ORTA MAAŞ İRONIYASI VƏ REALLIQ

DOSTUMUN maaşı: 17160 manat
Mənim maaşım: 400 manat
Beləliklə, orta hesabla maaşımız 8780 manatdır, ikimiz də “firəvan” dolanırıq…
Başqa cür desək, mənim 2 almam var, DOSTUMUN 10 alması var.
Orta hesabla bizim 6 almamız var.
Mən kələm yeyirəm, DOSTUM ət yeyir. Orta hesabla biz kələm dolması yeyirik.

Bu təsvir əslində riyazi olaraq düz, amma məntiqcə yanıldıcı bir ironiya üzərində qurulub.
Təsvirdə qeyd olunan hesab doğrudurmu? Riyazi baxımdan:
(17160 + 400) / 2 = 8780.
Yəni adi (sadə) orta qiymət düzgün hesablanıb. Bu, ədədi orta adlanır.
Bəs problem haradadır?
Problem ondadır ki, bu orta reallığı əks etdirmir. Niyə? Cəmiyyətdə 2 nəfər yox, minlərlə insan var. Maaşlar çox fərqlidir (biri çox yüksək, biri çox aşağı). Belə halda sadə orta “şişir” və həqiqi vəziyyəti gizlədir. Bu tip vəziyyətlərdə daha düzgün göstərici: median (orta mövqe)
Median nədir?
Sadə dillə desək, bütün maaşları sıraya düzürük, ortada qalan rəqəm median olur. Bu isə “tipik insanın maaşı”na daha yaxındır.
Məsələn:
100 nəfərin 90-ı 500 manat alır
10 nəfər 10 000 manat alır
Ədədi orta çox yüksək çıxacaq.
Amma median ≈ 500 manat olacaq və bu, reallığa daha yaxındır.
Şəkildəki ironiya nədir?
“2 alma + 10 alma = orta 6 alma” misalı çox yerindədir. Mesaj budur:
Orta göstərici bəzən insanı aldadır.
Eyni şey: “Mən kələm yeyirəm, nazir ət yeyir, orta hesabla dolma yeyirik”.
Bu, açıq-aşkar istehza ilə deyir ki: Statistik rəqəmlər bəzən həyatın həqiqətini gizlədir.
Nəticə:
Hesablama riyazi olaraq doğrudur, amma statistik olaraq düzgün nəticə vermir. Çünki uyğun metod seçilməyib.
Maaşlar necə qiymətləndirilir?
Adətən 3 əsas göstərici istifadə olunur:

1. Ədədi orta (orta maaş)
   Bu, hamının maaşı toplanıb sayına bölünür. Problem: çox yüksək maaş alan az sayda insan bu rəqəmi “yuxarı çəkir”, ona görə də kağız üzərində hər şey yaxşı görünür. Şəkildəki misal məhz bunu tənqid edir.
2. Median (ən real göstərici)
   Bu, maaşların ortasında duran rəqəmdir. Niyə vacibdir?
   Orta, insanın qazancını göstərir, kənar (çox yüksək və ya çox aşağı) maaşlardan təsirlənmir. Məsələn:
   100 nəfərin yarısı 500 manat, yarısı 600 manat alırsa, median ≈ 550 manatdır.
3. Minimum və paylanma (çox vacib detal)
   Sadəcə bir rəqəm yetərli deyil.
   Daha düzgün baxış belədir:
   Neçə nəfər 400–600 arası alır?
   Neçə nəfər 1000+ alır?
   Maaşlar necə bölünüb?
   Buna statistikada “paylanma” deyilir.
   Şəkildəki ironiyanın demək istədiyi budur:
   “Orta maaş” həmişə xalqın real vəziyyətini göstərmir. Çünki:
   Əgər az sayda insan çox qazanırsa,
   çox sayda insan az qazanırsa,
   onda orta rəqəm yüksək çıxır.
   Amma əksəriyyət bunu hiss etmi. Alma misalının dərin mənası:
   Səndə 2 alma var, başqasında 10 alma var: Orta = 6 alma
   Amma reallıqda:
   Səndə yenə 2 alma var.
   Yəni orta sənin vəziyyətini dəyişmir.
   Sadə nəticə:
   Ədədi orta ümumi görünüşdür, amma aldada bilər.
   Median, real vəziyyətə daha yaxındır.
   Paylanma ən dürüst mənzərədir.
   Ən sadə və əyani misallar:
   5 nəfərin maaşı:
   400
   400
   400
   400
   4000
   Paylanma (statistik paylanma):
   4 nəfər (80%) → 400 manat
   1 nəfər (20%) → 4000 manat
   Nə görürük?
   İnsanların böyük hissəsi 400 manat alır, yalnız 1 nəfər çox yüksək maaş alır. Yəni real vəziyyət açıq görünür.
   Müqayisə üçün:
   ədədi orta – 1120 manat (aldadıcı görünür).
   median = 400 manat
   Paylanma – kim nə qədər alır, hamısı görünür.
   Qısa desək:
   Paylanma, “kim haradadır?” sualının cavabıdır.
   04.04.2026

Müəlif: Qurban Rzayev

QURBAN RZAYEVİN YAZILARI

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

BEYNƏLXALQ DİLLƏRİ BİLMƏYİN ÜSTÜNLÜKLƏRİ

1. Şəxsi inkişaf və dünyagörüş:
   İnsan yalnız öz mühitinin yox, dünyanın düşüncə tərzi ilə tanış olur
   Fərqli mədəniyyətləri anlayır, daha tolerant və çevik düşüncəli olur
   Kitablar, məqalələr, videolar, filtrsız, birbaşa mənbədən öyrənir. Tənqidi düşüncə güclənir (çünki müqayisə imkanı yaranır). Sadə desək, dünya sənin üçün “tərcümə olunmuş versiya” yox, orijinal şəkildə açılır.
2. Təhsil imkanları:
   Xarici universitetlərə qəbul şansı artır. Beynəlxalq proqramlar (təqaüdlər, mübadilə) əlçatan olur
   Elmi mənbələrin 90%-dən çoxu ingiliscədir. Onlayn kurslar (Coursera, edX və s.) rahat istifadə olunur
   Yəni, məlumatın qapısı açılır.
3. Karyera və gəlir
   Daha yaxşı iş imkanları (yerli + beynəlxalq şirkətlər)
   Maaş fərqi çox vaxt ciddi olur
   Xarici tərəfdaşlarla işləmək imkanı
   Uzaqdan (remote) işləmək şansı
   Dil = əlavə peşə bacarığı yox, birbaşa gəlir aləti.
4. Siyasi və ictimai fəaliyyət
   Beynəlxalq platformalarda çıxış imkanı. Xarici mediaya çıxış, informasiya müstəqilliyi
   Diplomatiya və siyasətdə aktiv rol
   Ölkəni təmsil etmək imkanları artır. Dil bilməyən siyasətçi “tərcümə ilə düşünür”, bilən isə birbaşa düşünür
5. Sosial və ünsiyyət üstünlüyü
   Dünyanın istənilən yerində insanlarla ünsiyyət
   Səyahət zamanı sərbəstlik
   Şəbəkə (network) qurmaq imkanı
   Tanış dairən tək şəhər yox, bütün dünya olur
6. İnformasiya üzərində nəzarət
   Xəbərləri birbaşa mənbədən oxuyursan. Təhrif olunmuş məlumatlardan daha az təsirlənirsən.
   Təbliğatı daha tez ayırd edirsən
   Bu, xüsusilə bugünkü dövrdə çox böyük üstünlükdür
7. Psixoloji və intellektual fayda
   Beyin daha aktiv işləyir. Yaddaş və diqqət güclənir. Yaşlandıqca zehni geriləmə daha gec olur
   Qısa nəticə (əsas fikir)
   Xarici dil bilmək sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil — bu, insanın dünyaya çıxış bileti, düşüncə azadlığı və imkanlar açarıdır.

Müəlif: Qurban Rzayev

QURBAN RZAYEVİN YAZILARI

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

ZƏHMƏTİN QİYMƏTİ VƏ HAQSIZLIĞIN YADDAŞI: ZƏHMƏT, HAQSIZLIQ VƏ İNSANLIQ

Nə vaxtsa, “Bir elm adamını sürgünə və ya həbsə göndərmək istəmirsənsə, əvəzində ona lüğət tərtib etməyi tapşır” ifadəsini hardansa oxumuşam, gərək ki, dilçi Şerbanın fikridir. Bu ifadə lüğət işinin nə qədər məşəqqətli və məsuliyyətli bir iş olduğuna işarədir. Yuxarıdan soldakı lüğətlər Azərbaycan lüğətçilik tarixində ilk irihəcmli lüğətlərdir (20 000 lüğət məqaləsi). Onları böyük zəhmət və inadkarlıqla, məhdud texniki şəraitlər daxilində 3 il müddətinə cüzi qonorar müqabilində hazırlayıb, ştatlı əməkdaş kimi çalışdığım Azərbaycan Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzində 10 000 tirajla 1994-cü ildə çapına nail oldum. O zaman həmin lüğətlər çox ehtiyacları ödədi, hamının köməyinə çatdı.
Müəllifi olduğum o kitablardan bir yaxın dostum məndən hədiyyə istədi. İndi tarixin arxivinə yollanmış həmin mərkəzin müdiriyyəti hədiyyə kimi istədiyim o bir nüsxə kitabımı bazar qiymətinə mənim özümə satdı, avtoqraf yazıb dostuma bağışladım. Bir müddətdən sonra o lüğətlər onun ərsəyə gəlməsində zərrə qədər də əməyi olmayan “hazıra nazir” adamlar tərəfindən anbarlardan, arxa qapılardan xımır-xımır satılmağa başlandı, müəllif hüquqlarım qəddarcasına pozulmuş oldu. Hüquqlarımı tələb edəndə isə “ərizə yazıb işdən azad olmaq tələbi” ilə hədələndim. Amma o zaman çox hörmət etdiyim şairə, yazıçı və bəstəkar, o zaman həmin mərkəzdə çalışan Xanım İsmayılqızı məni “zəhmətim müqabilində məruz qaldığım streslərdən”, təzyiqdən, bu haqsızlığın cəngindən böyük ciddi-cəhdlə qurtarmış oldu. Əgər işdən azad olsaydım, yeganə gəlir gətirən bir ailə başçısı kimi ciddi sıxıntılarla baş-başa qalmalı idim. Bu da həyatımda üzləşdiyim ən qəddar, hətta deyərdim ki, ən vicdansız haqsızlıqlardan biri!
Şəkildə aşağıdan soldakı kitabı isə bir zamanlar mərhum Prezidentimizin tərcüməçisi Rauf Hüseynovun təqdimatı ilə Prezident Aparatının sifarişi əsasında ingilis dilinə tərcümə etmiş, Türkiyədə çap olunduqdan sonra mərhum Milli Liderimiz Heydər Əliyev həmin kitabı ABŞ-ın o zamankı Prezidenti Klintona, dövlət katibi Olbrayta hədiyyə kimi təqdim etmişdir. O kitabın tərcüməsi zamanı Prezident Aparatı tərəfindən mənə hər cür şərait yaradıldı və bu işi uğurla başa çatdıra bildim. Bu kitab tərcümə olunduqdan sonra ona Azərbaycan Dillər Universitetinin müəllimi, professor, elmlər doktoru, filoloq alimi, tərcüməçisi, vaxtilə tələbəsi olduğum, mühazirələrini dinlədyim Zeydulla Ağayevin alqışla, böyük ürək açıqlığı ilə müsbət rəy verməsi mənim həyatımda böyük rol oynadı. O, başqa cür mövqe də tuta bilərdi, amma… Bu gün Zeydulla müəllim həyatda yoxdur, dünyasını dəyişib. Ona Allahdan rəhmət diləyirəm, məkanı cənnət olsun.

Müəlif: Qurban Rzayev

QURBAN RZAYEVİN YAZILARI

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

ÖMRÜMÜZÜN HESABDAN SİLİNƏN İLLƏRİ: PENSİYA SİSTEMİNDƏ SOSİAL ƏDALƏT QƏDDARCASINA POZULDU. NİYƏ?!

(bir narahatlığımı sizlərlə bölüşmək istəyirəm)

Mən hal-hazırda təqaüdçüyəm, 66 yaşın içindəyəm. 1981-ci ildən 2006-cı ilədək olan iş stajım barədə danışmaq istəyirəm. Həyatımın ən enerjili, ən işgüzar, ən çətin və eyni zamanda ən yüksək maaş aldığım dövr məhz bu illərə təsadüf edir. Lakin pensiya hesablanarkən həmin illər faktiki olaraq nəzərə alınmadı — sanki həyatımın o dövrünün üzərindən xətt çəkildi, dəyərsizləşdirildi.

Elə bil ömrümüzün 300 il olduğunu düşünüblər və 25 ili rahatlıqla “heç” ediblər. Nəticədə pensiya yalnız 2006-cı ildən sonrakı sığorta yığımına əsasən hesablandı. Halbuki həmin dövrdə də işləyirdim, amma işəgötürənlərin bir qismi hər vəchlə vergidən yayınmaq üçün əməkhaqqının rəsmi hissəsini bilərəkdən minimuma endirirdi. Bu isə sığorta yığımının az olmasına, dolayısı ilə bu gün aldığım pensiyanın ürəkaçan olmamasına səbəb oldu.

Rəsmi mövqedə isə belə deyilir: “2006-cı ilə qədər olan dövr üçün 25 il staj bağışlanıb.” Amma sual yaranır: əgər bu “bağışlanan” 25 ilin arxasında real maliyyə dayanmayıbsa, həmin stajın hər ili 2006-cı ildən bəri olan hər bir il ilə eyni statusa malik deyilsə, hər il üçün cəmi 3–4 manatlıq formal hesablamadan ibarətdirsə, bunun vətəndaş üçün nə real əhəmiyyəti var? Kağız üzərində stajın tanınması, amma pensiya məbləğinə təsir etməməsi — bu, bağışlama yox, sadəcə statistik illüziyadır. İnsan ömrü rəqəmlə yox, dəyəri ilə ölçülməlidir.

1981–2006-cı illər arasındakı əmək dövrüm həyatımın “əsas yükünü” daşıyan illərdir. İnsanın gücü, məsuliyyəti, məhsuldarlığı və cəmiyyətə real töhfəsi məhz həmin yaşlarda olur. Bu illərin pensiya hesablamasında faktiki olaraq “yox sayılması” təkcə texniki məsələ deyil — bu, ömürlə hesablaşmamaqdır. İnsan işləyir, vergi verir, ailə saxlayır, dövlətin yükünü daşıyır, sonra isə deyilir ki, “o illər pensiya üçün demək olar ki, əhəmiyyətsizdir”.

Bu yanaşma sosial ədalətin ruhuna tamamilə ziddir. Çünki pensiya sadəcə riyazi formul deyil — bu, ömür boyu çəkilən zəhmətin tanınmasıdır. Qanun real tarixi və iqtisadi şəraiti nəzərə almadan tətbiq ediləndə, bütün risk və məsuliyyət vətəndaşın üzərinə atılmış olur. İşəgötürənin rəsmi maaşı bilərəkdən aşağı göstərməsi işçinin seçimi deyildi, amma nəticədə cəzanı məhz işçi çəkdi.

Ən ağrılı məqam isə budur: insanın heç bir təsir imkanının olmadığı bir sistemin nəticəsi sonradan yenə onun öz əleyhinə çevrilir. “Rəsmi maaş az idi” deyilir, amma niyə az idi, kim buna şərait yaratmışdı — bu suallar cavabsız qalır. Elə bil dövlət deyir: “Sistem belə idi, amma məsuliyyəti sən daşı.”

Bəli, bu zaman “ömrümüz 300 ildir” ifadəsi acı bir istehza kimi səslənir. Dövlətin sosial siyasəti insan həyatının təbii mərhələlərinə uyğun qurulmalıdır. Əks halda qanun formal olaraq “qanuni”, mahiyyətcə isə ədalətsiz olur. Bu isə artıq hüquq yox, sadəcə kağız üzərində işləyən mexanizmdir.

Bu məsələ təkcə mənim şəxsi narahatlığım deyil. Bu, bütöv bir nəslin problemidir — minlərlə insanın illərlə susaraq dözdüyü, amma içində daşıdığı haqsızlıqdır.

15 yanvar 2026

Müəlif: Qurban Rzayev

QURBAN RZAYEVİN YAZILARI

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

GƏLİN ETİRAF ETMƏYƏ CƏSARƏT TAPAQ, GİZLƏTMƏYƏK!

Mən bir tərcüməçi kimi uzun illərdir bu peşə ilə məşğulam, bu peşənin çətinliklərini, tələb etdiyi dəqiqliyi, məsuliyyəti çox gözəl bilirəm. Zaman dəyişir, texnologiyalar sürətlə inkişaf edir. Bu gün tərcümə sahəsində çalışan bir şəxs olaraq bildirməliyəm ki, süni intellektin imkanlarından istifadə etməmək vaxt itkisi, enerji itkisi və bəzən də keyfiyyət itkisi deməkdir.
Bəli, mən ChatGPT kimi alətlərdən bütün məqsədlər üşün, yəni informasiya əldə etmək, müxtəlif səpkili tərcümələr etmək və s. məqsədilə istifadə edirəm və bunu etməyə məcburam. Çünki bu alət mənim işimi daha sürətli, daha sistemli və HƏTTA DAHA KEYFİYYƏTLİ yerinə yetirməyə kömək edir. Amma bu o demək deyil ki, tərcümə süni intellekt tərəfindən edilir və mən sadəcə “copy-paste” edirəm. Əsla!
Mətnin:
-terminoloji düzgünlüyünü,

-üslub uyğunluğunu,
-elmi və ya bədii baxımdan kontekstə uyğunluğunu,
-insan tərəfindən başa düşülən formada redaktəsini yenə də mən edirəm.
Süni intellekt alətləri mənim rəqibim deyil – əməkdaşım, yardımçımdır. Mən onu düzgün istifadə edirəm və nəticədə sifarişçi də, oxucu da keyfiyyətli tərcümə alır.
Tərcümə sahəsində dünyada qəbul olunmuş və sınaqda keçirilmiş gündəlik fiziki yük bir tərcüməçi üçün 5-8 səhifədirsə (1500-2400 söz), 60 səhifəlik texniki və ya elmi mətni bir gün ərzində vaxtında, keyfiyyətlə yerinə yetirmək üçün bu alətlərdən istifadə labüddür. Bu, zəiflik deyil – zamana uyğunlaşmaqdır.
Ancaq burada başqa bir məsələ də var. Bura digər peşə sahiblərinin, məsələn, yazıçıların, tədqiqatçıların, həkimlərin, hüquqşünasların və digər mütəxəssislərin bu cür xidmətlərdən geniş istifadə etmələrinərinə baxmayaraq, onlara qarşı heç bir mənfi reaksiya və hücum olmur. Amma tərcüməçilərə gələndə sanki dünya başımıza yıxılır, sifarişçilərin beyni çönür, həngamə başlayır, süni narazılıqlar yaranır, tərcüməçilərin ağır, gərgin əmək sərf etməklə istismar olunmaqlarından sanki zövq alan qeyri-adekvat davranış və şıltaqlıq nümayiş etdirməyə çalışırlar.
İnsan beyninin 75%-i sudur, onun bu gün süni intellekt imkanlarından daha geniş imkanlara malik ola bilməsi bu gün artıq şübhə altındadır. Mən 1980-ci ildən tərcümə ilə məşğulam. O dövrlərdə nə Google Translate, nə də ChatGPT var idi. Biz artıq zamanın sınağından keçmişik və o zamanlar da peşəkar şəkildə işimizi görməyə çalışırdıq. İndi isə bu resursları istifadə etməyimizə görə təzyiq altına alınırıq – bu, qəbul edilə bilməz! Bizim işimizin nəticəsi olaraq, süni intellektin imkanlarından istifadə edərək əldə etdiyimiz ilk məhsulun arxasında yenə də biz dayanırıq, süni intellekt yox. Sifarişçilərin, tərcüməçinin iş üslubuna, iş mexanizmlərinə müdaxilə etməsi, tərcüməçinin təqib olunması heç bir etik çərçivəyə sığmır. Bir o qalıb ki, həmin insanlar biz tərcüməçilərə yatmaq, yemək və s. rejimləri, hətta onlayn lüğətlərdən belə istifadə etməməyi də diktə etsinlər.
Gəlin, işıq gələn yerə papağımızı tıxamayaq, inkişafın qarşısını almayaq. Bu, günün tələblərinə uyğun olaraq peşəkar tərcüməçilər də texnologiyalardan istifadə edirlər, bu heç də zəiflik deyil, sadəcə bir əməkdaşlıq formasıdır.
Buna etiraz etməyi başqa bir şeylə müqayisə edə bilərəm:
Evimizdə paltaryuyan maşın var, amma paltarlarımızı əllə tasda yumağa çalışmalıyıq.
Evimizdə tozsoran var, amma hələ də evimizi süpürgə ilə təmizləməliyik.
Ətçəkən maşınımız var, amma əti ağac toxmaqla əzməliyik.
Telefonlarımızda WhatsApp və Messenger var, amma məktublarımızı əl ilə yazıb poçtla göndərməliyik.
Bu cür müqayisələr çox ola bilər. Texnologiyanın inkişafını qəbul edək, ona uyğunlaşaq və hər zaman peşəkarlığımıza sadiq qalaq. Bizim işimiz sadəcə texnologiyanı düzgün istifadə etməkdir – texnologiya bizim köməkçimizdir, rəqibimiz deyil.
Tərcüməçi zəhmətini kiçiltməyək – bu peşə həm çətin, həm də yaradıcı əməkdir.
Hörmətlə,

31.08.2025-ci il

Müəlif: Qurban Rzayev

QURBAN RZAYEVİN YAZILARI

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

XXI ƏSRDƏ ORTA ƏSR FIRILDAQLARI:
BİR MƏNZİL, BİR NEÇƏ ALICI: KİM DAHA ÇOX GÜNAHKARDIR?

Mən hüquqşünas deyiləm, amma bu həyati məsələ ilə bağlı olaraq, hüquqi dövlət dediyimiz bir cəmiyyətin sıravi vətəndaş mövqeyindən çıxış edib, düşüncələrimi bölüşmək istəyirəm. Fikirlərimdə hər hansı bir yanlışlıq, natamamlıq və diletantlıq olarsa, öncədən üzr istəyirəm.
Bu gün Azərbaycanda bir mənzilin bir neçə nəfərə satılması kimi ağır və geniş yayılmış cinayət halları getdikcə artmaqdadır. İnsanlar sadəlövhcəsinə, hüquqi nəticələri düşünmədən, külli miqdarda vəsaiti öncədən başqalarına verir və sonradan öz əlləri ilə özlərinə böyük problemlər yaradırlar. Halbuki bu addımı atmazdan öncə sadə bir hüquqi məsləhət almaq kifayət edərdi. Dünyanın ən geridə qalmış ölkələrinə xas olan bu cür fırıldaqların qarşısını almaq mümkündür. Axı biz orta əsrlərdə yox, XXI əsrdə yaşayırıq.
Bu tip fırıldaqların qarşısını almaq əslində çox sadə, amma mütləq zəruri addımların atılması ilə mümkündür.

1. Heç vaxt “sözə” və “etibara” pul verilməməlidir.
   “Tanışdır”, “hörmətli adamdır”, “hamı ondan alıb” kimi arqumentlər hüquqi dəyər daşımır. Daşınmaz əmlakda yalnız sənəd danışır, insan yox.
2. Mülkiyyət sənədi şəxsən yoxlanmalıdır.
   Satıcının əlində mütləq:
   Çıxarış (kupça) olmalıdır
   Çıxarış elektron reyestrdə onun adına qeydiyyatda olmalıdır
   Bunu ASAN Xidmət və ya notarius vasitəsilə yoxlatmaq mümkündür.
   3.Tikilməkdə olan binalarda ikiqat diqqət
   Ən çox fırıldaq pay torpağı üzərində tikilən, icazəsiz və ya yarımçıq sənədlə aparılan tikililərdə olur.
   “Bina təhvil veriləcək”, “kupça sonra çıxacaq” – bunlar ən riskli ifadələrdir.
3. Müqaviləsiz və ya qeyri-rəsmi ödəniş olunmamalıdır. Heç vaxt nağd, qəbzsiz pul verilməməlidir.
   Ödəniş yalnız notarial müqavilə ilə
   bank köçürməsi vasitəsilə olmalıdır.
4. Bir mənzilin bir neçə şəxsə satılmaması üçün əsas yol.
   Notarial alqı-satqı müqaviləsi bağlanan an mənzil elektron sistemdə bloklanır və başqasına satıla bilmir. Buna görə də:
   notariusdan kənar razılaşma = risk,
   “sonra notariusa gedərik” = təhlükə
5. Mütləq hüquqi məsləhət almalı
   Bir hüquqşünasın müəyyən məbləğ müqabilində məsləhəti bizi illərlə məhkəmə çəkişməsindən, minlərlə manat itkidən xilas edə bilər.
6. Tələskənliyə məcbur edənlərdən uzaq durmalı. “Bu gün qərar verməsən, başqasına satıram” deyən satıcı adətən problemi gizlədir.

Azərbaycanda ən çox rast gəlinən fırıldaqçılıq halları bünövrəsi qoyulmuş, tikilməkdə olan və ya yeni başa çatmış çoxmənzilli binalarda baş verir. Bir mənzilin bir neçə nəfərə satılması məhz bu mərhələlərdə daha asan həyata keçirilir.

Burada təkcə fırıldaqçı yox, öz məsuliyyətini etinasızcasına başqasına ötürən davranış “mədəniyyəti” də var.
Bu gün baş verən bir çox əmlak fırıldaqları təkcə cinayətkarların işi deyil. İnsanlar çox vaxt özləri özlərinə problem yaradırlar. Hüquqi müstəvidə düşünmədən, sənəd tələb etmədən, “bəlkə alınar” ümidi ilə atılan addımlar sonradan illərlə davam edən faciələrə çevrilir.
XXI əsrdə yaşayan insanın orta əsrlərə xas bir cinayətlə üzləşməsi dərin təəssüf doğurur. Texnologiya var, reyestrlər var, notarius var, bank sistemi var — amma biz hələ də sözdən, şifahi vəddən, mənasız, hüquqi cəhətdən heç bir dəyəri olmayan kağız parçalarından, aldadıcı müqaviləciklərdən yapışırıq.
Bəlkə də problem ondadır ki, biz inkişafı düşüncə ilə yox, yalnız təqvimdə əsrlərin əqrəbini irəli çəkməklə ölçürük. Halbuki hüquqi şüur dəyişmədən, məsuliyyət hissi formalaşmadan heç bir cəmiyyət həqiqətən müasir ola bilməz.
Bu fırıldaqların qarşısını almaq mümkündür. Sadəcə olaraq, insan özünü aldatmamalı, riskə göz yummağı dayandırmalıdır. Çünki hüquqda da, həyatda da sadə bir həqiqət var: sənədsiz verilən pul böyük itkilərin qurbanı, korrupsiyaya qurşanmış insanabənzər acgöz canavarların yemidir.

Məncə, bu cür eybəcərliklər dünyanın sözün əsl mənasında inkişaf etmiş hüquqi dövlətlərində baş verməz.
Qanunvericiliyimizdə MTK-lar qarşısında ən ali səviyyədə bu tələb qoyulmalıdır:
Binadakı bütün mənzillər Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətində öncədən, yəni satışa çıxarılmazdan əvvəl qeydə alınmalı və bu tələbə əməl olunmamasına görə ən ağır cinayət məsuliyyəti nəzərdə tutulmalı, vətəndaşla onlar arasında bağlanan alqı-satqı müqavilələri DƏDRX-də qeydə alınmalıdır.
Biz özümüzə öz əllərimizlə problem yaradır, sonra da başlayırıq onunla oynamağa, çünki biz daşınmaz əmlakla heyvan bazarından alınan danaya heç bir fərq qoymuruq, hər ikisinə eyni düşüncə ilə yanaşırıq.

31 yanvar 2026

Müəlif: Qurban Rzayev

QURBAN RZAYEVİN YAZILARI

DAHA COX MƏLUMAT BURADA

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

YAS VƏ TOY MƏDƏNİYYƏTİNƏ YENİ BAXIŞ: İSRAFÇILIQDAN YIĞCAMLIĞA

Son zamanlar cəmiyyətimizdə yas mərasimlərində və toy şənliklərində artan israfçılıq tez-tez müzakirə olunur. Əslində bu problem təkcə maddi məsələ deyil, eyni zamanda insanlara düşən mənəvi və psixoloji yükdür. Düşünürəm ki, bu sahədə daha yığcam, səmərəli və dövrün tələblərinə uyğun bir yanaşma mümkündür.

Yas mərasimlərinin mahiyyəti mərhumun xatirəsini ehtiramla yad etmək və yaxınlarına mənəvi dəstək olmaqdır. Bunun üçün kütləvi süfrələr, izdihamlı axınlar, ev sahibini əlavə xərclərə və əziyyətə salan təşkilatçılıq işləri vacib deyil. Yas mərasimlərində yalnız yaxın qohumların iştirakı kifayət edə bilər. Başsağlığı isə sosial şəbəkələr, messengerlər və digər onlayn vasitələrlə çatdırıla bilər. Yardım etmək istəyənlər üçün kart hesabının paylaşılması həm şəffaf, həm də daha rahat bir yoldur. Beləliklə, həm israfçılığın, həm də yas sahibinə düşən ağır yükün qarşısı alınar.

Toy şənliklərinə gəldikdə isə, bu mərasimlər sevincin nümayişi yox, paylaşılması üçündür. Toylara onlayn dəvətnamələrin sosial şəbəkələr və messengerlər vasitəsilə göndərilməsi, təbriklərin eyni qaydada edilməsi artıq dövrümüz üçün tam məntiqlidir. Nəmərin kart vasitəsilə köçürülməsi nə hörmətsizlikdir, nə də ənənəyə ziddir — bu sadəcə müasir və sivil bir formadır. Toy mərasimlərinin 50–60 nəfərlik yaxın qohum çevrəsi ilə keçirilməsi həm ailəvi mühiti qoruyar, həm də lazımsız təmtəraq və yarış ab-havasını aradan qaldırar.

Bu yanaşma:
kütləvi axının və israfçılığın qarşısını alar, insanları borca və süni rəqabətə sürükləməz, yas və toy sahiblərini lüzumsuz maddi və mənəvi əziyyətdən xilas edər.
Ənənələr dəyişməz deyil; onlar zamanla cəmiyyətin həyat tərzinə uyğunlaşmalıdır. Əsas olan formanı yox, mahiyyəti qorumaqdır. Yığcam, səmimi və məqsədinə uyğun təşkil olunmuş yas və toy mərasimləri həm insani, həm də daha sağlam bir cəmiyyət modelinə xidmət edər.

Bu təklifin məqbul hesab olunmasının əsas səbəblərindən biri də ondan ibarətdir ki, son illər sosial şəbəkələr və messengerlər vasitəsilə onlayn qaydada təbrik və başsağlığı bildirmək artıq geniş yayılmağa başlayıb. Müasir həyat tərzi, insanların sağlamlıq durumu, iş-güc, məşğulluq, eləcə də məkan və zaman məhdudiyyətləri, çətinlikləri hər kəsin yas və toy mərasimlərində şəxsən, fiziki olaraq iştirakını çox vaxt qeyri-mümkün edir. Nəticədə isə istər-istəməz incikliklər, anlaşılmazlıqlar və söz-söhbətlər yaranır. Onlayn təbrik və başsağlığı forması bu cür halların qarşısını almağa, münasibətləri daha sivil və anlayışlı çərçivədə qorumağa imkan verər.

Bu təklifi emosiyadan yox, sağlam məntiqdən çıxış edərək verirəm,
cəmiyyəti ittiham etmək yox, çıxış yolu göstərməkdir, “ənənəyə qarşı çıxmaq” deyil, ənənəni yüngülləşdirmək məqsədi güdürəm və ən əsası, çoxlarının içində deyib dilinə gətirmədiyi reallığı sakit, mədəni formada səsləndirməyə çalışıram.

Təmtəraqlı mərasim evlərinin, şadlıq evlərinin tikilməsinə, məhəllə və küçələrdə çadırlar qurulmasına heç bir zərurət yoxdur. Əslində, bu “çadırçılıq” adlanan ənənə, orada yol verilən antisanitariya, yemək-içmək, natəmizlik, “qazan-qasturka” biznesi dünyasını dəyişən insanın xatirəsinə ehtiram yox, çox vaxt onun ruhuna hörmətsizlik təsiri bağışlayır. Yas məclisi səssizlik, təmkin və səmimiyyət tələb etdiyi halda, maddi imkanların nümayişinə çevrilən bu cür yığıncaqlar mərhumun urvatını ucaldır yox, əksinə, onu kölgədə qoyur. İnsanların bir-birinin üzünə baxaraq formal şəkildə iştirak etdiyi, mənəvi dəyəri azalan bu cür toplantılara yenidən baxmağın və onlara son qoymağın vaxtı çoxdan çatıb.

Bu tip təkliflər adətən əvvəlcə narahatlıq yaradır, sonra isə “əslində düz deyir” mərhələsinə keçə bilər.

24 yanvar 2026

Müəlif: Qurban Rzayev

QURBAN RZAYEVİN YAZILARI

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

“ABŞ”ı “ABEŞE” KIMI TƏLƏFFÜZ EDƏNLƏRƏ!

Azərbaycan dilində “ABŞ” qısaltmasının hər hərfi ayrıca oxunmur, yəni “A Be Şe” deyil, bir bütöv kimi “ABIŞ” (ardıcıl səsləndirilərək) tələffüz olunur.
Bu, həm də Azərbaycan dilinin qısaltma oxunuş qaydalarına uyğundur:
Əgər qısaltma tələffüz edilə biləcək bir söz kimi formalaşmırsa, onu hər hərfi ayrıca oxumaq olar (məs., BMT → Be Em Te).
Amma “ABŞ” kimi qısaltmalar “Amerika Birləşmiş Ştatları” ifadəsini əks etdirdiyi üçün, rəsmi danışıq və yazıda sadəcə “ABŞ” kimi səsləndirilir.
Əvvəllər Azərbaycan mediasında, rəsmi çıxışlarda və təhsil materiallarında bu formaya üstünlük verildiyi halda, son zamanlar bu qısalta yanlış olaarq “ABeŞe” kimi tələffüz olunur.
Azərbaycan dilində qısaltmaların tələffüz qaydaları üçün qısa və anlaşıqlı bir izahı təqdim edək.
Qısaltma növü, nümunə , tələffüz qaydası, izah:
Bütöv söz kimi oxunan qısaltma NATO, UNESCO: Nato, Yunesko Əgər qısaltma hərflərin ardıcıllığı ilə tələffüz edilə bilən bir söz əmələ gətirirsə, bütöv söz kimi oxunur.
Hər hərfi ayrı oxunan qısaltma: BMT, ADPU, MDB: Be Em Te, A De Pe U Əgər qısaltma tələffüz edilə bilən söz əmələ gətirmirsə, hər hərfi ayrı səsləndirilir.
Bütöv kimi səsləndirilən, amma hərfi açılışı olan qısaltma ABŞ: Abış.
Coğrafi-siyasi qısaltmalarda (ölkə birlikləri, dövlət adları) çox vaxt bütöv kimi səsləndirmə üstünlük təşkil edir, hərflər ayrıca oxunmur.
Azərbaycanca sözlərin qısaldılması AzTU, AzTV: AzTeU, AzTeVe.
Hərfi oxunuşda Azərbaycan əlifbasının səslərinə uyğun tələffüz edilir.
Texniki və elmi simvol-qısaltmalar km, kq, mm kilometr, kiloqram, millimetr. Əksəriyyəti açılışına uyğun tam şəkildə oxunur.
Nəticə: ABŞ kimi qısaltmalar — xüsusən dövlət adlarını ifadə edənlər — Azərbaycanda rəsmi üslubda bütöv olaraq “ABIŞ” şəklində oxunur, “A Be Şe” formasında deyil.

Müəlif: Qurban Rzayev

QURBAN RZAYEVİN YAZILARI

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

BANKLARDAKI 30-35 SƏHİFƏLİK KREDİT MÜQAVİLƏLƏRİ VƏ 5 DƏQİQƏLİK QƏRARLA EDİLƏN “QIZDIR-BASDIR” İMZALAMALAR

VƏTƏNDAŞ NİYƏ BANK MÜQAVİLƏSİNİ OXUYA BİLMİR? PROBLEMİN HƏLLİNƏ DAİR TƏKLİFLƏRİM

Dostlar, bankdan kredit götürərkən ən azı 30-35 səhifədən ibarət sənədləri orada sıx növbə şəraitində oxumaq mümkün deyil, məcbur qalıb imzalayırıq, sonra da düşürük problemə. Çünki buna heç bir şərait yaradılmır. Buna necə şərait yaradılmalıdır? Burada günahkar vətəndaşdır, yoxsa bank? Nə üçün o sənədlərin mətni, sənədlər paketi gizlədilir, bankın saytında yerləşdirilmir ki, vətəndaş öncədən, banka getməzdən öncə oxuyub tanış olsun? Əksinə, qızdır-basdıra salıb imza etdirirlər, sonra da başlayırıq çabalamağa. Onları bankda oxumaq mümkün deyil. Onda gərək hər bir müştəriyə ən azı iki saat vaxt ayrılsın. Üstəlik də, son zamanlar SİMA imza ilə elətdirirlər, evə çatanda telefona link gəlir, imzalanmış sənədləri açıb oradan oxuya bilirik. Narazılığımızı bildirmək isə artıq gec olur. Məsələn, mən bir dəfə 300 manatlıq keşbek kartı aldım, kartı bankomata salanda məndən sürpriz olaraq avtomatik 20+3 manat pul çıxıldı. Sən demə, sənədlərin içində Paşa həyat sığortası müqaviləsi də var imiş, guya mənim həyatım da sığortalanıbmış. Ha çığır-bağır elədim, sübuta yetirə bilmədim ki, mən bunu istəməmişəm. Dedilər ki, imza etmisən, bank mütəxəssisi də mənə guya bu barədə məlumat veribmiş… Bir sözlə, qanunda “qızdır-basdır imzalamalara” sövq etməyə görə məsuliyyət də nəzərdə tutulmalıdır. Bu cür problemlərin aradan qaldırılması üçün hansı tədbirlər görülməlidir?
Uzun-uzadı yazışmalardan, şikayətbazlıqdan sonra heç nəyə nail olmadığımı görüb, banka yaxınlaşdım, bank mütəxəssisi ilə mənim aramda olan dialoqun “səs yazısını” mənə dinlətdilər. Bank mütəxəssisinin həmin səs yazısında “sığorta” məsələsi barədə danışdığını eşitdim, mat-məətəl qaldım, sanki yuxu görürdüm. Çünki mən belə bir “sığorta” haqda heç nə eşitmədiyimə varlığım qədər əmin idim, mənə sadəcə kartın sığortalanması (4 manat) barədə məlumatın verildiyi dəqiq yadımda idi, amma Paşa Həyat sığortası barədə məlumat mənə yuxu kimi gəlirdi. Hətta bu işlərdə böyük təcrübəsi olan yaxın qohumum da krediti alarkən yanımda idi. Həmin Paşa Həyat sığortası barədə bank mütəxəssisinin verdiyi məlumatın sonradan səs yazısınına əlavə olunması barədə məndə ciddi şübhələr yarandı.

Hamı müştəriləri “gərək oxuyub imza edərdin” ittihamı ilə qınayır, amma bu eybəcərliyin aradan qaldırılması yollarından danışan yoxdur.

Bu, tək-tük hadisə yox, sistem problemidir və açıq deyim ki, burada əsas məsuliyyət vətəndaşın yox, bankların üzərindədir.

1. Real vəziyyət: “oxu, amma oxuma”- 25–30 səhifəlik sənədi: sıx növbədə, ayaqüstə, psixoloji təzyiq altında, “tez olun, növbə var” atmosferində oxumaq obyektiv olaraq mümkün deyil.
   Hüquqda buna deyilir: formal razılıq, amma real məlumatlandırma yoxdur. Yəni imza var, amma şüurlu razılıq yoxdur.
2. Günah kimdədir: vətəndaş, yoxsa bank?
   Burada məsuliyyət əsasən bankdadır, səbəblər:
   a) Bank güclü tərəfdir, çünki bank hüquqi, maliyyə və texnoloji cəhətdən üstün mövqedədir, vətəndaş isə zəif tərəf sayılır.
   Müasir hüquqda bu prinsip var: zəif tərəfi qorumaq dövlətin borcudur. Bank məlumatlandırma öhdəliyini yerinə yetirmir.
   Məlumatlandırma o demək deyil ki, “kağız verdim, imzala”.
   Məlumatlandırma o deməkdir ki, aydın, öncədən, təzyiqsiz, seçim imkanı ilə izah edilsin.
   Qeyd etdiyimiz SİMA imza ilə: evə çatandan sonra sənədi oxumaq hüquqi baxımdan gecikmiş məlumatlandırmadır.
3. Sığorta “sürprizi” — tipik manipulyasiya. Paşa Həyat sığortası nümunəsi klassik “opt-out” fəndidir: mən istəməmişəm, amma sənədin içində gizlədilib, sonra da deyirlər ki, “imza etmisən”
   Bu artıq, sadəcə etik problem yox, istehlakçı hüquqlarının pozulmasıdır.
   Bir çox ölkələrdə belə hal aldadıcı kommersiya praktikası sayılır.
4. Banklar niyə sənədləri sayta qoymur?
   Çox sadə səbəblər var: oxunsa, imtina edən çoxalar, gizli ödənişlər ifşa olunar, “paketə salınmış” sığortalar işləməz, bankın qazancı azalar. Yəni bu, texniki yox, qəsdən edilən seçimdir.
5. Normal ölkələrdə bu necə tənzimlənir? Bir çox inkişaf etmiş hüquq sistemlərində:
   Standart müqavilələr bankın saytında MƏCBURİ yerləşdirilir
   Hər hansı bir cərimə tətbiq olunmadan, müştəriyə imtina üçün möhlət hüququ verilir (məsələn, 7–14 gün). Bu müddət ərzində sığortadan, əlavə xidmətlərdən səbəb göstərmədən imtina hüququ olur. “Gizli sığorta” avtomatik etibarsız sayılır.
6. “Qızdır-basdır” imzalama
   Bəli, qanunda ayrıca maddə olmalıdır:
   “Qızdır-basdır şəraitində imzalamağa sövq etmə” aşağıdakılarla xarakterizə oluna bilər: növbə təzyiqi, vaxt verilməməsi, sənədlərin öncədən təqdim edilməməsi, əlavə müqavilələrin ayrıca izah olunmaması. Bunun üçün bank cərimələnməli, müqavilənin mübahisəli hissəsi etibarsız sayılmalıdır.
7. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün konkret tədbirlər
8. Məcburi öncədən açıqlama: Bank bütün kredit və əlavə müqavilələri saytında, PDF fayl formatında və sadə dildə
   yerləşdirməlidir.
9. Ayrı-ayrı razılıqlar: kredit – ayrı, sığorta – ayrı, paket xidmət – ayrı. Bunların “hamısı bir imza ilə” qadağan olunmalıdır.
10. İmtina hüququ: müştəriyə, imzadan sonra müəyyən müddət ərzində cəriməsiz imtina hüququ verilməlidir.
11. SİMA imza üçün qayda: imza yalnız sənəd oxunduqdan sonra, “oxudum və başa düşdüm” seçimi ilə mümkün olmalıdır.

Dostlar, bu yaşananlar fərdi problem deyil, kütləvi şəkildə hamının başına gələn sistem boşluğunun nəticəsidir.
Burada vətəndaş günahkar deyil, banklar isə qanuni boşluqlardan sui-istifadə edir.

Yekun fikrim ondan ibarətdir ki, “oxumağa şərait yoxdursa, məsuliyyət bankda olmalıdır”, yaxud da müştəriyə, imtina üçün möhlət hüququ verilməlidir. Bütün bunlar hüquqi baxımdan tam əsaslı və haqlıdır.

Onu da qeyd edim ki, digər fəaliyyət sferalarında da “qızdır-basdır” imzalardan, hətta izahat, ərizə adı ilə ağ vərəqə imza etdirmək, “vaxt yoxdur, sonra yazarıq” fəndlərindən də istifadə olunur.
Əməliyyata 1 saat qalmış cərrahiyyə stoluna qaldırılan xəstənin yaxınlarına imza etdirilən çoxsəhifəli razılıq müqaviləsi də bu cür “qızdır-basdır imza”lara aiddir. Bütün bunlara görə qanunvericilikdə məsuliyyət nəzərdə tutulmalıdır.

7 yanvar 2025-ci il

Müəlif: Qurban Rzayev

QURBAN RZAYEVİN YAZILARI

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I