Salim Babullaoglu poeziyasına ədəbi-bədii baxış
Sözün həqiqi mənasında böyük şeirlər yalnız oxunan mətn olmur, onlar insanın daxilində uzun müddət yaşayan bir ovqata çevrilirlər. Səlim Babullaoğlunun “İyunda oxunan nəğmələr” şeiri də məhz belə poetik nümunələrdəndir. Bu şeir ilk baxışda gündəlik həyatın sadə mənzərələri üzərində qurulmuş kimi görünür. Pəncərədən keçən maşınlar, quş səsləri, uşaqlarını yatızdıran analar, çay içən nənələr, efirdə nümayiş olunan köhnə filmlər, dost məclisləri və budaqdan qopan yarpaq, bütün bunlar adi həyatın hər gün qarşılaşdığımız səhnələridir. Lakin şair bu adi görünən məqamların daxilində insan varlığının ən mürəkkəb suallarını gizlədir. Şeirin hər misrasında hiss olunur ki, burada sadəcə müşahidə yoxdur, həm də dərin daxili dinləmə var. Müəllif həyatın səslərini eşitməklə kifayətlənmir, o səslərin arxasındakı sükutu da duymağa çalışır.
Bu şeirin əsas fəlsəfi yükü “anlaşılmazdır əbədiyyət qədər” misrası üzərində qurulub. Şair bu ifadəni təkrar etdikcə oxucu anlayır ki, söhbət sadəcə nəğmədən yox, insan ruhunun izah olunmayan qatlarından gedir. Hər bir insanın içində bir nəğmə yaşayır. Bu nəğmə bəzən sevinc, bəzən qorxu, bəzən həsrət, bəzən də səbəbsiz bir kədər formasında üzə çıxır. Amma insan o nəğməni tam anlaya bilmir. Necə ki, əbədiyyət anlayışı insan ağlının sərhədlərindən kənardır, insan ruhunun gizli qatları da eləcə sirr olaraq qalır. Səlim Babullaoğlu bu sirri böyük pafossuz, sakit və təmkinli poetik dillə təqdim edir.
İYUN
İyunda oxunan nəğmələr
Pəncərəm önündən maşınlar ötər,
quşlar civildəşər pəncərəmin ağzında,
maşınların içində adamlar,
adamların içində nəğmələr,
nəğmələrin sonunda sükut –
anlaşılmazdır əbədiyyət qədər.
Analar uşaqlarını yatırar – layla çalar,
nənələr çay içər – bu səhnəyə qürurla baxar,
yuxusu qırılmış subay və texnoman əmilər
nəyisə öyrənər, qurdalar,
hamının içində nəğmələr –
anlaşılmazdır əbədiyyət qədər.
Efirdə ən köhnə filmlər ən yeni dublyajda –
sözlər həminki, səslər bambaşqa avazda,
sanki nə isə dəyişər,
qəhrəmanlarsa yenə də körpələr,
dodaqlarında qığıltıya bənzər gözəl nəğmələr –
anlaşılmazdır əbədiyyət qədər.
Bu axşam rejissor dostumun
Raskolnikovun evinə bənzəyən evində
yeni şeiri necə yazmaq haqqında düşündük –
həyatı kadra, sözə, obraza və nələrə böldük,
ən orijinal formalar haqda mülahizələr
deyilsə, həyatın özü qədər gözəl,
deməli, bu mənasız yarışma
lal sükutla ötüşməliydi – ötüşdü,
bu nə qələbə, nə məğlubluq,
ən adi həyati görünüşdü…
Və beləcə, bu sükutun sehrində
bir yolçu yol gedər –
bu mənəm, içimdə anlaşılmaz nəğmələr –
gözəldir əbədiyyət qədər.
Pəncərəm önündən maşınlar ötüşər,
beynimdə əvvəlki nəğmədir, dolaşar,
quşlar civildəşər yarpaqlar arasında uçuşar
və yayın dördüncü axşamı
bir yaşıl yarpaq budağından qopar –
nə dinər,
nə susar,
nə saplaq qollarından çarmıxa çəkildiyi bilinər,
nə yaşamaq həvəsi,
nə ölüm xofu,
nə də qatil quşlar haqqında danışar –
ya bunlar hamısı susmağında,
mənsə əbədiyyət qədər
anlaşılmaz nəğmələr oxumağımda.
Şeirin bədii təhlili:
Bu şeirin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onun səssizlik estetikasını yaratmasıdır. Şair burada sükutu boşluq kimi təqdim etmir. Əksinə, sükut şeirin ən danışqan qatına çevrilir. “Nəğmələrin sonunda sükut” misrası göstərir ki, insanın bütün səsləri, bütün izahları, bütün həyat hekayələri sonda səssiz bir nöqtəyə gəlib çatır. Bu sükut məğlubiyyət deyil, həm də qəbuldur. İnsan həyatın bütün sirlərini anlaya bilmədiyini qəbul edir. Bu qəbul isə şeirdə böyük daxili sakitlik yaradır.
Şeirdə gündəlik həyatın detalları xüsusi poetik güclə təqdim olunur. Buradakı analar, nənələr, subay əmilər və maşınların içindəki insanlar ümumiləşmiş insan obrazlarıdır. Şair onları fərdi xarakter kimi yox, həyatın axarındakı insan taleləri kimi göstərir. Hər kəs yaşayır, düşünür, öyrənir, sevir, yorulur, amma hamının daxilində görünməyən bir nəğmə dolaşır. Bu nəğmələr insanların daxili aləminin poetik ifadəsidir. Müəllif bununla göstərir ki, insan zahirdə nə qədər adi görünürsə görünsün, daxilində həmişə mürəkkəb və sonsuz bir dünya daşıyır.
“Ən köhnə filmlər ən yeni dublyajda” misrası isə zamanın dəyişməsi ilə mahiyyətin dəyişməməsini ifadə edir. Səslər dəyişir, avaz dəyişir, texnologiya yenilənir, amma insan ruhu yenə eyni qalır. İnsan yenə sevir, qorxur, darıxır, xatırlayır və susur. Burada müəllif müasir dünyanın sürətinə qarşı incə bir ironiya yaradır. Sanki dünya dəyişirmiş kimi görünür, amma əslində insanın içindəki əsas duyğular dəyişmir.
Şeirin ən maraqlı hissələrindən biri rejissor dostun evində keçən səhnədir. “Raskolnikovun evinə bənzəyən ev” ifadəsi təsadüfi deyil. Bu detal Dostoyevski ruhunu xatırladır və insan vicdanının, daxili parçalanmasının simvoluna çevrilir. Burada sənət haqqında düşüncələr aparılır, yeni şeirin necə yazılması müzakirə edilir. Həyat kadra, obraza, sözə bölünür. Lakin sonda şair anlayır ki, həyatın özü bütün nəzəriyyələrdən daha böyükdür. Əgər sənət həyat qədər səmimi deyilsə, onda o, sadəcə mənasız yarışmadır. Bu fikir şeirin estetik manifestinə çevrilir. Müəllif forma yarışını deyil, həyat həqiqətini üstün tutur.
Şeirin finalındakı yaşıl yarpaq obrazı xüsusi poetik dərinliyə malikdir. Yarpaq budaqdan qopur, amma nə danışır, nə də susur. O, sadəcə varlığın axarına təslim olur. Burada insan taleyinin böyük simvolu yaradılır. İnsan da həyat qarşısında çox zaman həmin yarpaq kimidir. Haradan gəldiyini, niyə yaşadığını, niyə getdiyini tam anlaya bilmir. Amma buna baxmayaraq yaşayır, hiss edir və daxilində anlaşılmaz nəğmələr daşıyır.
Şeirin dili olduqca təbiidir. Burada süni bədii ağırlıq yoxdur. Misralar sanki həyatın öz nəfəsi ilə yazılıb. Bu sadəlik şeirin gücünü daha da artırır. Çünki müəllif fəlsəfi düşüncəni mürəkkəb terminlərlə deyil, adi həyat səhnələri ilə ifadə edir. Elə buna görə də oxucu şeiri oxuyarkən öz həyatından parçalar görür.
Nəticə etibarilə, “İyunda oxunan nəğmələr” insan ruhunun səssiz musiqisini dinləyən dərin poetik mətnlərdən biridir. Bu şeir həyatın adi görünən anlarında gizlənən əbədiyyət hissini ortaya çıxarır. Burada nə böyük hadisə var, nə dramatik süjet. Amma həyatın özü bütün sadəliyi ilə elə böyük təqdim olunur ki, şeir insanın daxilində uzun müddət yaşayır. Səlim Babullaoğlu bu şeirdə göstərir ki, insanı insan edən bəzən məhz izah edə bilmədiyi duyğular, anlaya bilmədiyi nəğmələr və sükutun içində gizlənən mənalardır. Şeir oxuyub bitəndən sonra belə davam edir, çünki onun əsl səsi misralarda yox, oxucunun daxilində yaşayır.
Sizə cansağlığı, bərəkətli ömür və yaradıcılıq uğurları arzulayıram, dəyərli Səlim müəllim!
02.06. 2026
Müəllif: Sevil AZADQIZI
Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq. Ədəbi təhlil-tənqidçi. AJB-nin üzvü.
Seyfəddin Hüseynlinin yazıları
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
