə məruz qalacağam; lakin mən bu cənabın dilindən istifadə etməyəcəyəm. Əslində, bütün müəmmalar kimi, şeirə də heç vaxt təhsilsiz, hətta seçimsiz şəkildə dərindən köklənməyin mümkün olmadığı qənaətindəyəm. Heç də geniş yayılmayan istedada gəlincə, görünür, istedad heç vaxt bugünkü qədər nadir olmamışdır. Əlbəttə, əgər istedad latınca misralar qurmağı öyrədən ritorika kimi, “sərbəst şeir” yazmağı öyrədən, melanxoliyası hamıya məxsus olan bir intellektual ritorikanın tərkib hissəsidirsə, bu gün hamının istedadlı olduğu deyilə bilər. Amma bunlar dalğaların sahilə çıxardığı, əvvəlki nəslin geriyə çəkilərkən hamısını aparmadığı təqdirdə qarşısına çıxanın bəyənərsə sahiblənə biləcəyi boş dəniz qabıqları, çürümüş taxta parçaları, paslı dəmirlərdir. Bəs köhnə və gözəl bir donanmanın – Chateaubriand-ın və ya Hüqo-nun tanınmaz obrazlarının qalıqları olan bu çürümüş taxtalar nəyə yarayar?
Məhz bu nöqtədə, çatdırmaq istədiyim məsələ istedadın anadangəlmə olması, yəni özünəməxsus bir xasiyyəti sənətin ümumi qaydalarını, dilin möhkəmliyini aşan bir gücdürsə– bir çox istedadlı gənci bundanməhrum edən estetik xətadan danışmaq lazımdır. Buradakı məsələ, yəni, güc əlbəttə, bir çoxlarında yoxdur; lakin bu gücü qazana biləcək qədər hazırlıqlı olan bəzi şəxslər də sistemli şəkildə ondan üz döndərirmiş görünürlər. Bunun nəticəsində əsərlərində meydana çıxan ikiqat anlaşılmazlıq – bir tərəfdən məzmun və obrazların anlaşılmazlığı, digər tərəfdən dilin anlaşılmazlığı ədəbiyyatda müdafiə oluna bilərmi? Bu suala cavab verməyə çalışacağam.
Gənc şairlər (şeir və ya nəzm yazanlar) sualımdan yayınmaq üçün əvvəlcədən belə bir arqument irəli sürə bilərlər:
“Bizim anlaşılmazlığımız Hugo-da, Racine-də tənqid edilən anlaşılmazlıqdır. Dildə yeni olan hər şey anlaşılmazdır. Bəs düşüncələr, duyğular artıq eyni deyilsə, dilin də yeni olması lazım deyilmi? Dilin ölməməsi üçün düşüncə ilə birlikdə dəyişməsi, yeni ehtiyaclara cavab verə bilməsi lazımdır; necə ki, su üzərində hərəkət etməli olan quşların pəncələrinin pərdəli olması kimi. Daha əvvəl quşların yalnız yeridiyini və ya uçduğunu görənlər üçün bu, böyük bir təəccüb doğuracaq. Bir gün gələcək, bizim sizdə yaratdığımız çaşqınlıq insanlara adi gələcək, sizin çaşqınlığınız insanları təəccübləndirəcək; necə ki, klassisizm son dövrlərini yaşayarkən, yeni doğan romantizmə yağdırdığı tənqidlər kimi.
Müəllif: AZİZA
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında