Salam olsun, əziz və dəyərli Dostlar! Yazarlar Jurnalı ənənəvi hekayə müsabiqəsi elan edir: Mustafa Müseyiboğlunun anadan olmasının 75 illik yubileyi münasibətilə təşkil olunan müsabiqəyə heç bir şərtlə məhdudlasdirilmayan yaradıcılıq məhsullarınızı göndərə bilərsiniz (müəyyən çərçivədə Sİ redaktələrə icazə verilir). Vaxt: 21 oktyabr – 31 dekabr 2026. Qaliblər mükafatlandırılacaq. Hekayələr toplu şəklində çap olunacaq. Təqdimat 14 fevral 2027-ci ildə nəzərdə tutulmuşdur. Hekayələrinizi zauryazar@mail.ru email ünvanına göndərə bilərsiniz.
Война редко предупреждает о себе. Она не всегда начинается с грохота артиллерии, рёва бронетехники или свиста мин. Иногда она прячется в обычной тишине, среди деревьев, за каменной стеной кишлака, в густых зарослях у арыка. Человек ещё слышит журчание воды, ещё различает голоса товарищей, ещё думает о следующем шаге — и вдруг раздаётся сухой щелчок затвора. На войне такой звук способен разделить жизнь на то, что было до него, и то, что могло больше никогда не наступить.
Руслан Аушев знал цену этому звуку. Он слышал его в Афганистане, когда смерть оказалась совсем рядом, на расстоянии нескольких шагов, и только случай не позволил ей забрать ещё одного человека. Но война не ограничилась одним таким мгновением. Спустя годы она настигнет его снова, уже у перевала Саланг, где погибнет товарищ, а сам он получит тяжёлое ранение. Между этими эпизодами уместилась целая жизнь офицера, который не раз смотрел в лицо опасности и всё-таки возвращался туда, где его ждали солдаты.
Руслан Султанович Аушев родился 29 октября 1954 года в селе Володарском, ныне Саумалколь, на севере Казахстана. Его семья принадлежала к ингушскому народу, пережившему трагедию депортации. В истории этой семьи, как и тысяч других семей Кавказа, были разлука с родной землёй, чужие края и необходимость начинать жизнь заново. Возможно, именно поэтому в его судьбе так отчётливо проступает тема ответственности за своих, за людей, которых нельзя бросить, когда становится трудно.
В 1975 году Аушев окончил Орджоникидзевское высшее общевойсковое командное училище и начал службу в Советской армии. Он шёл обычным для молодого офицера путём, командовал подразделениями, учился понимать людей, отвечать за дисциплину и боевую подготовку. Но в 1980 году его направили в Афганистан, где военная служба переставала быть просто профессией. Там каждый приказ мог привести к настоящему столкновению, а любая ошибка — обернуться похоронкой.
Он стал командиром мотострелкового батальона 180-го мотострелкового полка 108-й Невельской мотострелковой дивизии. Молодые солдаты прибывали в страну, о которой многие знали лишь по карте. Их ждали горы, пыльные дороги, изнуряющая жара, нехватка привычных удобств и опасность, которая могла появиться внезапно, без предупреждения. Одно дело — учиться действовать на полигоне, и совсем другое — идти по незнакомой местности, понимая, что за ближайшим поворотом может оказаться засада.
Аушев предъявлял к солдатам жёсткие требования. Он заставлял их тренироваться, переносить тяжёлые нагрузки, привыкать к длительным переходам и действовать слаженно. В походе требовалось нести воду, боеприпасы и снаряжение, рассчитывая силы не на несколько минут, а на долгие часы. Усталость притупляет внимание, страх мешает думать, а неподготовленный человек в критическую секунду может не успеть сделать то, чему должен был научиться заранее.
Командир понимал простую и суровую истину. На войне неподготовленность оплачивается не выговором. Её цена измеряется человеческой жизнью.
Но за строгостью Аушева стояло не желание подавлять подчинённых. Он хотел, чтобы они вернулись. В этом и заключалась главная мера его командирского характера. Батальон должен был выполнить задачу, но не любой ценой. Солдаты не были для него безликими фигурами на карте. За каждым стояли родительский дом, письма, близкие, надежды, которые в мирной жизни казались естественными и само собой разумеющимися. Здесь же сама возможность однажды вернуться домой становилась надеждой, которую нужно было защищать каждый день.
В Афганистане он быстро понял, что война не похожа на стройную схему из учебника. Противник мог скрываться там, где местность казалась спокойной. Дорога, по которой недавно прошла колонна, через несколько часов могла превратиться в смертельную ловушку. Каменная стена становилась укрытием для стрелка, узкий проход — местом засады, а привычная тишина могла оказаться последней перед огнём.
Однажды Аушеву доложили, что пропала связь с шестой ротой. Нужно было выяснить, что произошло. Он взял с собой одиннадцать солдат и прапорщика и повёл группу на поиски. Шли цепочкой, впереди двигался сам командир. Маршрут проходил через картофельное поле. Впереди журчал арык, за ним стояли тополя и густые кусты. Местность выглядела вполне обычной, но именно такие места могли скрывать опасность.
Аушев подал своим знак быть осторожнее. Он ещё не видел противника, однако внимательно следил за тем, что происходило вокруг. И вдруг в кустах, совсем близко, раздался звук затвора. Кто-то досылал патрон в патронник.
На мгновение можно было предположить, что там находятся свои. Но за ветками мелькнула чалма, и почти сразу послышался удар бойка по капсюлю. Выстрела не последовало. Осечка.
Аушев мгновенно понял, что перед ним засада.
Он крикнул предупреждение, и группа рухнула в картофельные грядки. Высокие гряды дали возможность укрыться от прямого огня. Из кустов ударили автоматы. Пули прошивали растительность, бой разгорелся на короткой дистанции, где не оставалось времени на долгие размышления. Нужно было удержаться, ответить огнём, не дать противнику воспользоваться внезапностью. В ход пошли гранаты.
В такие секунды человек не размышляет о том, как будет выглядеть его поступок в наградном листе. Он действует, потому что рядом товарищи, потому что промедление может стоить жизни и потому что от его решения зависит, смогут ли люди выбраться из огня. Страх не исчезает оттого, что человек опытен. Опыт лишь учит не позволять страху полностью овладеть собой.
Когда стрельба стихла, Аушев подошёл к убитому противнику, который целился в него. Рядом лежала винтовка. В ней находился тот самый патрон, который не выстрелил. Командир внимательно осмотрел его и увидел, что боёк ударил чуть мимо капсюля. Он машинально сунул патрон в карман, после чего группа продолжила выполнять задачу.
Только ночью, когда бойцы вернулись с боевых, случилось то, чего не произошло под огнём. Аушев проснулся и внезапно осознал, насколько близко подошла смерть. Во время столкновения всё решали секунды, и он действовал, не позволяя себе отвлечься. Теперь, в темноте, опасность уже миновала, но понимание случившегося пришло с запозданием. Ещё немного — и выстрел прозвучал бы. Он мог не успеть крикнуть, упасть, укрыться. Всё могло закончиться там, на поле, среди картофельных грядок и кустов.
Патрон, который не сработал, остался с ним. Позднее он оказался в Центральном музее Вооружённых сил. Небольшой кусок металла стал свидетельством эпизода, в котором человеческая жизнь зависела от случайности. Не от силы характера, не от выучки и даже не от быстроты реакции, а от того, что боёк ударил чуть мимо капсюля.
В этом есть одна из самых страшных особенностей войны. Человек может готовиться, тренироваться, принимать правильные решения, но никогда не получает гарантии, что вернётся. Иногда его спасает опыт. Иногда — товарищ. А иногда — осечка, о которой в мирной жизни никто даже не подумал бы.
Другой бой, у кишлака Катайи-Ашу, стал одним из эпизодов, с которыми связано присвоение Аушеву звания Героя Советского Союза. Обстановка требовала от командира решительности и умения вести подразделение в сложных условиях. Противник использовал местность, укрытия и внезапность. В такой обстановке нельзя было позволить себе действовать механически. Нужно было оценивать ситуацию, выбирать направление движения и добиваться выполнения задачи, не забывая о людях, которыми командуешь.
Аушев не стремился превращать этот бой в личную легенду. В опубликованных воспоминаниях он гораздо охотнее говорил о том, как готовил солдат, как переносились нагрузки и почему на войне нельзя относиться к потерям как к сухой строке отчёта. Он знал, что за каждой такой строкой стоят человеческие судьбы. И если командир принимает решение отправить людей в бой, он должен понимать, что отвечает не только за результат операции, но и за тех, кто может не вернуться.
7 мая 1982 года Руслану Султановичу Аушеву было присвоено звание Героя Советского Союза. Он получил орден Ленина и медаль «Золотая Звезда». Награда признала его мужество и умелое командование подразделением. Но за официальной формулировкой оставалось то, что невозможно выразить языком приказов и наградных документов. Страх перед неизвестностью, тяжесть решений, напряжение боя и чувство ответственности за людей, чьи жизни зависят от твоих действий.
После возвращения из первой командировки Аушев поступил в Военную академию имени М. В. Фрунзе. Казалось бы, два года войны позади, впереди учёба и новая ступень военной карьеры. Но в 1985 году он вновь отправился в Афганистан, на этот раз начальником штаба 180-го мотострелкового полка.
Он возвращался уже другим человеком. Опыт первого периода службы научил его многому, но опыт не делал войну безопаснее. Он лишь позволял точнее понимать её опасность. На войне нет окончательной уверенности, что всё предусмотрено. Можно знать местность, изучать обстановку, продумывать действия подразделений, но противник всегда способен изменить ситуацию. Поэтому офицер обязан оставаться внимательным даже тогда, когда кажется, что всё идёт по плану.
Второй афганский период принёс ему новое испытание, которое оказалось гораздо тяжелее того короткого мгновения в засаде. 16 октября 1986 года в районе перевала Саланг проводилась общевойсковая операция, связанная с обеспечением движения колонн. Саланг был важнейшей дорогой через горы. Здесь проходили военные и транспортные колонны, от которых зависело снабжение подразделений. Горная местность осложняла движение и создавала условия, в которых любой обстрел мог привести к тяжёлым последствиям.
Аушев находился среди тех, кто обеспечивал выполнение задачи. Рядом был командир роты Владимир Киселёв, его товарищ по службе. По воспоминаниям Аушева, перед выходом он пытался оставить Киселёва в части, но тот всё же отправился вместе с подразделением.
В тот день Аушеву передали письмо с фотографией маленькой дочери. На обороте были написаны слова любви к отцу. На войне подобные письма приобретают особый смысл. Они возвращают человека к жизни, которая продолжается далеко от гор, бронетехники и выстрелов. Там ребёнок растёт, ждёт возвращения отца и не знает, насколько хрупкой может оказаться эта надежда.
Фотография напоминала, ради чего человек должен выстоять. Но она не могла защитить его от пули.
Когда началось столкновение, колонна оказалась в тяжёлой обстановке. В воспоминаниях Аушева этот эпизод остался как одно из самых страшных испытаний его жизни. Противник атаковал, вокруг шёл бой, и в этой сумятице события развивались стремительно. Первым погиб Владимир Киселёв. Пуля попала ему в шею. Он умер сразу.
Возможно, в мирной жизни человек долго готовится к утрате, пытается представить, как воспримет её, что скажет, как сможет жить дальше. На войне смерть не оставляет времени на подготовку. Ещё недавно товарищ находился рядом, выполнял задачу, разговаривал с сослуживцами. И вдруг его уже нет. Не будет следующего разговора, следующего выхода, следующей встречи после возвращения в часть.
Аушев был тяжело ранен. Его эвакуировали, положив в бронемашину рядом с телом Киселёва. В этом эпизоде нет необходимости что-либо украшать. Самой правды достаточно, чтобы понять, что такое война для человека, который только что потерял товарища и сам едва остался жив.
Броня отделяла раненых от внешнего мира, но не могла отменить случившегося. Один человек лежал мёртвым. Другой, тяжелораненый, ещё не знал, как сложится его дальнейшая судьба. Они вместе шли на боевую задачу, но назад возвращались уже не вдвоём живыми.
Для Аушева это было не просто ранение, которое предстояло пережить и преодолеть. Это была встреча с той стороной войны, где не помогает ни опыт, ни звание, ни мужество. Можно сделать всё, что зависит от человека, и всё равно не суметь спасти того, кто находится рядом. Иногда самое тяжёлое для выжившего — не собственная боль, а знание, что товарищ больше никогда не ответит.
Аушев прошёл лечение в госпиталях и вернулся в строй. Он снова оказался в Афганистане. В этом решении было не желание искать опасность ради красивой легенды, а продолжение службы, которой он посвятил жизнь. Офицер возвращался туда, где его опыт и знания были нужны другим. Он понимал, что война ещё не закончилась, а люди рядом с ним по-прежнему нуждаются в командире, способном принимать решения и отвечать за них.
За годы службы Руслан Аушев прошёл путь от молодого офицера до генерала, занимал ответственные должности, а позднее вошёл в общественную и государственную жизнь. Он стал первым президентом Ингушетии, много занимался вопросами ветеранов и воинов-интернационалистов. Но ни одна должность не может объяснить его судьбу так полно, как эти афганские эпизоды, в которых человек оказался перед лицом смерти и продолжил жить, не забывая тех, кто остался на войне.
В рассказах о боевом пути легко сосредоточиться на наградах. Золотая Звезда, орден, звания и должности дают понятную последовательность событий. Но настоящая память устроена иначе. Она удерживает не только даты. Она сохраняет звук затвора в кустах, осечный патрон, фотографию дочери, имя товарища и ту тяжёлую тишину, которая приходит после боя.
Война не делает человека героем автоматически. Она ставит его перед выбором, который нельзя отложить. Иногда нужно подняться и повести за собой людей. Иногда — мгновенно понять, что перед тобой засада. Иногда — продолжать действовать, когда вокруг гремят выстрелы и нет времени на сомнения. А иногда приходится принять самое страшное: ты выжил, а товарищ погиб, и изменить это уже невозможно.
Руслан Аушев прошёл через такие испытания и не раз возвращался к жизни, которую война пыталась у него отнять. Его мужество проявлялось не только в личной отваге. Оно проявлялось в требовательности к себе и солдатам, в понимании цены приказа, в стремлении сохранить людей и в готовности снова принять на себя ответственность.
Тот осечный патрон напоминает о мгновении, когда смерть промахнулась. Перевал Саланг напоминает о другом мгновении, когда она забрала товарища и тяжело ранила самого Аушева. Между этими двумя воспоминаниями заключена вся противоречивая правда войны. Она может оставить человека в живых там, где шансов почти нет, и может отнять жизнь у того, кто только что шёл рядом. Она не знает справедливости и не выбирает по заслугам.
Но человек способен сохранить то, что война пытается разрушить в нём. Память о товарищах. Верность своему долгу. Ответственность за тех, кто доверил тебе свою жизнь. И понимание, что ни одна победная реляция не должна заслонять человеческую цену боя.
Руслан Аушев вернулся из Афганистана. Он продолжил жить, служить, работать и принимать решения уже в другой обстановке. Но люди, с которыми он прошёл через огонь, навсегда остались частью его судьбы. Одних он смог вывести из опасности, других потерял. И в этом, пожалуй, заключается самое тяжёлое наследие любого командира, прошедшего войну.
О нём можно рассказывать через биографию, награды и высокие должности. Но чтобы понять его по-настоящему, нужно представить то картофельное поле, кусты у арыка, короткий звук осечки и несколько секунд, отделявших жизнь от смерти. Нужно вспомнить Саланг, погибшего Владимира Киселёва и тяжелораненого командира, которого эвакуировали рядом с телом товарища.
Тогда становится ясно, что за званием Героя Советского Союза стоял не бронзовый памятник и не человек, которому была незнакома опасность. Стоял живой офицер, который мог погибнуть, который терял товарищей, который знал цену человеческой жизни и всё равно находил в себе силы возвращаться к службе.
Война закончилась, но память не заканчивается вместе с ней. Она остаётся в именах тех, кто не вернулся, в историях тех, кто выжил, и в обязанности живых не позволить превратить человеческие судьбы в сухую статистику.
И если после прочтения этой истории человек остановится хотя бы на мгновение и задумается не только о подвиге Аушева, но и о цене, которую платят люди на войне, значит, рассказ достиг своей цели. Потому что самое важное в памяти о войне — не восхищение огнём и не романтизация смерти. Самое важное — понять, как дорого стоит человеческая жизнь и какой огромной ответственности требует право вести за собой других.
XARAKTER İNSAN Bir az uzaqdan başlamaq istəyirəm. Daha doğrusu, başlamalıyam. Çünki, haqqında söz demək istədiyim söz adamı o uzaq dövrlərdən qalmadı, köhnə kişilərdəndi. 80-ci illərin əvvəlləri… Jurnalistika fakültəsinin əyani kurs tələbəsiyəm. Radio-televiziya ixtisası üzrə təhsil alıram. Birinci il televiziyanın ədəbi-dram verilişləri baş redaksiyasında təcrübə keçdim, ikinci il isə radionun eyni profilli redaksiyasında. O zaman orada çalışanların hamısı bizə çox əlçatmaz görünürdü. İllərdi radiodan səslərini eşitməyə alışdığımız, televiziyadan üzlərini gördüyümüz insanlarla üz-üzə idik. Söz soruşmağa, sual verməyə çəkinirdik. Yaxşı ki, bu vəziyyətdən bizi özləri çıxarırdılar. Salam verən, hal-əhval tutan, xoş gəldin deyən, kompliment söyləyən… Hərə öz xarakterinə uyğun olaraq müraciət edirdi bizə. Fəridə Aslanbəyova, Zəhra Hüseynova, Şəlalə Əlibəyli, Arif Şəfizadə, Həsən Vəliyev, Ayətxan Ziyad, Şamxal, Oqtay… İlk baxışda ciddi, qaraqabaq görünsələr də hərəsinin içində bir mərhəmət mələyi vardı sanki və bu mələklərlə onların özləri kimi davranmaqdan başqa yolumuz yox idi. Əslində elə bizə də bu lazım idi. Tələbəlik illərindən başlayaraq 1990-cı ilədək – 10 ilə yaxın bir müddət radionun o balaca, yığcam otaqlarına, səsyazma studiyalarına böyük-böyük arzularımızla birlikdə biz də yerləşdik, hamımız bir qazanda qaynayıb qarışdıq…
İndi onlardan biri haqqında- Ayətxan Ziyad haqqında danışacam. Onun min bir zəhmətlə, məsuliyyətlə yola saldığı 75 ilə mənimlə çarpazlaşan müstəvidən işıq salmağa çalışacam. Dedim axı ilk dəfə təcrübə keçən tələbə kimi ayaq açmışdım ora. Əvvəllər müxtəlif həcmli süjetlər hazırlayırdım. Çox vaxt da mətnin səsləndirilməsini mənə həvalə edirdilər. Ləhcəsiz, təmiz ədəbi dildə, həm də sərbəst və oxunaqlı təqdim etməliydik işimizi. Bəzən dilimiz çaşırdı, doğulub yaşadığımız yerlərin danışıq tərzi girirdi araya. O zaman verilişin redaktoru Ayətxanın üzünü görmək lazımdı. Təkrar-təkrar başa qayıdırdıq. Ta ki, nəticə məhz onun istədiyi kimi olana qədər. Yəni qaydalar daxilində. O qədər məsuliyyətli idi, o qədər diqqətlə yanaşırdı ki, işinə onun tələblərinə uymaya bilməzdim. Bəzən daxilən əzəbiləşdiyim, narazı qaldığım vaxtlar da olurdu. Amma az sonra anlayırdım ki, bütün bunlar məhz ən çox bizə lazımdı. Bizi peşəkar jurnalist, radio işçisi kimi yetişdirirdi bu tələblər, bu məsuliyyət hissi. Ayətxan müəllim deyə müraciət edirdik ona. Başı aşağı, daim yazı masasının üstündə ayrı-ayrı müəlliflərin redaktə olunmalı yazıları… Kəsirdi, calayırdı, sözləri dartıb aid olduğu fikrin yanına çəkirdi, bəzən özünün də əlavələri olurdu. Sonra yazını bizə qaytarırdı, biz də makinaçı qızların yanına gedib redaktə edilmiş mətni yenidən təzə variantda yazdırırdıq. Beləcə özüm də hiss etmədən fakültədə keçdiyim “Redaktənin nəzəri əsasları” fənnindən öyrəndiklərimi təcrübədə təkmilləşdirir, mənimsəyirdim. Əsl müəllim yanaşması idi bu. Ayətxan müəllim bizə həm də müəllimlik edirdi, xəbərimiz yox idi bundan. Sonralar qəzetdə çalışarkən bu öyrəndiklərim o qədər karıma gəldi, əlimdən tutdu ki… Az keçməmiş mənə daha böyük etimad bəsləndi. Müəllif verilişi etibar olundu. Sonralar eşitdim ki, bunu Ayətxan müəllim təklif edibmiş redaksiyanın rəhbərliyinə. “Nəğməli-sözlü gənclik” və “Nəğməli-sözlü tələbə”. Tələbə verilişinin redaktoru istedadlı şair, gözəl insan Şamxal Rüstəm idi. (Nurlar içində yatsın). Diğər verilişin redaktoru isə Ayətxan müəllim idi. Belə ki, ayrı-ayrı müəssisələrin bədii özfəaliyyət kollektivlərinin çıxışlarını lentə alır, sonra verilişə ifaçılar barəsində mətn də əlavə edib çox maraqlı və zövqlü bir proqram hazırlayırdıq. Özfəaliyyət kollektivlərinin çıxışlarını yazmaq üçün radionun ayrıca səsyazma studiyasının yerləşdiyi maşınla həmin müəssisənin klubunun, ya da mədəniyyət evinin yerləşdiyi məkana gedirdik. Bu musiqiləri dinləyərkən Ayətxan müəllimin üz cizgilərinə baxmaq lazım idi. Gözəl, qüsursuz ifa dinləyəndə sifətində məmnun bir ifadə olurdu, gözlərini yumub musiqinin sehrinə dalırdı. Elə ki, kiçik bir qüsur sezdi, ya da ki, ifaçı səsi yerinə oturda bilmədi onu təkrar- təkrar oxutdururdu. Ta ki, mükəmməl bir iş ortaya qoyulanadək. O zamanlar Ayətxan müəllimin daha bir bacarığının şahidi oldum. Musiqi duyumu çox yüksək səviyyədə idi. Bir müddətdən sonra bu verilişi təkbaşına mənə həvalə etdi. Özünün vacib işi çıxanda, yaxud da yeni çəkilişi olanda mən səs rejissoru ilə bərabər gedirdim çəkilişə. Amma tez-tez əlaqə saxlayırdı, vəziyyətdən xəbər tuturdu. Demək istədiyim odur ki, o dövrün jurnalistləri, redaktorları hərtərəfli idilər, özlərini daim təkmilləşdirirdilər. Həm də ağıryana idilər, sözlərinin, hərəkətlərinin yerini və çəkisini, sanbalını bilirdilər. Ayətxan Ziyad da belələrindən idi və peşə fəaliyyətimizin düz 10 ili bir məkanda çarpazlaşdı. O zaman Ayətxan müəllim qarışıq digərləri də bizə yaşca çox böyük gəlirdi. Bəlkə də bu onların oturuşmuş xarakterlərindən, sözlərinin, hərəkətlərinin, davranışlarının ağırlığından irəli gəlirdi. İndi baxıb görürəm ki, aramızda vur-tut 10 yaş fərq varmış. Bu nəhəng söz adamının, bu böyük şəxsiyyətin sanbalı da elə çoxlarında rastlaşmadığımız fərqli, həm də kişiyana xarakterində imiş. Heç vaxt bərkdən danışmadı, səsini qaldırmadı, təhqiramiz söz işlətmədi, ədəbsiz hərəkət etmədi. Əsla. Nümunə olacaq xarakteri və mədəni davranışı ilə, istedadı, bacarığı ilə qəlblərdə taxt qurdu, həmişə sevgiylə, məhəbbətlə xatırlandı. Çox sonralar kitab təqdimatlarında, başqa tədbirlərdə bir-iki dəfə qarşılaşdıq. Həmin o təmkin, o ağıryana davranış… Heç dəyişməmişdi. Dərin sular heç bulanmazmış, – doğru deyiblər. Ömrünün kamillik çağında köhnə iş yoldaşım, əziz həmkarım Ayətxan Ziyada sağlıqlı və uzun ömür diləyirəm. Var olun, çox yaşayın əziz insan. Nə yaxşı ki, dünyamızda varsınız və Sizi tanımaq nəsibimiz oldu. Əntiqə QONAQ, Əməkdar jurnalist, müharibə veteranı
“ƏDƏBİ OVQAT” ədəbi-bədii dərgisinin (təsisçi Rəfail Tağızadə, baş redaktor Vaqif Osmanlı, baş redaktorun müavini Şahnaz Kamal, məsul katib İlahə Səfərzadə, korrektor Sima Salamova, rəssam Sehran Allahverdi) 20-ci (2026) sayı ədəbiyyatsevərlərin görüşünə gəlib.
Dərgi təsisçinin “Söz yolçusu” qeydləri ilə açılır.
“Ədəbi təhlil” bölməsində Rüstəm Kamalın “Şuşa od içində, yaxud Mir Mövsün Nəvvabın istixarəsi”, Aygün Bağırlının “Azərbaycan poeziyasının Krılovu Hikmət Ziya”, İlhamə Qəsəbovanın “Hüseyn Saraclı məktəbinin formalaşması, inkişafı və irsi” ədəbi təhlilləri,
“Məşhurların həyatı” bölməsində İlahə Əhmədovanın “Gizlin” (Qabriel Qarsia Markesin gizlində qalan böyük sevgisi Taçia haqqında…) mülahizələri,
“Azərbaycan mühacirləri” bölməsində Mirzə Bala Məmmədzadənin “Vətən qaldı” hekayəsi,
“Sənət dünyası” bölməsində Mustafa Çəmənlinin “Muğam dünyasının bələdçisi” məqaləsi,
“Dünya ədəbiyyatı” bölməsində August Strindberqin ” Yarım vərəq” hekayəsi, Ku Unun şeirləri,
“Yeni kitablar” bölməsində “Xəzərdən Baltikə uzanan ruh körpüsü” (Mahir Həmzəyevin “Azərbaycan-Baltik mədəni əlaqələri (XIX-XXI əsrlər” kitabı haqqında təqdimat nəşr olunub.
Bütün ədəbiyyatsevərləri dərgidəki ədəbi nümunələrlə tanış olmağa dəvət edirik. Bizim ədəbi boğçamıza xoş gəlibsiniz. Rəy və təklifləriniz gələcək fəaliyyətimiz, uğurlarımız üçün önəmlidir. Hər birinizə uğurlar!
1943-cü ildə Kursk döyüşləri başlanmazdan əvvəl Baş Qərargahda əməliyyat planı hazırlanarkən Mərkəzi cəbhədə dislokasiya olunan ordu komandanları da əməliyyat müşavirələrinə dəvət ediliblər. Onlardan biri də 13-cü ordunun komandanı Nikolay Puxov olub. Kurskun şimal istiqamətindən hücum planı məhz onun komandan olduğu orduya həvalə edilib. Bu təklif isə müşavirədə iştirak edən Ali Baş Komandan İosif Stalin tərəfindən irəli sürülüb. Qısa müzakirələrdən sonra general-leytenant Puxov ayağa qalxaraq Stalindən söz istəyib:
Yoldaş Stalin, mən sizin əmrinizi icra etməkdən imtina edirəm. İndi hazırlanan əməliyyata görə Kurskun şimal istiqamətindən hücum planı minlərlə döyüşçünün və çoxsaylı hərbi texnikanın məhvinə səbəb olacaq. Mən peşəkar hərbçi kimi buna yol verə bilmərəm. İmtinaya görə istənilən cəzanı çəkməyə hazıram.
Sözsüz ki, Stalinin əmrini icra etməkdən boyun qaçıran generalı nə gözlədiyini hamı yaxşı anlayıb. Müşavirə zalına sükut çöküb. Zalda gəzişən Stalin də bir neçə dəqiqə bu sükutu pozmayıb. Nəhayət, Ali Baş Komandan üzünü generala tutub:
Siz böyük bir əməliyyatdan əvvəl bu cür fikirlərinizlə şəxsi heyətin mənəvi-psixoloji durumuna zərbə vurursunuz. Məğlubiyyətə əminliyinizin səbəbi isə mücərrəddir. Qırmızı orduda sizin kimi özünə güvənməyən generallara yer olmamalıdır. Zalı tərk edin. Haqqınızda müvafiq qərar veriləcək. Həmin müşavirədən sonra Baş Qərargahın rəisi marşal Aleksandr Vasilevski Stalinlə təkbətək qalaraq məsələyə aydınlıq gətirməyə çalışıb. Qeyd edək ki, Vasilevski Stalinin hərbi məsələlərdə ən çox güvəndiyi şəxslərdən biri sayılıb. Marşal general Puxovun haqlı olduğunu Stalinə anlatmağa cəhd edib:
Yoldaş Stalin, əslində, general Puxovun dediklərində və əməliyyatla bağlı verdiyi təkliflərdə böyük həqiqət var. Kursk əməliyyatı təkcə şimaldan deyil, bir neçə istiqamətdən başlanılmalıdır. Belə olan halda Vermaxt qoşunlarının ərazidəki qüvvələrini bir neçə istiqamətə yönəltməklə parçalamaq mümkün olar. Kəşfiyyat məlumatları da Puxovun əməliyyat təklifinin daha məqsədəuyğun olduğunu göstərir. Təxminən bir həftədən sonra Kurs əməliyyatının birinci mərhələsi başlanıb. Əməliyyat marşal Vasilevskinin göstərişi ilə Puxovun düşündüyü kimi həyata keçirilib. İlkin əməliyyatların uğurlu keçirilməsi sayəsində Kursk döyüşləri sovet qoşunlarının qələbəsi ilə yekunlaşıb.
1944-cü ildə Kremldə hərbçilərin növbəti təltif mərasiminə hazırlıq görüləndə Stalin Vasilevskiyə siyahıya bir nəfərin adının salınmasını da göstəriş verib:
Aleksandr Mixayloviç, o “yaramaz”ın (Puxovu nəzərdə tutub) adını da siyahıya salın. Təltif mərasimində Stalin general-leytenant Puxova general-polkovnik rütbələrini təqdim edib:
İkinci dəfə bağışlamayacağam, ömrünün sonuna qədər Sibirdə ağ ayıların yanında yaşayacaqsan. Qeyd edək ki, 1895-ci ildə Kaluqada, Qrişovo kəndində anadan olan Puxov ilk təhsilini ruhani məktəbində alıb. Yeniyetməlik illərində o, ağlına belə gətirməyib ki, nə vaxtsa hərbçi olacaq, general rütbələrini daşıyacaq, Stalinlə üz-üzə dayanacaq. Puxov valideynləri kimi müəllim olmaq istəyib. O, Moskva İmperator Universitetində iki il təhsil aldıqdan sonra tarix və ədəbiyyat müəllimi kimi pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. Hərbi xidmətə çağrıldıqdan sonra isə Puxov fəaliyyət istiqamətini dəyişib, praporşiklər məktəbini bitirərək gələcəyini hərb sənətinə bağlayıb.
Sovet-alman müharibəsinə qədər Puxov ayrı-ayrı hərbi dairələrdə diviziya qərargahının rəisi, hərbi akademiyalarda kafedra rəisi vəzifələrində xidmət edib. Müharibə başlananda o, Müdafiə Komissarlığına (nazirliyinə) rəsmi müraciət edərək cəbhəyə göndərilməsini xahiş edib.
Müasirləri tərəfindən Puxov son dərəcə peşəkar və təcrübəli hərbçi kimi xarakterizə edilib. Marşal Georgi Jukov öz memuarlarında Puxovu aşağıdakı kimi xatırlayıb:
“General Puxov ilk baxışdan mülayim xarakterli bir insan kimi görünürdü. Hətta ilk tanışlıqda onun hərbçi olması hiss edilmirdi. Amma bu, onun görünən tərəfləri idi. Puxov döyüşlərdə olduqca sərt və tələbkar hərbçi, ən çətin və mürəkkəb situasiyalarda düzgün qərar çıxarmağı bacaran komandir idi. Onun ən üstün cəhətlərindən biri şəxsi heyətlə işləmək bacarığı idi ki, bu müharibə şəraitində ən vacib amillərdən biri sayılırdı. Puxov yeganə hərbçilərdən biri idi ki, yuxarı instansiyaların qarşısında öz fikrini söyləməyi, əməliyyat təkliflərini əsaslandırmağı bacarırdı. Çünki öz hərbi səriştəsinə əmin idi və bu əminlik heç vaxt onu çətin vəziyyətə salmırdı. O cümlədən Stalinin əmrini icra etməkdən imtina edəndə də, Puxov öz hərbi biliyinə güvənmişdi və sonda haqlı çıxmışdı. Stalinlə aralarında insident olsa da, Puxov Ali Baş Komandanın sevimli sərkərdələrindən biri sayılırdı…”
Müharibədən sonra Puxov təhsilini Voroşilov adına Ali Hərbi Akademiyada davam etdirib. Sonra Odessa, Şimali Qafqaz, Sibir Hərbi Dairələrində komandan vəzifəsində xidmət edib.
Ömrünün son illərində general “Sınaq illəri” adlı kitabını yazıb. Kitab onun vəfatından bir il sonra işıq üzü görüb.
General-polkovnik Nikolay Puxov 1958-ci ildə, 63 yaşında vəfat edib. O, Moskvada, Novodeviçye qəbiristanlığında hərbi şərəflə dəfn edilib.
XIZIR AĞA USTACLI — TARİXİN YADDAŞINDA YAŞAYAN FƏDAKARLIQ VƏ VƏTƏN SEVGİSİ (Çaldıran döyüşündə Şah İsmayıl Səfəvinin həyatını xilas etmiş igid haqqında) Azərbaycan tarixi qəhrəmanlıq salnamələri, Vətənə sədaqət nümunələri, igidlik və fədakarlıq hekayələri ilə zəngindir. Bu tarixin səhifələrində elə şəxsiyyətlər var ki, onların adı bəzən geniş tarixi mənbələrdə ətraflı işıqlandırılmasa da, xalq yaddaşında yaşayır, nəsildən-nəslə ötürülən rəvayət və xatirələrdə özünə əbədi yer tutur. Belə şəxsiyyətlərdən biri də Çaldıran döyüşündə mühasirəyə düşmüş yaralı Şah İsmayıl Səfəvini fədakarlıqla xilas etdiyi bildirilən Xızır ağa Ustaclıdır. Bu gün onun Sədərək rayonunda yerləşən məzarı (bu abidə yerli əhali tərəfindən “Ağoğlan” piri – türbəsi – ziyarətgahı kimi tanınır) yalnız bir insanın son mənzilini ziyarət etmək üçün üz tutulan məkan deyil. Bu məzar, eyni zamanda, qəhrəmanlıq, sədaqət, fədakarlıq və tarixi yaddaş haqqında düşünməyə çağıran mənəvi ünvan kimi diqqəti cəlb edir. Dağların əhatəsində, sadə, lakin özünəməxsus memarlıq görkəminə malik məqbərədə uyuyan Xızır ağa Ustaclının adı insanı Azərbaycan tarixinin mürəkkəb və taleyüklü səhifələrinə aparır. Tarixin sınağından keçən sədaqət Tarixdə böyük şəxsiyyətlərin həyat yolu heç də həmişə asan qələbələrdən, təntənəli yürüşlərdən və rahat günlərdən ibarət olmayıb. Bəzən bir dövlətin, bir siyasi hərəkatın və ya böyük bir tarixi missiyanın taleyi döyüş meydanında verilən saniyəlik qərarlardan, sədaqətli insanların cəsarətindən və fədakarlığından asılı olub. Xızır ağa Ustaclı haqqında qorunub saxlanılan məlumatın mahiyyətində də məhz belə bir məqam dayanır: təhlükə qarşısında geri çəkilməmək, yaralı vəziyyətdə və çətin şəraitdə qalan bir insana yardım etmək, öz həyatını riskə ataraq onu xilas etməyə çalışmaq. Bu hadisənin qəhrəmanı kimi təqdim olunan Xızır ağa Ustaclının adı Şah İsmayıl Səfəvinin taleyi ilə əlaqələndirilir. Söhbət Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan, Səfəvilər dövlətinin banisi və qüdrətli hökmdarlarından biri olan Şah İsmayıl Xətainin həyatında baş verdiyi bildirilən ağır döyüş anından gedir. Belə əhvalatların mənəvi dəyəri təkcə onların iştirakçılarının kimliyində deyil, həm də ifadə etdiyi insani keyfiyyətlərdədir. Çətin anlarda sədaqətli qalmaq, təhlükə qarşısında cəsarət göstərmək və başqasının həyatını öz həyatından üstün tutmaq hər dövrdə yüksək qiymətləndirilən mənəvi xüsusiyyətlərdir. Xızır ağa Ustaclı haqqında yayılan məlumat da bu baxımdan xalqımızın qəhrəmanlıq düşüncəsinin ifadəsi kimi diqqətəlayiqdir. Çaldıran döyüşü və tarixin mürəkkəb mənzərəsi 1514-cü il avqustun 23-də baş vermiş Çaldıran döyüşü Azərbaycan və region tarixinin mühüm hadisələrindən biridir. Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl ilə Osmanlı sultanı I Səlimin orduları arasında baş vermiş bu döyüş Yaxın Şərqin siyasi və hərbi münasibətlərinə ciddi təsir göstərmişdir. Döyüşün nəticəsi Səfəvi dövlətinin hərbi-siyasi vəziyyətinə təsir etsə də, Şah İsmayılın tarixi şəxsiyyət kimi nüfuzu və Azərbaycan dövlətçilik ənənələrindəki yeri sonrakı əsrlərdə də qorunub saxlanılmışdır. O, yalnız bir hökmdar deyil, həm də şair, sərkərdə və dövlət qurucusu kimi Azərbaycan tarixində özünəməxsus mövqeyə malikdir. Çaldıran döyüşü haqqında danışarkən həmin dövrün hərbi texnologiyasını, siyasi qarşıdurmalarını və mürəkkəb geosiyasi şəraitini nəzərə almaq lazımdır. Döyüş meydanında odlu silahların tətbiqi, qoşunların təşkilatlanması və hərbi taktika məsələləri tərəflərin taleyinə ciddi təsir göstərirdi. Belə bir şəraitdə sərkərdələrin və hökmdarların həyatı birbaşa təhlükə altında olurdu. Döyüş meydanında yaranan qarışıqlıq, qoşunların hərəkəti, yaralanma və mühasirə kimi hallar ən təcrübəli hərbçiləri belə çıxılmaz vəziyyətə sala bilərdi. Xızır ağa Ustaclı haqqında danışılan hadisə də məhz bu tarixi şərait fonunda mənəvi məna qazanır. Rəvayət edilənə görə, o, Çaldıran döyüşündə mühasirəyə düşmüş yaralı Şah İsmayılın xilas edilməsində fədakarlıq göstərmişdir. Bu məlumatın tarixi mənbələr əsasında ayrıca araşdırılması vacib olsa da, onun xalq yaddaşında qorunması həmin şəxsin adının qəhrəmanlıq ənənəsi ilə bağlandığını göstərir. Tarixi həqiqətə hörmət etmək keçmişdən gələn hər bir məlumatı diqqətlə araşdırmağı tələb edir. Eyni zamanda, xalq yaddaşında yaşayan rəvayətlərin, ailə və nəsil xatirələrinin öyrənilməsi də tariximizin mənəvi qatlarını üzə çıxarmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Bir igidin fədakarlığı — böyük mənəvi dəyər Qəhrəmanlıq anlayışı bəzən böyük orduların qazandığı qələbələrlə, bəzən dövlətlərin taleyini dəyişən qərarlarla əlaqələndirilir. Lakin tarix göstərir ki, böyük hadisələrin arxasında ayrı-ayrı insanların cəsarəti, iradəsi və sədaqəti dayanır. Hərb tarixində yaralı yoldaşını döyüş meydanından çıxaran, təhlükəyə baxmayaraq komandirini qoruyan, mühasirədə qalan insanı xilas etmək üçün həyatını riskə atan döyüşçülərin xidmətləri xüsusi qiymətə malikdir. Çünki bu cür davranış yalnız fiziki güc deyil, həm də yüksək mənəvi məsuliyyət tələb edir. Xızır ağa Ustaclının adı ilə bağlı məlumatı da bu mənəvi ölçülər əsasında dəyərləndirmək mümkündür. Onun haqqında danışılan əhvalatın əsas ideyası sədaqət və fədakarlıqdır. Bu ideya zaman keçdikcə öz aktuallığını itirmir. Əksinə, hər yeni nəsil üçün insanlıq, vətənpərvərlik və mənəvi bağlılıq nümunəsinə çevrilir. İnsanın böyüklüyü təkcə tutduğu vəzifə, daşıdığı titul və ya malik olduğu sərvətlə ölçülmür. Bəzən onun adı bircə fədakar hərəkəti ilə yaddaşlarda yaşayır. Əgər bir insan təhlükəli anda başqasının həyatını xilas etmək üçün özünü riskə atırsa, həmin hərəkət onun mənəvi portretinin əsas cizgisinə çevrilir. Bu mənada Xızır ağa Ustaclının xatirəsinin yaşadılması həm də fədakarlığın unudulmamasına xidmət edir. Onun adı ətrafında formalaşan yaddaş insanlara xatırladır ki, tarix yalnız hökmdarların və böyük sərkərdələrin deyil, onların yanında dayanmış, ağır sınaqlardan keçmiş, sədaqəti ilə seçilmiş insanların da tarixidir. Ustac – Ustaclı adı və nəsil yaddaşı Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında nəsil, soy və kök anlayışları xüsusi yer tutur. İnsan öz keçmişini tanıdıqca yalnız ailəsinin tarixini deyil, yaşadığı bölgənin, mənsub olduğu xalqın və dövlətin tarixini də daha dərindən anlamağa başlayır. Ustac – Ustaclı adı ilə bağlı xatirələrin qorunması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Xızır ağa Ustaclının adı ətrafında yaşadılan məlumatlar nəsil yaddaşının araşdırılması, tarixi şəxsiyyətlərin müəyyənləşdirilməsi və onların fəaliyyətinin öyrənilməsi üçün maraqlı mövzu yaradır. Nəsil tarixi yalnız şəcərə ağacındakı adların ardıcıllığından ibarət deyil. O, eyni zamanda, insanların həyat tərzini, mənəvi dəyərlərini, ictimai münasibətlərini və tarixin müxtəlif mərhələlərində üzərinə götürdükləri məsuliyyəti əks etdirir. Bir nəslin yaddaşında qəhrəmanlıqla bağlı hadisənin qorunması həmin nəslin keçmişə münasibətini göstərən mühüm əlamətlərdən biridir. Bu cür xatirələrin gələcək nəsillərə çatdırılması üçün şifahi məlumatların yazıya alınması, yaşlı nəslin nümayəndələri ilə söhbətlərin aparılması, ailə arxivlərinin araşdırılması və mövcud tarixi mənbələrlə müqayisəli təhlil edilməsi vacibdir. Əgər Xızır ağa Ustaclı haqqında əlavə sənədlər, şəcərə məlumatları, kitabələr və ya qədim əlyazmalar mövcuddursa, onların elmi şəkildə araşdırılması bu tarixi şəxsiyyətin həyatının daha dolğun öyrənilməsinə kömək edə bilər. Beləliklə, nəsil yaddaşı ilə ümumxalq tarixinin qovuşduğu nöqtədə yeni araşdırmalar üçün imkan yaranır. Bu araşdırmalar həm keçmişə işıq salır, həm də milli-mənəvi irsimizin qorunmasına xidmət edir. Sədərəkdəki məzar — ehtiram və yaddaş ünvanı Yuxarıda təqdim etdiyim fotoşəkildə Naxçıvanın Sədərək rayonunda yerləşdiyi bildirilən Xızır ağa Ustaclının məzarı təsvir olunur. Açıq rəngli kərpiclə tikilmiş, günbəzli və tağlı girişə malik məqbərə ətrafdakı dağlıq mənzərə ilə ahəng təşkil edir. Məzarın sadə, lakin diqqətçəkən memarlıq quruluşu bu məkanın ziyarət yeri kimi əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Ətrafdakı ağacların kölgəsi, quru dağ yamacları və məqbərəyə aparan pillələr insanda sakitlik və düşüncə ovqatı yaradır. Burada insan istər-istəməz tarix, zaman və yaddaş haqqında düşünür. Bir vaxtlar həyatın qaynar hadisələrinin içərisində olmuş insanların bu gün torpaq altında uyuması, onların adlarının isə yaşamaqda davam etməsi tarixin ən təsirli həqiqətlərindən biridir. Məzarlar bəzən yalnız bir insanın həyatının sona çatdığı yeri deyil, onun xatirəsinin yaşadığı mənəvi məkanı ifadə edir. Xüsusilə tarixi şəxsiyyətlərlə əlaqələndirilən məzarlar xalqın keçmişə münasibətini, ehtiram hissini və yaddaş ənənəsini özündə birləşdirir. Xızır ağa Ustaclının Sədərəkdəki məzarı da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bu məkanın qorunması, tarixi kimliyinin dəqiqləşdirilməsi və haqqında məlumatların toplanması gələcək nəsillər üçün mühüm əhəmiyyət daşıya bilər. Belə abidələrə münasibət yalnız ziyarətlə məhdudlaşmamalıdır. Onların tarixi pasportunun hazırlanması, mövcud kitabə və yazıların qeydə alınması, memarlıq xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, foto və sənəd materiallarının toplanması da vacibdir. Çünki qorunan hər bir abidə keçmişdən gələcəyə uzanan yaddaş körpüsüdür. Tarixi yaddaşın qorunması milli məsuliyyətdir Tarixə sahib çıxmaq yalnız keçmişlə fəxr etmək demək deyil. Bu, həm də keçmişi düzgün öyrənmək, tarixi şəxsiyyətlər haqqında məlumatları dəqiqləşdirmək və gələcək nəsillərə etibarlı bilik ötürmək məsuliyyətidir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində elə ziyarətgahlar, məqbərələr, qədim qəbiristanlıqlar və tarixi məkanlar var ki, onların ətrafında maraqlı rəvayətlər, ailə xatirələri və yerli ənənələr formalaşıb. Bu məlumatların bir qismi yazılı mənbələrdə əksini tapıb, digər qismi isə şifahi şəkildə qorunub saxlanılır. Belə irsin araşdırılması tarixçilərin, etnoqrafların, folklorşünasların, arxeoloqların və yerli tədqiqatçıların birgə fəaliyyətini tələb edir. Tarixi məlumatlar müxtəlif mənbələrlə tutuşdurulduqda, rəvayətlərin hansı hissələrinin sənədlərlə təsdiqləndiyini müəyyənləşdirmək mümkün olur. Xızır ağa Ustaclı haqqında məlumatın da sistemli araşdırılması məqsədəuyğundur. Çaldıran döyüşü ilə əlaqələndirilən hadisənin ilkin mənbələrdə necə əks olunduğu, Ustac adının tarixi mətnlərdə hansı kontekstdə çəkildiyi, Sədərəkdəki məzarın hansı dövrə aid olduğu və bu məkan haqqında yerli yaddaşda hansı məlumatların qorunduğu ayrıca tədqiqat mövzusu ola bilər. Bu araşdırmaların aparılması tarixi rəvayətin mənəvi dəyərini azaltmır. Əksinə, onun hansı tarixi şəraitdə yarandığını və necə yaşadığını daha dərindən anlamağa imkan verir. Tarixə sevgi ilə yanaşmaqla elmi dəqiqliyə riayət etmək bir-birinə zidd deyil. Əslində, bu iki yanaşma bir-birini tamamlayır. Keçmişdən gələcəyə uzanan mənəvi körpü Xızır ağa Ustaclı haqqında danışılan əhvalatın müasir oxucuya ünvanladığı əsas mesaj sədaqət, cəsarət və fədakarlıqdır. Zaman dəyişir, dövlətlər və cəmiyyətlər yeni mərhələlərə qədəm qoyur, həyatın şərtləri yenilənir. Lakin insanı insan edən mənəvi keyfiyyətlər öz dəyərini qoruyub saxlayır. Bu gün gənc nəslə qəhrəmanlıqdan danışarkən yalnız döyüşlərin tarixini öyrətmək kifayət deyil. Həmin hadisələrin arxasında dayanan insan talelərini, verilən qərarların mənəvi tərəflərini və məsuliyyət anlayışını da izah etmək lazımdır. Xızır ağa Ustaclının xatirəsi bu baxımdan düşünmək üçün bir fürsətdir. Onun adı ilə bağlı məlumat gənclərə göstərir ki, tarixi yaddaşda yer almaq üçün mütləq böyük bir dövlətin hökmdarı olmaq lazım deyil. Bəzən bir insanın çətin anda göstərdiyi cəsarət onun adını əsrlərin o tayına daşıya bilər. Vətən sevgisi də məhz belə fədakar davranışlarda özünü göstərir. Vətən yalnız xəritədə sərhədləri müəyyənləşdirilmiş ərazi deyil. Vətən həm də onun tarixidir, insanlarıdır, şəhidlərinin və qəhrəmanlarının xatirəsidir, ata-babadan miras qalan mənəvi dəyərləridir. Bu dəyərləri qorumaq hər bir nəslin borcudur. Tarixi şəxsiyyətlərin həyatını öyrənmək, onların xatirəsinə ehtiram göstərmək, qədim məzarları və abidələri mühafizə etmək, unudulmaqda olan rəvayətləri toplamaq milli yaddaşın yaşamasına xidmət edir. Nəticə Sədərək rayonunda yerləşən Xızır ağa Ustaclının məzarı haqqında təqdim edilən məlumat bizi Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq və sədaqət ənənələri üzərində düşünməyə çağırır. Çaldıran döyüşündə yaralı Şah İsmayıl Səfəvinin xilas edilməsində onun fədakarlıq göstərdiyi barədə yayılan məlumat isə tarixi mənbələr əsasında daha ətraflı araşdırılmağa layiqdir. Xızır ağa Ustaclının adı ətrafında yaşadılan xatirə bir həqiqəti xatırladır: xalqın tarixi yalnız böyük döyüşlərin və hökmdarların salnaməsindən ibarət deyil. Bu tarix həm də sədaqətli insanların, adsız qəhrəmanların, çətin anda məsuliyyətdən qaçmayan igidlərin həyat hekayələrindən yaranır. Bu gün onun məzarına baxarkən insan yalnız keçmişi xatırlamır. O, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətini dərk edir. Çünki tarixi yaddaşın yaşaması üçün onu qorumaq, öyrənmək və gələcək nəsillərə çatdırmaq lazımdır. Xızır ağa Ustaclının xatirəsinin yaşadılması, onun haqqında məlumatların toplanması və tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılması bu istiqamətdə atıla biləcək dəyərli addımlardandır. Keçmişini tanıyan xalq gələcəyinə daha inamla baxır. Qəhrəmanlarını unutmayan xalq isə öz mənəvi dayaqlarını qoruyub saxlayır. Tarixin yaddaşında yaşayan fədakarlıq nümunələri də məhz bu səbəbdən zamanın sərhədlərini aşaraq nəsillərdən-nəsillərə ötürülür. Xızır ağa Ustaclının Sədərəkdəki məzarı da belə bir yaddaşın ünvanı kimi diqqətimizi cəlb edir. Onun adı ətrafında qorunan xatirənin elmi əsaslarla öyrənilməsi, tarixi irsin qorunması və gənc nəslə çatdırılması həm milli tariximizə ehtiramın, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətimizin ifadəsi olardı. Tarixi yaşadan yaddaşdır, yaddaşı yaşadan isə ona sahib çıxan insanlardır.
Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə
Azərbaycan şairi və publisisti Zaur Ustacın uşaq poeziyası və onun sənətkarlıq xüsusiyyətləri tədqiqatçı-jurnalist Ayətxan Ziyadın (İsgəndərov) “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı fundamental monoqrafiyasında geniş elmi-nəzəri təhlil olunmuşdur. [1, 2]
2026-cı ildə “İmza” nəşrlər evində çap olunan (280 səhifə, elmi redaktoru və ön söz müəllifi professor Kamal Camalov) bu əsər Zaur Ustacın yaradıcılığı vasitəsilə uşaq ədəbiyyatının əsas məqamlarını işıqlandırır. [1, 2, 3]
Zaur Ustacın Uşaq Poeziyasında Bədii Sənətkarlıq Sistemi
Ayətxan Ziyadın monoqrafiyasında şairin poetik sistemi aşağıdakı əsas istiqamətlərdən araşdırılır:
İmmanent və estetik xüsusiyyətlər: Şairin şeirlərində ideya-estetik məzmun uşaqların qavrayış imkanlarına uyğunlaşdırılır. [1]
Yaş və psixoloji uyğunluq: Poetik mətnlərdə uşaqların yaş psixologiyası, onların təmiz dünyagörüşü və hissləri real şəkildə əks olunur. [1]
Dil, üslub və poetik dinamika: Sadə, anlaşıqlı ana dili, ritm, qafiyə, kompozisiya quruluşu və dinamik ifadə vasitələri uşaq psixologiyasına hesablanır. [1]
Obrazlar sistemi: Şeirlərdəki obrazlar uşaq təfəkkürünün tələblərinə cavab verir; məsələn, “Ağıllı gülər”, “Tuncay” və digər nümunələr bu sistemin tərkib hissəsidir. [1]
Sintez prinsipi: Yaradıcılıqda müasirlik, millilik və milli-mənəvi dəyərlərin (vəhdət prinsipi) uşaq tərbiyəsi kontekstində balanslı şəkildə birləşdirilməsi izlənilir. [1]
Uşaq Dünyası Zaur Ustacın Gözü ilə
Uşaq təfəkkürünə bələdlik: Zaur Ustac uşaqlara kənardan yox, məhz uşağın öz gözü ilə baxmağı, onunla eyni müstəvidə düşünməyi bacaran müəllif kimi səciyyələndirilir.
Tərbiyəvi və maarifləndirici yük: Şeirlərdə öyrətmə yöntəmi, dünyəvi biliklər, mənəvi saflıq və ana dilinə sevgi ön plana çəkilir. [1]
Uşaq dünyasının saflığı: Şairin poeziyasında uşaq dünyası böyüklərin mürəkkəb və ziddiyyətli həyatından fərqli olaraq ağ-qara deyil, rəngli, səmimi, xəyalpərəst və kəşflərlə dolu bir məkandır.
Kitab haqqında ətraflı məlumatı Kitabevim.az səhifəsindən və ya Azərtac xəbər portalından izləyə bilərsiniz. [1, 2]
Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə:
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Tarix elmləri doktoru, professor Həsən Həsənovun doğum günüdür – təbrik
Əziz dostlar, oktyabrın 20-si Azərbaycanın siyasi və dövlət xadimi, diplomat, görkəmli tarixçi-alim, tarix elmləri doktoru, professor Həsən Həsənovun doğum günüdür. Bu münasibətlə hörmətli Həsən müəllimi ürəkdən təbrik edir, ona möhkəm can sağlığı, sağlam uzun ömür və fəaliyyətində daha böyük uğurlar arzu edirəm. Onunla bağlı hazırladığım məqaləni diqqətinizə çatdırıram.
Ötən əsrin 90-cı illəri Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb mərhələlərindən olmuşdur. Bugünkü sabitliyi, rahat həyat tərzini, firavanlığı görən insanlar üçün həmin dövrün xaosunu təsəvvür etmək çox çətin olar. Hesab edirəm ki, o günlərin şahidi olmuş, həmin vaxtlarda yaşamış bizim nəslin nümayəndələri gördükləri hadisələri qələmə almalıdırlar ki, ibrət dərsi götürməli olduğumuz tarix unudulmasın.
Beləliklə, 1992-ci ilin mayın 6-sı. Həmin vaxt xalq təhsili nazirinin (indiki elm və təhsil nazirinin) müavini vəzifəsində işləyirdim. Yaxşı xatırlayıram, nazir Rafiq Feyzullayev məni çağırıb tapşırdı ki, təcili Nazirlər Sovetinin (indiki Nazirlər Kabinetinin) qarşısına get, orada Nazirlər Sovetinin sədri (indiki Baş nazir) Həsən Həsənovun əleyhinə piket keçirilir, gör tanıdığın adamlar varsa, onları bu işdən çəkindir.
“Mən hara, piketə müdaxilə etmək hara?”, düşünərək, etiraz etmək istədim, ancaq Feyzullayev kimi sərt, bir az da özündən razı nazirin bir sözünü iki eləmək mümkün deyildi, razılaşıb çıxdım. Həqiqətən siyasi proseslərdən kənarda qalmağın tərəfdarı idim, bir ziyalı kimi ölkənin taleyinin çətin durumda olduğundan narahatlıq keçirsəm də, çox qarışıq olan vəziyyətdə qeyri-müəyyən siyasi proseslərə qoşulub bir az da qarışıqlıq yaratmaq istəmirdim, öz işlərimi görüb vəzifə borclarımı yerinə yetirməyi üstün tuturdum.
Həmin vaxtlarda şəhərin müxtəlif yerlərində cürbəcür siyasi aksiyalar keçirilirdi, Bakı qaynar qazana bənzəyirdi. Bir az əvvəl, fevralın 26-da Xocalı soyqırımı baş vermişdi, həmin faciənin dalğasında, martın əvvəllərində Ayaz Mütəllibov və parlamentin spikeri Elmira Qafarova istefaya göndərilmiş, professor Yaqub Məmmədov Milli Məclisin sədri seçilmişdi və dövlət başçısı vəzifəsi də ona həvalə edilmişdi. Xalq Cəbhəsi hakimiyyətə gəlmək uğrunda inadla mübarizə aparırdı, qaragüruhçuların da həvəslə qoşulduğu bu insanların siyasi addımları çox vaxt başıpozuq kampaniyaya çevrilirdi. Bu mübarizəni xaosa çevirən amillərdən biri də bu idi ki, Xalq Cəbhəsinin daxilində parçalanma baş vermişdi, ayrı-ayrı liderlər, yeni partiyalar yaranmışdı və onların hər birinin prezidentliyə öz namizədi, öz tərəfdarları, öz “planları” var idi. Bir tərəfdə də yenicə hakimiyyətin “dadını görmüş” Yaqub Məmmədovun tərəfdarları bu “ləzzəti” heç kəslə bölüşmək istəmir, onu prezident kürsüsünə doğru itələyirdilər. Ayaz Mütəllibov və onun “silahdaşları” hələ də ümidlərini itirməmişdilər, “bəlkə də qaytardılar” arzusu ilə gizli və açıq mübarizə aparırdılar. Düzünü demək lazımdır ki, 1992-ci ilin mayında mövcud olan bu qarışıqlıqda Heydər Əliyevin adı hallanmırdı, var idisə də, çox məhdud çərçivədə idi. Hələ tarix öz sözünü deməmişdi, xalqın və ziyalıların bir qismi Əbülfəz Elçibəyin hakimiyyətə gəlməsi ilə hər şeyin yoluna qoyulacağına ümid edirdi, bir qismi Etibar Məmmədov kimi siyasi xadimlərin vəziyyəti düzəldə biləcəyinə inanırdı, başqa bir hissəsi professor olduğuna görə ziyalı kimi Yaqub Məmmədova güvənirdi.
Belə bir vəziyyətdə xalqın və ölkə ziyalılarının əksəriyyəti Nazirlər Sovetinin sədri Həsən Həsənovu daha real namizəd görürdü. Sağlam düşüncəli bu kateqoriyadan olan insanlar həyat yoluna, siyasi təcrübəsinə, imicinə və yüksək mənəvi keyfiyyətlərinə görə Həsən Həsənovu digərlərindən daha üstün tuturdular. Hələ tələbəlik dövründə qrup, fakültə və institut (indiki Azərbaycan Texniki Universiteti) Komsomol Komitəsinin katibi olmuş bu istedadlı insan 1962-ci ildə, 22 yaşında olarkən Azərbaycan tələbələrinin təmsilçisi kimi Moskvada keçirilən XIV Ümumittifaq Komsomol Qurultayına nümayəndə seçilmişdi. Hamı bilirdi ki, gənc yaşlarından Azərbaycanın və SSRİ-nin bir sıra gənclər təşkilatlarının üzvü olan Həsən Həsənov 1960-cı ildən 1963-cü ilə qədər Bakı şəhər Tələbə Şurasının sədri, Bakı Şəhər Komsomol Komitəsində təlimatçı, Yasamal rayon Komsomol Komitəsinin katibi, Respublika Komsomol Komitəsinin MK-də bölmə müdiri və digər vəzifələrdə, 1967-1969-cu illərdə AKP MK-da (indiki Prezident Administrasiyası) təlimatçı vəzifəsində çalışmışdı. 1969-cu ildə o zamanlar üçün çox böyük etimad olan Moskvada Ümumittifaq Komsomolunun Mərkəzi Komitəsində məsul təşkilatçı vəzifəsinə təyinat almışdı.
Heydər Əliyevin Azərbaycanda hakimiyyətə gələndən sonra gənc və istedadlı kadrlara göstərdiyi etimadın ən parlaq nümayəndələrindən biri olan Həsən Həsənov 1971-ci ildə şəxsən Ulu öndərin təşəbbüsü ilə Vətənə qayıtmış, Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsində əvvəl təlimatçı, sonra bölmə müdiri, şöbə müdirinin müavini vəzifələrində çalışmışdı. 31 yaşında olarkən, 1971-ci ildə Bakı şəhər Səbail Rayon Partiya Komitəsinin Birinci katibi, 1978-ci ildə Sumqayıt Şəhər Partiya Komitəsinin Birinci katibi, 1979-cu ildən 1981-ci ilə kimi Gəncə Şəhər Partiya Komitəsinin Birinci katibi vəzifələrində çalışmışdı. Yaxşı xatırlayıram, cəmi iki il rəhbərlik etdiyi Gəncədə həm qurucu, həm də vətənpərvər bir ziyalı kimi dərin rəğbət qazanmışdı. Yeni tikintilərlə qədim Gəncənin simasını dəyişdirmiş, onun tarixi abidələrini bərpa etmiş, klassik memarlıq üslubunu özünə qaytarmışdı. Bu günə kimi hamı xatırlayır ki, Həsən müəllimə Gəncədəki memarlıq fəaliyyətinə görə “kərpic Həsən” təxəllüsünü qoymuşdular. Gəncənin qədim memarlıq abidələrini, binaları, hasarları yenidən kərpiclə tikdirmək üçün Ulu öndərin köməyi ilə Ümumittifaq büdcəsindən əlavə vəsait alınmasına nail olmuş, Gəncədə Kərpic zavodu inşa etdirmişdi. Bununla yanaşı, sovet ideologiyasının, necə deyərlər, “qılıncının dalının, qabağının kəsdiyi” illərdə “Kirovabad” (SSRİ-nin keçmiş rəhbərlərindən biri olan Sergey Kirovun şərəfinə 1935-1989-cu illərdə Gəncənin adı) adlanan şəhərin adını dəyişdirməyə gücü çatmasa da, şəhəri iki yerə bölmüş, onları Kəpəz və Gəncə rayonları adlandıraraq “Gəncə” sözünü unutmağa məhkum edilmiş xalqın yaddaşını “qıcıqlandırmışdı”.
Bu insanın xalq arasında nüfuzu çox yüksək idi, onun Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin İdeoloji məsələlər üzrə katibi, Tikinti məsələləri üzrə katibi, sonra isə İqtisadiyyat məsələləri üzrə katibi olduğu 1981-1990-cı illərdə həm ideoloji baxımdan “xalqın adamı” olduğu, həm də tikinti və iqtisadiyyatı mükəmməl bildiyi hamıya gün kimi aydın olmuşdu. Məhz bu keyfiyyətlərinə görə Nazirlər Sovetinin sədri təyin edilən Həsən müəllim vəzifə iddiasında olan rəqiblərindən fərqli olaraq heç bir umacağı olmadığı halda, onların nəzərində “çox təhlükəli namizəd” hesab olunurdu…
Həmin 1992-ci il mayın 6-da bir qrup insan Nazirlər Kabinetinin qarşısına göndərilmiş, “Həsən Həsənova istefa”, “Vəzifəni tərk et” şüarları ilə piket təşkil olunmuşdu. Ancaq bu piket çox uğursuz alınmış, ürəklərinin çağırışı ilə gəlməyən insanlar mənim də təklifim daxil olmaqla deyilən bir neçə haqlı iraddan sonra dağılışmışdılar. Vəziyyəti belə görən Yaqub Məmmədov səlahiyyətlərindən başqa cür istifadə etmək qərarına gəldi, həmin tarixdə, 1992-ci il 6 may tarixində Azərbaycan Respublikasının BMT-də Daimi Nümayəndəliyinin rəsmi olaraq yaradılması haqqında Sərəncam imzaladı və o gündən Həsən Həsənov Azərbaycan Respublikasının BMT-də hələ mövcud olmayan Nümayəndəliyin ilk Daimi Nümayəndəsi oldu. O, Nazirlər Sovetinin sədri vəzifəsindən azad edildi, Nümayəndəliyin işini təşkil etmək üçün Nyu-Yorka yola salındı və beləliklə, ən “təhlükəli rəqib” neytrallaşdırıldı.
Yeri gəlmişkən qeyd edirəm ki, 1992-ci ilin mayında yanlış da olsa Nyu-Yorka göndərilən Həsən Həsənovun BMT-də Daimi Nümayəndəmiz olması 1993-cü il aprelin 30-da böyük siyasi əhəmiyyəti olan və Azərbaycan tarixinə düşmüş hadisə kimi yaddaşlarda qalan BMT Təhlükəsizlik Şurasının Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə dair məşhur 822 saylı, iyulun 29-da isə 853 saylı qətnamələrin qəbul edilməsi ilə nəticələndi.
Tarix göstərdi ki, dağ çaylarının coşqun sellərinin qarşısını almaq mümkün olmadığı kimi, qüdrətli şəxsiyyətlərin də, haqqın, ədalətin də qarşısını almaq olmur. Ancaq həmin piketin tezliklə dağılması, həmin gün eşitdiyim bir sıra söhbətlər, işə qayıtdıqdan sonra maraq dairəmə düşən Həsən Həsənov haqqında soruşub öyrəndiyim bəzi həqiqətlər, onun tez-tələsik Nyu-Yorka göndərilməsi və digər hadisələr bu şəxsə qarşı ürəyimdə böyük bir rəğbət yaratdı. Xoşbəxtlikdən, həyatımın sonrakı mərhələlərində dəfələrlə onunla görüşmək, ünsiyyətdə olmaq şansım yaransa da, həmişə mənə elə gəlir ki, 1992-ci il mayın 6-da Həsən Həsənovla ilk təmasım baş tutmuşdur.
Əslində, onu ilk dəfə yaxından görməyim isə tam təsadüf nəticəsində bu hadisədən 11 il əvvəl, 1981-ci il sentyabrın 1-də olmuşdu. O vaxtlar dərslər həmin gün başlayırdı və mən də Mexanika-riyaziyyat fakültəsinin dekan müavini kimi az qala hamıdan qabaq gəlib universitetdə yeni tədris ilinin başlanmasıyla bağlı yaranan problemlərin həlli ilə məşğul idim. İşin çoxluğundan iştirak edə bilmədiyim təntənəli tədbir, çıxışlar, təbriklər gedən dəqiqələrdə dördüncü mərtəbəyə, dərslər keçirilən auditoriyaların yerləşdiyi yerə qalxmışdım. Dedilər ki, Mərkəzi Komitənin Katibi də bu tədbirdə iştirak edir və sonra dərslərə baxmağa yuxarı qalxacaq. Açığını deyim ki, o zamanlar 40 yaşı olsa da, xalq arasında Səbail (o vaxtlar 26 Bakı Komissarı) rayonunun, Sumqayıtın, xüsusən də Gəncənin birinci katibi (indiki İcra başçısı) kimi məşhur sima olan Həsən Həsənovu çox görmək istəyirdim.
Bir məsələni də qeyd etmək istəyirəm ki, həmin 70-ci illərin sonu, 80-ci illərin əvvəllərində 60-cı illərdən başlanan milli təəssübkeşlik, vətənpərvərlik kimi hisslər gizli də olsa, çox qabarıq formada hər kəsin daxilində mövcud idi. Bəxtiyar Vahabzadənin “Gülüstan” poeması, Şıxəli Qurbanovun Novruz bayramı ilə əlaqədar fəaliyyəti, milli duyğularına görə fərqlənən Nazim Hacıyev adlı Mərkəzi Komitə katibinin 38 yaşında müəmmalı ölümü və digər bu kimi hadisələr ölkədə vətən və xalq sevgisini xeyli alovlandırmışdı. Deyim ki, Həsən Həsənov da həmin o “xalq siyahısında” var idi və zaman göstərdi ki, xalqın proqnozları heç vaxt yalan çıxmır. O, ideologiya məsələləri üzrə katib olduğu dövrdə Azərbaycanın milli vətənpərvər ziyalılarını – Bəxtiyar Vahabzadəni, Xəlil Rza Ulutürkü, Məmməd Arazı və digərlərini “qanadının altına” almışdı, onlarla şəxsi dostluq münasibətləri saxlayır, şeirlərinin, kitablarının çapına, efirdəki çıxışlarına qoyulan qadağaları ləğv etdirir, yeri gəldikcə onları yüksək mükafatlara təqdim edirdi. Belə münasibət, heç şübhəsiz, ölkə başçısının razılığı ilə baş tuturdu, ancaq Heydər Əliyevin açıq edə bilmədiklərini də Həsən Həsənov gizli-gizli həyata keçirir, dövrün və beləliklə, siyasi quruluşun amansız qadağalarına qalib gəlirdi.
Xatırlayıram ki, keçmiş SSRİ dağılanda ən izdihamlı mitinqlər, ən kəskin etiraz dalğaları Azərbaycanda olurdu, o vaxtın sosioloji tədqiqat mərkəzləri qeyd edirdi ki, bizim ölkəmizin insanları arasında vətənpərvərlik hissləri digər respublikalarda olandan xeyli yüksəkdir. Bütün məhrumiyyətlərə, siyasi qarışıqlıqlara, yaradılan Qarabağ probleminə, Qərbi Azərbaycandan gələn qaçqınlara, iqtisadi çətinliklərə baxmayaraq, Azərbaycan öz müstəqilliyini ilk elan edən respublika oldu. Hərdən düşünürəm ki, bizim xalqın milli məsələlərdə bu qədər həssas olmasının səbəbkarlarından biri də Həsən Həsənov, onun gördüyü işlər, atdığı cəsarətli addımlar, fədakarlıq olmuşdur.
Hələ sadalanan hadisələrin baş verməsinə 7-8 il qalırdı, 1981-ci il idi, ancaq Həsən Həsənovların xidmətləri ilə Azərbaycan yeni bir dövrə hazırlaşırdı. Hamı da bunu bilirdi, bilirdilər ki, Şıxəli Qurbanovların, Nazim Hacıyevlərin, Heydər Hüseynovların faciəli talelərinə baxmayaraq, heç nədən çəkinməyən Həsən Həsənov indi hökumətdə həmin missiyanı yerinə yetirməkdədir. Ona görə də xalq ona daha çox “kərpic Həsən” yox, “türkçü Həsən” deyirdi. Bu “türkçü”, “vətənçi”, “millətçi” Həsəni yaxından görmək istəyim bütün digər duyğularımı üstələmişdi və dördüncü mərtəbənin foyesində dayanıb onu gözləyirdim. Nəhayət, rektor Faiq Bağırzadə, “partkom” Qurban Bayramov, prorektor Teymur Vəliyev, daha bir neçə nəfər pilləkənləri qalxanda onların arasında qara saçları arxaya daranmış, qalın eynəkli, üzügülər Həsən Həsənovu o dəqiqə seçdim və gəlib yanımdan keçib gedənə kimi baxışlarımı ondan çəkmədim. Bəlkə də rektor, ya başqa kimsə mənim belə heyranlıqla ona tamaşa etməyimi düzgün anlamadı, ancaq bu böyük, 40 yaşında ürəklərdə abidəsini yaratmağı bacarmış şəxsiyyətə heyranlığımı gizlədə bilməzdim, heç gizlətmədim də… Çünki yaxından tanıdıqca rəğbətimin bir az da artdığı, Texniki Universiteti bitirmiş olsa da, tarixdən, özü də xalqın tarixindən namizədlik və doktorluq dissertasiyaları müdafiə edən, Türk xalqlarının tarixinə, mədəniyyətinə, adət-ənənlərinə aid neçə-neçə kitab yazan, sözün əsl mənasında vətəni canından çox sevən bu insanı sevməmək mümkün deyil.
Həsən müəllimin zəngin həyat yolu haqqında düşünərkən yadıma bir xatirə də düşür. 1988-ci ilin qarlı-şaxtalı noyabr-dekabr aylarında erməni daşnaqları rus-sovet ordusunun köməyi və dəstəyi ilə Qərbi Azərbaycanda, o cümlədən bizim Qaraqoyunlu dərəsində, həmçinin doğma Salah kəndində yaşayan bütün soydaşlarımızı ata-baba yurdundan qovurlar. Bununla bağlı, həmin dövrdə Salahda Kolxoz sədri vəzifəsində işləyən Safaya Məmməd qızı Həsənova danışırdı ki, 1988-ci ilin noyabrında İcevan rayon İcraiyyə Komitəsinin sədri Ordinyan məni rayon mərkəzinə dəvət edib dedi ki, Safaya xanım, vəziyyət çox gərgindir, biz istəmirik ki, Salah kəndinin camaatı arasında ölən və yaralanan olsun, ona görə də Siz 3 gün müddətində camaatı kənddən çıxarmalısınız. Safaya xanım soruşur ki, bəs camaatın mal-qarası, ev əşyaları necə olacaq. Ordinyan cavab verir ki, camaatı xüsusi ayrılmış avtobuslarla çıxaracağıq, ev əşyalarına gəldikdə isə, o barədə düşünmək lazımdır. Az sonra gecə ikən rayon Daxili işlər idarəsinin təşkilatçılığı ilə kəndə avtobuslar göndərilir və əhali evindən heç bir əşya götürə bilməyərək, zorla avtobuslara doldurulub Qazax şəhərinə aparılır.
İlk günlər kəndin əksər əhalisi Qazaxda qohum-əqrabasının, dost-tanışının evlərində gecələməli olurlar. Safaya xanım danışır ki, həmin dövrdə Qazax rayon partiya komitəsinin birinci katibi vəzifəsində işləyən Murad Aşurovla görüşdüm. Onu vəziyyətlə tanış etdim və dedim ki, camaat buradan birbaşa Qarabağa getmək istəyir, xahiş edirəm bizə kömək edin. Murad Aşurov dedi ki, bu məsələni Azərbaycan rəhbərliyinin razılığı ilə həll etmək olar. O, böyük çətinliklə olsa da, mənimlə həmin dövrdə Azərbaycan Respublikasının Baş naziri vəzifəsində işləyən Həsən Həsənov arasında telefon əlaqəsi yaratdı. Mən camaatın istəyini ona çatdırdım. Müdrik şəxsiyyət və böyük vətənpərvər insan olan Həsən Həsənov məni diqqətlə dinlədi və köçkünlərin arzusunu nəzərə alıb Qarabağa getməyimizə razılıq verdi. Murad Aşurov bizə kömək etdi və Azərbaycanın qonşu rayon rəhbərləri ilə əlaqə saxlayıb, bizim Qarabağa köçməyimizi təşkil etdi. Maşınlar ayrıldı və yalnız bizim kəndimiz yox, o zaman Qazaxa qaçmağa məcbur olmuş bütün Qərbi azərbaycanlılar Qarabağ istiqamətində yola çıxdı. Gəncəyə yaxınlaşanda bizi saxladılar və dedilər ki, respublika rəhbərliyi bizim Qarabağa köçməyimizə razı deyil. Biz Gəncə yaxınlığında, indiki Göy-göl rayonunda məskunlaşmalı olduq. Belə düşünmək olar ki, əgər o zaman Həsən Həsənovun dediyi olsaydı, sonradan dəqiq bildiyimizə görə, Moskvadan icazə almaq istəyən Ayaz Mütəllibovun etirazı ilə rastlaşmasaydıq, köçürülmüş insanlar Qarabağda yerləşdirilsəydi, bəlkə də sonralar başımıza bəlalar gətirən Dağlıq Qarabağ problemi də olmazdı…
Həsən Həsənovun zəngin həyat yolunda Azərbaycan Respublikasının tarixinin ən çətin vaxtlarında, xaricdən təcrid olunduğu, Qarabağ müharibəsinin gərgin fazasının yaşandığı dövrdə xarici işlər naziri olması xüsusi mərhələdir. Ona görə də, bu barədə ayrıca danışmaq istəyirəm. 1993-cü ildə Ulu öndər tərəfindən Həsən Həsənovun xarici işlər naziri təyin olunması, təcrübəli və intellektual bir şəxsiyyətin diplomatiyaya rəhbərlik etməsi baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edirdi. Həmin ağır illərdə o, bir sıra ölkələrlə diplomatik münasibətlərin qurulmasına və Azərbaycanın xarici siyasət xəttini müəyyən edən ilkin protokolların hazırlanmasına şəxsən rəhbərlik etdi, Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə tanınması prosesi, BMT və ATƏT kimi qurumlarla daha aktiv əməkdaşlığın qurulması, xarici ölkələrdə ilk diplomatik nümayəndəliklərin açılması, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin beynəlxalq müstəviyə çıxarılması kimi çətin və məsuliyyətli vəzifələrin öhdəsindən bacarıqla gəldi. Həsən Həsənovun çıxışlarında və danışıqlarında təmkin, rasionallıq, diplomatik etika, ritorik məharət, tarixə dərindən bələdlik, intellektual zənginlik diplomatik münasibətlərin qurulmasında həlledici rol oynayırdı. Xarici işlər naziri olduğu dövrdə böyük təcrübəyə malik bir siyasətçi kimi ünsiyyətdə peşəkarlıq nümayiş etdirərək Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində çox səmərəli fəaliyyət göstərə bilmişdi.
Həsən müəllim 2004-cü ildən 2010-cu ilədək Azərbaycanın Macarıstanda Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri olmuşdur. Həmin illəri Azərbaycan-Macarıstan dostluğunun intibah dövrü də adlandırmaq olar. Həsən Həsənov səfirliyi zamanı təkcə diplomatik əlaqələri gücləndirtməklə kifayətlənməmiş, elmi-mədəni layihələr, kitab nəşrləri, media və ictimai təşəbbüsləri birləşdirərək Azərbaycan-Macarıstan münasibətlərində əhəmiyyətli dönüş yaratmışdı. 60-dan çox Azərbaycan kitabı, o cümlədən “Dədə Qorqud”, “Koroğlu” dastanları, Füzuli, Mirzə Fətəli Axundov, Cəlil Məmmədquluzadə və Heydər Əliyev haqqında çoxcildli nəşrlər macar dilində çap olunaraq böyük kitabxanalara təqdim edilmişdi. “Azərbaycan-Macarıstan: mədəniyyətlərin dialoqu” mövzusunda beynəlxalq konfransların təşkili Həsən Həsənovun təşəbbüsü ilə sistemli şəkildə həyata keçirilmiş, böyük ali məktəblərdən biri olan Danube Universitetinin Elmi kitabxanasında Azərbaycan kitab guşəsi açılmışdı. Budapeştin böyük konsert salonlarında, Mərkəzi Avropa Universiteti kimi nüfuzlu məkanlarda mütəmadi klassik və xalq musiqisi konsertləri, o cümlədən muğam və simfonik musiqi gecələri, Azərbaycan rəssamlarının əsərlərindən ibarət, Azərbaycan musiqi alətləri, milli geyimləri, mətbəxi, digər mədəniyyət nümunələri ilə bağlı çoxsaylı sərgilər təşkil etmişdi.
2010-cu il martın 10-dan 13-dək Boloniya prosesinə üzv dövlətlərin təhsil nazirlərinin Konfransında iştirak etmək üçün getdiyim bu səfərdə ən çox yadımda qalan və məni heyrətləndirən səfirliyimizin tərtibatı idi. Artıq on iki il idi ki, nazir idim və müxtəlif ölkələrdə ezamiyyətdə olarkən mütləq səfirliklərdə olur, həm səfirlə, həm də respublikamızı bu yad ölkədə təmsil edən bina ilə, oradakı şəraitlə yaxından tanış olurdum. Açığını desəm, yəqin heç kəs inciməz, Budapeştdəki səfirlikdə gördüyüm cah-calal, təmtəraq, ölkənin və xalqın təqdimatı üçün yaradılan şəraiti heç yerdə görməmişəm. Elə bil Azərbaycanın ən dilbər guşəsində, ən gözəl şəhərində, ən füsunkar mənzərəsinin önündəsən. O zaman Şuşanın azad olunmasına hələ 10 il qalırdı, ancaq elə bil Şuşa qalasının yanında dayanıb Cıdır düzünü seyr edirsən, ya da Həkəri çayının sahilindəsən… Həsən müəllim nə mümkündürsə etmişdi, tablolar, fotolar, albomlar, xəritələr, əyani vəsaitlər, bayraqlar… Elə zənn etdim ki, Azərbaycan tarixi muzeyindəyəm, ya da Qobustanda, Yanardağda, Atəşgahda… İnsanda nə qədər vətən sevgisi olarmış!!!
Həsən Həsənov yalnız məsələnin görünən tərəfi ilə məşğul olan, necə deyərlər, “gözə kül üfürmək üçün” işləyən şəxslərdən deyil. Macarıstanda səfir işləyəndə də Gəncədə rəhbər olduğu kimi vəzifəsinə bütün varlığı ilə bağlanan, bütün enerjisini bu istiqamətə yönəldən, mümkün ola bilən hər şeyi edən bu insan Azərbaycan alimlərini Budapeştə dəvət edərək onları Macar-Azərbaycan xalqları arasında qohumluq əlaqələrinin araşdırılması istiqamətində tədqiqatlara yönləndirmişdi. Türk dünyasının, Macarıstanın tanınmış türkoloqlarının iştirakı ilə bu mövzuda bir neçə elmi konfrans, simpozium və digər tədbirlər keçirən Həsən müəllim etimologiyaları haqda müxtəlif mülahizələr mövcud olan Macarıstan cəmiyyətində onların almanlardan, slavyanlardan, romalılardan, keltlərdən daha çox türklərə bağlı olması barədə fikir formalaşdıra bilmişdi. Bu, çox gərgin bir işin, həm də milli dəyərlərə səmimiyyətlə bağlılığın ən bariz nümunəsi hesab oluna bilər. Bu gün Macarıstanın dövlət başçısının Türk dövlətləri toplantılarında müşahidəçi kimi iştirak etməsini heç bir mübaliğəyə yol vermədən Həsən Həsənovun o illərdəki xidmətləri ilə bilavasitə bağlı hesab etmək olar.
Məmnuniyyətlə qeyd etmək istəyirəm ki, 2013-cü il yanvarın 30-dan fevralın 3-dək Avropa Şurasının Parlament Assambleyasının tədbirində iştirak etmək üçün Polşada olduğum günlərdə də analoji hadisələrin şahidi olmuşam. Həm səfirlik kiçik bir Azərbaycan idi, həm də sanki Polşanın qonşusu, müttəfiqi, dostu yox idi, onun ürəyi yalnız Azərbaycanla döyünürdü. Hər yerdə Azərbaycan rəmzləri, konsertləri, sərgiləri, gecələri, konfransları gedirdi, Azərbaycan alimləri Polşa-Azərbaycan elmi münasibətlərini, xalqların tarixi bağlılığını, dostluğunu, Azərbaycan Cümhuriyyəti nümayəndələrinin mühacirət dövrünü yaşadığı Polşa mühitini, ədəbi əlaqələri və digər məsələləri öyrənməyə cəlb edilmişdi, Azərbaycan ədəbiyyatı nümunələri polyak dilinə tərcümə edilərək kitabxanalara bağışlanılırdı, kitab mağazalarında satılırdı, 2017-ci ildə Varşavada “Polşanın və Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda döyüşən qəhrəmanlar” abidəsi açılmışdı və s. Bütün bunların isə bircə səbəbi var idi – Həsən Həsənov həmin dövrdə Polşada səfir idi!
Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, Polşada səfir olarkən, 2011-ci ilin əvvəllərində mənə zəng etmişdi: “Misir müəllim, Polşa universitetlərində Azərbaycan dilini öyrənmək istəyirlər (!!!), tələbələr üçün “Azərbaycan dili” kitabının hazırlanmasında mənə köməyiniz lazımdır”.
Ona belə nəcib işin müqabilinə nə cavab vermək olardı? Axı dünyanın onlarla ölkəsində səfirliyimiz var, onların heç birində Azərbaycan dilini öyrənmək istəmirlər, necə olub ki, bircə Polşada qəfildən dilimizə maraq əmələ gəlib. O da başqaları kimi ildə üç-dörd tədbir keçirməklə günlərini keçirə bilərdi, istirahət edərdi, Polşanın gəzməli, görməli yerlərinə səfər edərdi, ancaq oranın təhsil naziri ilə, universitetlərin rektorları ilə görüşüb, onları inandırıb ki, Azərbaycan dilinin tədrisi olduqca vacibdir, indi də mənə zəng edib, bu qədər vaxt itirib, əsəb sərf edib, müxtəlif cavablara hazır olaraq dediyini həyata keçirmək əzmindədir. Axı nəyə görə? Beləsinə başqa nə demək olardı:
Baş üstə, Həsən müəllim!
Nəşriyyat şöbəsinin müdirini və digər əlaqədar şəxsləri dəvət etdim, oturub xeyli müzakirə etdik. Kitabın polyak dilində yazılması, əlifbadan müasir dilimizə, ədəbiyyatımıza qədər bütün sahələri əhatə etməsi, aydın, anlaşıqlı, həm də maraqlı, cəlbedici olması üçün təklifləri dinlədim, ümumi qərara gəldik. Polyak dili üzrə Dillər Universitetindən Fəridə Səfiyeva adlı bir mütəxəssis tapdıq, onun Azərbaycan dilini və dilçiliyini də mükəmməl bilməsi haqda dəqiqləşdirmə apardıq. Sonra həmin xanımı dəvət edib mütəxəssislərlə birlikdə kitabla bağlı geniş müzakirə keçirdik, nəhayət bir müddətdən sonra dərslik hazır oldu. Həmin xanımı kitablarla birgə Varşavaya yola saldıq, beləliklə, Həsən müəllimin fədakarlığı nəticəsində Polşa universitetlərində dilimiz tədris edilməyə başladı.
Polşada səfir işlədiyi 2018-ci ildə (o vaxt Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunun direktoru idim) Həsən müəllim mənə zəng etdi ki, Nəsirəddin Tusi ilə bağlı yeni tədqiqatlar aparmağa başlamışam və çox maraqlı faktlar üzə çıxarmışam. Bakıdan bu işə dəstək verilməsi barədə araşdıranda gördüm ki, onunla bağlı az-çox rəhbərlik etdiyiniz İnstitutda işlər görülüb, konfranslar keçirmisiniz, ona görə də Sizə zəng etmişəm.
Yenə də bu insanın əməksevərliyinə, patriotluğuna heyrət edib düşündüm ki, ay Həsən müəllim, axı Sizin nəyinizə lazımdır Nəsirəddin Tusi? İxtisasınız mühəndislik, vəzifəniz səfirlik, doktorluq işiniz isə tarixin fəlsəfəsindən. Astronom, riyaziyyatçı Nəsirəddin Tusi hara, tarixin fəlsəfəsi, yaxud səfirlik hara?! Ay qardaş, sakitcə otur səfirliklə məşğul ol, qoy biz də günümüzü keçirək də… Ancaq Həsən Həsənov bir çərçivədə qalıb hadisələri seyr etməklə məşğul olan insanlardan deyil. Vətənin hər kiçik uğuru onun nəhəng sevinc mənbəyi, hər şəxsiyyəti onun ürəyini dağa döndərən ümid çırağıdır! O ki qalsın Nəsirəddin Tusi kimi görkəmli tarixi simalar ola! Söhbət edəndə yana-yana deyir ki, mən etməsəm, sən etməsən, kölgədə qalmışların, unudulmuşların üstündən tozu kim silib bu xalqa tanıdacaq? Axı xalq bizə savad verib, səlahiyyət verib, şərait yaradıb ki, onun ümidlərini doğruldaq, ona xidmət edək, onun dünya boyda şöhrətə layiq olsa da, tanınmayan şəxsiyyətlərini özünə qovuşduraq!
Onun yanğı ilə danışdığı məsələlərdən biri də belədir: “Dünyanın çox yerində olub görmüşəm ki, bizim dahilərin əlinə su tökməyə layiq olmayan birisini o qədər tərifləyib dağ başına qoyublar, adlarına küçələr, aeroportlar, muzeylər, heykəllər düzəldiblər, adlarını dərsliklərə salıblar və dünyaya reklam ediblər ki, bunun tayı bərabəri yoxdur və cəmiyyət də onu olduğu kimi yox, elə təqdim edildiyi kimi tanıyır. Bizim şəxsiyyətləri nə özümüz tanıyırıq, nə də dünyaya tanıdırıq…”
…Razılaşdıq ki, Bakıya gələndə bu məsələni ətraflı müzakirə edərik. Bir müddət keçmişdi ki, gəldi və birlikdə Akademiyanın o vaxtkı prezidenti Akif Əlizadənin qəbuluna getdik. Nəsirəddin Tusi ilə bağlı Həsən müəllimin elmi əsaslarla ətraflı məlumatlarından, dəmir məntiqli fikirlərindən sonra qərara gəldik ki, Akademiyada onun adına Mərkəz yaradılsın və Həsən müəllim də həmin Mərkəzin rəhbəri olsun. Doğrusu, belə böyük, dünyanın bərkini-boşunu, dürlü-dürlü vəzifələrini, çətinliklərini və xoşbəxliklərini görmüş bir insanın Nəsirəddin Tusi Mərkəzinin açılması barədə ilkin razılaşmadan bu qədər sevinəcəyini gözləmirdim. Elə bil dünyanı ona bağışlamışdılar, ayrılana kimi Nəsirəddin Tusinin xidmətlərindən, onu dünyaya tanıtmaq üçün bu Mərkəz vasitəsilə görməyi planlaşdırdığı işlərdən ürək dolusu danışdı. Ancaq sən saydığını say, gör fələk nə sayır, deyiblər… Akif Əlizadə bizim planlarımız barədə Prezident Administrasiyasında məlumat verəndən sonra (ştatların açılması, bina ayrılması və digər texniki problemlər üçün razılaşdırılmaq zəruri idi), Ramiz Mehdiyev ömrü boyu məhz milli təəssübkeşliyinə görə kölgəsini qılıncladığı Həsən Həsənovun adını eşidən kimi etirazını bildirib, “bir Nəsirəddin Tusi qalmışdı mərkəzini açaq?!” deyərək qəti imtina edib. Bununla da, necə deyərlər, “qurduğumuz xəyallar”, əksər hallarda olduğu kimi, bir məmurun subyektiv münasibətinə görə ürəyimizdə qaldı.
Doğrusunu deyim ki, bir müddət sonra həmin hadisəni tamam unutdum, işdə, ailədə, həyatın digər sahələrində baş verən müxtəlif əhvalatlar xalqımızın böyük bir nümayəndəsi ilə bağlı yaratmaq istədiyimiz o Mərkəzin planlarının üzərini yavaş-yavaş bağladı və bir də 6 il sonra bərk təəssüfləndim ki, kaş o Mərkəz açılmış olaydı. 2024-cü il iyulun 3-də Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunun təşkilatçılığı ilə Nəsirəddin Tusiyə həsr olunmuş “Riyaziyyat və mexanikanın müasir problemləri” adlı XI beynəlxalq konfrans keçirməyi planlaşdırmışdıq. Elanları, bildirişləri mətbuatda yerləşdirəndən sonra Həsən müəllimdən zəng gəldi:
Misir müəllim, Nəsirəddin Tusi ilə bağlı tədbir keçirirsiniz, bəs mənə niyə demirsiniz?
Ay Həsən müəllim, bu, riyaziyyatçıların toplantısıdır, Sizi narahat etmək istəmədim.
Əslində, onun Nəsirəddin Tusi ilə əlaqədar olan söhbətləri unutmuşdum deyə, Həsən müəllimə demək heç yadıma düşməmişdi. Digər tərəfdən fikirləşmişdim ki, riyaziyyatla bağlı belə tədbirə görə, artıq heç yerdə işləməyən, Bakıda sakit bir həyat yaşayan bu görkəmli şəxsiyyəti narahat etmək düzgün olmaz. Demə, o, heç də sakit həyat yaşamır, bütün günü oxumaqla, yazmaqla, xalqı üçün faydalı nə isə etməklə məşğul olaraq kifayət qədər gərgin bir ömür sürür.
Misir müəllim, heç bir narahatlığı yoxdur, icazə versəniz, mən də iştirak edərəm, imkan olsa, çıxışım da ola bilər.
Böyük məmnuniyyətlə, Həsən müəllim, təki Siz gəlin!
İyulun 3-də keçirilən tədbirdə məndən savayı, Akademiyanın prezidenti İsa Həbibbəyli, AMEA-nın müxbir üzvü Əminağa Sadıxov, Türkiyədən və Özbəkistandan gələn tanınmış alimlər və başqaları çıxış etdilər, Həsən Həsənov da danışdı. Bir həqiqəti etiraf etmək istəyirəm ki, uzun müddət bu çıxışlara hazırlaşmış, ixtisas yönümü yaxın olan biz alimlərin çıxışı bir tərəfə oldu, diplomat, siyasətçi, tarixçi alim, inşaatçı Həsən Həsənovun çıxışı bir tərəfə. Bu insan həmin çıxışla nə qədər zəngin bir şəxsiyyət, dərin analitik təfəkkür sahibi, mükəmməl biliyə malik alim, xalqı, vətəni ürəkdən sevən patriot, yüksək natiqlik məharətinə malik istedad olduğunu bir daha sübut etdi. Biz hamımız Nəsirəddin Tusini xalqın fəxri olan bir riyaziyyatçı alim kimi səciyyələndirdik (bir az da bir-birimizi təkrar edib şablon cümlələr işlətdik), o isə Azərbaycanda astronomiya ənənəsindən, Tusinin dünya elmində və xəritəçilik elmində rolundan, eləcə də böyük mütəfəkkirin milli-mənşəyindən, Tusinin yüksək nailiyyətləri və uzaqgörənliyi ilə dünya elmini bir neçə əsr qabaqlayan yüksək zəkaya malik elm xəzinəsi olmasından, onun elmi irsinin, zəngin yaradıcılığının daha dərindən öyrənilməsinin zəruriliyindən elmi əsaslandırmalarla elə maraqlı danışdı ki, hamımız heyrət etdik.
Elə bil ömrü boyu nə xarici işlər naziri olub, nə Gəncənin rəhbəri, nə diplomatik fəaliyyət göstərib, nə də Baş nazir vəzifəsində işləyib, bütün həyatını Nəsirəddin Tusiyə həsr edib, onu araşdırıb, öyrənib, indi də uzun onilliklər boyu öyrəndiklərini bizə danışır. Bəs görəsən, hər biri 300-500 səhifə olan və Əlimərdan bəy Topçubaşova həsr edilən “Top gurultusu altında diplomatiya”, Azərbaycan və bütün müsəlman dünyası tarixində ilk demokratik respublikanın müstəqilliyinə gedən yolunu və yaranması prosesini əks etdirən “Birinci Respublikaya aparan yolda”, Bakı bütpərəstlik kompleksini, Bakı Qız qalasını, Qobustanın nadir qayaüstü təsvirlərini hərtərəfli tədqiq edən “Bakı tanrıçılıq kompleksi”, Antik dövr Azərbaycanının görkəmli dövlət xadimi Atropat və onun Makedoniyalı İsgəndərlə əməkdaşlığına dair “Makedoniyalı İsgəndər və Atropat”, Bakının, Qız qalasının, həmçinin çoxsaylı toponim və antroponimlərin şifrini açan “Bakı Qız qalası”, Ümummilli lider Heydər Əliyevə həsr edilmiş “Parlaq, xarizmatik şəxsiyyət haqqında xatirələr” kitablarını və digər çoxsaylı və çox sanballı elmi əsərləri kim yazıb?! Nə vaxt yazıb?! Necə çatdıra bilib?!
Vətənpərvərliyi dilə gətirmək asandır, onu əməllərdə yaşatmaq isə çox çətindir. Həsən Həsənov bu çətin yolu seçənlərdən olub – ömrü boyu səhnədə yox, səhnəarxasında vətən üçün çalışıb. Doğru deyilmişdir ki, “vətənpərvərlik içki məclislərində boğazdan yuxarı xalqın şərəfinə tost demək, “Qarabağ” havası ilə rəqs eləmək deyil”, Vətən üçün nə isə etməkdir. Onun həyat yoluna baxanda milyonlardan fərqli bir tale görmək olur. İnsanların əksəriyyəti kimi sabit və hamar, necə deyərlər, “düzxətli, bərabərsürətli” yol keçməmişdir, bir ömürdə gah inşaatçı, gah mühəndis, gah səfir, gah iqtisadçı, gah Baş nazir, gah xarici işlər naziri, gah BMT-də Azərbaycan Respublikasının Daimi Nümayəndəsi, gah İcra başçısı, gah Mərkəzi Komitənin katibi, gah da unudulmuş bir ziyalı… Bütün bu müxtəlifliyi birləşdirən isə Vətən sevgisi və fədakarlıq hesab edilə bilər…
Bu gün 85 yaşında da yorulmadan, gənclik həvəsi ilə çalışan Həsən Həsənov Türk Dövlətləri Təşkilatının Ağsaqqallar Şurasının Azərbaycandan olan nümayəndəsidir. 60-70 il bundan əvvəl olduğu kimi, bu gün də nəcib duyğularla, böyük arzularla yaşayır-Türk xalqlarının vahid amallar və məqsədlər yolunda birləşməsi ən müqəddəs istəklərindən biridir, yaxın onilliklərdə bu arzusunun həyata keçəcəyinə inanır. Biz də 15 il sonra qeyd ediləcək yubileyində özünün bu xəbəri xalqımıza çatdırmasını arzulayırıq!
Həsən müəllim haqqında kitab-kitab məqalə yazmaq olar, saatlarla danışmaq olar, nə yorularsan, nə bezərsən, nə də mövzu bitər! Ancaq mən bu yazını yekunlaşdırmaq istəyirəm və sonda tariximizin Qızıl fonduna daxil olan bu insanla bağlı Xalq şairi Cabir Novruzun bir misrasını qeyd edirəm: “Sağlığında qiymət verin insanlara…”
