Etiket arxivi: Elxas Comərd

www.USTAC.az

ŞEİR – SADƏCƏ SÖZ DEYİL, ÖMÜRDÜR

Bir şərh yazın

ŞEİR – SADƏCƏ SÖZ DEYİL, ÖMÜRDÜR

(Elçin Məlhəmlinin yaradıcılığına baxış)

“Şeir
sadəcə söz deyil.
Şeir –
adamın içindəki qaranlığı
işığa bağlayan dua kimidir.
Şeir –
qəzəbin boğazına tıxılan
mərhəmət halqasıdır.”

Ədalət Qarabulud

Hər dəfə hər hansı bir şairin istənilən şeirin oxuyanda və yaxudda o şair haqqında yazmaq istəyinə düşəndə hörmətli jurnalist, şair – publisist Ədalət Qarabuludun (Nəbibəyli) şeir haqqında yazdığı fəlsəfi fikirləri yadıma düşür, məni həmin şairin poetik fikirlərinə kökləyir.

Bu dəfə də belə oldu. Uzun müddətdir yaradıcılığını sosial şəbəkə üzərindən sevə-sevə izlədiyim, hər dəfədə məni poetik misralarının cazibəsinə qatan Elçin Bağırovun (Məlhəmli) şeirlərin oxuyanda da belə oldu. Və bütün qənaətimi bir daha təsdiqlədi ki, şeir, təkcə sözlər toplusu deyil. Şeir – insanın içindəki qaranlığı işığa bağlayan dua, qəzəbin boğazına tıxılan mərhəmət halqasıdır. Bu fəlsəfi fikirlər hörmətli jurnalist, şair-publisist Ədalət Qarabulud tərəfindən ortaya qoyulub və hər dəfə şeir oxuyanda, hər hansı şair haqqında yazmaq istəyəndə mənim qəlbimdə eyni əksəda yaradır.

Elçin Bağırovun səhifəsindən seçib götürdüyüm şeirlər bu qənaətimin ən real təsdiqçisi oldu. Dəyərli şairimizin yaradıcılığına müraciət qəlbimdə çoxdan formalaşmışdı. Ədalət müəllimdən oxuduğum və yuxarıda istinad kimi istifadə etdiyim misraları oxuyandan sonra, Elçin müəllimin bir vaxtlar qarşıma çıxan, bir çox yaradıcı insanların halını özündə əks etdirən, – “ŞEİRİM” – şeiri yadıma düşdü. Elçin müəllim “Şeirim” şeirinə keçməmiş gözəl bir məlumatlandırma, başlıq verib. İlk öncə ona baxaq, sonra isə onun həmin şeiri barədə danışmağa dəyər. Elçin Məlhəmli (Bağırov) yazır ki ;-
“Bəzən elə olur ki, beynimdə bir şeir doğulur, ancaq müxtəlif səbəblərdən onu anında kağıza köçürmək mümkün olmur. Bu işi sonraya saxlayıram. Sonra isə həmin şeiri artıq xatırlaya bilmirəm — itir, məhv olub gedir. Bu şeiri həmin doğulub ölən, yazmadığım şeirlərə həsr edirəm.”

Bu, təkcə bir müəllif qeydi deyil. Bu, yaradıcı insanın ən böyük ağrılarından birinin etirafıdır. Yazılmayan şeir, yaşanmayan həyat kimidir. O doğulur, amma yaşaya bilmir.
Bu hal kimdə necə baş verir, bunu demək çətindir. Amma bir həqiqət var ki, yaradıcı insanın yaddaşı həm də onun taleyidir. Mənim öz yaradıcılıq həyatımda da elə məqamlar olub ki, yaddaşıma süzülüb gələn onlarla misranı, bəzən bütöv bəndləri sonradan yazmaq ümidi ilə içimdə saxlamışam. Onları unutmamaq üçün öz-özümə təkrar etmişəm, sanki yaddaşımın divarına həkk etmək istəmişəm. Lakin zaman gəlib çatanda həmin misraları olduğu kimi geri qaytara bilməmişəm.

Bu isə insanın içində qəribə bir boşluq yaradır. Sanki sənə aid olan bir parça səndən alınır. Sanki içində doğulan bir söz sənə yadlaşır.
Elə bu məqamda “Şeirim” şeiri artıq sadəcə bir poetik mətn kimi yox, bir taleyin ifadəsi kimi oxunur. Çünki bu şeir yazılanlardan çox, yazılmayanların harayıdır.

Görən indi haradadır
Yadımdan itən şeirim?

Bu sual təkcə müəllifin yox, bütün yaradıcı insanların sualıdır. Çünki hər bir şairin yaddaşında yazılmamış, yarımçıq qalmış, içində boğulmuş şeirlər yaşayır.
Və bəlkə də elə buna görə şeir,- adi “söz” – deyil, deyirik.
Şeir, insanın içində doğulub, bəzən də elə oradaca ölən bir ömürdür.

Bu fikirlər şeirin zahiri formasını deyil, onun daxili mahiyyətini açır. Şeir burada artıq misraların düzümü yox, insanın ruhunda baş verən hadisə kimi dərk olunur. Elə bu baxış bucağından yanaşdıqda Elçin Bağırovun “Şeirim” şeiri təkcə bir poetik nümunə deyil, sözün doğulması və məhv olması arasındakı faciəvi prosesin bədii ifadəsinə çevrilir.
Şeir ilk bənddən oxucunu bu daxili dramın başlanğıcına aparır:

“Bahar vaxtı qar altından
Gül kimi bitən şeirim.
Görən indi haradadır
Yadımdan itən şeirim?”

Burada çox güclü və klassik poetik obraz var – “Qar altından çıxan gül”. Qar təmizliyin, bəyazlığın, saflığını rəmzidir. Qar altından çıxan gül isə ilhamın, həm də ümidin rəmzidir. Şeir- sanki çətinlikdən, donmuş ruh halından doğulur.
Son iki misrada isə artıq itki hissi gəlir. Şair öz yaratdığı ilə yadlaşır, ilhamın keçiciliyi vurğulanır.
Burada əsas xətt, yaradıcılığın doğuluşu və itirilməsi paradoksu yaradılıb.

“Görən indi haradadır
Yadımdan itən şeirim?”

Bu sual ritorikdir, amma cavabsız deyil. Çünki bu sualın cavabı şeirin öz taleyində gizlidir. Yaddaşdan itən şeir əslində yazılmayan, ifadə olunmayan, daxildə boğulan fikrin simvoludur. Bu, şairin öz iç dünyası ilə münasibətində yaranan boşluğun ifadəsidir.
İkinci bənddə şeirin yaranma prosesi daha aydın şəkildə açılır:

“Xəyalımı gəzib gələn,
Hisslərimdən sızıb gələn,
Ürəyimdən süzüb gələn,
Bülbül tək ötən şeirim.”

Bu ardıcıllıq şeirin texniki yox, mənəvi yolunu göstərir. Şeir əvvəlcə xəyalda doğulur, hisslərdə formalaşır, ürəkdən keçərək sözə çevrilir. Və bu mərhələdən sonra o artıq səslənir:

“Bülbül tək ötən şeirim.”

Bu misra şeiri canlı bir varlıq səviyyəsinə qaldırır. O artıq yazılan yox, danışan, oxuyan, özünü ifadə edən bir ruhdur. Lakin bu ruhun taleyi xoşbəxt sonluqla bitmir;

“İliyimi sovurubdur,
Varlığımı qovurubdur,
Sinəmə dağlar vurubdur
Qəlbimi didən şeirim.”

Burada şeir artıq təsəlli deyil, əksinə, iztirabın mənbəyinə çevrilir. O, şairi içindən didir, onu rahat buraxmır. Şeir yazılmadıqca, o, insanın daxilində ağrıya çevrilir. Bu, yaradıcı insanın ən ağır yüküdür. İfadə olunmamış sözün ağırlığı.
Daha sonra şeir incimiş, küsmüş bir varlıq kimi təqdim olunur:

“Bulaq kimi sızıb, axıb,
Incik-incik gendən baxıb,
Sonda göz yaşını sıxıb,
Küsərək gedən şeirim.”

Bu misrada təkcə poetik bir obraz yox, həm də insanın öz-özü ilə münasibətində yaranan qırılma var. İnsan öz sözünü deyə bilməyəndə, o söz ondan uzaqlaşır. Şeir artıq şairə məxsus olmur.
Və nəhayət, şeirin taleyi ən dramatik nöqtəyə çatır:

“Ruhumdan nur tək doğuldu,
Şirin-şəkərdi, noğuldu,
Elə içimdə boğuldu,
İntihar edən şeirim.”

Bu, şeirin yox, sözün ölümüdür. Bu, deyilməyən fikrin, yazılmayan duyğunun faciəsidir. “İntihar edən şeir” ifadəsi burada metaforadan daha artıq məna daşıyır — bu, insanın öz içində itirdiyi həqiqətlərin adıdır.
Beləliklə, “Şeirim” şeiri bir yaradıcılıq nümunəsi olmaqdan çıxaraq, sözün taleyi haqqında düşüncəyə çevrilir. Bu şeir bizə bir həqiqəti xatırladır: insanın daxilində doğulan hər fikir yaşamaq istəyir. Onu yazmaq, demək, bölüşmək lazımdır. Əks halda o fikir susaraq ölür.

Şairin səhifəsindən seçib götürdüyüm digər şeiri, “ÜSTÜNƏ” şeiridi. Şeir soyuq obrazlar sistemi (şaxta, qar, buz, şeh, tüstü) üzərində qurulub. Burada həyatın ağırlığı və ruhun donması ön plana çıxır:

“Ruhuma şaxta qonub,
Qar ələnib üstünə.
Duyğularım da donub,
Buz bələnib üstünə.”

Burada təbiət obrazları insanın daxili halı ilə sintez edilir. Qışın sərtliyi və donmuş təbiət şairin iç dünyasının donması ilə paralel aparılır. Bu şeirdə hisslərin qapalı, bloklanmış olması, ifadə olunmamış duyğuların ağır yükü duyulur.

“Dünya belədir, Gülüm,
Qoymadı bir gün gülüm,
Ağlayır mənə gülüm,
Şeh çilənib üstünə.”

Şeir boyunca həyatın zorlukları, ümidin yoxluğu və insanın daxili tənhalığı obrazlarla təsvir edilir.
Daha sonra şair həyatın çətinliyini, gündəlik qəm-kədəri və zamanın yükünü təsvir edir:

Cücərmir sevinc dənim,
Qəm evidir məskənim,
Dərdim az imiş mənim,
Dərd dilənim üstünə.

Qəmdir, ağrı və həyatın davamlı yükü klassik poetik ritmlə oxucuya çatdırılır.

Qəmdir dost səhər-axşam.
O pərvanə, mən də şam,
Üzərlik yandırmışam,
Tüstülənib üstünə.

Dünyanın sərtliyini və insanın daxili soyuqluğunu göstərən bu misralar həmdə psixoloji təsir gücünə malikdir.

“Qəm oxudum hər səhər,
Bir ömür getdi hədər,
Hər gün təzə dərd-kədər,
Bəstələnib üstünə.”

“Qəm oxudum hər səhər”-misrası isə həyat fəlsəfəsi kimi səslənir. Burada klassik aşıq üslubuna yaxınlıq var, axıcılıq qorunur.
Və bəlkə də elə buna görədir ki, şeir, sadəcə söz deyil. Şeir, doğulmaq istəyən, amma bəzən yaşaya bilməyən bir ömürdür.

Şairin, – “BEZMİŞƏM”-şeiri daha çox ömür hesabatı və peşmanlıq şeiridir
Əsas ideyası zamanın sürəti, yaşanmayan həyat hissi, mənəvi yorğunluqdu.

İstədim tez böyüyüm,
Qaçdım ilin dalınca.
Gördüm ki, qocalmışam,
İllər dalda qalınca.

Şair öz ömrünü təhlil edir, keçmişə baxır və peşmanlıq hissini ifadə edir;

Nə tez keçdi bu ömür,
Saça nə tez düşdü dən.
Qayğılar yedi ömrü,
Yaşamadım axı mən.

Ömrümü sərf etmişəm,
Bir şeyi düşünməyə.
Bir yana çıxmaq üçün,
Nəyi calayım nəyə?

Bu dünyada qazancım,
Tutduğum yük dərd oldu.
Tək özüm yox, dünyanın
Dərdi qəlbimə doldu.

Qayğı ilə, dərd ilə,
İli ilə düzmüşəm.
Eh, yaşamaq budursa,
Yaşamaqdan bezmişəm.

Sonluq açıq fəlsəfi üsyandır:
“Yaşamaqdan bezmişəm”
Bu misralar oxucunu daxili düşüncəyə sövq edir və həyatın keçiciliyini, zamanın sürətini önə çıxarır.

Şairin,-“OLMUR”-şeir əvvəlkilərdən fərqli olaraq, klassik sevgi lirikasıdir.
Şeir sevgi mövzusuna fokuslanır.

Sən elə gözəlsən gözəlliyinə,
Heyran baxışlarla baxmasam olmur.
Günəş gözlərinlə baxanda mənə,
Qar kimi əriyib axmasam olmur.

Mən dua elədim hey dönə-dönə,
Nəzir də demişəm hər sənli günə,
Əgər həsrət qalsam bircə gün sənə,
Dolub bulud kimi yağmasam olmur.

Gör necə incədir gül ləçəkləri,
Seyr et üstündəki kəpənəkləri,
Gözəlim, ən gözəl, tər çiçəkləri,
Telinə düzməyə yığmasam olmur.

“Telinə düzməyə yığmasam olmur.”
Burada estetika və lirik romantizm qarışır. Misralar yüngül, melodik və ənənəvi qəzəl, qoşma ruhuna yaxındır.
Burada gözəlliyə heyranlıq, ayrılıq qorxusu, aşiqin özünü itirməsi, “Qar kimi əriyib axmasam olmur” – fikiri çox gözəl təşbehdir.

Elçin Bağırovun yaradıcılığı göstərir ki, şeir yalnız söz deyil. Şeir doğulmaq istəyən, amma bəzən yaşaya bilməyən bir ömürdür. Hər misra, hər bənd insanın daxili dünyasının əksidir. “Şeirim”dən “Olmur”a qədər olan şeirlər insan ruhunun müxtəlif vəziyyətlərini — ağrını, itkini, bezmişliyi, heyranlığı — bədii poetik dildə ifadə edir. Bu şeirlər sözün taleyi, insan ömrünün poetik oxunuşu və daxili dramın əyani təsdiqidir.

Yaradıcı proses, yaddaşın məhdudluğu, yazılmayan şeirlər və ifadə olunmamış hisslər — bütün bunlar Elçin Bağırovun şeirlərində poetik və fəlsəfi bir harmoniyada təqdim olunur. Onun yaradıcılığı şeirin yalnız sözlərdən ibarət olmadığını, eyni zamanda insan ruhunun ifadəsi olduğunu göstərir.

Bu kiçik yazı ilə dəyərli şairlərimiz Elçin Bağırova sağlam can sağlığı arzulamaqla bərabər yaradıcılıq uğurları da diləyirəm.
Böyük səmimiyyətlə,

Müəllif: Elxas Comərd
AYB-nin, “İti Qələm” Respublika Ədəbi Birliyinin və “Ağsu Yazarları” Ədəbi Birliyinin üzvü

ELÇİN MƏLHƏMLİNİN YAZILARI


ELXAS COMƏRDİN YAZILARI

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

www.USTAC.az

Elxas Comərd yazır

Bir şərh yazın

SÖZÜN TALEYİNİ DAŞIYAN ŞAİR — ADİL CƏFAKEŞİN ƏDƏBİ PORTRETİ

Hər sözün xüsusi bir ölçüsü var,
Ölçüsüz söylənən söz qulaq yırtar.
Bir söz ki, qaşlara düyün vuracaq,
Gözəl söz olsa da, söyləmə, burax!
Nizami Gəncəvi.

Söz hər kəs üçün danışıq vasitəsi ola bilər, amma şair üçün söz — tale məsuliyyətidir. Hər kəs söz deyər, lakin hər deyilən söz yaşaya bilməz. Sözün ölçüsünü bilmək, onun çəkisini daşımaq isə yalnız seçilmiş qələm sahiblərinə nəsib olur. Məhz bu baxımdan çağdaş Azərbaycan poeziyasında Adil Cəfakeş imzası ilə tanınan şairimiz sözə məsuliyyətlə yanaşan, sözü taleyin yükünə çevirən şair obrazı kimi seçilir…
Lap çoxdan istəyirdim ki, sözün dəyərini bilən, sözə və sözünün məsuliyyətinə daim uca yerdən baxan ustad şairlərimizdən olan — “Sarı Aşıq” Ədəbi Məclisinin rəhbəri Adil Cəfakeşin yaradıcılığına münasibətimi qələmə alım. Zaman-zaman onun şeirlərindən seçmələr də etmişəm. Amma nədənsə bu yazı həmişə “sonra”ya qalıb.
Bəlkə də insan taleyində yazılmış qismət kimi, edəcəyimizin, deyəcəyimizin və yazacağımızın da öz zamanı, “qismət vaxtı” var. Hər şeyin bizə etdirənin məsləhəti, buyruğu və vaxtı olduğuna inanaraq, bu gecikməni taleyin İlahinin bir səssiz razılığı kimi qəbul etdim.
Adil Cəfakeş mənim üçün poeziyanı ilahi səviyyədə dərk edən, sözlə düşünən, sözlə taleyini danışan bir şair obrazıdır.
Adil Cəfakeş poeziyada “deyən” yox, “düşünən” şairlərdəndir. Onun şeirləri oxunmur — yaşanır. O, sözü bəzək kimi yox, yük kimi daşıyır.
Sosial şəbəkələrdə dostluğumda olan çoxsaylı yaradıcı insan arasında onun poeziyası bir çox dostların yaradıcılıqı kimi xüsusi çəkisi ilə seçilir. Mükayıl Müşfiqin dediyi kimi: “Şairə ilhamdan maya gərəkdi” — bu həqiqəti Adil Cəfakeşin və digər bir çox şair dostlarımın hər misrasında aydın görmək mümkündür.
Bu gün Adil Cəfakeş yaradıcılığına müraciət edəcəm deyə onun şeirlərindən danışacam. Şairin, “SƏNIN GÜNAHLARIN SU GÜNAHLARI” şeiri bütün təşbehləri özündə cəmləyən, qısa, lakin son dərəcə dolğun bədii təsvirləri ilə seçilən, güclü fəlsəfi sevgi şeiridir. Viktor Hüqonun qənaəti ilə desək: “Gözəl ifadə gözəl fikri qoruyur” — bu şeir həmin fikrin canlı təsdiqidir.

Yenə sillələyir qar sifətimi,
Yenə kaman çalır külək saçımda.
Yazır ayaqlarım altımda səkkiz,
Yorulub əlimdə əl ağacım da.

Burada bədii simvolların dəqiq və yerində seçimi şeirin emosional yükünü artırır. Qar, külək, ayaqların “səkkiz” yazması, hətta əl ağacının yorulması — hamısı daxili gərginliyin, ruhi sarsıntının göstəricisidir.
Şairin yolu yalnız fiziki məsafə deyil, ruhi əzab yoludur.

Arxamca boylanıb qımışır həsrət,
Kür taleyim havalanıb qabaqda.
Çöllərə salmısan yetim eşqimi,
Edam hökmün saxlamısan nə vaxta?

Şair arxada qalan həsrətlə vidalaşıb, qarşıda onu gözləyən qaçılmaz “Kür taleyi”nə doğru gedir. Sevgisinin edam hökmünün nə vaxta saxlanıldığını bilmədən, yetim eşqinin onu çöllərə salmasını obrazlı şəkildə ifadə edir.

Batıb boğulmuşam dərinliyində,
Sənin günahların su günahları.
Heç bir zaman yuya bilməz suyu su,
Nəynən yuyacaqsan bu günahları?

Burada sevginin yaratdığı boğulma halı, günahın yuyulmazlığı və bağışlama ilə unudulma arasındakı fərq ustalıqla təqdim olunur. “Su” həm təmizlik rəmzi, həm də batma və boğulma bənzətməsidir. Günahın özü sudursa, onu yumağa artıq vasitə qalmır. Şairin “sən”i həm günahkar, həm də sevgi obyektidir. Burada ittiham yox, sual və təslimçilik var.

Şairin digər bir şeiri, “BİR YOLÇU SƏNDƏDİ, BİR YOLÇU MƏNDƏ” şeiri struktur, ideya və fəlsəfi bütövlüyü baxımından xüsusi yer tutur.

Qanadı dibindən kəsilən eşqin,
Bir suçu səndədi, bir suçu məndə.
Ortası dolaşıq kələfdi bu suç,
Bir ucu səndədi, bir ucu məndə.

Bu şeir ortaq günah və ortaq tale manifestidir. “Bir suçu – bir suçu”, “bir ucu – bir ucu” təkrarı ilə sevginin bölünmüş məsuliyyət modeli yaradılır.

Adəmin, Həvvanın nəvəsiyik biz,
Bu yolun kiridi, həvəsiyik biz.
Minilmiş bir ömrün dəvəsiyik biz,
Bir yolçu səndədi, bir yolçu məndə.

Adəm–Həvvaya istinad günahın ilkinliyini və insanın təbiətən səhv edən varlıq olduğunu xatırladır. Sevgi burada qurban axtarmır, məsuliyyəti bölür.

Ögey bir məhəbbət doğma kimidi,
Hər söz ağzımızda loxma kimdi.
Dünyamız darısqal daxma kimidi,
Bir küncü səndədi, bir küncü məndə.

Cəfakeş, etginən meyil, özün bax,
Çöküb diz üstünə, əyil, özün bax.
Məzarımız eyni deyil, özün bax,
Bir ölçü səndədi, bir ölçü məndə.

Final isə acı, amma real poetik həqiqəti ortaya qoyur: sevgi həyatda bölünür, ölümdə isə tam birləşmir.

Şairin, YAZIQ ÜRƏYİM”-şeiri, emosional və daxili monoloq, baxımından ən səmimi şeirdir.
Burada şairin “sən” müraciəti – insanın öz ürəyidir, şair özü özünə hökm oxuyur. Çünki, insan ürəyini ən çox öz sahibi incidər. Şair doğru olsraq, ürəyi – əsir, vəzir, sədaqətli qulluqçu kimi, özünü isə, istənilən insan, “mən” – şah, amma zalım şah obrazında verir.
Həmdə bu misrada, – “Mən hər gün bir kəsə vermişəm səni” – deməklə ürəyə nə qədər zülüm etdiyin göstərir. Yəni, hissləri satmaq, ürəyi dəyərsizləşdirmək, sevginin ucuzlaşması, yolun sonu, fani dünya,
özündən bezmə – bütün bunlar yorğun müdrikliyin səsidir.

Həmişə mən sənə əzab vermişəm,
Sənsən ki, dözürsən, yazıq ürəyim.
Sinəmin ən dərin quyusunda sən,
Əsirsən, yesirsən, yazıq ürəyim.

Hərdən bəhsəbəhsə vermişəm səni,
Gah zilə, gah pəsə vermirsən səni.
Mən hər gün bir kəsə vermişəm səni,
Nə ucuz “nəzirsən”, yazıq ürəyim.

Mən səni çox uzuz satmışam, baham
Mən səni göynədən, yandıran aham.
Mən sənin rəyinlə hökm edən
şaham,
Sən ali vəzirsən, yazıq ürəyim.

Mənzil başındayam, yol çatır sona,
Dünya da, həyat da fənadlr, fəna.
Adil Cəfakeşdən ta doyub cana,
Görürəm bezirsən, yazıq ürəyim.

Bu üç şeiri birləşdirən poetik silsilə günah – məsuliyyət – bölünmüş tale, sevgi ilə cəza arasındakı gərginlik, “mən”lə “sən”in qarşıdurması yox, ortaq günahı götürülməsi üzərində qurulmuşdur.
Şair heç yerdə özünü tam haqlı çıxarmır, bu isə poeziyada ən çətin, amma ən qiymətli mövqedir.
Bu misra sevginin ucuzlaşmasını, hisslərin bazara çıxarılmasını sərt, amma dürüst şəkildə ifadə edir. Ürək əsirdir, şair isə hökm edən, lakin vicdan əzabı çəkən şahdır.
Final misralarında isə yolun sonu, fanilik və daxili yorğunluq var. Bu, üsyan deyil — qəbulun səsidir.
Adil Cəfakeş poeziyası texnikadan çox həyat təcrübəsinin məhsuludur.
Bunlar şairin yetkin poeziya düşüncəsinin, daxili məsuliyyətin və taleylə dialoqun məhsuludur.
O, özünü heç yerdə tam haqlı çıxarmır. Bu isə poeziyada ən çətin, amma ən qiymətli mövqedir.
Adil Cəfakeş sözün ölçüsünü bilən, sözün taleyini daşıyan şairlərdəndir. Onun poeziyası oxucuya cavab vermir — sual verir. Və bəlkə də həqiqi poeziyanın əsas missiyası elə budur.

P. S. Bu kiçik yazımla dəyərli ustad şairmiz Adil Cəfakeşə yaradıcılıqında uğurlar diləməklə bərabər, ona, uca Yaradandan sağlam can sağlığı, uzun ömür, sevincli günlər arzulayıram.

Müəllif: Elxas Comərd
AYB-nin, “İti Qələm” Respublika Ədəbi Birliyinin və “Ağsu Yazarları” Ədəbi Birliyinin üzvü.

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

GÜNNUR AĞAYEVANIN DİGƏR YAZILARI

PROZA.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

www.USTAC.az

Elxas Comərd – DƏRDİMİZİN GÖYNƏRTİSİ MİSRALARDA

Bir şərh yazın

DƏRDİMİZİN GÖYNƏRTİSİ MİSRALARDA

(Təranə Dəmir yaradıcılığından bir məlhəm)

Hər bir insan ömür yolunda müxtəlif məhrumiyyətlərlə, ağrı və acılarla qarşılaşır. Bu təcrübələr ayrı-ayrılıqda fərqli görünsə də, ümumiləşdirəndə hamısının təməlində eyni mənzərəni sezirik. Sanki bütün bunlar, Çeçenistanın ilk prezidenti Cövhər Dudayevin adından tez-tez qarşıma çıxan bir fikrin təsdiqi kimidir. Dudayev deyirdi:

“Əgər indiki ataların qorxaqlığını ‘ehtiyatlılıq’ adlandırırlarsa, elə bir zaman gələcək ki, uşaqların köləliyini də ‘sadiqlik’ adlandıracaqlar.”

Yazıya bu qədər uzaqdan başlamamağın xüsusi bir səbəbi var: bizim tərbiyə metodlarımızda kök salmış gerilik anlayışının, ədəbiyyatımızda – xüsusilə şairlərimizin yaradıcılığında – necə əks olunduğundan bəhs etmək niyyətindəyəm.
Çünki yuxarıda qeyd etdiyim kimi, fərd olaraq yaşadığımız hər bir ağrının ümumiləşdirib onu poetik çalarlarla oxucusuna çatdırmaq əsil ziyalılıq və istedad tələb edir.

Hələ XX əsrin əvvəlində Mirzə Ələkbər Sabir yazırdı ki, “Qeyrətimiz bəlli bütün millətə”, amma ardınca sərt bir həqiqəti də üzümüzə vururdu:

Dindirir əsr bizi – dinməyiriz,
Açılan toplara diksinməyiriz;
Əcnəbi seyrə balonlarla çıxır,
Biz hələ avtomobil minməyiriz…

Sabirin bu fəryadından sonra dayanıb düşündükcə anlayırsan ki, üzərimizə çökmüş gerilik yalnız bir əsrə aid deyil; bu gün də, başqa adlarla, başqa biçimlərlə qayıdıb bizi tapır. Nə qədər zaman keçsə də, dəyişən yalnız görünüşdür, mahiyyət isə eyni qalır: aldadılmağın, yalan ümidlərlə yaşamağın nəsillərdən-nəsillərə ötürülməsi.

Elə buna görədir ki, ötən gün çağdaş ədəbiyyatmızın öncül şairindən biri olan Təranə Dəmirin “ALDATDI BİZİ” şeiri qarşıma çıxanda oxuduqca misralar məni eyni sızıltı ilə göynətdi:

Balım, şəkərim dedilər,
Noğullar aldatdı bizi.
Göydən üç alma düşmədi,
Nağıllar aldatdı bizi.

Uşaqlıqdan dilimizə hopdurulan “balım, şəkərim” kimi nəvazişli sözlər, nağılların bəzəkli axarı bizi reallığın sərtliyindən uzaqlaşdırır. Şair burada çox sadə görünən bir həqiqəti açır: bizə həqiqət yox, gözəlləşdirilmiş təskinlik öyrədilib. Bu təskinlik isə illər sonra aldanışa çevrilir.

Düşdük fələyin dalınca,
Suyun, çörəyin dalınca,
Ac qaldıq, çapdıq qılınca,
Cığırlar aldatdı bizi.

Bu misralarda Sabirin “əsr bizi dindirir – dinməyiriz” gileyinin davamını görürük. Hərəkət var, mübarizə var, çarpışma var — lakin istiqamət yenə səhvdir. Çığırların aldadıcı olması, əslində, bizə yön verənlərin, bizi yetişdirənlərin, tərbiyə edənlərin yol göstərməkdə yanılması deməkdir. Hərəkət etmək kifayət deyil; doğru istiqaməti görmək lazımdır.

Dərədən, təpədən keçdik,
Dənizdən, ləpədən keçdik,
Necə cür zirvədən keçdik,
Çuxurlar aldatdı bizi.

Tarixin bütün sınaqlarından keçən bir xalqın yenə də eyni çuxurlarda ilişib qalması təsadüfi deyil. Burada şair çox incə bir məqamı göstərir: biz çox zaman görünən təhlükələrdən qorunmuşuq, amma görünməyənlərə hazırlıqsız olmuşuq. Bu da tərbiyənin nəticəsidir — bizə qəhrəmanlıq öyrədilib, amma ayıqlıq yox; dözüm öyrədilib, amma düşünmək yox.

Yalanlara arxalandıq,
Bar verdikcə uralandıq,
Medal-medal qaralandıq,
Uğurlar aldatdı bizi.

Burada isə cəmiyyətin yanlış dəyərlər sistemi açılır. Həqiqətin əvəzinə görüntüyə inanmağımız, mahiyyətin yerinə medalı üstün tutmağımız — bunların hamısı uşaqlıqdan formalaşan tərbiyənin nəticəsidir. Görünənin arxasında boşluq olanda uğur belə aldatmacaya çevrilir.

Ürək qaldı, gözə qaçdıq,
Sükut qaldı, səsə qaçdıq,
Sevgidən həvəsə qaçdıq,
Sığallar aldatdı bizi.

Ən ağrılı sonluq budur: dəyər dəyişməsi. Ürəyi qoyub gözə qaçmaq — daxili mahiyyəti qoyub zahirə sarılmaq — bu gün tərbiyənin ən böyük itkisidir. Sükutu, dərinliyi, düşüncəni itirib səsliliyin, görüntünün, ötəri həvəsin arxasınca qaçmaq — bu, yalnız cəmiyyətin deyil, fərdin də taleyini alt-üst edir.

P. S : Təranə xanımın yaradıcılığına ikinci dəfədir ki, müraciət edirəm. Hansı ki, onun hər bir şeiri bu cür dərdlərimizi özündə əks etdirən müzakirəyə və təhlilə layiqdir.
Bu kiçicik yazı ilə gözəl şairimizə sağlam can sağlığı ilə bərabər sevincli günlər və yaradıcılıq uğurları diləyirəm.

Müəllif: Elxas Comərd
AYB-nin, “İti Qələm” Respublika Ədəbi Birliyinin və “Ağsu Yazarları” Ədəbi Birliyinin üzvü

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

www.USTAC.az

Elxas Comərd yazır

Bir şərh yazın

ŞEİRİN RUHUNDAKI RİTM QƏLBİN POETİK FƏHMİDİR
Təranə Dəmir şeirini mənə yaşatdıqları

Ölkənin tanınmış, ondan yuxarı akademikinin, onlarla xalq şairi və yazıçısının, eləcədə dövlətin müxtəlif mükafatlarına layiq görülmüş hörmətli jurnalist və mədəniyyət işçilərinin dəyərləndirdiyi, haqqında yüksək fikirlər söylədiyi, gözəl şairimiz, hüquq elmi üzrə elmlər namizədi Raqif Nazimoğlunun, bu yaxınlarda, dostyana mənim haqqımda yazdığı təhlil yazısında belə bir cümlə vardı.

  • “Poeziya da axıcı musiqi kimi olmalıdır – əslində, isə belədir. Biz şeir deyərkən və ya dinləyərkən bunu hiss edirik…
    Şeirin ruhundakı ritm qəlbin poetik fəhmidir; fikri oxucuya gərək elə çatdırasan ki, onun duyğu qatarında həm sakitlik hökm sürsün, həm də təlatüm…”
    Bu gün səhər fb səhifəsinə baxanda, dəyərli şairimiz Təranə Dəmirin “TANIMADI GÜZGÜ MƏNİ” şeiri qarşıma çıxdı. Şeiri oxuduqca Raqif Nazimoğlunun söylədiyi, istinad etdiyim yuxarıdakı fikir düşüncəmə hakim kəsildi. Başa düşdüm ki, Raqif müəllim çox doğru deyirmiş ;- “şeirdəki ritim, şair qəlbinin poetik fəhmidir”. Şeir, məni öz ovsununa elə saldı ki, ani düşündüm ki, yəqin Raqif müəllim bu fikirləri gözəl şairimiz Təranə Dəmir yaradıcılığında məhz bu şeir üçün söyləyib. Şair duyğusunun qatında sakitliklə təlatümü gördüm. Bəndi yenidən təkrar bir də oxudum. Nə qədər gözəl, gözəl olduğu qədər də, təlatümlü poetik bir duyğu hissi.
    Şair Təranə Dəmir, hər bir insanın güzgü qarşısında öz hiss duyğusunun əsrinə necə çevrildiyini obrazlı şəkildə oxucusuna ritmik, özüdə poetik dillə möhtəşəm çatdırıb.

Baxıb saçımın ağına
Məni qoymadı yaxına,
Keçdim soluna ,sağına,
Tanımadı güzgü məni.

Bir insan hissin poetik çalarlarını bu qədər gözəl və orjinal çatdırılması, həmin insan duyğusundan süzülüb gələn sözlər güzgü qarşısında necədə gözəl cilallanırmış İlahi…

Güldü üstümə , başıma ,
Gəlmədim deyən xoşuna ,
Tutdu tənə yağışına ,
Tanımadı güzgü məni.

Doğurdanda dəyişən görkəm, cansız güzgünün tənə ilə “dodaq büzüb” hər gün onu seyr edəni tanımaması, şair duyğusunun güzgü qarşısında fikir qənaətidir, amma süprüz qənaətdir.

Düşmədi üzüm yadına ,
Söhbətim, sözüm yadına ,
Oxşatdı hansı qadına ?
Tanımadı güzgü məni.

Güzgü qarşısında dayanan insanın özünü necə süzməsini, xəyalında canlandırdığı keçmiş və gələcəyi xatirəsinə qapılıb qaldı.

Məni sual -sual süzdü ,
Məni xəyal -xəyal süzdü ,
Mən danışdım , güzgü susdu ,
Tanımadı güzgü məni .

Şeirin hər sözündə, sətrində görünən məna yükü çox düşündürücüdür. Sanki insan xəyalının göz önünə gətirdiyi xatirələrdın süzülüb gələn poetik fikirləri şair öz rənglərinə uyğun düzür. Öz fikirini şair poetik çalarlara belə çevirir.

Yatmışdı, gəldim oyatdım ,
Ağladım, güldüm, oyatdım ,
Yaz getdim, payız qayıtdım ,
Tanımadı güzgü məni.

Güzgü, insan fizalojiyasında yaranan bir ehtiyacdır. O ehtiyacı hər bir məqam, səhər, axşam, gecə, gündüz evdən çıxanda, evə gələndə bu ehtiyacından asılılığın insan özündən aslı olmayaraq büruzə verir. Amma, gözəl şairimiz bu hissi, duyğunu elə gözəl obrazlı şəkildə çatdırır ki, doğrusu bunu bir şeir parçası kimi oxuyub yanından keçə bilmədim. Nə dərəcə hissimi, duyğumu bu şeir üzərindəki hiss və duyğuya kökləyə bilmişəm, bilmirəm, sadəcə, şeir məni öz ovqatında bu cür düşündürdü…
Bu həyatın xəyali aksiomudur. – “Tanımadı güzgü məni…”
P. S. Gözəl şairimiz Təranə Dəmir yaradıcılığı bir oxucu kimi hər dəfə məni düşündürür. Bir-birindən gözəl şeirlər müəllifi olan şairimizə, kiçicik bu yazım ilə, sağlam can sağlığı, uzun ömür, sevincli günlər və yaradıcılıq uğurları arzulayıram. Allah qorusun sizi gözəl şairimiz…

Müəllif: Elxas Comərd
AYB-nin, “İti Qələm” Respublika Ədəbi Birliyinin və “Ağsu Yazarları” Ədəbi Birliyinin üzvü

www.USTAC.az

SÖZÜN YARATDIĞI GÖZƏLLİK VƏ QÜDRƏT

Bir şərh yazın

SÖZÜN YARATDIĞI GÖZƏLLİK VƏ QÜDRƏT

Şair Təranə Dəmir yaradıcılığında bunu yaşamağa dəyər

Fb-də bir çox yaradıcı dostlar var ki, onların şeirlərin hər dəfə oxuyanda, düşüncəmə hansısa məntiqli bir söz və yaxud da hansısa oxuduğum bir aforizim hakim kəsilir. Çox zaman fikrimi başqa şeylərlə məşğul etmək istəsəm də, o hissin təsirindən çıxa bilmirəm. Bu hal bir neçə dəfə təkrarlandığından o şairin yaradıcılığına istinad etmək məcburiyyətində qalıram. Çünki, təsirinə düşdüyüm həmin şairin şeirlərinin mənə yaşatdığı gözəlliyi, heç, təbiətin gözəlliyindən belə alıb əvəzləyə bilmirəm…
Artıq neçənci dəfədir ki, gözəl yaradıcılığı ilə məni tilsimləyən şairimiz Təranə Dəmir imzasıyla yaradıcılığın paylaşan dəyərli şairimizin şeirlərin oxuyanda, istər-istəməz yaddaşıma, – “gözəl söz” və “sözün qüdrəti” kimi fikirlər, düşüncəmə sarmaşıq kimi sarılıb qalır. Doğrudan da, onun şeirləri haqqında fikir söyləməyin özüdə, insanda tərəddüd dolu bir məsuliyyət yaradır. Amma, qəlbimdə sakitlik yaratmaq üçün, bəzən məcburiyyət qarşısında qalanda, fikirlərimi, düşüncəmə toxumağa cəhd edirəm. Bu dəfə də belə oldu. Dəfələrlə gözəl şeirləri ilə oxucu kimi məni valeh edən, ruhuma məlhəm kimi yayılan sözlər, bu niyətimdə dəstəkçim olduğuna əmin oldum…
Azərbaycanımızın böyük şair və mütəfəkkiri Məhəmməd Füzulinin söz haqqında söylədiyi bu beyt Təranə Dəmir şeirlərin oxuyanda düşüncəmə hakim kəsildi.

Mən gözəl bir süfrə açdım sözdən
əhli – aləmə,
Onda min zövq artıran hər dürlü
nemət düzmüşəm.
Kim gəlir-gəlsin, aparsın hər nə istər
xatiri,
Qurtaran nemət deyil, süfrəmdən
olmaz heç nə kəm!

Bəli, şair Təranə Dəmir yaradıcılığın izlədikcə onun da sözdən böyük bir süfrə açdığının şahidi oluram. O süfrədə söz gözəlliyi, söz qüdrəti, Təranə Dəmir yaradıcılığın əsas qayəsini özündə büruzə verir.
Çünki, elə böyük mütəfəkkir Məhəmməd Füzuli demiş,

Söz mənadan aslıdır, məna sözdən
hər zaman,
Bir-birindən aslıdı, necə ki,
cisim ilə can.

Böyük mütəfəkkirin dediyi, – “sözün mənadan, mənanın sözdən” – asılılığı, Təranə Dəmir yaradıcılığında elə gözəl nizamlanır ki, bunu görmədən keçib getməkdə heç doğru olmazdı.
Onun, ruh oxşayan istənilən şeirinə istinad etmək olar:

…İndi adamlar yox ,yollar darıxır,
Ağaclar, çiçəklər, yarpaqlar, tikanlar, kollar darıxır.
İndi həsrət əsir zamanın başı üstə,
Ayrılıqlar uzanıb gedir liman -liman, qatar-qatar..
Daş ömrü yaşayır bütün dünya..

Bundan gözəl söz, məna bağlılığını necə təsəvvür etmək olar…?
İndi adamlar yox, yollar darıxır adam üçün…
Ağaclar, çiçəklər, yarpaqlar, tikanlar, hətta kollar da darıxır…
Zamanın başı üstündə həsrət əsir. Ayrılıqlar uzanır qatar-qatar gedir. İndi daş ömrü yaşayır bütün dünya.
Çünki…,

Hara baxırsan daşdı.
Ürəklər daş , küçələr daş,
Binalar daş , hasarlar daş.
Başına daş yağır,
Yoluna daş çıxır, üzünə daş baxır.
İndi adamlar yox, xəyallar darıxır,

Hər şey daşlaşmış bir dövürdə yalnız xəyallarında qalan…,

İçində məhəbbət, saçında sığal, ruhunda bahar .

-da darıxır. Çünki,

-Hərdənbir naguman sevdalar doğulur,
Boğazında ip, baxışında tərəddüd, qolunda qandal.
Üzü qışa gedir bütün arzular,
Başında qovğa, dilində külək,
Gözündə yağış,əynində sazaq.
İndi adamlar yox, kitablar darıxır,
Arasında yalın -yalavac misralar,
Nöqtələr, nidalar ,suallar…

Şairin digər şeirlərində də, ahəngdarlıq, rəngarənglik, sözün mənaya, mənanın sözə bağlılığı hər bir misrasında özünü büruzə verir. Məsələn:

Həqiqəti gəzə- gəzə
Dolanmışıq sərhəd-sərhəd.
Baxıb görmüşük haqq hanı,
O yan zülmət, bu yan zülmət.

Bir şair qəlbinin harayıdır ki, onun narazılığının qəlbindən süzüb gəldiyi kimi poetik cizgilərlə görünməkdədir. Bizə görünən haqqın zülmət içində olması, bir vətəndaş ürəyinin sızıltısıdır.

Bizi kənd -kənd , şəhər -şəhər
Küsdürüblər özümüzdən.
Bir azca sevgimiz vardı,
O da düşüb gözümüzdən.

Bəli, ümüd verən bir az sevgimiz vardı ki,- “O da düşüb gözümüzdən.” – deyir, gözəl şairimiz.

Üzümüzə gülə -gülə
Boynumuza çıxana bax.
Pambıq ilə baş kəsənə,
Evimizi yıxana bax.

Bu haqsız dünyanın eybəcərliyini, bu cür poetik çalarlarla cilallamaq şairin söz zənginliyini göstərir.
Dünya şöhrətli, Fransanın romantik şair və yazıçısı Viktor Hüqo deyir ki, -” Gözəl ifadələr gözəl fikri bəzəyir və qoruyub saxlayır”.
Eynən gözəl şairimiz Təranə Dəmirin şeirlərində olduğu kimi.

Yer günahsa, Göy günahsa
Bəs hardadı bu haqq , Allah?
Şeytana gücün çatmırsa ,
Başımızı burax , Allah.

Bəli, şairin bir qəlb üsyanı kimi,- “Şeytana gücün çatmırsa ,
Başımızı burax , Allah”.
Çağdaş Azərbaycan Ədəbiyyatının böyük potensiala malik şairi olan Təranə Dəmir yaradıcılığı boyu, hər bir şeirində sözün gözəlliyin və qüdrətin qoruyub saxlaya bilir.
Böyük mütəfəkkir Cəlil Məmmədquluzadə deyir ki, – “Dünyada hər bir kəs üçün sözdən böyük yadigar yoxdur. Zira ki, mal mülk tələf olur gedir, amma söz qalır”.
Şairin digər bir şeirinə nəzər salsaq, görərik ki, söz elə gözəl, lokanik dediyindən, fikir əzəməti özün biruzə verib.

-Bu qız bu oğlandan küsüb deyəsən,
Başını qaldırıb üzünə baxmır.
İstəyir çevrilib yanından gedə ,
Onda da ayağı sözünə baxmır.

Və yaxudda bir başqa şeirində…,
Hamımızın Səhər-axşam gedib, gəldiyimiz yolun yol olma qismətini elə incəliklə verib ki, elə bil ki, bir canlının tablosunu yaradır.

Bu yol neçə qışdan, bahardan keçib,
O dərədən keçib, bu yaldan keçib,
Neçə ayrılıqdan, vüsaldan keçib,
Nələrdən keçməyib yol olanacan?

Vurub dağa, daşa özünü gəzib,
Çəkib Yerin, Göyün nazını, gəzib,
Heç vaxt qatlamayıb dizini, gəzib ,
Dolanıb özünə sarılanacan.

Uzana -uzana incəlib bu yol,
Döyülə-döyülə dirçəlib bu yol,
Elə ayaq üstə dincəlib bu yol,
Yüyürüb nəfəsi daralanacan.

Belində nə qədər yükü var, Allah,
Günahı, əzabı, görkü var, Allah,
Bu yol ağrı çəkib o ki var , Allah
Özünə yol tapıb , yol alanacan.

Təranə Dəmir yaradıcılığının hər bir şeirində bu mükəmməllik, gözəllik, inanıram ki, istənilən oxucunu özünə çəkib, onu aslı vəziyyətə salar. Onun istənilən şeirinə istinadımda söz gözəlliyini və söz qüdrətini gördüyümdən daha bir şeirinə müraciət edərək, gözəl şairimiz haqqında düşüncələrimi, böyük çətinliklə də olsa yekunlaşdırmağı qərarlaşdırdım. Çünki, o tilsim düşüncə, ondan ayrılmaq da çətindir…

Sönüb odum , ocağım ,
Külümdən yapışmışam.
Buraxsam yıxılacam,
Ölümdən yapışmışam.

Asılmışam vaxta mən,
Qısılmışam baxta mən,
Nə tapmışam yoxda mən,
Zülümdən yapışmışam.

Dilimi “döz” aparır,
Ya səhv, ya düz, aparır,
İçimi söz aparır,
Çölümdən yapışmışam.

Kim göndərib bu dərdi?
Dərddi, yoxsa qədərdi?
Bu nə gözəl kədərdi,
Əlindən yapışmışam.

Azərbaycan Ədəbiyyatının görkəmli şairlərindən biri olan Süleyman Rüstəm deyir ki, – “Sanıram ki, yer üzünə işıq salan ulduzlar, köçüb getmiş dühaların qocalmayan sözüdür”.
İnanıram ki, şair Təranə Dəmir yaradıcılığında deyilmiş sözlərin hər biri, çağdaş şerimizin qocalmayan sözlərindən olacaq, daimi ulduzlar kimi öz parlaqlığını qoruyub saxlayacaq.
Şair Təranə Dəmir yaradıcılığına baxışımda Məhəmməd Füzulidən sitatlarla başladığım kimi, sözümü də, elə böyük mütəfəkkirin fikirləri ilə bitirmək istəyirəm:

-“Ey könül ! Söz xəzinəsini açsan,
Dinləyən şəxsi gözlə yormayasan !
Bəs edər bu verdiyin inci gövhər ,
İnci də çox olanda dəyəri itər”.
Ancaq bir həqiqəti bilirəm ki, Təranə Dəmir yaradıcılığı heç kimi yormaz və işlətdiyi gövhər sözlər də dəyərdən düşməz…
Böyük səmimiyyətlə şairimizə yaradıcılıq uğurları ilə bərabər can sağlığı və uzun ömür diləyirəm.

Müəllif: Elxas Comərd
AYB-nin, “İti Qələm” Respublika Ədəbi Birliyinin və “Ağsu Yazarları” Ədəbi Birliyinin üzvü