ÖLMƏYİB, YAŞAYIR HEYDƏR ƏBƏDİ Qoymadı tökülə millətin qanı, Qorudu, saxladı Azərbaycanı, Gəzdi qitələri, gəzdi dünyanı, Ucalır hər yerdə Heydər məbədi, Ölməyib, yaşayır Heydər əbədi! * * * “Ümid körpüsü”dür gözlərin nuru, Orda qərar tutub Heydər qüruru, Nura qərq elədi qədim Şəruru, Ucalır hər yerdə Heydər məbədi, Ölməyib, yaşayır Heydər əbədi! * * * Hər an qalib çıxdı siyasətində, Milləti qoymadı darda, çətində, Vətəni yaşatdı öz qeyrətində, Ucalır hər yerdə Heydər məbədi, Ölməyib, yaşayır Heydər əbədi! * * * Onun əsəridir Bakı – Ceyhanım, “Qara qızıl” verən Azərbaycanım, Sabaha inamla qaynayır qanım, Ucalır hər yerdə Heydər məbədi, Ölməyib, yaşayır Heydər əbədi! * * * Hər yerdə Heydərin izi görünür, Söhbəti görünür, sözü görünür, Hər kənddə, şəhərdə özü görünür, Ucalır hər yerdə Heydər məbədi, Ölməyib, yaşayır Heydər əbədi! * * * Mən Budaq Təhməzəm, yazan əlim var, Xoşbəxtəm, müstəqil, azad elim var, Üçrəngli bayrağım, ana dilim var, Ucalır hər yerdə Heydər məbədi, Ölməyib, yaşayır Heydər əbədi! 13.10.2004.
Məhəmməd Biriya (Bağırzadə) Şair, ictimai xadim, Azərbaycan Demokrat Firqəsinin Maarif naziri, mücahid.
(Babam İsmayıl Paydarın timsalında bütün həmşərilərimizə, fədailərimizə ithafən) Təbriz, 12 şəhrivər 1946-cı il. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin yaradılmasının bir illiyi münasibətilə xalq bayramı.Tribunada dayanmış Kaviyan, Biriya və başqaları bir-birilərini itələyir, Pişəvərini sıxışdırır, özlərini gözə soxmağa çalışırlar. Trubunanın qabağından izdiham keçir.Sinələrdə medal.Medalda Biriyanın şəkli çarpaz bayraqlar arasından boylanır.Bu medalı Biriya özü təsis edib. -Qiyməti neçəyə olsa yaxşıdır? -3 tümən. Pişəvərinin şəkli isə kiçikdir, sanki düymə boyda. “Nə üçün Tehrana gedən nümayəndə heyəti bu vaxta qədər qayıtmayıb? Bəlkə Qəvamüsəltənə onları orada yemləyir? Sən hökümət adından dərhal teleqram vur.10 saata kimi qayıdıb gəlməsələr bir daha bu yana üz çevirməsinlər” Bu sualları yağış kimi Çavuşi Seyid Cəfərə yağdırırdı.Seyid Cəfər isə naçar durumda “neynim” deyirdi. -Bəs Qəvam hökuməti ilə danışığa gedənlər kimlər idi? -Ali Sovetin sədri Hacı Mirzəli Şəbüstəri, Sadıq Padigan, general Pənahian, daxili işlər naziri doktor Cavid. Fabrikə qayıdan kimi hamıya bildirdim ki, bütpərəstlik eləməyin, medalları tökün yerə. -Nə üçün Lalə dağlarına çəkilmədik? -Nə üçün Qaradağ meşələrinə çəkilmədik? -Nə üçün ölüm-dirim döyüşünə atılmadıq? -Əlimizi qoynumuza qoyub düşmənin haçan hücuma keçəcəyini gözlədik.Nümayəndələr 74 gündən sonra qayıdıb xəbər gətirdilər ki, Qəvam tələb edir: Zəncanı verək.Əvəzinə 10 gündən sonra onlar bizə Təkabı verərlər.Bunlar, əlbəttə, hiylə idi.Qəvam qəsdən danışığı uzadır, Milli hökuməti al qanına boyamaq üçün qüvvə toplayır, məqam gözləyirdi.Nəhayət, onlar əyalət seçkiləri keçirmək bəhanəsi ilə Azərbaycan torpağına qoşun yeritdilər.Əvvəlcə Zəncanı tutub demokrat bir mollanı öldürdülər. 1946-cı ilin 2 dekabrı…Pişəvəri Arazı keçib gedib.Kabineti boşdur.Biriya özünü MK-nın katibi kimi aparır.Pişəvərinin kabinetində nə edəcəyini bilmir.Məhəmməd Biriya: -Balam, gəlin görax da.Bu düymələrin hansını basax, haradı. -Təbrik edirəm, Biriya.Axır ki, niyyətinizə çatdınız.Hökuməti devirdiniz.Ancaq çox da sevinmə, sənin hökmranlığın da yarım saatlıqdır. Bu sözləri Təbrizdə Mir Mehdi Çavuşi Biriyanın üzünə söyləyir. Bakı, Xaqani küçəsi…Pişəvərinin evi.Ortada nərdtaxta var.Çavuşi və Pişəvəri nərd oynayırlar.Əllər zər atsa da, üzlər kədərlidir.Birdən Seyid Cəfər əl saxlayır: -Miri, axı sən həmişə yaxşı oynayırdın.Niyə belə könülsüzsən? Zərləri cütləyib nərdtaxtanın üstünə qoyan Çavuşi kədərlə dolu iri gözlərini Seyid Cəfərin üzünə dikir. Çavuşinin gözləri Pişəvərini ittiham edir, həm də ondan cavab gözləyir: -Axı sən deyirdin, gərək üstümüzdən tanklar keçə.Ancaq o tanklar 25 min azəri türkünü al qana boyadı.Halbuki, o 25 mindən onca mini döyüş meydanına çıxsaydı, əgər başçı meydandan qaçmasaydı, biz nəinki Azərbaycanı, hətta bütün İranı xilas edə bilərdik. -Sən məni bağışla, Miri. Pişəvəri Çavuşidən üzr istəməklə bütün xalqdan üzr istəmiş olurdu.Onun qarşısında Təbriz şəhər firqə komitəsinin katibi dayanmışdı.Bir neçə gün ərzində 10 komitə yaradan, 14 min təbrizlinin partiya sıralarına keçməsini təmin edən bir insanın indi bir cüt zərə gücü çatmırdı. Qeyd edim ki, Məhəmməd Biriyanın da həyatı asan keçmədi.Quzey Azərbaycana pənah gətirəndən qısa müddət sonra həbs edildi, sürgünə göndərildi, 1956-cı ildə işinə xitam verildi, sonra yenə Təbrizə qayıtdı.İpə-sapa yatmayan, bir an belə dinc durmayan Biriya ömrünün sonlarında təklənmiş bir həyat sürdü.Naçar və çıxılmaz vəziyyətdə dünyasını dəyişdi.Bütün ixtilaflara və nöqsanlarına rəğmən Güney Azərbaycan türklərinə azadlıq nemətini daddıranlar arasında, Demokratik Firqə hökumətində yer alanlar sırasında şair Məhəmməd Biriya da vardı. …Və nə yaxşı da ki, vardı! 9 may 2024-cü il. (Yazımda Mir Mehdi Çavuşinin və Xəlil Rza Ulutürkün xatirələrinə istinad etməklə yanaşı, həm də ailəmizdə danışılanları, evimizdəki söz-söhbətlərimizi və atamdan eşitdiklərimi qələmə almışam)
Öncə söz vardı… 4-cü hissə Azəri Çələbi-şair, alim. (Öncə söz vardı rubrikasını sözə ehya verən qutsal şairlərimizin ruhuna ithaf edirəm) Azəri Çələbi-Əvvəlcə “çələb” sözünün mənşəyini aydınlaşdıraq.Azərbaycanın bir sıra bölgələrində-Göyçayda, Şəkidə, Cəbrayılda və bsşqa yerlərdə bu gün də Çələbi adında insanlar, yaxud adekvat olaraq təxminən “seyid” statusunda bulunan şəxslər var.Türkiyədə və Azərbaycanda vaxtilə alimlərə, seçkin insanlara “çələbi” deyirdilər.Türkiyədə çox sonralar bunu “əfəndi” təbiri əvəz elədi.Bir az dərinə getdikcə görürsən ki, Orta Asiyada da bu təbir işlək olub. Məsələn, böyük alim Əl-Fərabiyə qazaxlar çələb deyirlər. -Bəs hansı mənada? -Ən mürəkkəb rəmzləri yozan hissi idrak sahibi mənasında, çünki bu rəmzləri elə onlar özləri yaradıblar. Çələb sözünün lüğəvi mənası isə “Tanrı” deməkdir.Çox maraqlısı budur ki, bir səs fərqi ilə “çələb” sözünü “cələb” yəni “ç” səsi əvəzinə “c” desək, mənası fahişə alınacaq.Belə nümunələr dilimizdə var.Bu presindentin dərin mahiyyəti və fəlsəfi qatı var: Yəni cənnətə yalnız qılıncın iti tiyəsi üzərində getmək mümkündür.Yəni ki, yaxşı ilə pisi, əxlaqla-əxlaqsızlığı, zirvə ilə enişi yalnız bir sədd, bir cızıq ayırır. İndi isə lüğətimə baxıram: Cələb-ərəbcədir. 1) əxlaqsız qadın, fahişə 2)satış üçün gətirilən canlı (kəniz, mal-qara və.s) Amma “çələb” görünür xalis türk sözü olduğundan, təbii olaraq “ərəb-fars sözləri” lüğətində yer almayıb. İndi gələk şair Azəri Çələbiyə. Əsl adı İbrahim olan bu şair Mövlanə Əhməd bin Şeyx Müslihdin əfəndinin oğludur. “Daha” sı da var: Nişançı Mahmud Çələbinin qardaşıdır Azəri Çələbi.Özü də Əbulsəud şagirdlərindən hesab olunur.Füzulinin müasiridir-desək yanılmarıq Şair hicri 993 tarixində Hüma şəhərinin xaricində vəfat edib.Osmanlı təzkirəçiləri onu alim, şair, həlim, müşfiq bir zat kimi qələmə veriblər. Şair Azəri Çələbinin divanı olduğu kəsindir. “Nəqşi-xəyal” mənzuməsi 12 min beytdən ibarətdir.İçində bir sıra təmsilat və hekayələr toplusu yer alır.Azəri Çələbi Füzulinin müasiri olsa da, ondan daha çox Nizami qoxusu gəlir.Bu, şəxsən mənim öz qənaətimdir. -Nə üçün? -Təmsilat, rəvayət, hekayələri bir arada birikdirmək ənənəsi Şeyx Nizamidən gəlir. “Sirlər xəzinəsi” buna misaldır.Azəri Çələbinin qəzəllərində hikməti və ibrəti də sezsək, dediklərim tam mənada bəraət qazanar.Yeri gəlmişkən, ulus olaraq daha bir qazancımız var: Şair Azəri Çələbinin bu misraları.Onun divanından bizə ərməğan qalan nümunələr. Bir sərv bəslədim neçə il bağban olub, Sərkeşlik etdi ol dəxi damən kəşan olub. Axıtdı çox könülləri manənd cuybar, Ol sərvi-gülüzar könlünə vəchi var. Şeirimə qafiyə etsəm nola mahi-kahi Bir bəhanə araram anmağa Əbdü-Allahi. Nə qəm gər Azəri aludeyi-gərd günah olsa, Olur ruzi-cəzadə lütfün izhar etməyə bais.
Son misralar qəzəlin mənasını açır. Gərd- farscadır 1) toz, torpaq 2) dərd, hüzn, ələm Bitmədi.Bir mənası da var: 3) Gəzən, dolanan- Fələk, tale mənasında olan “gərdun” da buradan yaranıb.Hətta gərdişi-dövran-zəmanə sözü də. Aludeyi-gərd çox güman ki, dərd mənasında işlənib, Füzulidəki kimi.Dərdə aludə olmaq günah olsa, yenə eybi yox deyir Azəri Çələbi.Cəza günündə lütfünü görməyim üçün bir bəhanə olacaq.Görüşümüz üçün baiskar mən olaram.Əla yozumdur.Bunu irfani anlamda başa düşsək lap yerinənə düşər.Yəni günahdan belə çəkinmirəm, ən azı Allahın lütfünü görmək üçün onunla ən azı bir görüşümüz, bir təmasımız olacaq da. Məncə, əlaaaaaaaadır! 08 may 2024 (Yazımda öz araşdırmalarımla yanaşı Oljas Süleymenovun və Salman Mümtazın bəzi faktlarına istinad etmişəm)
“…Pənah xan bir para yerlərə gedib ki, görsün, möhkəm yer ha tərəfdə var, tapa bilməyibdir… Sonra bir qədri camaat ilə atlanıb buraya gəlib, çox çətinlik ilə dolanıb, görüb ki, çox möhkəm olan yerdir. Və Allah-təalanın qüdrətidir, ta bu fikrə düşüb ki, gəlsin burada məskən edib əyləşsin. Qərəz, Pənah xan qalanı tamam edib və Pənahabad adını qoyub, sonra yenə bu fikrə düşüb ki, qaladan bir neçə ağac aşağı bir qalaça qoşundan ötrü təmir etsin. Belə ki, həmən Əsgəran adlanan qalaçaları ki, biri Qarqar çayının o tərəfində və birisi bu tərəfdə təmir olub, həmən qalaçaları təmir elədib və bir cəm qoşun həmişə o qalalarda durarmışlar”.
“…Bu yeri Pənah xan özü gedib görmüş və hər cəhətdən bəyənmişdi. Lakin ərazinin ortasından su axmadığı üçün bir neçə yerdə quyu qazdırdı və bu quyulardan çoxlu su çıxdı. Bundan sonra 1166 (1752)-cı ildə Pənah xan xoş bir gündə Şuşa şəhərinin təməlini qoydu… Divar çəkmək üçün şəhərin aşağı tərəfini və bir də şərq tərəfinin bəzi yerlərini ölçdülər. Bu işdə kənd əhli, mahalların məlikləri, ellərin başçıları ilə bir yerdə çalışaraq, beş arşın hündürlüyündə, iki arşın enində bir divar hördülər. Bu divardan nə top gülləsi, nə də başqa bir şey keçməzdi. Çünki divar daş və əhənglə bərkidilmişdi. Bu divarlardan dörd darvaza açdılar. Şuşa şəhəri bina olandan sonra Pənah xan Şahbulaq qalasının əhalisini, bəzi Qarabağ və başqa kənd adamlarını köçürüb gətirdi, onlara burada yer verdi. “Pənahabad” adı ilə bir misqal vəznində gümüşdən pul sikkəsi vurdurdu. “Pənahabadın” altısı bir manat, səkkizi isə Qarabağ tüməni adlanırdı. Pənah xan Şuşa qalasını tikdirib qurtardıqdan sonra asudələşdi.”
O GÜN Hər şey belə başladı, Gülə-gülə getmişdin… Döndün üzdə təbəssüm, Çöhrənə həkk etmişdin… * * * Tək getmişdin gedəndə, Yüz min olub qayıtdın… Özün getdin yuxuya, Milyonları oyatdın… * * * Hər şey belə başladı, Bütün xalq həmdəm oldu… Cümlə aləm toplandı, Azərbaycan cəm oldu… * * * Yuxudaykən əbədi, Yatmışlara qalx dedin… Vətənin qara dərdin Al boyayıb, ağ etdin… * * * Girib torpaq altına, Çıxartdın üzə nə var… Bir gedişə mat idi, Taxtada tüm fiqurlar… * * * Tarixində satrançın Bəlkə də bu oldu ilk… Qarşısında bir topun, Vəzir olmuşdu fillik… * * * Hər şey belə başladı, Qonaqların sığmadı O gün həyət-bacana, Məmləkəti çuğladı… * * * Başlanan yol qapından, Şuşayadək uzandı… Vətən oğlun itirdi, Torpağını qazandı… * * * Belə şanlı hekayət, Tarixdə bir, ya iki… Lap başqası varsa da, Möcüzədir bizimki … * * * Bu dastanı qanıyla Yazdı ərlər, ərənlər… Bu kitabın qədrini, Bilir yazmaq bilənlər… 14.07.2021. Bakı.
QARDAŞ Sən gəzən yerlərə gəlmişəm, Qardaş! Qanın axan yerdə lalə bağrı qan. İlk sübh şəfəqində çatmışam bura, Rəngindən rənginə qatıb oğru dan. * * * Lənət o günə ki, açıldı səhər, Namərdin dişinin dibində zəhər, Dilində boğazdan yuxarı qəhər, O müdhiş yalanı dedi doğrudan… * * * İndi bu kol-kosun nə günahı var? Çəlləyə çiv olan palıd günahkar! Ətrafda dağ-daş da ağlayır zar-zar… Bülbüllər dilini udub qorxudan… * * * Nə yaxşı bu “tale”, “qismət” sözü var, Sığınıb onlara olduq gözü dar, Lap bilmək istəsən düzü ay İlqar, Hamının yaradır qəlbi ağrıdan… * * * Ustaca təsəlli oğlunla qızın, Biləsən, itməyib çörəyin, duzun, Haçansa yenə də doğsa ulduzun, Hilalı boylanır hər gün Ağrıdan… 07.07.2022. Azərbaycan.
Qəzali, “Təhafütü’l Fəlâsifə” əsərində özündən əvvəlki filosofların kainat və varlıq haqqında uyğunsuzluqlarını üzə çıxarmışdır. Onun fikrincə, insanlar bilik əldə etməkdə həm hisslərdən, həm də ağıldan faydalana bilərlər. Lakin bu qabiliyyətlər varlıq haqqında həqiqi bilik verə bilməz. Çünki həqiqi və dəqiq bilik intuisiya ilə əldə edilir. Bu tip bilik insan qəlbinə mənəvi və ülvi bir idrak kimi enir. O deyirdi ki, düzgün məlumat nə olduğunu və bu məlumat necə əldə edilməli olduğunu araşdırmaq lazımdır. Qəzalinin fikrincə, daxili rahatlığa nail olmaq üçün həqiqəti bilmək lazımdır. Bu həqiqətə aparan bilik isə şübhədən uzaq olmalıdır. Başqa sözlə desək, həqiqəti bilmək bizi azdırmayan və heç bir şəkk-şübhə ehtiva etməyən elmdir Qəzali insanda iki cür göz olduğunu iddia edirdi: Normal fiziki göz: Bununla insan maddi aləmə üz tutur və müəyyən məlumatlara çatır. Yəni bu göz elmlərin və fəlsəfənin əsasını qoyan ağıldır.
Qəlb gözü: Qəlbin özü mənəvi cövhər olduğu üçün insan onunla, yəni intuisiya ilə həqiqətləri aydın dərk edir. İdealist xarakter daşıyan intuisionizm dörd bilik sahəsində həyata keçirildi: fəlsəfə, psixologiya, etika və riyaziyyat.Bu əsərdə Qəzali kainatın əbədiliyinə dair baxışları, kainatda zamanın və hərəkətin əbədiliyi haqqında fikirləri, Tanrı ilə kainat arasındakı əlaqə, Allahın vəhdəti məsələsi, Tanrı ilə varlıq əlaqəsi, Allahı tanımaq, səbəbiyyət məsələsi, insan mənliyinin varlığı və yoxluğu və s ortaya qoyur. O, əvvəlcə bir çox məsələlərdə filosofların fikirlərini ortaya qoymuş, sonra onları dəlillərlə təkzib etməyə çalışmışdır.
– “Sayca ikinci olan “Atama məktub” adlı kitabım Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı polkovnik Mirzəyev İlqar Anzor oğlunun əziz xatirəsinə həsr olunmuşdur. Kitaba “Atama məktub” adının verilməsi isə təsadüfi deyil. Çünki, bu kitabda əsas yeri Milli Qəhrəmanımız İlqar Mirzəyevin övladları: Gülnarə Mirzəyeva və Elvin Mirzəyevin ataları ilə bağlı xatirələri,yarım qalmış arzuları və atalarının şəhidlik zirvəsinə ucaldıqdan sonra birlikdə planlaşdırdıqları hərşeyin yavaş-yavaş reallaşdırılması tutur. Bu kitabda da yazıçı mövqeyi ilə birgə qəhrəmanımızın doğmalarının fikirləri də öz əksini tapır. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, milli qəhrəmanımız İlqar Mirzəyev Gürcüstanda beynəlxalq səviyyəli orta məktəbdə təhsil aldığı üçün kitabda əcnəbi sinif yoldaşlarının da rus və azərabycan dillərində öz fikirləri yer alır. Kitab həm də məktub xarakterlidir. Bu kitabda öz xatirələrini bölüşən hər bir kəs, eyni zamanda müəllif olan mən- əgər İlqar Mirzəyev bizi eşitmiş olsa ona nə demək istəyərdik? sual başlığı altında öz ürək sözlərimizi qeyd etmişik. Kitabın ilk təqdimatı 3 may 2023-cü ildə hərb tarix muzeyində, ikinci təqdimatı 17 may 2023-cü ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının Nərimanov rayonunda, üçüncü təqimatı isə 8 sentyabr 2023-cü ildə Libraff MMC tərəfindən həyata keçirilmişdir.”
Mədəniyyət Nazirliyi və Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının təşkilatçılığı ilə keçirilən “Qonaq Teatr” layihəsi çərçivəsində Türkiyənin Trabzon Sənət Teatrı Bakıda Firuz Mustafanın “Neytral zona” tamaşasını təqdim edib.
Tədbirdə çıxış edən Teatr Xadimləri İttifaqı sədri vəzifəsi səlahiyyətlərini icra edən Xalq artisti, Dövlət mükafatı laureatı Hacı İsmayılov sözügedən layihədən danışıb. Bildirib ki, ötən illər ərzində Layihə çərçivəsində bəzi teatrlar Teatr Xadimləri İttifaqının səhnəmizdə maraqlı tamaşalarla çıxış edib.
Trabzon Sənət Teatrının 1993-cü ildən fəaliyyət göstərdiyini diqqətə çatdıran H.İsmayılov qeyd edib ki, sənət ocağının yaradıcısı və bədii rəhbəri Necati Zengindir və o, teatrda çox sayda tamaşaya quruluş verilib. Bu tamaşaların əksəriyyəti türk və dünya dramaturqlarının əsərləri əsasında hazırlanıb. Türkdilli xalqların dramaturgiya nümunələri teatrın repertuarında möhkəm yer tutur. Ötən 30 il ərzində Türkiyə Cümhuriyyətinin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi teatrı daim dəstəkləyib. Trabzon Sənət Teatrı Ankara, İstanbul, Qars, Ərzurum, Ordu və digər əksər şəhərlərdə çıxış edib.
“Teatr 2006 və 2009-cu illərdə Gürcüstanda uzunmüddətli qastrollarda iştirak edib. Repertuarında bir çox klassik və müasir dramaturqların əsərlərinə müraciət olunub. Buna misal olaraq, Maksim Qorkinin “Birincilər”, Eduardo de Filipponun “Milyonçu Napoli”, Nazim Hikmətin “Fərhad və Şirin”, Yaşar Kamalın “Yer dəmir, Göy bakir”, Əziz Nesinin “Qaragözün antenorluğu”, Çingiz Aytmatovun “Dənizdə ala köpək”, Tufan Minulinin “Şeytana lənət” və digər müəlliflərin əsərlərinin adlarını çəkmək olar. “Neytral Zona” indiyə qədər bir sıra ölkələrin – Türkiyə, Ukrayna, Azərbaycan və Rusiyanın teatrlarında uğurla oynanılıb. Səhnə bədii rəhbəri Necati Zəngin, rejissoru Cemire Can Avçıdır”,- deyə o əlavə edib.
Tamaşanın nümayişindən sonra Trabzon Sənət Teatrı və sənət ocağının bədii rəhbəri Necati Zengin Türkiyə-Azərbaycan mədəni əlaqələrinin inkişafındakı xidmətlərinə əsasən mükafata layiq görülüb. Həmçinin Əməkdar incəsənət xadimi Firuz Mustafa “Neytral zona” tamaşasının orijinal ədəbi materialına görə İttifaqın Fəxri fərmanı ilə təltif olunub.
