Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
Günlük arxivlər: Fevral 10, 2026
Vidadi Orucov: SÖZÜN DƏ, ŞAİRİN DƏ YAŞI OLMUR
Tapdıq Əlibəyli – 65
SÖZÜN DƏ, ŞAİRİN DƏ YAŞI OLMUR
Şair ömrü illərlə misralara hopmuş duyğuların, poetik yaddaşın izləri ilə yazılır. Bu fikir müstəvisində, şair-publisist Tapdıq Əlibəylinin 65 illik yubileyinin ərəfəsində onun sənətinə və həyatına bir daha nəzər salmaq fürsəti yaranır.
Düşünürəm ki, tale ilə üz-üzə gəlmiş şair ünvanlı bir qəlbin hesabatıdır bu yubiley. Amma bu altmış beş il sadəcə zaman ölçüsü deyil – arxada qalan ağrılı-acılı yolların, sevinc və kədərin qoşa addımladığı bir ömür salnaməsinin, vətəndaş mövqeyinin və poeziyanın zəngin xəritəsidir. Çünki elə insanlar var ki, yaşlarını illərlə yox, yazdıqları sözlərlə ölçürlər.
Tapdıq Əlibəyli məhz belə sənətkarlardandır. Onun da tale payına “söz” məsuliyyəti düşdü. Yazıb-yaratdıqları ilə o, uca sözə sədaqəti, poeziyaya mənəvi məsuliyyəti sayəsində ədəbi mühitdə özünə məxsus, artıq təsdiqlənmiş və tanınan bir ünvana çevrildi. Yaradıcılıqda özünə meyar olaraq Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun poetik ucalığını qəbul edir və bu ucalığı belə dəyərləndirir:
Zəlimxan ilhamı bir dünya qurdu,
Zamanın fövqündə sözü təzə-tər.
Nə qədər şeir var diri-durudu,
O səs, o nəfəsdən durular bəşər.
Tapdıq Əlibəylinin poeziyası da məhz bu diri sözlərdəndir. Onun misralarında səs var, nəfəs var, ruh var. Bu sözlər oxucunu təkcə düşündürmür – onu saflaşdırır, duruldur, iç dünyasına işıq salır. Bu poeziya süni deyil; yaşanmış hissin, halın, taleyin və vicdanın səmimi ifadəsidir.
Şairlik hiss, hal, məqamdır,
Gah dərvişlik, gah şamandır.
Gah səhərdir, gah axşamdır…
Şairliyin yaşı olmur!
Bu dördlük Tapdıq Əlibəylinin yaradıcılıq taleyinin poetik açarıdır. O, gah dərviş kimi könül qapılarını döyür, gah şaman kimi yaddaşın dərin qatlarına enir. Onun şeiri bəzən səhər işığı kimi ümid gətirir, bəzən axşam sükutu kimi insanı özü ilə üz-üzə qoyur. Bu yol Yunus Əmrələrin, haqq aşiqlərinin, söz fədailərinin yoludur. Söz onda həm dua, həm çağırış, həm də məsuliyyətdir.
Vətən mövzusu Tapdıq Əlibəylinin poeziyasında sadəcə mövzu deyil – taledir. Xüsusilə 44 günlük Vətən müharibəsi onun şeirində xalqın qəhrəmanlıq səlnaməsinə çevrilir. Hər misrada savaşın nəfəsi duyulur, şəhid ruhu dolaşır, Xudayar təsnifinin sədası eşidilir… Bir də gözləri yollardan çəkilməyən analar, yarımçıq qalan arzular, nisgilli nişanlı qızların səssiz göz yaşları…
Qırx dörd günlük savaş səsi –
Qəhrəmanlıq səlnaməsi.
Sönbaharın yaz çöhrəsi
Şəhidlərin gül üzündə
Gülümsəyir göy üzündə…
Bu misralarda ağrı ilə qürur çiyin-çiyinə addımlayır. Şair şəhidlərin gül üzündə yazı görə biləcək qədər saf, uca və mərhəmətli baxmağı bacarır.
Tapdıq Əlibəyli üçün torpaq sadəcə məkan deyil – qüdsiyyətdir, kimlikdir, alın yazısıdır. O, torpağı türk taleyi, türk yazısı kimi dərk edir. Onun üsyanı da, sevgisi də buradan doğur. “Tarix türkə, türk tarixə yaraşır” deyərək sözünü dünyaya deyir və türk olmağın şərəfini poeziyanın dili ilə əbədiləşdirir:
Türk soraqlı qüdsiyyətim – bu torpaq,
Qanımdakı heysiyyətim – bu torpaq,
Qayəmdəki hüsniyyətim – bu torpaq,
Azərbaycan – Tanrı yazan ünvanım!
Üçrəngli Bayraq isə onun poeziyasında sönməyən əqidə çırağıdır – yol göstərən, ruh oyadan, Vətəni Günəş kimi isidən bir işıqdır:
Üçrəngli Bayrağım –
Hürriyyət sorağım!
İstiqlal yolunda
Əqidə çırağım!
Tapdıq Əlibəyli 65 yaşında bir daha sübut edir ki, o, yaşa söz qatmayıb – sözə ömür qatıb. Onun ömrü misralarındakı təravətlə birgə axır, gündən-günə daha da şirinləşir və zaman-zaman mənəviyyatımızı zənginləşdirərək dünyamızı işıqlandıracaq. Məhz bu mənəvi-estetik keyfiyyətlər Tapdıq Əlibəylinin sözünə digər yazarların münasibətində də aydın görünür. Tanınmış şair İladi Öməroğlu Tapdıq Əlibəylini gözəlliyə meyil salan, sözü bülbülün nəğməsi, gülün ətri qədər saf və təbii olan şair kimi dəyərləndirir:
“Gözəlliyə meyil salar,
Bülbüldən, həm güldən yazar!”
O, həmçinin Tapdıq Əlibəylinin poeziyasında insafın, dinin, elm və irfanın, zəhmətkeş insanın – “qabarlı əlin” müqəddəsliyinin sözə çevrildiyini görür və bu mənəvi yaxınlığı söz qardaşlığı kimi qəbul edir:
“İnsaf-dindən, elm-irfandan,
O qabarlı əldən yazar!”
Tapdıq Əlibəylinin qələmindən çıxan hər bir əsər insana yaşamağı, yaratmağı, Vətəni, insanı və Uca Tanrını sevməyi öyrədir. Onun poeziyası ədəbiyyatımız üçün dayaqdır, arxadır, örnəkdir. Bu əsərlər həyat fəlsəfəsi, gənclik eşqi və sabaha inamla dolu olduğu üçün gəncləri gələcəyə aparan yorulmaz qanadlara çevrilir.
Dəyərli şairimiz, dəyərli Vətənoğlu, arzumuz budur ki, sözünüz həmişə diri qalsın, ilhamınız Uca Tanrının xeyir-duası ilə qurumayan bulaq kimi daim çağlasın. Qələm yolunuz işıqlı olsun, misralarınız Vətənə,insana və həqiqətə xidmət etsin. Sizə möhkəm can sağlığı, uzun ömür, ruh genişliyi və yeni-yeni poetik zirvələr arzulayırıq.
Çünki dəyişməyən bir həqiqət var: sözün də, şairin də yaşı olmur.
Vidadi Orucov,
Lənkaran Dövlət Universitetinin
Fizika, kimya və biologiya kafedrasının müdiri,
pedaqogika üzrə elmlər doktoru, professor
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
ALL TOGETHER 10 – WOMEN’S DAY”Dünya şairləri antologiyamız işıq üzü görüb
“ALL TOGETHER 10 – WOMEN’S DAY”
Dünya şairləri antologiyamız işıq üzü görüb. Bütün əməyi keçənlərə – xüsusilə Jahongir Mirzoya dərin təşəkkürlər! Var olun, dostlar! Nə yaxşı ki, varsınız! Dünya bir şeir qədər yaxındır…
Antologiya Amazon platformasında nəşr olunub.
Bütün iştirakçıları təbrik edirik.
Aşağıda əsas keçidlər təqdim olunur:
https://www.amazon.com/dp/B0GLGY2VHL
https://www.amazon.co.uk/dp/B0GLGY2VHL
https://www.amazon.es/dp/B0GLGY2VHL
https://www.amazon.it/dp/B0GLGY2VHL
https://www.amazon.ca/dp/B0GLGY2VHL
https://www.amazon.com.au/dp/B0GLGY2VHL
Antologiya haqqında:
“All Together 10, Women’s Day” antologiyası qadınları, onların dözümlülüyünü və cəmiyyətdə oynadıqları çoxşaxəli rolları tərənnüm edən mövzulara həsr olunub. Dünyanın müxtəlif ölkələrindən olan şairlər qadın təcrübəsinin mürəkkəbliyini əks etdirən fərqli baxış bucaqları ilə çıxış edirlər – sevgi və analıqdan tutmuş mübarizə və gücə qədər.
Antologiyadakı bir çox şeirdə qadınlar müdrikliyin, gücün və yaradıcılığın təcəssümü kimi təqdim olunur. Misralarda qadın ailə münasibətlərinin mərkəzi (ana və qız obrazları), həmçinin yaradıcılığın əsas qaynağı (sənət, sevgi və poeziya vasitəsilə) kimi təsvir edilir. Antologiya cəmiyyətin gözləntiləri və çətinlikləri fonunda qadın kimliyini qoruyub saxlamağın vacibliyini araşdırır. Şeirlər güclənməni, çətinliklərdən sonra yenidən ayağa qalxmağı və öz dəyərini bilməyi ön plana çəkir. Qadın hüquqları uğrunda mübarizə və tarixi kontekstlərdə əks olunan səylərin etirafı irəliləyişə doğru kollektiv hərəkatı nümayiş etdirir.
Daimi mövzulardan biri ana ilə övlad arasındakı dərin bağdır; bu bağ həssaslıq və həsrətlə yoğrulub. Bir çox şeirdə ana məhəbbətinin bənzərsizliyi vurğulanır, bu sevginin insanın varlığının ayrılmaz bir hissəsinə çevrildiyi göstərilir. Bu duyğular qadınların müxtəlif mədəniyyətlərdə oynadığı qayğıkeş rolu bir daha təsdiqləyir.
Ümid və empatiya ilə bölüşülən ümumi qadın təcrübəsinin çətinlikləri cəmiyyətin sağalmasına çağırış edir – sosial kənarlaşdırmaya diqqət çəkir və qadınların cəmiyyətdə bərabər dil və münasibət uğrunda apardıqları mübarizəyə hörmət göstərilməsini tələb edir. Bu, bir çox sevinc və çətinliyin bir-biri ilə sıx bağlı olduğunu vurğulayan təkrarlanan amildir.
Ümumilikdə, bu antologiya qadınların sevgi, mübarizə, dözüm və həmrəylikdəki sirli gözəlliyini əhatə edən əsas rollarının təsirli bir sübutudur. Multikultural kontekst nəqlin dərinliyini artırır, həm universal, həm də konkret mədəni normalara və problemlərə köklənən dərslər təqdim edir. Nəticədə, “All Together 10, Women’s Day” zaman və məkan boyunca qadınlara ehtiramı oyadan, onların töhfələrinin həyat çarxının hər dönüşündə sonsuzca çiçəkləndiyini xatırladan təkcə bir bayram baxışı deyil, həm də vacib bir çağırışdır.
Təşəkkürlər,
Kujtim Hajdari
Ramiz Duyğun poeziyasının rəngi
YÜZ ÜÇÜNCÜ YAZI
HƏRBÇİ RUHU VƏ HƏRBİ-VƏTƏNPƏRVƏRLİK
(Ramiz Duyğun poeziyasının ağ-qara rəngi)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bugünkü söhbətimizin mövzusu dövrünün ən hünərli oğullarından biri Ramiz Duyğun barədə olacaq. Bu gün onun andan olmasından 88 il ötür. Bu qoşa “8” xoşbəxtlik rəmzi olsa da, şair bu günu görmədi. Ən xırda bir sevindirici hadisəyə ürəkdən sevinməyi bacaran Ramiz Duyğun özünü elə də xoşbəxt hiss etmirdi. Yüksək rütbədə və vəzifələrdə olsa da həyat hər üzünü ona göstərmişdi.
Ramiz Duyğunun poeziyası müasir Azərbaycan ədəbiyyatında hərbi vətənpərvərlik ruhunun ən parlaq, ən təsirli və ən davamlı ifadələrindən biri kimi diqqəti cəlb edir. Onun yaradıcılığı yalnız poetik düşüncənin məhsulu deyil, həm də bir ömrün – əsgər ömrünün, zabit taleyinin, Vətən ağrısı ilə yoğrulmuş həyatın bədii salnaməsidir.
Poeziya, sözün həqiqi mənasında, həyatın inikasıdırsa, Ramiz Duyğunun şeirləri bu həyatın ən gərgin, ən sarsıdıcı və eyni zamanda ən şərəfli məqamlarını – müharibəni, mübarizəni, itkiləri və qələbəyə inamı əks etdirir. O, yalnız müşahidəçi şair deyil; hadisələrin içində olan, döyüş ruhunu yaşayan və yaşadan sənətkardır. Bu baxımdan onun poeziyası “səngər poeziyası” kimi xarakterizə oluna bilər.
QISA ARAYIŞ
Ramiz Duyğun (Məlikov) 1938-ci il fevralın 10-da Azərbaycanın Əli Bayramlı (indiki Şirvan) rayonunun Güdəcühür kəndində anadan olub. Nəriman Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunu bitirdikdən sonra Şimali Qafqaz, Belorusiya və Zaqafqaziya hərbi dairələrində müxtəlif vəzifələrdə hərbi həkim kimi xidmət edib.
1978–1990-cı illərdə Tibb İnstitutunun xüsusi hazırlıq kafedrasında müəllim və şöbə rəisi kimi çalışıb. Uzun illər Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin Mətbuat Xidmətinə rəhbərlik edən Ramiz Duyğun, həm də “Hünər” televiziya verilişinin müəllifi və aparıcısı kimi tanınıb.
1988-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olan şair “Vətən kimi şirin”, “Vətən beşiyim mənim”, “Göy üzü damar-damar”, “Qalibiyyət dastanı” və digər şeir kitablarının müəllifi idi.
Ədəbiyyat sahəsində təqdim olunan nüfuzlu “Ziyadar” mükafatı laureatı idi.
Ramiz Duyğun 19 iyun 2025-ci ildə 87 yaşında vəfat edib.
Ramiz Duyğunun poeziyasında hərbçi ruhu yalnız müharibə səhnələri ilə məhdudlaşmır. Bu ruh onun vətəndaş mövqeyində, ədalətə münasibətində, haqsızlığa qarşı barışmazlığında da özünü göstərir. O, poeziyada da bir əsgər kimi prinsipialdır – haqqın tərəfində dayanır, yalanı, xəyanəti və biganəliyi sərt şəkildə tənqid edir. Bu baxımdan onun şeirləri mənəvi mübarizə meydanıdır.
Eyni zamanda, Ramiz Duyğun poeziyasında insanilik də itmir. Onun şeirlərində ana, ailə, sevgi motivləri də yer alır. Lakin bu mövzular belə vətənpərvərlik ruhundan kənarda qalmır. Şair üçün sevgi də, kədər də, həyatın bütün duyğuları da Vətənlə bağlıdır. Bu isə onun yaradıcılığının ideya bütövlüyünü təmin edir.
Ramiz Duyğunun yaradıcılığında hərbi vətənpərvərlik mövzusu təsadüfi deyil. Uzun illər hərbi xidmətdə olması onun dünyagörüşünü, duyğularını və poetik istiqamətini formalaşdırmışdır. Bu səbəbdən onun şeirlərində Vətən anlayışı abstrakt məfhum deyil, konkret torpaq, konkret savaş, konkret insan taleləri ilə bağlıdır. O, Vətəni yalnız sevmir, onu qorumağa çağırır, uğrunda döyüşməyə səsləyir.
Ramiz Duyğunun poeziyasında hərbçi ruhunun əsas xüsusiyyətlərindən biri çağırış xarakteridir. Onun şeirləri oxucunu passiv müşahidəçi olmağa qoymur, onu hərəkətə səsləyir. “Qalx!”, “Döyüş!”, “Qisas al!” kimi imperativ ifadələr şairin lirikasında tez-tez rast gəlinən motivlərdir. Bu çağırışlar emosional təsir gücü ilə seçilir və oxucuda mübarizə ruhunu oyadır. Şair üçün poeziya yalnız estetik zövq vasitəsi deyil, həm də ideoloji silahdır.
Onun şeirlərindəki çağırış ruhu xüsusilə diqqətəlayiqdir:
“Sıyrıl qılınc kimi yaqut qınından,
Bil ki, göz yaşları kimləri sevir.
Nifrət vulkanları qopsun qanından,
Sən göz yaşlarını gülləyə çevir.”
Bu misralarda şair passiv kədəri rədd edir, onu aktiv müqavimətə – mübarizəyə çevirməyə çağırır. Göz yaşı burada zəifliyin deyil, gücün başlanğıc nöqtəsinə çevrilir. Bu, Ramiz Duyğun poeziyasının əsas ideya xəttidir: ağlamaq yox, döyüşmək!
Onun poeziyasında Vətən uğrunda mübarizə yalnız fiziki qarşıdurma deyil, həm də mənəvi möhkəmlik, iradə və birlik məsələsidir:
“Biz bu gün Vətənin vuran əliyik,
Yalnız irəliyə ağılla, güclə.
Bu gün döyməliyik, düzəltməliyik,
Qələbə gerbini zindan-çəkiclə.”
Burada həm dağıdıcı, həm də qurucu missiya vəhdətdə təqdim olunur. Şairə görə, qələbə yalnız düşməni məğlub etmək deyil, həm də Vətəni yenidən qurmaqdır.
Ramiz Duyğunun şeirlərində Qarabağ mövzusu xüsusi yer tutur. Bu mövzu onun yaradıcılığında həm ağrı, həm qürur, həm də müqəddəs amal kimi çıxış edir. Qarabağ onun üçün sadəcə coğrafi məkan deyil, milli kimliyin, tarixin və mənəviyyatın simvoludur:
“Qara gözlərinin qara giləsi –
Qarabağ
yad yurda heç vaxt qarışmaz.”
Bu misralarda Qarabağın əbədiliyi, onun Azərbaycan ruhundan ayrılmazlığı vurğulanır. Şair burada həm də milli yaddaşı oyadır, oxucunu unutqanlığa qarşı səsləyir.
Şuşa mövzusu isə Ramiz Duyğun poeziyasında ayrıca bir emosional zirvə təşkil edir. Şuşa onun üçün həm itirilmiş cənnət, həm də qayıdılacaq müqəddəs məkan kimi təqdim olunur:
“Ürəyimdə Şuşa ağlar,
Buludlarla baş-başa ağlar.”
Bu misralarda Şuşa təkcə şəhər deyil, canlı varlıq kimi təqdim olunur – ağlayan, həsrət çəkən, gözləyən bir varlıq. Bu antropomorfizm şairin emosional təsir gücünü daha da artırır.
Ramiz Duyğunun poeziyasında yalnız qəhrəmanlıq və çağırış yoxdur; burada həm də müharibənin acı nəticələri, insan faciələri, qaçqınlıq və didərginlik ağrıları da dərin şəkildə əks olunur. Xocalı faciəsinə həsr olunmuş misralar bunun bariz nümunəsidir:
“Bir gəlin dilənirdi Azərbaycan dilində,
Bir ana baxıb ona… Vətəntək yellənirdi –
Metroda Xocalıdan bir gəlin dilənirdi.”
Bu səhnə müharibənin ən ağır nəticəsini – insan ləyaqətinin sarsılmasını, qadın və ana obrazı üzərindən faciənin miqyasını göstərir. Şair burada sadəcə təsvir etmir, oxucunu sarsıdır, düşündürür və məsuliyyət hissi oyadır.
Şairin yaradıcılığında tarixilik də mühüm yer tutur. O, yalnız müasir hadisələri deyil, xalqın keçmişini, başına gətirilən müsibətləri də poeziyada əks etdirir. Xüsusilə epik əsərlərində tarixi faktlara söykənərək milli faciələri bədii dillə təqdim edir. Bu yanaşma onun poeziyasını təkcə bədii nümunə deyil, həm də bir növ tarixi yaddaş kitabına çevirir.
Onun “Tarixin lənəti” və “Kəllələrin fəryadı” poemaları isə hərbi vətənpərvərlik mövzusunu daha geniş – tarixi və siyasi kontekstdə təqdim edir. Bu əsərlərdə şair təkcə müasir hadisələri deyil, bütövlükdə xalqın tarix boyu üzləşdiyi faciələri ümumiləşdirir və nəticə çıxarmağa çağırır. Əsas ideya isə dəyişmir: birlik!
“Birlik tələbimizdi,
Birlik QƏLƏBƏMİZDİ.”
Bu fikir Ramiz Duyğun poeziyasının ideoloji əsasını təşkil edir. Onun üçün qələbənin açarı silahdan əvvəl birlikdədir.
Bu poeziya zaman keçdikcə öz aktuallığını itirməyəcək, əksinə, tarixə çevrildikcə daha da qiymətli olacaq. Çünki bu şeirlərdə yalnız söz yox, qan, yaddaş və Vətən sevgisi danışır.
Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik mövzusu hər zaman aparıcı xəttlərdən biri olmuşdur. Lakin bu mövzunu yalnız sözlə deyil, həm də həyat yolu, taleyi və şəxsiyyəti ilə təsdiqləyən sənətkarlar xüsusi diqqətə layiqdir. Belə şairlərdən olan Ramiz Duyğunun poeziyası sadəcə duyğuların ifadəsi deyil, səngərin, döyüşün, mübarizənin, qeyrətin və qələbə əzminin bədii salnaməsidir.
Ramiz Duyğunun yaradıcılığına nəzər saldıqda ilk diqqət çəkən cəhət onun poeziyasında hərbçi ruhunun canlı və davamlı şəkildə yaşamasıdır. Bu ruh təsadüfi deyil. Şairin uzun illər hərbi xidmətdə olması, polkovnik rütbəsinə qədər yüksəlməsi, müxtəlif bölgələrdə xidmət keçməsi onun dünyagörüşünü formalaşdırmış, şeirlərinə xüsusi bir sərtlik, prinsipiallıq və döyüş əzmi gətirmişdir. O, yalnız müşahidə edən deyil, hadisələrin içində olan, səngərin havasını udmuş, müharibənin ağrı-acısını yaşamış bir şairdir.
Onun poeziyasında Vətən anlayışı mücərrəd məfhum deyil. Bu Vətən konkret coğrafiyadır – Ağdamdır, Füzulidir, Cəbrayıldır, Laçındır, Kəlbəcərdir. Bu torpaqların hər biri şairin qəlbində bir yara, bir nisgil, bir çağırış kimi yaşayır. Ramiz Duyğunun misralarında işğal olunmuş torpaqlar yalnız itirilmiş ərazilər kimi deyil, tapdanmış qeyrət, yaralanmış milli qürur kimi təqdim olunur. Bu baxımdan onun şeirləri həm də milli yaddaşın qorunması funksiyasını daşıyır.
Onun yaradıcılığında diqqət çəkən digər mühüm cəhət isə hiss və düşüncənin vəhdətidir. Ramiz Duyğun nə qədər emosional yazsa da, bu emosiyalar düşünülmüş, məqsədyönlü və ideya baxımından aydın istiqamətə malikdir. Onun şeirlərində qəzəb, nifrət, kədər kimi hisslər var, lakin bu hisslər dağıdıcı deyil, əksinə, qurucu, birləşdirici və səfərbər edici xarakter daşıyır. Bu isə hərbçi psixologiyasının poeziyaya uğurlu transferidir.
Ümumilikdə, Ramiz Duyğunun poeziyası Azərbaycan ədəbiyyatında hərbi vətənpərvərlik mövzusunun ən dolğun, ən səmimi və ən təsirli ifadələrindən biridir. O, həm dövrün salnaməçisi, həm də xalqın ruhunu səfərbər edən söz sərkərdəsidir. Onun şeirləri yalnız oxunmur – yaşanır, hiss olunur və yadda qalır.
Ramiz Duyğunun poeziyası Azərbaycan ədəbiyyatında hərbçi ruhunun ən parlaq təzahürlərindən biridir. Onun şeirləri səngərdən gələn səs, döyüş meydanından yüksələn çağırış, qələbəyə inamın poetik ifadəsidir. Bu poeziya oxucunu düşündürür, sarsıdır, ruhlandırır və ən əsası – onu Vətən qarşısında məsuliyyətini dərk etməyə vadar edir.
Ramiz Duyğun sözün əsl mənasında poeziyada əsgərdir. Onun silahı qələmdir, səngəri isə kağız üzərində qurulan söz dünyasıdır. Lakin bu sözlər real həyatın, real mübarizənin və real vətən sevgisinin məhsuludur. Buna görə də onun poeziyası yaşayır, təsir edir və gələcək nəsillər üçün örnək olaraq qalır.
Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Ustadlara rəhmət.
10.02.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
RAFİQ ƏLİYEVİN İMZA ATDIĞI İLKLƏR
RAFİQ ƏLİYEVİN İMZA ATDIĞI İLKLƏR
Zamanı qabaqlayanlar, sükutu pozanlar, yenilik yaradanlardır İLKlər. Adlarını tarixə yazanlar, tarixi yaşadandanlardır İLKlər. İmzası imzalar içində olanlardı İLKlər. Bütün zamanların adamlarıdır İLKlər.
Nə yaxşı ki adları tarixə düşən, dünyanın yönünü dəyişən, imzası imzalar içində, adı ilk sıralarda olanlarımız var. Dünya şöhrətli alim Rafiq Əliyev kimi.
Keçən əsrin 60-cı illərinin axırlarında R.Ə.Əliyev intellektual sistem lərdə idarəetmə və qərar qəbuletmə proseslərinin inteqrasiyası ideyasını irəli sürdü. Çoxsəviyyəli mürəkkəb sistemlərdə koordinasiyanın (əlaqələndirmənin) yeni metodları təklif edildi. İlk dəfə olaraq onun təklif etdiyi koordinasiya funksiyası anlayışı əsasında yeni sinif sistemlər yaradıldı. Müəllifin bu sahədə əldə etdiyi elmi nəticələr onun 1981, 1983, 1987 və 1989-cu illərdə nəşr olunmuş monoqrafiyalarında əks olunmuşdur.
R.Ə.Əliyevin tədqiqatlarının başqa yeni bir istiqaməti də süni intellekt üsullarına əsaslanan qeyri-səlis ekspert sistemlərin yaradılması oldu.
R.Ə.Əliyev qeyri-səlis mühitdə fəaliyyət göstərən intellektual robotların yaradılması sahəsində yeni elmi istiqamətin müəllifidir.
R.Ə.Əliyevin qeyri-səlis məntiq və Soft Kompütinq nəzəriyyəsinin işlənilməsi və tətbiqi sahəsində əldə etdiyi sanballı nəticələr ölkəmizdə və xaricdə yüksək qiymətdirilmişdir. Dünya elmi ədəbiyyatında ilk Soft Computing monoqrafiyası onun tərəfindən yazıldı və 3-4 il müddətində bestseller oldu.
R.Ə.Əliyev insan mühakiməsi meyarlarına daha dürüst cavab verən 3 qeyri-səlis məntiq (ALİ-1, ALİ-2, ALİ-3) təklif etmişdir. Bunun üçün lazımi teoremlər verilmiş və isbat olunmuşdur. 1996-1999-cu illərdə dünya alimləri və mühəndisləri bu üç məntiqin digər məntiqlərə nəzərən daha səmərəli olduğunu eksperimental nəticələrlə təsdiq etmişlər. Bu sahədə elmi nəticələr 1991-ci ildə (Almaniya), 1991-ci ildə (Moskva), 1993-cü, 2000-ci illərdə (Almaniya, L.Zadənin ön sözü ilə), 2001-ci ildə (ABŞ, L.Zadənin ön sözü ilə) çap olumuş monoqra¬fiyalarında şərh olundu.
Hazırda elm və texnikanın başlıca istiqamətlərindən biri də paylanmış süni intellektdir. R.Ə.Əliyev 1988-ci ildə qeyri-səlis paylanmış intellektual sistemlərin elmi konsepsiyalarını və qurulma üsullarını təklif etdi. O, paylanmış intellektual sistemlərin qurulmasının başlıca prinsiplərini, modellərini vermiş, nəzəri əsasını işləmişdir. Mövcud elmi istiqamətə alternativ olan və qeyri-səlis mühitdə işləyən paylanmış multiagent intellektual sistemlər adlanan yeni elmi istiqamət təklif etdi.
Professor Əliyev professor Lütfi Zadə ilə birlikdə qeyri-səlis dayanıqlıq konsepsiyası ideyasını irəli sürərək dinamik sistemlərin ümumiləşdirilmiş dayanıqlıq nəzəriyyəsinin əsaslarını işləyib hazırlamışdır.
Əliyev qeyri-səlis məntiqə əsaslanan ümumiləşdirilmiş qərarlar nəzəriyyəsini təklif etmişdir. Qeyri-səlis məntiqə əsaslanan qərarların təhlili sahəsində tədqiqatın yeni mərhələsində professor Əliyev davranış qərarlarının təhlili üçün yeni prinsip kimi kombinəedilmiş vəziyyət konsepsiyasını təklif etmişdir.
Professor Əliyev Z-ədədlər nəzəriyyəsinin müəllifidir. Bu işlərə Z-ədədləri üzərində əsas hesab və cəbri əməllər, Z-ədədlərinin sıralanması, Z-çoxluqlar üzərində əməllər və digər nəticələr daxildir.
İlk dəfə, şərt və nəticə hissəsi Z-ədədlərlə ifadə edilən ƏGƏR-ONDA qaydaları ilə məntiqi çıxarış üsulu təklif etmişdir.
Professor Əliyev kombinə olunmuş vəziyyət və Z-ədəd konsepsiyalarına əsaslanan ümumi qərar qəbuletmə nəzəriyyəsini təklif etmişdir. İnformasiyanın qismən etibarlılığının nəzərə alınması dəyişkənlik, natamamlıq və mürəkkəbliklə xarakterizə olunan iqtisadi davranış üçün, xüsusilə, vacibdir. Ümumi qərar qəbuletmə nəzəriyyəsi insanların davranış determinantları ilə problem göstəricilərin qarşılıqlı əlaqəsini nəzərə alır. Nəzəri və eksperimental olaraq sübut olunub ki, Gözlənilən Faydalılıq (Fon Neyman, Nobel ödülçüsü), Prospekt Nəzəriyyəsi (Kanenman Nobel ödülçüsü) Rafiq Əliyevin təklif etdiyi ümumi qərar qəbuletmə nəzəriyyəsinin xüsusi hallarıdır.
İlk dəfə sosial elmlərdə qeyri-səlis məntiqin tətbiqi ilə Kamal Abdulla və Ziya Səlcuqla birlikdə araşdırmalar aparmışdır. Nəticələr “Kitabi-Dədə Qorduq” dastanının yeni çalarlarına, süni intellektin gələcəyi olan təbii dil proseslərinin tədqiqinə və hamıya ünvanlanmış qeyri-səlis məntiq əsərləri “Springer” nəşriyyatında Almaniyada, Türkiyədə, Özbəkistanda müxtəlif dillərdə çap olunmuşdur.
Rafiq Əliyevin sədrliyi ilə qeyri-səlis məntiqə, süni intellektə, idarəetmə və qərar qəbuletməyə həsr olunmuş dünyanın müxtəlif ölkələrində bu sahədə ekspertlərin, tanınmış alimlərin iştirakı ilə keçirilən 3
– International Conference on Theory and Application of Fuzzy Systems, Soft Computing and AI tools – ICAFS;
– International Conference on Theory and Application of Soft Computing, Computing with Words, Perceptions and Artificial Intelligence ICSCCW;
– World Conference on Intelligent Systems for Industrial Automation WCIS;
beynəlxalq elmi konfransların təşkilatçısıdır.
Beləliklə, Rafiq Əliyev bütün zəngin elmi yaradıcılıq boyu 5-6 mühüm nəzəriyyəyə imza atmışdır.
Rafiq müəllimin 60 illik pedoqoji fəaliyyəti də ilklərlə zəngin olmuşdur. Birbaşa qeyd edək ki, R.Ə.Əliyevin pedaqoji fəaliyyəti təhsilin bütün pillələrini harmonik əhatə edir. O, yüksək ixtisaslı mütəxəssislər – elmlər namizədləri (fəlsəfə doktorları) və elmlər doktorları yetişdirməklə yanaşı mühəndis kadrları hazırlama işinə, müasir tələblərə cavab verən biznesin idarə edilməsi üzrə mütəxəssislər və orta məktəb şagirdlərinin informatika sahəsindəki təhsilinə də böyük diqqət yetirmişdir. O, 200-dək fəlsəfə doktoru, 30-dan çox elmlər doktorları hazırlayıb, onların arasında Azərbaycanla yanaşı Türkiyə, Almaniya, Rusiya, İran, ABŞ, Şimali Kipr və digər ölkələrdən olan yetirmələri də var.
Professor Rafiq Əliyev ilk fundamental “Fuzzy logic theory and application”, (L.Zadeh, R.Aliev) monoqrafiyasının, dünyada ilk “Soft Computing” dərsliyinin, dünyanın yüzlərlə universitetində tədrisdə istifadə olunan və türk dilinə tərcümə olunan “Soft Computing and Its Applications in Business and Economics” (Esnek hesaplama: İşletme ve Ekonomide uygulamaları) dərsliklərinin müəllifidir.
Rafiq Əliyev süni intelekt sahəsində 1992-ci ildə “Süni intelektin mifləri və reallıqları” kitabını və 2024-2026-cı illərdə “Süni intelekt” (600 səhifəlik) 4 dildə dərsliyini yazmışdır.
Səksəninci illərin axırlarında prof. R.Ə.Əliyev Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasında Avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemləri kafedrasını yaratdı. O, kafedranın nəzdində “İntellektual sənaye idarəetmə sistemləri” adlı elmi-tədqiqat problem laboratoriyasını da yaratdı.
Rafiq Əliyev ilk dəfə olaraq Azərbaycana MBA Proqramları gətirmiş, müxtəlif maneələrə və qısqanclıqlara rəgmən bunlar 28 ildir davam edir və ölkənin müxtəlif universitetləərində tədris olunur.
Onun iştirakı ilə respublikanın ali tədris müəssisələrində 6 yeni ixtisas açılıb. Bu ixtisaslar mühəndis, süni intellekt, yeni informasiya texnologiyaları, Soft Kompütinq sahələrindəki bilikləri özündə cəmləşdirir, iqtisadiyyatımızın gələcəyinə yeni, qeyri-adi baxışları əks etdirir, perspektiv inkişafı müəyyən edir. Bu ixtisasları nəzərdən keçirək: Kompüter informasiya sistemləri, Biznesin idarə olunması, Menecment, Biznes informatikası, Mexatronika və s.
Təkcə bunu qeyd etmək kifayətdir ki, onun köməyi ilə Təbriz Universitetində avtomatik idarəetmə üzrə yeni ixtisas açılmış, neyron şəbəkələr və qeyri-səlis məntiq kursları təşkil edilmişdir.
Corciya Dövlət Universitetinin professoru seçilən R.Ə.Əliyev bu Universitetin tədris planlarına yeni – Qərar qəbuletmə sistemlərində yeni texnologiyalar – kursunu daxil etmiş və özü mühazirələr oxumuşdur.
Məlumdur ki, alimin, müəllimin elmi-pedaqoji fəaliyyətini qiymətləndirərkən əsas meyarlardan biri də onların əsərlərinə istinad etmələrin miqdarıdır. Professor R.Əliyevin kitablarından dünyanın məşhur universitetlərində bir dərslik kimi istifadə edildiyini, onun elmi irsinə yüksək qiymət verildiyini eşitdikdə adam daxili bir iftixar hissi keçirir. Məsələn, Almaniyanın Münxen şəhərində Franzis-Verlag GmbH nəşriyyatında 1994-cü ildə dərc olunmuş 316 səhifəlik Messen, Steuern und Regeln mit FUZZY-LOGIK kitabı Zigen Universitetində, Berlindəki Technik Verlag nəşriyyatında 2001-ci ildə çap edilmiş 448 səhifəlik Soft Computing eyne grundlegende einfyhrung əsəri Neyron şəbəkələr kursunun proqramına uyğun olaraq Almaniyanın Darmştadt Universitetində, məşhur World Scientific nəşriyyatında (ABŞ, İngiltərə) dərc olunmuş 450 səhifəlik Soft Computing and its Application kitabı isə Amerika, Avropa, Asiya və Avstraliyanın bir çox universitetlərində, o cümlədən Koliforniyadakı Berkli Universitetində, Boston Universitetində tədris proqramlarına əsas dərslik kimi daxil edilib.
O həmçinin Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin aşağıdakı ixtisaslarının akkreditasiya olunması işinə böyük əmək sərf etmiş və özü tərəfindən açılması təklif olunan aşağıdakı ixtisasların beynəlxalq akkreditasiya olunmasına nail olmuşdur:
FIBAA (Foundation for International Business Administration Accreditation) tərəfindən akkreditə olunmuş ixtisaslar bunlardır: İqtisadiyyat; Sənaye mühəndisliyi; Kompüter mühəndisliyi; Menecment; Biznesin idarə edilməsi; Biznesin təşkili və idarəedilməsi; İdarəetmədə informasiya sistemləri; Heyətin idarə edilməsi; Marketinq ASIIN (Accreditation in Engineering Computer Sciences Natural Sciences Mathematics) tərəfindən akkreditə olunmuş ixtisas Mexatronika və robototexnika mühəndisliyidir.
Professor Rafiq Əliyevin mühazirə oxuduğu Universitetlər: Corciya Dövlət Universiteti (ABŞ); Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti; Bakı Dövlət Universiteti; Sumqayıt Dövlət Universiteti; Təbriz Universiteti; Zigen Universiteti; Yaxın Doğu Universiteti (Şimali Kipr); Toronto Universiteti (Kanada); Berkli Universiteti (ABŞ); Daşkənd Texniki Universiteti və s.
Yenilikləri, böyük uğurları ilə tarixdə qalanlar həmişə yaşayanlardır.
Müəllif: RƏFAİL TAĞIZADƏ
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I
I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I
“Azərbaycan folklor düşüncəsi: ənənə və müasirlik” adlı kitab işıq üzü görüb
“Azərbaycan folklor düşüncəsi: ənənə və müasirlik” adlı kitab işıq üzü görüb
AMEA Folklor İnstitutunun Elmi şurasının qərarı ilə Mifologiya şöbəsinin aparıcı emi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Elçin Qaliboğlunun “Azərbaycan folklor düşüncəsi: ənənə və müasirlik” adlı kitabı nəşr olunub.
Kitabda Azərbaycan folklor düşüncəsi ənənəvi və müasir baxışlardan təhlil edilir. Əsər folklorun dərin köklərini və inkişafını araşdırmaqla yanaşı, müasir dövrə təsirini də əhatə edir, həm nəzəri, həm də praktiki aspektlərdən zəngin təhlillər təqdim edir.
Tədqiqatda Azərbaycan folklorunun müxtəlif aspektləri geniş şəkildə təhlil olunur. Dastan düşüncəsi, Tanrıçılıq görüşləri, ulusal dəyərlər və ailəçilik ənənələri, mifoloji obrazlar və Xeyir-Şər ideyaları kimi mövzular müxtəlif bölmələrdə müzakirə edilir. Həmçinin, folklorşünaslıqda janrların araşdırılması və folklor düşüncəsinin müasir tələblərlə əlaqəsi də diqqətə çatdırılır.
Kitabın ilk bölmələrində Azərbaycan xalqının qədim mifoloji düşüncə tərzini təmsil edən əhəmiyyətli əsərlər, xüsusilə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı təhlil edilir. Bu dastanın strukturunda və alt qatlarında Tanrıçılıq görüşlərinin aydın izləri qorunduğu göstərilir. Dastanın içindəki mifoloji və sosial dəyərlərin, həmçinin xalqın yaşam tərzinin necə əks olunduğu üzərində dayanan müəllif, bu əsərin xalqın ruhunu və dünya görüşünü hansı formada qoruyub saxladığını vurğulayır.
Kitabda xüsusi olaraq aşıq sənətinə, xüsusilə də “Azərbaycanın aşıq sənəti ulusal dəyərimiz kimi” adlı araşdırmaya diqqət yetirilir. Burada, sazın səsində əcdadın təbiətə olan yaxınlığı, onunla birliyinin ifadə olunduğu qeyd edilir. Aşıq musiqisinin təbiətlə yarışmaq, onu öymək və həyatın mənasını onlardan bilmək kimi dərin mənalar daşıdığı göstərilir. Bu sənətin, eləcə də folklorun müxtəlif janrlarının zamanla dəyişmə və yenilənmə prosesləri də təhlil olunur.
Kitabın digər bölmələrində milli dəyər anlayışı daha da dərindən açılır. “Kitabi-Dədə Qorqud” və “Koroğlu” dastanları əsasında, bu milli dəyərlərin qorunması və zamanla dəyişən dünyaya uyğunlaşması göstərilir. Müəllif bu dastanlarda xalqın tarixinin, mübarizəsinin və ruhununun bədii şəkildə ifadəsini araşdırır. Eyni zamanda, “Koroğlu” obrazı ilə müqayisədə bu qənaətə gəlinir ki, əcdad düşüncəsində kökü qədimlərdən gələn obrazın yeni çağda, ulusun ayaqda və kökə bağlı qalması üçün fiziki döyüşkən bir obrazda təsvirinə ehtiyac yaranır. Lakin mahiyyət etibarilə bu obrazın ruhu dəyişməz qalır.
Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı, xüsusilə “Yeddi gözəl” poemasında Xeyir və Şər ideyalarının açılması da diqqətə çatdırılır. Bu ideyaların türk xalqının xarakteri və düşüncəsi ilə əlaqəsi, həmçinin mifoloji düşüncədən bədii ədəbiyyata keçid prosesləri müfəssəl şəkildə təqdim edilir. Bu bölmədə göstərilir ki, Nizami Gəncəvi bu mövzuya təbii bir şəkildə yanaşaraq, ulusal məntiqi ədəbiyyatında əks etdirib.
Kitabda Nəsimi və Füzulinin yaradıcılığı da əhatə edilir. Nəsimi yaradıcılığında mifoloji obrazların yüksək ədəbi səviyyədə ifadəsi, onun poeziyasının necə birləşərək daha mükəmməl bir bədii sistemə çevrildiyi təhlil edilir. Füzulinin qəzəllərində isə mifoloji obrazların çoxçalarlılığı onun yaradıcılığının genişliyini və emosional zənginliyini ortaya qoyur. Xüsusilə, Füzulidə “Od” obrazının mifoloji mahiyyəti ilk dəfə təhlil edilir və bu obrazın poeziyasındakı əhəmiyyəti izah edilir.
Seyid Əzim Şirvaninin poeziyasında folklor düşüncəsi və mifoloji obrazların yerini müəyyən edən araşdırmalar da kitabda geniş yer alır. Bu bölmədə göstərilir ki, şairin qəzəllərində folklor və mifoloji duyum heç vaxt tükənmir, əksinə, hər yeni dövrün və dəyişən zamanın mənəviyyat imkanları ilə daha da zənginləşir. Şirvaninin əsərlərindəki bu folklor təsirlərinin insanın təbiət və dünya ilə əlaqəsini necə möhkəmləndirdiyi açıqlanır.
Kitabda Aşıq Ələsgərin yaradıcılığı da təhlil edilir. Onun ictimai məzmunlu və təbiətə həsr olunmuş əsərlərində Dədə Qorqud ənənəsinin açıq şəkildə yaşatıldığı qeyd edilir. Aşıq Ələsgər, öz bədii yaradıcılığında xalqın dünya görüşünü və həyatın mənasını təbii şəkildə əks etdirir və bu ənənəni yeniləyərək müasir dövrə uyğunlaşdırır.
Kitabda “Molla Nəsrəddin” karikaturalarındakı folklor elementləri də ətraflı şəkildə təhlil edilir. Karikaturaların, folklordan gələn obrazlar və xalq təfəkkürü ilə gücləndiyi və ümumiləşdirici təsir gücünün əldə edildiyi göstərilir. Bu vizual satira ilə folklor arasındakı əlaqələr, cəmiyyətin sosial və mənəvi məsələlərinə dair güclü mesajlar verir.
Kitabın bir digər maraqlı bölməsi isə İblis obrazının mifoloji-dini şüurda və yazılı ədəbiyyatda təsvirinə aiddir. Hüseyn Cavidin “İblis” pyesində bu obrazın simvolik və fəlsəfi mənası geniş şəkildə təhlil edilir. Burada İblisin yalnız Şərin simvolu deyil, həm də insanın mənəvi məsuliyyəti, seçim azadlığı və ədəbiyyatın gələcək özünütəsdiq imkanlarını əks etdirən bir fəlsəfi konsepsiya olduğu vurğulanır.
Kitabda əlavə olaraq, Azərbaycan folklorunun müxtəlif dövrlərdəki inkişafını və müasir tendensiyalarını əhatə edən bir çox araşdırma yer alır. “Folklorda Cümhuriyyət hadisələri”, “Şirvan aşıq mühiti və repressiya”, “Cəfər Cabbarlı: xalq ruhundan güc alan həqiqət axtarışları”, “Adət-ənənə, mərasim və bayramlar etnopsixoloji ruhun ifadə forması kimi” və digər yazılar Azərbaycan folklorunun zənginliyini və sosial mədəni həyatdakı rolunu hərtərəfli şəkildə təhlil edir.
Qeyd edək ki, “Elm və təhsil” nəşriyatında işıq üzü görən 240 səhifəlik kitabın elmi redaktoru filologiya elmləri doktoru, professor Seyfəddin Rzasoy, rəyçiləri isə filologiya elmləri doktoru, professor Ramil Əliyev və filologiya elmləri doktoru, dosent Şakir Albalıyevdir. Kitaba professor Ramil Əliyev “Azərbaycan folklor düşüncəsinə özünəməxsus baxış” adlı ön söz yazıb. Kitab Azərbaycan folklorunun müxtəlif aspektlərinə işıq tutaraq, onun zəngin mədəni irsini daha da dərinləşdirir və geniş oxucu kütləsinə təqdim edir.
Kitaba keçid üçün link: https://folklor.az/uploads/research/files/Elchin_Galiboglu_20261770555961.pdf
Mənbə: Folklor İnstitutu
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
Sergey Yeseninin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı 10 MARAQLI FAKT
Sergey Yeseninin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı 10 MARAQLI FAKT:
- Sergey Yeseninin şeirləri ilk dəfə 1914-cü ildə «Мирок» jurnalında dərc olunub. Onun ilk şeirlər toplusu isə 1916-cı ildə işıq üzü görüb və «Radunitsa» adlanıb.
- 1909-cu ildə Sergey Yesenin kilsə-icma müəllimlər məktəbində təhsil alıb. Bu bina bu gün artıq məktəb deyil, Yesenin ev muzeyi kimi fəaliyyət göstərir.
- Məktəbi 1912-ci ildə bitirdikdən sonra Yesenin Moskvaya köçüb və bir müddət ət dükanında işləyib.
- Yesenin üç dəfə evlənib. Onun sonuncu həyat yoldaşı Sofya Andreyevna Tolstaya olub — o, Lev Nikolayeviç Tolstoyun doğma nəvəsi idi.
- Yeseninin ikinci evliliyi xüsusilə diqqətçəkəndir. Onun həyat yoldaşı — amerikalı rəqqasə Ayzedora Dunkan rus dilini bilmirdi, Yesenin isə ingilis dilində ümumiyyətlə danışmırdı. Nəticədə bu evlilik bir ildən bir az çox davam etdi.
1968-ci ildə Ayzedora Dunkana həsr olunmuş britaniya-fransız istehsalı «Ayzedora» filmi çəkildi. Yesenin rolunu Zvonimir Çrnko adlı aktyor canlandırmışdı. - Sergey Yesenin — şeirlərinə çoxlu sayda mahnılar bəstələnmiş rus şairlərindən biridir. Müxtəlif dövrlərdə onun şeirlərini Aleksandr Malinin («Zabava»), «Alfa» qrupu, Lyudmila Zıkina («Slyışiş, mçatsya sani»), Nadejda Babkina («Otqovorila roşa zolotaya»), Galina Nenaşeva («Beryoza»), Nikolay Karaçentsov («Koroleva»), Oleq Poqudin, Nikita Ciqurda, «Monqol Şuudan» qrupu («Moskva»), Vika Tsıqanova, Zemfira və bir çox digər ifaçılar səsləndirib.
- Evli olduğu dövrdə Sergey Yeseninin tərcüməçi Nadejda Volpinlə münasibəti olub. Bu əlaqədən 1924-cü ildə onların nikahdankənar oğlu Aleksandr dünyaya gəlib. O, uzun və məhsuldar bir həyat yaşayıb və Yesenin-Volpin soyadını daşıyıb.
- 28 dekabr 1925-ci ildə Sergey Yesenin «Anqleter» mehmanxanasındakı otağında, istilik borusundan asılmış vəziyyətdə tapılıb. Eyni zamanda qanla yazılmış vida məktubu da aşkarlanıb — bu, «Əlvida, dostum, əlvida…» adlı şeir idi. Sergey Yesenin Moskvada, Vaqankovo qəbiristanlığında dəfn olunub.
- Bu günə qədər Yeseninin ölümü ilə bağlı mübahisələr davam edir. Bir çoxları onun intihar etmədiyini, buna səbəb olmadığını düşünür. Müasirləri qeyd edirdilər ki, ölümündən bir gün əvvəl o, şən və həyat dolu idi, üstəlik yeni şeirlər toplusunun nəşrini səbirsizliklə gözləyirdi.
- Sergey Yeseninin ədəbi məsələlər üzrə katibəsi də olub. Galina Arturovna Benislavskaya beş il ərzində Yeseninin bütün ədəbi işləri ilə məşğul olub, redaksiyalarla danışıqlar aparıb. Galinanın Yeseninə dərin bağlılığı var idi və dostlarının sözlərinə görə, şairin özünə yeganə yaxın bildiyi xanım olub . O, hətta Yeseninin dostlarını və bacısı Yekaterinanı onların münasibətlərini pozmaqda ittiham etmişdi.
Yeseninin ölümündən təxminən bir il sonra, 3 dekabr 1926-cı ildə, Galina Benislavskaya Vaqankovo qəbiristanlığında Yeseninin məzarı yanında özünü güllələyib O, vida məktubu da qoymuşdu və orada bu sözlər yazılmışdı:
«Bu məzarda mənim üçün ən qiymətli olan hər şey var…»
Məlumatı hazırladı: TURAL CƏFƏRLİ
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
Ssenari yaradıcılığına həsr olunmuş yeni nəşr
Ssenari yaradıcılığına həsr olunmuş yeni nəşr
Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin (ADMİU) Kitabxana-informasiya mərkəzinə Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqı (AKİ) tərəfindən rus yazıçısı və dramaturqu Aleksandr Çervinskinin “Yaxşı ssenarini yaxşı qiymətə necə satmaq olar?” adlı kitabından 30 nüsxə hədiyyə edilmişdir. Sözügedən nəşr ssenari sənətinin nəzəri və praktiki əsaslarını əhatə etməklə, bu sahədə təhsil alan tələbələr, gənc ssenaristlər və yaradıcı mütəxəssislər üçün mühüm elmi-metodik mənbə kimi dəyərləndirilir.
Müəllif kitabda ssenarinin mahiyyəti, onun struktur quruluşu, yazılış prinsipləri, dramaturji gərginliyin yaradılması və tamaşaçı diqqətinin cəlb olunması kimi fundamental məsələləri sistemli şəkildə təhlil edir. Aleksandr Çervinski, xüsusilə, vurğulayır ki, müasir dövrdə kino istehsalında texnoloji yeniliklər və yeni dramaturji yanaşmalar geniş tətbiq olunsa da, peşəkar ssenari yaradıcılığının əsas estetik və məzmun prinsipləri dəyişməz olaraq qalır. Müəllif dünya kinematoqrafiyasının klassik nümunələrinə istinad etməklə oxuculara yaradıcı təfəkkürün inkişaf etdirilməsi və emosional baxımdan dolğun, bədii cəhətdən təsirli ssenarilərin yazılması yollarını təcrübi nümunələr əsasında təqdim edir.
“Parlaq imzalar” nəşriyyatında işıq üzü görən kitab rus dilindən kinotənqidçi Aygün Aslanlı tərəfindən tərcümə edilmişdir. Nəşrin elmi redaktorları Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının idarə heyətinin üzvü, sənətşünas və pedaqoq Nadir Bədəlov, həmçinin Toğrul Musayevdir. Layihənin rəhbəri AKİ-nin icraçı katibi Əli İsa Cabbarovdur.
Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqı gənc ssenaristlərin və kino ixtisasları üzrə təhsil alan tələbələrin peşəkar inkişafını dəstəkləmək məqsədilə hər il kino sənətinə dair müxtəlif elmi, nəzəri və metodik nəşrlərin hazırlanmasını və çapını ardıcıl şəkildə həyata keçirir. Bu qiymətli nəşrin ADMİU Kitabxana-informasiya mərkəzinə təqdim edilməsində göstərdiyi təşəbbüsə və ümumilikdə gənc yaradıcı nəslin elmi-intellektual inkişafına verdiyi davamlı dəstəyə görə Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının rəhbərliyinə dərin təşəkkürümüzü bildiririk.
ADMİU Kitabxana-informasiya mərkəzi
Məlumatı hazırladı: Tuncay ŞƏHRİLİ
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
Sevil Gül Nur – Şirin nağıl
Şirin nağıl
Xatirənlə dolu olan bu otaq
Bu səhər də elə səndən danışdı.
Yenə hisslər üstələdi ağılı,
Yenə hisslər xəyalına yanaşdı.
Həsrət adlı bu dərd ki var, ağırdır,
Çalışsan da, atammazsan bu dərdi.
Unutmağa cəhd edənlər bilərlər,
Unutmaq da xatirəyə qədərdir.
Bütün günü başını qat, gəz, dolan,
Bütün günü keçmişindən uzaq qaç.
Sonra birdən bir söz eşit, nəğmə duy,
Sonra yenə xəyallara qucaq aç…
Unutmağa ha çalışdım, olmadı,
Hər tərəfdə xatirən var bir yığın.
Çiyinlərim çəkə bilmir bu yükü,
Qürurumdan ağır imiş yoxluğun.
Dönüb gəlsən, bağışlaram yenə də,
Adam olmaz məndən belə ağılla.
Yenə danış, bilə-bilə inanım,
Şirin olur sən danışan nağıllar.
Daha getmə, dərd almasın canımı,
Görünməsin gözlərimdə bir də nəm.
Gəl, dolayım qollarımı boynuna,
Pıçıldayım: Darıxmışdım, birdənəm…
-
- 2026
Müəllif: SEVİL GÜL NUR
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
“YARADICILIQ PROSESİNDƏ İLHAM MƏLƏKLƏRİMƏ YALVARMAQDAN BAŞQA İŞİM YOXDUR
“YARADICILIQ PROSESİNDƏ İLHAM MƏLƏKLƏRİMƏ YALVARMAQDAN BAŞQA İŞİM YOXDUR
Müsahibimiz Özbəkistan Yazıçılar Birliyinin sədr müavini, Özbəkistan Respublikasının “Əməkdar mədəniyyət işçisi”, “Dostluq” ordenli şair, yazıçı dramaturq və tərcüməçi Fəridə Əfruzdur.
— Əvvəla, sizi Özbəkistan Respublikasının “Əməkdar mədəniyyət işçisi” fəxri adı ilə təltif olunmağınız münasibətilə ürəkdən təbrik edirəm!
Bu mükafatı qəbul etdiyiniz an hansı hissləri yaşadınız?
— Hər bir mükafat Allahın nemətidir.
Tanınmaqdan doğan sevinc ömrünün zinətinə, həyatının mənasına çevrilir.
Xüsusən də mükafatı Vətən başçısının öz əlindən almaq çox böyük hadisədir.
Bu cür diqqət və iltifat yalnız seçilmiş insanlara nəsib olur.
O an bir həqiqəti də dərk etdim: Prezident əlini tutub səni təbrik edəndə mükafatın növü əhəmiyyətini itirir — istər fəxri fərman olsun, istər qəhrəmanlıq adı, fərqi yoxdur.
Əsas olan Vətən atasının qarşısında dayanmaqdır; gözünün içinə baxmaq, üzündəki nurun içində yoğrulmaqdır.
Bu an insanı Vətən bağının uca bir ağacına çevirir, millət sarayının parlaq çırağı kimi nur saçmağa çağırır.
Layiq olanlar arasında layiqli olmaq şərəf tacını başına qoyur.
— Sizin bir şair və şəxsiyyət kimi formalaşmağınızda — Kokand ədəbi mühitinin, tarixi şəhər ruhunun rolu nə olub?
— Kokandın, daha doğrusu “Lətifi Kokand”ın mənim taleyimdəki yeri ölçüyəgəlməzdir.
Min dəfə şükür ki, mən belə bir torpaqda doğuldum, böyüdüm, yetkinləşdim, səadət tapdım, məhəbbət tapdım və ən əsası — poeziya tapdım.
Böyük şairəmiz Nadirabəyimin dövrü haqqında yazırlar ki: “Şəhərdə 376 məhəllə var idi və onların hər birində ən azı dörd şairə yaşayırdı.”
Bu fakt onu göstərir ki, mənim də hansısa nənələrim şairə olub. Bəlkə Nadirayi-Dəvranin poetik damarlarında axan qanda mənim əcdadlarımın da payı var.
Biz kokandlılar Kokand xanlığının şöhrətli dövrləri, sənəti və sənətkarlığı ilə içimizdə sarsılmaz bir qürurla yaşayırıq. Çünki onun misilsiz şöhrəti “İpək yolu” vasitəsilə bütün dünyaya yayılmışdı. Bu qürur və təsəlli mənim hər bir hüceyrəmdə oyaqdır.
— “Həyatın maskalar tamaşası olduğunu anlayanda, ora maskasız girdiyim üçün utandım”, — deyir Cek London.
Maskalar və müxtəlif simalar içində yaşadığımız bu dünyada əsl simaları tanımaq çətindir. Fəridə Əfruz qəlbin simasını bu tamaşa səhnələrindən necə qoruyur?
— Mən heç vaxt bu səhnələrə çıxmamışam.
Həmişə mənəvi ustadım Mövlana Ruminin “Olduğun kimi görün, göründüyün kimi ol” kəlamına sadiq qalmışam — hərçənd bəzən bu maskasızlıq mənə ağır başa gəlsə də.
Mənim şüarım budur: məni necə varamsa, elə də qəbul edin!
Maska bəzən yolları aça bilər, amma o yolun sonu çıxılmazdır. Maska — yolsuzluqdur, çarəsizlikdir, zəiflikdir.
Maskasızlıq isə mərd yaşamağın həqiqətidir!
— İllər sonra yazdığınız şeirləri yenidən oxuyanda, oradakı özünüzü tanımadığınız hallar olurmu?
— Xeyr, belə hallar olmur.
Çünki qırx il ərzində yazdığım bütün şeirlərdə Fəridə var — səhvləri və uğurları ilə yaşamağı bacaran Fəridə!
— Tərcümədə “şair səsi”ni itirmədən əsərin ruhunu və nəfəsini qorumaq nə dərəcədə çətin və zövqlüdür?
— Tərcümədə şair son dərəcə ayıq-sayıq və zəkalı olmalıdır.
İlk növbədə, tərcümə etdiyin müəllifin sənə nə qədər yaxın olması önəmlidir.
Onun ruhu sənin ruhunla qovuşmasa, tərcümə uğurlu alınmaz.
Əsərin müəllifi sənin həyatının və qəlbinin küçələrində heç olmasa bir dəfə dolaşmış olmalıdır.
Mən iranlı şair Sohrab Sipehini tərcümə edərkən onunla birlikdə Kaşanın geniş küçələrində, tarlalarında, akasiya çiçəklərinin altında gəzdim…
— Anna Axmatova və ya Marina Svetayevadan tərcümə edərkən qadın qəlbinin hansı cəhəti sizə daha çox təsir edir?
— Təkcə Anna və ya Marina deyil, Mehri Hiroti və Zahra Kabirinin əsərlərinə müraciət edəndə də qadın qəlbim onların qadın təbiəti ilə qovuşur.
“Qadını tanıyıram” deyən kişi necə min dəfə yanılırsa, “kişini tanıyıram” deyən qadın da elə min dəfə yanılır.
Qadını qadınca duymaq üçün heç olmasa bir dəfə doğuş ağrısını yaşamaq gərəkdir.
Mən bu rus şairə bacılarımı tərcümə edərkən, onlar kimi həbsxana pəncərəsindən aya baxdım.
Birlikdə ağladım, birlikdə şeir yazdım…
— 2020–2024-cü illərdə Milli Məclisin deputatı kimi fəaliyyət göstərdiniz.
Siyasi məktəb sizə şair kimi nə öyrətdi?
— Əslində şair insan — dövrün ayıq adamıdır, yəni Vətənin sözü, millətin gözü, xalqın üzüdür.
Şair — ən sadiq siyasətçidir, o ədalətsizliyə, haqsızlığa, alçaldıcı hallara qələmini qılınc kimi açaraq baş qaldıran üsyançıdır.
Mən hər halda belə olmalıyam, deyə düşünürəm.
Parlament mənə dövlətçilik siyasətini, qanunvericilik sənətini, ədalətin köklərini göstərdi. Parlament əsl mənada bir ustad oldu.
Dövlət və xalq arasında körpü olmaq sənətini öyrətdi. Düşüncəmi genişləndirdi, fikirləşmə yollarımı uzatdı.
Əsl şair öz oxu ətrafında fırlanmamalıdır; onun dedikləri xalqın dalğasında daşıya biləcək gücdə olmalıdır.
— Milli poeziyamızın dünya ədəbiyyatındakı yeri haqqında nə düşünürsünüz?
— Milli poeziyamızın yeri dünya ədəbiyyatında kifayət qədər görünmür və bu məni kədərləndirir.
Dünya ədəbiyyatının ən yaxşı, tanınmış şairləri bizim orta səviyyəli şairlərimizlə bərabər qiymətləndirilir.
Bu günlərdə onlar “Nobel” mükafatı alırlar.
Halbuki bizim 3000 illik tariximiz, 3000 illik poeziyamız var.
Bir ədəbin şeirindən Avropa bir film yarada bilər, bir hikmətli sözümüzdən onlarla ruhşünas və life-coach fayda götürür.
Ümidim gənclərdədir, çünki onlar dilləri öyrənirlər.
Amma qorxum da var: öyrəndikləri dillərə çox bağlanıb, ana dilinin həqiqi təbii gücünü, qüdrətini dünyaya göstərmək vəzifəsini unuda bilərlər.
— Qadın ürəyi ayıq və çox həssasdır.
Bu həssaslıq yaradıcılığa nə qədər qanad, nə qədər ağırlıq verir?
— Şeir — duyğular, heyrət və həyəcanlar aləmidir.
Qadının gözlərindəki yaş, qəlbindəki dərd, sevinc və bayramlar məhz bu duyğulardan doğur.
Qadın ətrafındakılardan mərhəmət və məhəbbət gözlədiyi kimi, şairə də poeziyaya diqqət və tanınma gözləyir.
Çünki o bir əlində qələm, bir əlində beşik tutaraq yaradır.
Necə ki, övladını böyüdərək cəmiyyətə hədiyyə verirsə, şairə də şeirlərini kitaba çevirib xalqın qarşısına təqdim edir.
— Yaradıcılıq prosesində özünüzə ən çox verdiyiniz sual nədir?
— Yaradıcılıq prosesində ilham mələklərimə yalvarmaqdan başqa işim yoxdur:
“Gedib qalmayın, dediklərimi deyib alım, yazacaqlarımı yazıb qoyum,” — deyirəm, sadəcə.
— Özbək ədəbiyyatının ən böyük uğuru nədədir ?
— Özbək ədəbiyyatının ən böyük uğuru — köklərinin dərinliyi, təməlinin möhkəmliyidir.
Bizdən əvvəl qələm çalan dahiyanə yaradıcılar o qədər çox və möhtəşəmdir ki, onlara heç bir tərəddüd etmədən güvənə, onlardan rəng ala, fəxr edə biləcəyimiz böyük bir məktəbimiz var.
— “İnsan övladı ən əvvəl özünə sadiq olmalıdır” fikri həyatınıza nə qədər uyğundur?
— İnsan övladı istəsə də, istəməsə də bədəninin quludur, ruhunun isə padşahıdır. Mən həyatımda bu iki şeyin yerini dəyişməsini istəyərək yaşayıram. Yəni nəfsimiz padşah olsa, ruhumuza qul olsa…
İnsanlıqda sadiqlik də elə budur, deyə düşünürəm.
— İnsan özünü nə vaxt itirir, nə vaxt tapır?
— İnsan özünü elmsizlikdə itirir, elm vasitəsilə tapır.
Bu gün gənclər arasında mənəvi boşluqlar haradan qaynaqlanır, deyə düşünürsünüz?
— Kitabsızlıq — cahillik ocağıdır. Burada yalnız nadanlıq və səfehlik alovu yanır.
— İnsanın xarakterində ən təhlükəli duyğu hansıdır, deyə bilirsiniz?
— Laqeydlik. Bu qədər gücü var ki, insanı öldürə bilər.
Ədəbiyyatda isə daha təhlükəli tərəfi odur ki, bəzi insanlar onu silah kimi istifadə edirlər: sanki yanında istedadı görmürlər; görsələr axtarmırlar; tapsalar oxumurlar; oxusalar anlamırlar; anlasalar, bu barədə heç kimə danışmaq istəmirlər.
—Azərbaycan və Özbək ədəbiyyat əlaqələri haqqında…
— Özbək və Azərbaycan xalqları əsrlər boyu şeir, hikmət və nağıl vasitəsilə bir-birinin ruhunu hiss etmişdir.
Bu bağlılıqlar təkcə ədəbiyyatı deyil, həm də milli mədəniyyətimizi və tarixi dəyərlərimizi zənginləşdirir.
Azərbaycan xalqı bizim üçün sadəcə qonşu deyil, ürəyimizin bir parçası, yaradıcılıq ruhumuzun ilham mənbəyidir.
Buna görə də bu ədəbi əlaqələrin daim davamlı olması, yeni nəsillər üçün də ilham qaynağı olaraq qalması çox önəmlidir.
Bizim şeir və hikmət vasitəsilə bu məhəbbət davam edir, xalqlarımızın qəlbləri hər zaman bir-birinə yaxın olur.
Söhbətləşdi: Cahangir NAMAZOV
“Yazarlar” jurnalının beynəlxalq əlaqələr üzrə meneceri, Özbəkistan Respublikası üzrə təmsilçi
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında