MARAQLI MƏLUMAT:
EYNŞTEYNİN NİSBİLİK NƏZƏRİYYƏSİ — SADƏ VƏ ƏHATƏLİ İZAH
MƏNBƏ:
A. Einstein — Special and General Theory of Relativity (1905–1915)
Klassik fizika: Nyuton mexanikası (kütlə, qüvvə və hərəkət qanunları)
NASA — Relativity and time dilation izahları (elmi məlumatlar)
QISA QEYD:
Bu mətn elmi kitablar və ümumi qəbul olunmuş fizika prinsipləri əsasında sadələşdirilərək hazırlanmışdır.
EYNŞTEYNİN NİSBİLİK NƏZƏRİYYƏSİ — KAINATIN QƏRİBƏ HƏQİQƏTİ
Kainat bizə gündəlik həyatda çox sadə görünür: zaman hamı üçün eyni keçir, məkan dəyişmir, hər şey sabitdir. Amma Eynşteyn göstərdi ki, bu belə deyil.
Onun nisbilik nəzəriyyəsi deyir ki:
-zaman, məkan və hətta “indi” anlayışı belə sabit deyil — onlar hərəkət və cazibədən asılı olaraq dəyişir.
Bu ideya nisbilik nəzəriyyəsi adlanır.
ZAMAN SABİT DEYİL
Biz düşünürük ki, saat hər yerdə eyni işləyir. Amma Eynşteyn deyir:
-çox sürətli hərəkət edən üçün zaman daha yavaş keçir. Bu hadisə zaman genişlənməsi adlanır.
Yəni, sakit halda, zaman normaldır
Çox sürətli hərəkətdə isə zaman yavaşıyır
ƏKİZ PARADOKSU
İki əkiz düşünün:
–biri Yer üzündə qalır
–digəri kosmosa çox sürətli səyahət edir
Geri qayıdanda kosmosa gedən daha gənc qalır
Yer üzündə qalan daha çox yaşlanır
Səbəb: sürətli hərəkət edən üçün zaman daha yavaş keçib
BİOLOJİ QOCALMA
Zaman yavaşlayırsa, bədəndəki proseslər də yavaşlayır:
hüceyrə bölünməsi
maddələr mübadiləsi
yaşlanma prosesi
Yəni, bioloji qocalma da zamanla birlikdə yavaşıyır
Bu effekt yalnız çox yüksək sürətlərdə (işıq sürətinə yaxın) hiss olunur, gündəlik həyatda çox zəifdir
CAZİBƏ QÜVVƏSİ DƏ ZAMANI DƏYİŞDİRİR
Güclü cazibə qüvvəsi olan yerlərdə:
-zaman daha yavaş keçir
-saatlar fərqli işləyir
Məsələn, qara dəliklərin yaxınlığında zaman demək olar dayanır
KOSMİK SƏYAHƏTİN NƏTİCƏSİ
Əgər bir insan işıq sürətinə yaxın gedə bilsə:
-onun üçün az vaxt keçər
-Yer üçün çox böyük zaman keçə bilər
Bu o deməkdir ki, gələcəyə “səyahət” etmək mümkündür
DAHA MARAQLI HƏQİQƏTLƏR
“Eyni indi yoxdur”
Kainatda hamı üçün eyni “indi” anlayışı yoxdur. Hadisələr hər kəs üçün fərqli vaxtda baş verə bilər.
İşıq sürəti limitdir
Heç nə işıqdan sürətli gedə bilməz. Çünki sürət artdıqca enerji tələbi sonsuz olur.
GPS belə Eynşteynlə işləyir
Peyklərdə zaman fərqli keçdiyi üçün GPS sistemi nisbilik nəzəriyyəsini düzəliş kimi istifadə edir.
Qara dəliklərdə zaman demək olar dayanır
Güclü cazibə zamanı “uzadır” və çox yavaşıdır.
Gələcəyə getmək mümkündür, keçmişə yox
Sürətli hərəkət insanı gələcəyə apara bilər, amma keçmişə qayıtmaq elmi olaraq sübut olunmayıb.
ƏN VACİB FİKİR
Eynşteyn bizə bunu öyrədir:
-Kainatda “mütləq zaman” yoxdur
-Hər şey sürət və cazibədən asılıdır
-Hər müşahidəçi öz zamanını yaşayır
Kainatda zaman, məkan və hətta yaşlanma belə sabit deyil — onlar hərəkət və cazibənin içində dəyişən nisbi bir reallıqdır.
Zamanın yavaşıması kosmosda yox, Yer üzündə də var.
Sadəcə çox kiçikdir
Amma GPS, təyyarə təcrübələri və atom saatları ilə sübut olunub
Bir cümlə ilə
Yer üzündə zamanın yavaşıması gündəlik hiss olunmasa da, GPS peykləri, təyyarə saatları və yüksəkliyin fərqi ilə real olaraq ölçülə bilən bir fiziki hadisədir.
Müəlif: Qurban Rzayev
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında