Etiket arxivi: Özbəkistan

Меҳрибон Абдураҳмонова

Француз саёҳатчиси ва фотографи Гюго Краффтнинг ҳаёти ва ижодига доир биронта маълумот тополмадим. Фақат фотосуратларнигина топдим. Унинг Марказий Осиёга келган пайтида ишлаган фотосуратларига ижодий ёндашиб, эътиборингизга ҳавола қиляпман.

ГЮГО КРАФФТ СУРАТЛАРИДА XIX АСРДАГИ МАРКАЗИЙ ОСИЁ

  1. Қўқонлик қиз-жувонлар портрети

XIX асрнинг иккинчи ярмида Чор Россияси Туркистонни босиб олгач, чет элликлар юртимизни Россия Туркистони, деб атай бошлаганлар.
Беҳисоб қазилма бойликлари, серҳосил унумдор ерлари билан Ғарб мамлакатларини доимий равишда қизиқтириб келган Туркистонга яна кўплаб сайёҳлар оқиб кела бошлайдилар.
Француз саёҳатчиси ва фотографи Гюго Краффтнинг саёҳати Туркистон халқларининг ўша давр маданиятини фотосуратларга муҳрлаганлиги билан диққатга сазовор.
Гюго Краффт (1853-1935) – 1898-1899 йилларда узоқ сафарга – Кавказ ва Марказий Осиёга (Туркистон) отланади. Икки йиллик саёҳати натижаси ўлароқ, 1902 йилда унинг “Россия Туркистони орқали” китоби нашр этилади.
Ушбу китоб Туркистон манзаралари, миллий қадриятлари тасвири, ерли халқ вакилларининг портретлари, фотосуратлар ва расмлари билан Ғарб-у Шарқда катта қизиқиш уйғотади.
Маҳаллий халқ вакиллари суратларига қўйилган изоқлардан маълумки, сураткаш саёҳат пайтида кўпроқ вақтини Самарқанд ва Қўқон шаҳарларида ўтказган, деган хулосага келиш мумкин.
Суратлар бугунги кунда Гамбургдаги санъат музейида сақланмоқда.
Санасига эътибор қаратадиган бўлсак, Верешчагин асарларидан роппа роса 30 йилдан кейин олинган фотосуратларда аждодларимизнинг (туркистонликларнинг) кийиниш маданиятида сезиларли ўзгаришлар бўлганини сезмай қолмаймиз. Верешчагин асарларида кўпроқ олачалпоқ нақшли бўз ва адраслардан тикилган либослар кенг тарқалганини кўрсак, Граффт фотосуратларида эркакларнинг то ҳозирги кунгача сақланиб келаётган йўл-йўл нақшли беқасам чопонлари, оддий сидирғали кўк ва яшил рангдаги зирабеқасам тўнлари, мовут ва кигиз чакмонларининг кўпроқ урфга кирганига гувоҳ бўламиз.
Яна бир эътиборли жиҳати – суратлар жамланмасида кўпроқ бой хонадонлар вакилларидан иборат эркаклар, хотин-қизлар ва ёш болалар портретлари етакчилик қилади. Тошкент ва Қўқон бойларининг хонадонларида олинган суратлар ўша давр миллий меъморчилик андозаларида қурилган ҳашаматли уйлар ва уй соҳибларининг мағрур нигоҳлари ўзларига бўлган ишонч ва тўқликдан дарак беради.
Гюго Краффт олган ушбу фотосуратларни томоша қилар экансиз, Туркистонликлар ярим ёввойи, уларга маданият олиб кирдик, деб ерга урган босқинчилар қанчалар ноҳақ эканлигини англайсиз.
Шарқ аёллари портретларидаги жозиба, миллий кийимларидаги бошқа ҳеч бир халқларникига ўхшамайдиган бичим ва безаклар, бой хонимларнинг қимматбаҳо тақинчоқ ва зеби гардонлари, камбағалроқ аёллар бошларидаги кумуш тиллақошу, узук ва исирғалар – барча-барчаси қўзни қувонтиради.
Қўқонлик ўзбек хотин-қизларининг либослари одмилиги, бичими билан самарқандлик хонимларникидан бутунлай фарқ қилади.
Уларнинг эгнидаги кўйлак ва камзулларнинг кенг олинган чап олди қисмининг олд ўнг қисмидаги қатор тугмаларга қадалиши гўзал хилқатларнинг қоматини сириб, янаям хушбичим кўрсатиб турибди. Бу либосларда биронта ортиқча ҳашам учрамайди. Кўйлак ва камзулларнинг олд қисмидаги тик туширилган ҳошия ва жияклар ҳам дабдабадан холи. Жияклари пешонасини ёпиб турган бошларидаги дўппиларнинг нусхалари ҳам бир-бирини такрорламайди – бириники қалампирнусҳа бўлса, бириники тароқнусха нақшли.
Қўқонлик тожик қизнинг кийими ўзбек дугоналариникидан фарқ қилиб турибди. Қайрилма ёқали узун кўйлак устидан нимча, нимча устидан енги тирсаккача, узунлиги тиззагача келадиган камзулча кийиб олган тожик қизи энг устидан гулли мурсак (мунисак) ташлаб олган.
Бири-биридан гўзал бу қиз-жувонларнинг туришини кўриб, ўша қора чимматли паранжи тагида ҳақ-ҳуқуқсиз эзилиб юрган бечоралар, деган туманли ўйлар тарқаб кетади.
Айниқса, чаккасидаги гажаги келинлигидан дарак бериб турган биринчи суратдаги келинчакнинг ҳаё билан бошқа тарафга қараб тургандаги латофатига лол қолмай, илож йўқ.

Ҳаммасидан ҳам ҳайратланарлиси улар юзидаги виқор, маъноли кўзлар сир-синоатини тушунолмай, хаёллар чувалашиб кетади.

Меҳрибон Абдураҳмонова

Кўринг ва баҳо беринг, XIX асрнинг сўнгги йилларидаги Қўқон хотин-қизларининг суратларига.
Қойил, француз сураткаши Гюго Краффтга!

1-2 -суратларда қўқонлик ўзбек қизлар.
3-суратда бошяланг турган қўқонлик тожик қиз.

1898 йилда олинган фотосуратлар.

Давоми бор

Меҳрибон Абдураҳмонованин язилари

Ушбу мақола «Jizzax tongi.uz» газетасида эълон қилинди.

Меhriban xanımın digər yazıları

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Fəridə ƏFRUZ


Uzu-zu-zu-zu-u-un
yaşamaq istəyirsən,
özün əkdiyin ağaclardan da,
Uzu-zu-zu-zu-u-un
yaşamaq istəyirsən,
özün dediyin nəğmələrdən də,
Uzu-zu-zu-zu-u-un
yaşamaq istəyirsən,
özün tikdiyin binalardan da,
Amma,
əsla və əsla,
uzu-u-un yaşamaq istəmirsən,

öz doğduğun övladlarindan!..


Düşkünlüyə qapılma, əzizim,
Günəşin batmağına var hələ,
Sən o cilvələnən şəfəqlərə bax,
Varlığında yanmaq istəyi var , hələ.

Düşkünlüyə qapılma, əzizim.
Üzümüzə gülümsəyən sabahlar,
Könül ovunduran gözəl ümid var,
Onu çox gözləmişik, əzizim.

Düşkünlüyə qapılma, əzizim.
Vaxtı çatdı- yaşamağın vaxtı,
Axı, biz də insanıq,əzizim,
“Xuda” dedik- səsimiz qayıtdı.

Dükünlüyə qapılma, əzizim.
Qismətdirsə bu qəribə sövdə,
Hər anımızı eşqə tapşırdıq,
Bundan sonrasına təvəkkül elə.

Fəridə ƏFRUZ,
şairə, tərcüməçi
Özbəkistan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi, Özbəkistan Yazarlar Birliyi sədrinin müavini.

Tərcümə: Cahangir NAMAZOV

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Вахобова Турсуной – ШЕЪРУ ҒАВҒОЛАР

“TƏRCÜMAN” RUBRİKASI

БИР КУН

Лолақизғалдоқ бўлиб – унаман бир кун,
Ер бағрига тўкилиб – қўнаман бир кун,
Яшил- яшил ўтлар ўсгай, гумбазимдан,
Қошингизга капалак бўб – тунайман бир кун.

Шул гумбазга бошгинам- урмоқда соям,
Анор каби тарсиллаб- кўкрак; ҳамсоям,(юрак)
Кўксингиз оғритади- уқмаганингиз,
Бир қиз бўлиб кетганида – ҳур қизлик зоям.

Оққуш эдим – қанотлари қайрилиб учган,
Момо ерда – манзиллари тайрилиб учган,
Умр бўйи теппангизда – айланар бир ғам,
Чархифалак менга кўкдан – дарчасин очган.

Юз йил ўтар, минг йил ўтар- алвон шотутдек,
Шул шотутлар ўсар боғи, мангу нобутдек,
Кўзингиздан кетмас асло- йўлга термилиб,
Қай қиз ўтса, чирсиллар дил – бизнинг тобутдек.

ЭРКАЛА

Эркала жоним мени, бир бор эркала,
Эркалашинг қўмсаб учар, ҳар бор елкала,
Тарк этишсин ҳижронлию ғамли кўлкала,
Кўзларинга боқиб-боқиб, яшириб юзим.

Сендаги кўз, сендази қош – яна кимда бор,
Мендаги ишқ, мендаги ғаш – таъна кимда бор,
Бир ғарибни бошин силаб – қувнатгин бир бор,
Юзларинга боқиб-боқиб, яшириб кўзим.

Бир ҳис келди жайрондайин– пора – поралаб,
Изинг тусаб, юзинг тусаб – хўп овворалаб,
Омонат жон – ишқ гулобин туйсинлар бир лаб,
Жазларинга боқиб-боқиб, яшириб нозим.

Йил қўмсадим, сил қўмсадим – ёноқларингни,
Менинг каби, уним каби – ёнмоқларингни,
Чархга силтаб этак – буткул суймоқларингни,
Ҳисларинга боқиб- боқиб, яшириб розим.

Умр ўтар битта бахтни, туйсак не бўпди,
Рашк гуноҳин, ишқ гуноҳин- ювсак не бўпди,
Икки дилнинг жуссалари, бир- бирга ботиб,
Мастларинга боқиб- боқиб, яшириб бўзим.

Бевафо чарх, бедаво чарх- сочларим қоплар,
Юраклардан тўкилганча не сўз, хитоблар,
Умр бўйи алқаб- алқаб, этай китоблар,
Розларинга боқиб- боқиб, яшириб арзим.

ВАРРАКДЕК

Варракдек учади сизга хаёлим,
Варракнинг бурчига боғланаман – жим,
Кунда варрак учирмоқ – иштиёқ доим,
Кўксимда ишқ билан – урса юрагим.

Варрак учирмоққа – ўргандим ажаб,
Бир гўдак сингари – кунида ниқтаб,
Варрак учирмоқлик – экан зўр мактаб,
Кўксимда ишқ билан – урса юрагим.

Самони тўлдирар – учган варраклар,
Муҳаббат, маҳобат – қучган варраклар,
Маҳбубин кунда бир кўклаб дараклар,
Кўксимда ишқ билан – урса юрагим.

Оҳ, бу варраклар – ўйчан варраклар,
Изтироб, куйгуда – бўйчан варраклар,
Сўзу суханликда – чечан варраклар,
Кўксимда ишқ билан – урса юрагим.

КЕТГИМ КЕЛМАЙДИ

Ўрганиб қолибман- шому саҳарда,
Бир нафис севгига- шаҳду шакардай,
Хаёллар учганда – ўжар, занғардак,
Сиздан асло тониб кетгим келмайди.

Қуёшмисиз билмам – ердан топганим,
Кўнглимни илитган – ой деб чопганим,
Туну кун қучоқлаб – ишқий чопоним,
Сиздан асло тониб кетгим келмайди.

Шеърбозорда – сўзни ахтариб ёниб,
Не сўз келса – қоғозга юкуниб, эниб,
Юрибман ортингиздан- куйманиб, кўниб,
Сиздан асло тониб кетгим келмайди.

Қизлар ишқи асли – мардларга тушгай,
Қаландар феъллию – дарзларга тушгай,
Билмам; бу палахмон- қатларга тушгай,
Сиздан асло тониб кетгим келмайди.

Ҳайдангиз, қувингиз- энди барибир,
Навога, даъвога – тушган пари; бир,
Ахир бу муҳаббат, ахир бу тақдир,
Сиздан асло тониб кетгим келмайди.

ТУНУ КУН ОҒРИҚ

Гоҳ қараб, қарамай қуясиз — жим-жим,
Менинг эса елкамда – юрагим ғижим,
Етмай ҳам қоляпди- яшашга кучим,
Кўксимда безиллар туну кун оғриқ.

Қаттиқми шунчалик айтинг қаҳрингиз,
Кунда ҳам тунда ҳам елар заҳрингиз,
Бошдан оёққача – ишқингиз денгиз,
Бўғзимда жазиллаб туну кун оғриқ.

Кўзларим оқади – шеърият томон,
Ёнмоқ ҳам ёмондир, қолмоқ ҳам омон,
Тотли- тотли хаёлларга берилиб ҳамон,
Сўзимда бозиллар туну кун оғриқ.

Бораман дейману – йўллар қисадир,
Эмин эркин қучмоққа – қўллар қисқадир,
Рашкчию ҳасадчи- қуллар қизиқадир,
Кўзимда изиллаб туну кун оғриқ.

БОРИБ КЕЛАВЕРАМАН

Бир жаннатга соласиз, бирда дўзахга,
Бирда лолдек турганча, бирда мазахга,
Бирда бу чархда кезсам, бирда барзаҳга,
Сиз деб бориб – бориб келавераман.

Кўзингиздан ўпмоққа, ёғдулар ҳозир,
Пойингизга тиз чўкар, минг имо минг сир,
Дилимдан дилингизга этай деб таъсир,
Сўз деб бориб-бориб келавераман.

Шоира эмасман, қофиябоз холос,
Шеърим мақтов учунмас, шунчаки куй, роз,
Битта марҳамат деб-титиб минг бир сўз,
Роз деб бориб- бориб келавераман.

Юлдузи йўқ осмонни, нетганча ахир,
Райҳону, ялпизсиз, бутадек- тахир,
Тўрт фасл баҳор қўмсаб, кутганча охир,
Бўз деб бориб- бориб келавераман.

Кўнглим оқ эди; кўклам фаслидек,
Бўйимга етганча; ифор аслидек,
Ўйларим шу баҳорга, мангу қасдлидек,
Сиз деб бориб- бориб келавераман.

ШЕЪРУ ҒАВҒОЛАР

Кўксимдан ўргилай-бунча, ўйи кўп,
Гоҳ севги, гоҳ куйгу- бунча бўйи кўп,
Қанча бўлса шунча, дардларим ўпиб,
Туғилмоқда кунда, шеъру ғавғолар.

Гоҳи рўёбдадуур- гоҳи тушдадур,
Бири сароб бўлса- бири ҳушдадур,
Бариси бирма – бир, хушнудлаб татир,
Туғилмоқда кунда, шеъру ғавғолар.

Суянганим шудир – таянганим шу,
Поралаб кўксимни – бўянганим шу,
Қора соч, оқ соч – аралаш қўшув,
Туғилмоқда кунда- шеъру ғавғолар.

Ёш бола бўларкан, ўсса ҳам шоир,
Ғаму надоматин,тўсса ҳам шоир,
Бошларин хам қилиб, қусса ҳам шоир,
Туғилмоқда кунда, шеъру ғавғолар.

Дабдаба нимадир – давра бўлса бас,
Ҳур, эмин, эркин – даври бўлса бас,
Калласида янграбон- турлуклаб ҳавас,
Туғилмоқда кунда, шеъру ғавғолар.

P.S. Олдин шу расмимни бир нашриётга шеърим билан бериб юборгандим, бир ёшроқ муҳаррир болага. Шунда ўша шоирни хотини рашк қилиб расмимни тирнаб ташлабди, йиртаман деб. Зўрға қўлидан олиб қолибди. Шунинг учун расмим тирналган.

Yazar: Tursunoy Vahobova

Вахобова Турсуной (Tursunoy Vahobova)

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

Yazarlar.Az

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Вахобова Турсуной – ҲИНД КАБИ

ҲИНД КАБИ

Ҳинд каби айрилдим – ҳамроҳи -дилдан,
Кунлар ўтиб боргай – айроқи йўлдан,
Фарқ йўқдир – на хазон, на тўзон, гилдан,
Кўзларим тўймасдан – девона бўлдим.

Бир чўлоқ кишига, хасса не ҳожат,
Аросат йўлларда, қолмишдир одат,
Карбало даштиндай – ёприлиб офат,
Қош – кўзи қуймасдан- вайрона бўлдим.

Ажал бўнда ётар – жон қушин пойлаб,
Оёқ- қўл бандадур – ҳафталаб, ойлаб,
Гоҳ шайтон, гоҳ валий – феъллари йўлаб,
Бир гадо сингари – сарсона бўлдим.

Бағри қон ошиққа – бағри тош маъшуқ,
Кўзлари кўр дерлар – сўқирдир – ошиқ,
Ёнганча юракда – авғону ғашлиқ,
Паридек бўй басдин – бегона бўлдим,.

Тилга келгай на достон ва нада ғазал,
Умр ўтар ҳастару, ғамзада – ўсал,
Арзу ҳол сўрмоққа – йўқдир бир афзал,
Еру кўкка сиғмасдан – афсона бўлдим.

Yazar: Tursunoy Vahobova

Вахобова Турсуной (Tursunoy Vahobova)

Yazarlar.Az

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

Зуҳра Бегим – ИШҚНИНГ МАЙДОНИДА

ИШҚНИНГ МАЙДОНИДА

Бир умр қалбимда ўчмас из бўлиб,
Сокин нигоҳимга сассиз ўрнашдинг.
Токи юрагимдан жой олгунингча,
Ишқнинг майдонида жангсиз курашдинг.

Меҳрдан жо бўлди қадр риштаси,
Тоғдек юксалтирдинг нозик кўнглимни.
Оғир дамларимда беролдинг таскин,
Очиб қўйдинг шамол тўсган йўлимни.

Ҳаёт сўқмоғидан юрганим сари
Ботди товонимга жафокаш тошлар.
Йилларнинг юзига томди чакиллаб,
Армоннинг кўзидан оққан кўз ёшлар.

Гоҳида бу очун торайди дилхун,
Тун чўкди бағримга чексизлик қадар.
Дил телба севгингни англамагунча,
Самовий руҳимга келмади хабар.

Дилингда жо бўлган нафис туйғуни,
Ҳис қилдим тафти ўт нурли юзингдан.
Бемисл хислатинг чорлайди ҳар он,
Ишқингни англайман теран кўзингдан.

Қалбимга муҳаббат ҳадя этдинг,
Тумандай тарқади зулумкор фироқ.
Кўнглим билан бирга ошуфта кўнглинг,
Мендан олисларда бўлсанг ҳам йироқ.

Müəllif: Зуҳра Бегим

Zuhra Begim <<<< >>>> Зуҳра Бегим

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

Борлиқ вужудимда жон, жон, Самарқанд!

САМАРҚАНД

Жамолинг баҳорий ҳислар уйғотди,
Оқшом чироқларин ёқди самоват.
Ёғоч бешигингда суягим қотди,
Сокин тунларингдан топдим ҳаловат.
Юлдузлар чамани – осмон, Самарқанд,
Улуғбек шул боғга боғбон, Самарқанд.

Мир Саййид Барака хоки пойига,
Устоз, деб бош қўйди султон Темурбек.
Маърифат келтирди шоҳ саройига,
Ҳеч кимса шахдига қўёлмаган чек.
Кўзимнинг ўнгида ҳар он Самарқанд,
Буюк ипак йўли –Турон, Самарқанд.

Юзингда акс этар онамнинг юзи,
Қуёшдай таралар меҳринг зиёси.
Йўлингга пояндоз жаннатнинг ўзи,
Оламда кўркингни йўқдир қиёси.
Гул атрига тўла бўстон, Самарқанд,
Бибихоним суйган маржон Самарқанд.

Авлиёлар ҳоки ётган заминсан,
Зимдан овоз берар қадимий оҳанг.
Афросиёб, суйла, не учун жимсан?
Етар, тоғу тошни гунг қилган ноланг.
Сиру синоати – чистон, Самарқанд,
Хўжа Аҳрор Валийга виждон, Самарқанд.

Даргоҳингга кимлар келиб кетмаган,
Ўтмишдан сўзлайди навқирон тарих.
Сен ҳақингда кимлар ашъор битмаган,
Шукр, мендан боринг тутмадинг дариғ.
Абулайс зикрида ирфон, Самарқанд,
Навоий наздида достон, Самарқанд.

Имом ал-Бухорий мангу уйқуда,
Бир замон меҳрингни тафтини туйган.
Саховатли бағринг тинч ва осуда,
Шул сабаб хотиржам кўнглини қўйган.
Мусофир дардига дармон Самарқанд,
Бобурнинг дилида армон Самарқанд.

Бироз вақт олисга қилсам гар сафар,
Хаёлим паришон, тўхтайди ижод.
Тушимда безовта руҳим дарбадар,
Юракни эзади кўтариб фарёд.
Умримнинг мазмуни – имкон Самарқанд,
Мен учун ягона макон Самарқанд.

Бу ёруғ оламда сенсизлик – рўё,
Ҳусни жамолингдан илҳом оламан.
Жонингга бу жоним бўлсин тўтиё,
Умрбод ёдингни сақлаб қоламан.
Зуҳронинг қалбида иймон Самарқанд,
Борлиқ вужудимда жон, жон, Самарқанд!

Müəllif: Зуҳра Бегим

Zuhra Begim <<<< >>>> Зуҳра Бегим

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana