TƏHSİLİN GƏLƏCƏYİ: DÜNYA TƏCRÜBƏSİ, RƏQƏMSAL İNQİLAB VƏ AZƏRBAYCANIN YENİ İNKİŞAF HƏDƏFLƏRİ

Babayeva Zərövşən Yaşar qızı
https://orcid.org/0009-0009-3004-8455

dr.zarifbabayeva@gmail.com

Naxşıvan Dövlət Universitetinin professoru, Əməkdar müəllim

Pedaqoji elmlər doktoru

Təhsilin gələcəyini texnologiyalar deyil, ondan istifadə etməyi bacaran, düşünən, yaradan və öyrənməyi ömürboyu davam etdirən insan formalaşdıracaq – fikri müasir təhsilin istiqamətverici, hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir.

XXI əsrin təhsil mənzərəsi sürətlə dəyişir. Elmi-texniki tərəqqi, rəqəmsal transformasiya, süni intellektin inkişafı, əmək bazarının yenilənən tələbləri və qlobal sosial çağırışlar təhsil sistemlərinin qarşısında yeni vəzifələr müəyyənləşdirir. Artıq təhsilin keyfiyyətini yalnız öyrənənin nə qədər məlumat mənimsəməsi ilə ölçmək mümkün deyil. Əsas məsələ onun əldə etdiyi bilikdən necə istifadə etməsi, müstəqil düşünməsi, problemləri təhlil etməsi, yeni həll yolları yaratması və dəyişən dünyaya uyğunlaşma bacarığı qazanmasıdır. Müasir dərsdə müəllimin qarşısında dayanan əsas sual artıq “Mən tələbəyə nə öyrədəcəyəm?” deyil, həm də “O, öyrəndiklərini necə araşdıracaq, tətbiq edəcək və yeni bilik yaradacaq?” sualıdır. Çünki bu gün təhsil yalnız məlumatın ötürülməsi prosesi deyil; düşünməyi, sual verməyi, araşdırma aparmağı, əməkdaşlıq etməyi və dəyişən dünyaya uyğunlaşmağı öyrədən bir mühitdir. Təsəvvür edək: biologiya dərsində tələbə-şagird fotosintez prosesini yalnız dərslikdəki şəkildən öyrənmir. O, virtual laboratoriyada prosesin mərhələlərini müşahidə edir, bitkinin inkişafına təsir edən amilləri dəyişdirərək nəticələri müqayisə edir, sonra isə yaşadığı ərazidə bitki müxtəlifliyini araşdırır. Belə dərsdə texnologiya məqsəd deyil, öyrənməni dərinləşdirən vasitədir. Əsas nəticə isə öyrənənin hazır məlumatı təkrarlaması deyil, müşahidə aparması, nəticə çıxarması və öyrəndiyini real həyatla əlaqələndirməsidir. Bu dəyişiklik təhsilin bütün pillələrini – məktəbəqədər təhsildən ümumi və peşə təhsilinə, ali təhsildən fasiləsiz öyrənməyə qədər – əhatə edir. Deməli, qarşımızda duran əsas sual texnologiyaların təhsilə nə qədər daxil olması deyil, onların daha savadlı, yaradıcı, məsuliyyətli və sosial baxımdan fəal insan yetişdirməyə necə xidmət etməsidir.

Dünya təhsil sistemində baş verən dəyişikliklər Azərbaycanda da ali təhsil müəssisələrinin fəaliyyətinə yeni məzmun və tələblər gətirir. Bu baxımdan Naxçıvan Dövlət Universitetində son illərdə həyata keçirilən yeniliklər regionda müasir təhsil mühitinin formalaşdırılması, rəqəmsal imkanların genişləndirilməsi və elmi-tədqiqat fəaliyyətinin inkişafı istiqamətində atılan mühüm addımlar kimi diqqəti cəlb edir. Universitetdə aparılan islahatların əsas istiqamətlərindən biri tədris və idarəetmə proseslərinin rəqəmsallaşdırılmasıdır. Elektron Universitet layihəsi çərçivəsində tətbiq edilən EDUMAN sistemi dərs cədvəllərinin, elektron jurnalların, tədris materiallarının, imtahan və qiymətləndirmə proseslərinin elektron mühitdə idarə olunmasına imkan yaradır. Tələbələrin şəxsi kabinetləri vasitəsilə tədris materiallarına çıxışı, sərbəst işlərin elektron təqdim edilməsi, qiymətləndirmə nəticələrinin izlənilməsi və digər funksiyalar tədris prosesinin daha çevik və şəffaf təşkilinə xidmət edir. Bu yanaşma universitet idarəçiliyində rəqəmsal transformasiyanın yalnız texniki yenilənmə deyil, həm də təşkilati mədəniyyətin dəyişməsi olduğunu göstərir. NDU-da innovativ tədrisin inkişafı istiqamətində atılan addımlardan biri də STEAM yanaşmasının praktik mühitdə tətbiqidir. Universitetin Memarlıq və Mühəndislik fakültəsində yaradılmış STEAM laboratoriyasında tələbələrin layihə və eksperimental fəaliyyətinə şərait yaradılmış, “Ağıllı ev”, tibbi monitorinq sistemi, ekoloji dayanıqlı binaların maketləri və kampusda ağıllı nəqliyyatın təşkili kimi layihələr həyata keçirilmişdir. Bu nümunələr tələbələrin nəzəri bilikləri texnoloji həllərə çevirməsi, mühəndislik təfəkkürünün, yaradıcılığın və komanda fəaliyyətinin inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir.

STEAM təcrübəsinin genişləndirilməsi yalnız universitetin laboratoriya imkanları ilə məhdudlaşmır. 2025-ci il martın 10-dan aprelin 4-dək NDU tələbələrinin Naxçıvan Muxtar Respublikası Təhsil Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərən STEAM Təlim-Tədris Mərkəzində keçdikləri təlimlərdə CNC lazer texnologiyaları, 3D çap və modelləşdirmə, pilotsuz uçuş aparatları, Microbit, Arduino, sensorlar və elektrik dövrələri üzrə nəzəri-praktik biliklərə yiyələnməsi universitetlə təhsil mühiti arasında tətbiqyönümlü əməkdaşlığın nümunəsidir. Belə təcrübələr ixtisas biliklərinin real texnoloji məsələlərlə əlaqələndirilməsinə imkan verir. Rəqəmsal transformasiyanın növbəti mərhələsi süni intellektin təhsil və elmi fəaliyyətə inteqrasiyasıdır. NDU-da keçirilən “Süni intellekt: nəzəriyyədən praktikaya” mövzusunda II beynəlxalq elmi konfrans bu istiqamətdə elmi müzakirələrin və maarifləndirmə fəaliyyətinin genişləndirildiyini göstərir. Konfrans çərçivəsində süni intellektin təhsildə tətbiqi, fundamental biliklərin formalaşdırılması, layihə əsaslı tədris və fənlərarası inteqrasiyanın əhəmiyyəti vurğulanmışdır. Universitetdə süni intellektlə bağlı yeni ixtisasların açılması, bu sahədə fəaliyyət göstərəcək ofis və innovasiya məkanlarının yaradılması istiqamətində işlərin nəzərdə tutulması isə gələcək inkişaf gündəliyinin mühüm istiqamətlərindəndir.

Universitetin innovasiya potensialını nümayiş etdirən digər nümunə 2025-ci ilin dekabrında keçirilən “LabHack 2025” hakatonudur. Tədbirdə 45 tələbənin daxil olduğu 7 komanda real problemlərə texnoloji həllər hazırlamış, laboratoriya imkanlarından istifadə etməklə prototiplər təqdim etmişdir. “Ağıllı fermer” layihəsinin qalib olması tələbə təşəbbüslərinin regionun kənd təsərrüfatı və iqtisadi ehtiyacları ilə əlaqələndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu cür fəaliyyətlər tələbəni yalnız bilik qəbul edən deyil, ideya irəli sürən, prototip hazırlayan və problemin həllində iştirak edən subyektə çevirir. NDU-nun inkişaf strategiyasında elmi-tədqiqat fəaliyyətinin gücləndirilməsi və beynəlxalq elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi də mühüm yer tutur. 2026-cı ilin iyununda Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin Molekulyar Biologiya İnstitutu ilə imzalanmış əməkdaşlıq memorandumu birgə tədqiqatların, yüksəkixtisaslı kadr hazırlığının, laboratoriya fəaliyyətinin, elmi nəşrlərin və gənc tədqiqatçıların elmi prosesə cəlb olunmasının inkişafını nəzərdə tutur. Bu əməkdaşlıq biologiya, molekulyar genetika və biotexnologiya istiqamətlərində nəzəri biliklərin müasir laboratoriya təcrübəsi ilə əlaqələndirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır.

Bütün bu nümunələr göstərir ki, Naxçıvan Dövlət Universitetində təhsilin yenilənməsi bir neçə qarşılıqlı əlaqəli istiqamətdə inkişaf edir: rəqəmsal idarəetmə, innovativ tədris mühiti, layihə əsaslı öyrənmə, süni intellekt üzrə maarifləndirmə, elmi-tədqiqat əməkdaşlığı və tələbələrin texnoloji təşəbbüslərinin dəstəklənməsi. Bu fəaliyyətlərin əhəmiyyəti yalnız yeni avadanlıqların və proqramların tətbiqi ilə ölçülməməlidir. Əsas nəticə onların təlimin məzmununa, tələbələrin düşünmə və problem həll etmə bacarıqlarına, eləcə də universitetin cəmiyyət və region qarşısındakı missiyasına necə təsir göstərməsidir. Beləliklə, Naxçıvan Dövlət Universitetinin təcrübəsi göstərir ki, qlobal təhsil dəyişikliklərinə uyğunlaşma yerli ehtiyacları, regional inkişaf prioritetlərini və beynəlxalq elmi tendensiyaları bir araya gətirən sistemli yanaşma tələb edir. Gələcəyin universiteti yalnız müasir texnologiyalardan istifadə edən deyil, həmin texnologiyaların köməyi ilə yeni bilik yaradan, tədqiqat aparan, təşəbbüsləri dəstəkləyən və cəmiyyətin inkişafına töhfə verən universitet olmalıdır.

Müasir beynəlxalq təhsil gündəliyində bir neçə mühüm istiqamət xüsusi yer tutur: səriştəyönümlü təlim, layihə və problem əsaslı öyrənmə, fənlərarası inteqrasiya, rəqəmsal savadlılıq, süni intellektdən məsuliyyətli istifadə, fərdiləşdirilmiş təhsil və ömürboyu öyrənmə. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, təhsildə uğur yalnız müasir avadanlıq və rəqəmsal platformaların sayı ilə ölçülmür. Məsələn, Sinqapur təhsil sistemində müəllimin peşəkar inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Ölkənin müəllim hazırlığı modelində reflektiv düşünmə, rəqəmsal savadlılıq, öyrənənin fərdi inkişafına dəstək və fasiləsiz öyrənmə əsas istiqamətlərdəndir. Bu yanaşma müəllimi yalnız bilik ötürən deyil, öyrənmə mühitini quran və öyrənənin inkişafına istiqamət verən mütəxəssis kimi formalaşdırır. Estoniyanın təcrübəsi isə müəllimə etimadın və pedaqoji sərbəstliyin əhəmiyyətini göstərir.

OECD-nin PISA 2022 məlumatlarında Estoniya öyrənənlərinin oxu və təbiət elmləri üzrə nəticələri diqqət çəkir. Ölkədə müəllimlərin təlim materiallarını seçməkdə geniş səlahiyyətə malik olması da bu təcrübənin mühüm xüsusiyyətlərindəndir. Deməli, keyfiyyətli təhsil üçün müəllimin peşəkar qərar vermək imkanları da vacibdir. OECD-nin araşdırmaları daha bir mühüm məqamı ortaya qoyur: rəqəmsal vasitələrin dərsdə çox istifadə edilməsi öz-özlüyündə yüksək nəticə yaratmır. Əsas məsələ texnologiyanın düzgün pedaqoji məqsədə xidmət etməsidir. Başqa sözlə, interaktiv lövhə, elektron dərslik və ya süni intellekt müəllimin metodik hazırlığını əvəz etmir. Əksinə, bu vasitələrdən səmərəli istifadə etmək üçün müəllimin həm fənn bilikləri, həm də rəqəmsal-pedaqoji bacarıqları güclü olmalıdır.

Rəqəmsal inqilab və süni intellekt: imkanlar və məsuliyyət. Rəqəmsal texnologiyalar təhsil prosesinə yeni məzmun və fəaliyyət formaları gətirir. Elektron təhsil platformaları, virtual laboratoriyalar, interaktiv simulyasiyalar, rəqəmsal kitabxanalar, süni intellekt əsaslı köməkçilər və təlim analitikası öyrənmənin təşkilində geniş imkanlar yaradır. Xüsusilə süni intellektin tətbiqi təhsil mühitində yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Süni intellekt öyrənənin öyrənmə tempinə uyğun tapşırıqlar təqdim edə, mövzunun çətinlik səviyyəsini fərdiləşdirə, müəllimə qiymətləndirmə materialları hazırlamaqda kömək edə və öyrənmə prosesində yaranan çətinlikləri müəyyənləşdirməyə dəstək verə bilər. Bununla belə, süni intellektin təhsildə istifadəsi ciddi pedaqoji və etik məsuliyyət tələb edir. Hazır cavabların əldə edilməsini öyrənmə ilə eyniləşdirmək olmaz. Əgər öyrənən süni intellektin təqdim etdiyi məlumatı yoxlamadan qəbul edirsə, onun tənqidi düşünmə və müstəqil qərarvermə bacarıqları zəifləyə bilər. Digər tərəfdən, alqoritmlərin yaratdığı yanlış məlumatlar, müəlliflik hüquqları, şəxsi məlumatların qorunması və rəqəmsal bərabərsizlik məsələləri də diqqətdə saxlanılmalıdır.

UNESCO-nun 2024-cü ildə təqdim etdiyi müəllimlər üçün Süni İntellekt Səriştələri Çərçivəsi bu sahədə mühüm istiqamət müəyyən edir. Sənəddə müəllimlərin hazırlığı beş əsas ölçü üzrə nəzərdən keçirilir: insanmərkəzli düşüncə, süni intellekt etikası, süni intellektin əsasları və tətbiqləri, süni intellektə əsaslanan pedaqogika və peşəkar inkişaf. Bu yanaşma göstərir ki, müəllimin rəqəmsal səriştəsi yalnız proqramlardan istifadə bacarığı deyil, həm də texnologiyanın imkanlarını və məhdudiyyətlərini pedaqoji baxımdan qiymətləndirmək qabiliyyətidir. Biologiya tədrisində bu imkanlar xüsusilə genişdir. Virtual laboratoriyalar vasitəsilə hüceyrə proseslərini, fotosintezi, irsiyyət mexanizmlərini və ekoloji əlaqələri modelləşdirmək mümkündür. Rəqəmsal mikroskopiya, üçölçülü bioloji modellər, virtual anatomiya və interaktiv simulyasiyalar öyrənənlərə adi sinif şəraitində müşahidəsi çətin olan prosesləri vizuallaşdırmağa kömək edir. Lakin virtual təcrübə real müşahidəni, laboratoriya təhlükəsizliyini və canlı təbiətlə birbaşa təması tam əvəz etməməlidir. Ən səmərəli nəticə bu vasitələrin bir-birini tamamladığı təlim mühitində əldə olunur.

Təhsil sisteminin inkişafını yalnız görülən işlərin və tətbiq edilən layihələrin sayı ilə qiymətləndirmək kifayət deyil. Təhsilalanların nəyi və hansı səviyyədə öyrəndiyini, biliklərini yeni situasiyalarda tətbiq edə bilib-bilmədiyini də araşdırmaq lazımdır. Bu baxımdan OECD-nin PISA beynəlxalq qiymətləndirməsi mühüm müqayisə vasitəsidir. PISA 2022 nəticələrində Bakı üzrə 15 yaşlı öyrənənlərin yalnız 38 faizi riyaziyyat, 31 faizi oxu, 34 faizi isə təbiət elmləri üzrə minimum ikinci səriştə səviyyəsinə çatıb. OECD ölkələri üzrə müvafiq orta göstəricilər riyaziyyatda 69 faiz, oxuda 74 faiz, təbiət elmlərində isə 76 faiz olub.

Bakı üzrə müşahidə edilən fərqlər tədrisin keyfiyyəti, oxuyub-anlama, riyazi savadlılıq və elmi düşünmə bacarıqlarının inkişafı barədə ciddi müzakirə üçün əsas yaradır. Bu nəticələr bir daha göstərir ki, müasir təhsilin əsas vəzifəsi öyrənənə məlumatı yadda saxlamağı öyrətməklə məhdudlaşa bilməz. O, məlumatı anlamalı, mənbənin etibarlılığını qiymətləndirməli, faktla fikri fərqləndirməli, riyazi və elmi bilikləri gündəlik həyatda tətbiq etməlidir. Deməli, təlim metodikası da məhz bu bacarıqların formalaşmasına xidmət etməlidir. Azərbaycanın təhsil sistemində aparılan yeniliklər bu məqsədə doğ­ru mühüm imkanlar yaradır. Növbəti mərhələdə həmin imkanların keyfiyyət göstəricilərinə çevril­məsi, regionlar üzrə fərqlərin azaldılması və təlim nəticələrinin müntəzəm təhlili əsas prioritetlərdən olmalıdır.

Rəqəmsal transformasiya və metodik yeniliklər təhsilin inkişafı üçün geniş imkanlar açsa da, onların səmərəli tətbiqi bir sıra məsələlərin həllini tələb edir. İlk növbədə, rəqəmsal infrastrukturun bərabərliyi təmin olunmalıdır. Şəhər və kənd məktəbləri arasında internetə, müasir avadanlıqlara, rəqəmsal resurslara və texniki dəstəyə çıxış fərqləri təhsil imkanlarında bərabərsizliyə çevrilməmə­lidir. Rəqəmsal məktəb yalnız platformaya qoşulmuş məktəblərin sayı ilə deyil, hər bir öyrənənin həmin imkanlardan real və keyfiyyətli istifadə edə bilməsi ilə qiymətləndirilməlidir. İkinci mühüm məsələ müəllimlərin peşəkar inkişafıdır. Müasir müəllim fənnini dərindən bilməklə yanaşı, rəqəmsal resursları seçməyi, təlim məqsədinə uyğun texnologiya tətbiq etməyi, öyrənənlərin fərdi ehtiyaclarını nəzərə almağı və nəticələri təhlil etməyi bacarmalıdır. Bu, birdəfəlik təlimlə əldə edilən bacarıq deyil. Davamlı peşəkar inkişaf, metodik dəstək, təcrübə mübadiləsi və müəllimlərin innovativ təşəbbüs­lərinin təşviqi tələb olunur.

Üçüncü məsələ qiymətləndirmə sisteminin yenilənməsidir. Əgər təlimdə tədqiqat, yaradıcılıq, əməkdaşlıq və problem həll etmə bacarıqları əsas götürülürsə, qiymətləndirmə də yalnız faktoloji biliklərin yoxlanmasına əsaslanmamalıdır. Öyrənənin layihəsi, tədqiqat prosesi, təqdimatı, müstəqil nəticə çıxarması və əldə etdiyi bilikləri tətbiq etməsi də nəzərə alınmalıdır. Dördüncü çağırış inklü­ziv­lik və insan amilidir. Texnologiya xüsusi təhsil ehtiyacları olan uşaqlar üçün yeni imkanlar yarada bilər. Lakin rəqəmsal vasitələr müəllim-öyrənən münasibətinin, canlı ünsiyyətin, emosional dəstəyin və sosial öyrənmənin əhəmiyyətini azaltmamalıdır. Təhsilin mərkəzində texnoloji platforma deyil, insan dayanmalıdır. Nəhayət, süni intellekt dövründə informasiya və media savadlılığı xüsusi əhəmiy­yət qazanır. Öyrənən yalnız məlumat əldə etməyi deyil, onun doğruluğunu yoxlamağı, mənbələri müqayisə etməyi, manipulyativ məzmunu tanımağı və rəqəmsal mühitdə məsuliyyətli davranmağı da öyrənməlidir.

Azərbaycan təhsilinin növbəti inkişaf mərhələsində bir neçə istiqamətə xüsusi diqqət yetiril­mə­si məqsədəuyğundur. Birincisi, innovativ təlim metodları kurikulumun məzmunu və qiymətlən­dirmə sistemi ilə uzlaşdırılmalıdır. STEAM, layihə əsaslı, problem əsaslı və tədqiqat yönümlü öyrənmə ayrı-ayrı tədbirlər səviyyəsində qalmamalı, fənlərin tədrisində ardıcıl metodik yanaşmaya çevrilməlidir. İkincisi, müəllim hazırlığı və ixtisasartırma proqramlarında rəqəmsal pedaqogika, süni intellekt etikası, məlumatların təhlili, fənlərarası inteqrasiya və fərdiləşdirilmiş təlim üzrə praktik bacarıqlar gücləndirilməlidir. Üçüncüsü, məktəb, peşə təhsili və ali təhsil müəssisələri arasında əla­qə­lər daha da möhkəmləndirilməlidir. Təhsilalanların elmi-tədqiqat müəssisələri, texnoparklar, laboratoriyalar və istehsalat sahələri ilə əməkdaşlığı nəzəri biliklərin praktik bacarıqlara çevrilməsinə kömək edə bilər.

Dördüncüsü, regionların potensialından istifadə olunmalıdır. Hər bir bölgənin təbii ehtiyatları, ekoloji xüsusiyyətləri, iqtisadi fəaliyyəti və sosial ehtiyacları təlim layihələri üçün real tədqiqat mövzularına çevrilə bilər. Məsələn, su ehtiyatlarının qorunması, biomüxtəlifliyin öyrənilməsi, torpaq münbitliyi, alternativ enerji və kənd təsərrüfatında innovasiyalar məktəblə cəmiyyət arasında faydalı əməkdaşlıq yarada bilər. Beşincisi, təhsil innovasiyalarının nəticələri ölçülməli və ictimaiyyətə şəffaf təqdim olunmalıdır. Yeni platformanın neçə məktəbdə tətbiq edilməsi ilə yanaşı, onun öyrənən nailiyyətlərinə, müəllim fəaliyyətinə, təhsilə çıxışa və öyrənmə keyfiyyətinə təsiri də araşdırılmalıdır. Təhsildə hər bir yenilik elmi əsaslandırma, sınaq, qiymətləndirmə və təkmilləşdirmə mərhələlərindən keçməlidir.

Təhsilin gələcəyi ilə bağlı müzakirələrdə bəzən texnologiyanın imkanları o qədər ön plana çəkilir ki, təhsilin əsas məqsədi arxa plana keçir. Halbuki rəqəmsal platformalar, süni intellekt, virtual laboratoriyalar və innovativ təlim modelləri özlüyündə məqsəd deyil. Onların dəyəri insanın düşünmək, yaratmaq, əməkdaşlıq etmək, məsuliyyət daşımaq və cəmiyyətə fayda vermək bacarığını inkişaf etdirdiyi zaman üzə çıxır. Gələcəyin məktəbi öyrənənə yalnız düzgün cavabı tapmağı deyil, düzgün sual verməyi də öyrətməlidir. Gələcəyin müəllimi texnologiya ilə rəqabət aparan deyil, onun imkanlarından pedaqoji məqsədlər naminə istifadə edən, öyrənənin intellektual və mənəvi inkişafına istiqamət verən mütəxəssis olmalıdır. Gələcəyin təhsil sistemi isə yalnız rəqəmsal baxımdan müasir deyil, həm də ədalətli, inklüziv, elmi əsaslı və insanmərkəzli olmalıdır.

Azərbaycanın təhsil sahəsində həyata keçirdiyi rəqəmsallaşma, STEAM, müəllimlərin peşəkar inkişafı və süni intellekt təşəbbüsləri bu istiqamətdə yeni imkanlar yaradır. Əsas vəzifə həmin imkanları ardıcıl metodik yanaşma, keyfiyyətli müəllim hazırlığı, bərabər təhsil mühiti və ölçülə bilən nəticələrlə möhkəmləndirməkdir. Çünki təhsilin həqiqi uğuru neçə platformanın yaradılması, neçə cihazın alınması və ya neçə layihənin elan edilməsi ilə deyil, həmin sistemdə yetişən insanın düşüncə tərzi, bilik səviyyəsi, yaradıcılığı və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti ilə müəyyən olunur.

Ölkəmizdə də təhsilin rəqəmsallaşdırılması və innovativ təlim mühitinin yaradılması istiqamətində mühüm addımlar atılır. “Rəqəmsal məktəb” platforması Bakı şəhərinin ümumi təhsil müəssisələrində müəllim, öyrənən və valideynlər arasında rəqəmsal əlaqələrin genişləndirilməsinə xidmət edir. Platformanın əhatə dairəsinin digər bölgələrə də genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. STEAM layihəsi isə öyrənənlərin elmi bilikləri texnologiya, mühəndislik, incəsənət və riyaziyyatla əlaqələndirərək praktik fəaliyyətə cəlb olunmasına imkan yaradır. Ali təhsildə də bu dəyişikliklərin davam etdirilməsi vacibdir. Universitetlərdə rəqəmsal laboratoriyaların, virtual simulyasiyaların, elmi-tədqiqat layihələrinin və fənlərarası əməkdaşlığın genişləndirilməsi gələcək mütəxəssislərin hazırlığına yeni məzmun qazandıra bilər. Peşə təhsilində isə rəqəmsal bacarıqların real istehsalat və əmək bazarının tələbləri ilə əlaqələndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, rəqəmsal imkanların genişlənməsi ilə yanaşı, bir sıra məsələlər də diqqətdə saxlanılmalıdır: şəhər və kənd məktəbləri arasında texnoloji imkan fərqləri, müəllimlərin davamlı metodik dəstəyə ehtiyacı, rəqəmsal resursların keyfiyyəti, öyrənənlərin informasiya təhlükəsizliyi və süni intellektdən məsuliyyətli istifadə mədəniyyəti. PISA 2022 üzrə Bakı nəticələri də fundamental bilik və bacarıqların inkişafına diqqətin artırılmasının vacibliyini göstərir. Bu nəticələri ölkə üzrə ümumi göstərici kimi deyil, Bakı üzrə qiymətləndirmə məlumatı kimi nəzərdən keçirmək lazımdır.

Fikrimcə, müasir təhsilin ən mühüm vəzifəsi gələcəyin hazır cavablarına deyil, hələ mövcud olmayan suallarına hazırlamaqdır. Bunun üçün müəllim yalnız yeni texnologiyaları öyrənməməli, həm də təlimin məqsədini, məzmununu və qiymətləndirmə üsullarını yenidən düşünməlidir. Dərsdə öyrənənə düşünmək, səhv etmək, araşdırmaq, müzakirə aparmaq və öz nəticəsini əsaslandırmaq imkanı verilməlidir. Rəqəmsal vasitələr müəllimin peşəkarlığı ilə birləşəndə, STEAM yaradıcı düşüncə ilə tamamlananda, elmi bilik real həyat problemləri ilə əlaqələndiriləndə təhsil həqiqi inkişaf vasitəsinə çevrilir.

Unutmamalıyıq: gələcəyin məktəbini yalnız texnologiyalar qurmayacaq. Onu düşünən, öyrənən, yeniliklərə açıq müəllimlər və araşdırmağı bacaran öyrənənlər birlikdə formalaşdıracaqlar. Bunun üçün isə yetərlə, müasir maddi-texniki baza, rəqəmsallaşma, fənlərin tədrisində STEAM tətbiqi istiqamətində bacarıqlı müəllim potensialının formalaşdırılması qayğısına qalınmalıdır.