Əvvəli burada: >>> Mahirə Nağıqızının 65 illiyinə
İNSAN, YURD VƏ ANA DİLİ
(ikinci yazı – bayatılar)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimizi qaldığı yerdən davam etdirək.
Azərbaycan xalq poeziyasının ən möhtəşəm incilərindən biri bayatıdır. Dörd misralıq, lakonik formaya malik olsa da, bayatı minilliklərin yaddaşını, xalqın dərdini, sevincini, amalını özündə cəmləyən zəngin bir xəzinədir. Bu poeziya janrında hər sözün çəkisi var, hər misranın arxasında bir dünya dayanır. Məhz bu səbəbdəndir ki, bayatı xalqın ruhunu, milli varlığını qoruyub saxlayan müqəddəs söz yadigarı kimi yaşayır və bu gün də çağdaş şairlərin yaradıcılığında öz bədii-estetik gücünü qorumaqdadır.
Azərbaycan ədəbiyyatının zəngin folklor xəzinəsində xüsusi yer tutan bayatılar əsrlər boyu xalqın ruhunu, ağrısını, sevincini, hikmətini özündə yaşadıb. Bu qədim janr həm xalqın yaddaşını qoruyur, həm də bədii təfəkkürün saf forması kimi nəsillər arasında körpü yaradır. Müasir poeziyada da bu milli irsin davamçıları var. Onlardan biri də istedadlı şairə Mahirə Nağıqızıdır — onun bayatıları həm milli ruhu yaşadır, həm də müasir insanın düşüncə və duyğularını ifadə edir.
Mahirə Nağıqızının bayatı yaradıcılığı, ilk növbədə, xalqın səsinə, təfəkkür tərzinə söykənir. O, bayatılarda xalqın dilini, onun metaforik düşüncə tərzini, ruhunun incə titrəyişlərini duymağı bacarır. Onun bayatıları el dili ilə yazılsa da, orada dərin mənəvi qatlar, fəlsəfi duyğular, vətən sevgisi və insan təbiətinə xas saf hisslər gizlənib.
Mahirə Nağıqızının bayatıları ilk növbədə xalq ruhunun daşıyıcısıdır. Onun bayatılarını oxuyanda elə bil qədim ozan nəfəsi, aşıq səsi duyulur. Hər misrada səmimiyyət, hər ifadədə təbiilik özünü göstərir. Bu bayatılarda sevgi də var, həsrət də, qəhrəmanlıq da, ana torpağa – dilə bağlılıq da. Şairə xalqın yaratdığı bu miniatür formanın imkanlarından məharətlə istifadə edir, az sözlə dərin mənanı çatdırmağı bacarır:
Sordum yaşını, dünya,
Çatma qaşını, dünya.
Kimi kəsdi göbəyin,
Kimi başını, dünya.
Bu kimi bayatılar sadə görünür, amma arxasında bir xalqın sevgi fəlsəfəsi, gözlənti mədəniyyəti və təbiətlə vəhdəti dayanır. Şairə xalq danışığının ruhunu qoruyur, lakin onu müasir bədii düşüncə ilə birləşdirir.
Mahirə Nağıqızı bayatı formasına yeni nəfəs gətirən sənətkarlardandır. O, ənənəvi poetik ölçüləri saxlayaraq müasir insanın duyğularını, qadın qəlbinin sükutlarını və dövrün ağrılarını ifadə edir. Onun bayatıları sanki həm keçmişin səsi, həm də bu günün nidasıdır.
Bu yaradıcılıqda ana, dil, yurd və sevgi motivləri əsas yer tutur. Bayatılarda ana obrazı müqəddəslik rəmzidir, dil və yurd isə kimliyin təməlidir. O, hər bir sözündə milli ruhun daşıyıcısı kimi çıxış edir.
Mahirə Nağıqızının bayatıları oxucuya həm sükunət, həm də mənəvi dərinlik bəxş edir. Onlarda nə süni pafos var, nə də bəzəkli ifadə — hər şey səmimi, təbii və yığcamdır. Bu, həm də şairənin sənətkarlıq ustalığını göstərir: az sözlə çox məna demək bacarığı onun poeziyasının əsas gücüdür. Onun bayatıları yalnız dil-üslub baxımından deyil, mənəvi və fəlsəfi yükünə görə də diqqət çəkir. Bu bayatılarda insan anlayışı — onun daxili aləmi, mənəvi kamilliyi, sevinc və kədəri, vicdanı və taleyi — əsas mövzulardan biri kimi ön plana çıxır.
İNSAN
Mahirə Nağıqızının bayatıları insanın mənəvi bütövlüyünə, onun varlıq anlamına işıq tutur. Şair üçün insan yalnız bioloji varlıq deyil, düşünən, duyan, yaradan bir ruhdur. Onun bayatılarında insanın Tanrıya yaxınlığı, vicdanla yaşamın dəyəri, halallıq və mərhəmət kimi anlayışlar əsas yer tutur.
Məsələn, belə bir bayatıda bu düşüncə aydın duyulur:
Dayanıb marığında
Gülləsi darağında
Fələk, yenə gəzirsən
De kimin sorağında
Bu misralarda insanın təbiətə, həyata və sevgiyə bağlılığı poetik dildə ifadə olunur. Mahirə Nağıqızı üçün insan həm ağrıdan, həm sevgidən doğulur — yəni onun kamilliyi sınaqlardan keçir.
Mahirə Nağıqızı insanı təkcə sevgi və duyğu varlığı kimi deyil, məsuliyyət daşıyan bir varlıq kimi təqdim edir. Onun bayatılarında insan öz əməllərinə, sözünə və davranışına cavabdehdir. Bu, Azərbaycan xalq poeziyasının mənəvi qaynaqları ilə səsləşi:
Fələk, yenə gəzirsən
De kimin sorağında.
Bu bayatıda insanın mənəvi mühakimə mərkəzi kimi vicdan anlayışı ön plana çıxır. Şair insanı içindəki səsə qulaq asmağa, düz yol seçməyə çağırır.
Mahirə Nağıqızının bayatılarında insan təbiətdən ayrı deyil — o, təbiətin bir parçası, onun canlı simasıdır. Dağ, çay, külək, quş, gül, dəniz kimi təbiət obrazları insanın daxili halını ifadə edən poetik vasitələrdir. Bu son iki misranın təsirində qıvrılarkən (sözün əsl mənasında – 06.10. 2025 saat 04:48) lap çoxdan “Bilsin” adlı şeirimin son iki misrasını qeyri – iradi xatırlayıram: Dünyadan nə gəlsə bizə, Arar bizi, bizi bilsin…
Maraqlıdır ki, filologiya elmləri doktoru, professor Zahid Xəlil Mahirə Nağıqızının bayatılarını ayrıca təhlil etdiyi geniş məqaləsində bu bayatı haqqında özünün xüsusi qənaəti olduğunu bildirir: – “Mahirə xanım bəzi bayatılarında sonda deyiləcək fikri əvvəlki misralara gətirməklə diqqəti cəlb edir.
İlk iki misranı oxuyanda gözümüzün qabağına belində patrondaşı, çiynində tüfəngi olan,ovunu izləyən (ovunun marığında dayanan) ovçu canlanır. Son iki misra isə taledən,onun qəzavü qədərindən danışır.Bu bayatılar göstərir ki, şair folklor ənənələrini izləməklə yanaşı ondan korkoranə bəhrələnmir, xalq ədəbiyyatına yaradıcı yanaşır.”
Məncə ümumi qənaət burada insanın təbiətlə eyni taleyi yaşaması, onun hisslərinin təbiət hadisələri ilə səsləşməsi duyulur.
Mahirə Nağıqızının bayatılarında insan həm bəşəri, həm milli dəyərlərin daşıyıcısıdır. O, xalqın vicdanını, sədaqətini, mərhəmətini və azadlıq istəyini öz varlığında cəmləyir. Şairin poetik dünyasında insan Tanrı ilə, təbiətlə, vətənlə və öz vicdanı ilə daim dialoqdadır. Mahirə Nağıqızının bayatıları oxucunu daha saf, daha düşüncəli və daha mərhəmətli insan olmağa səsləyir.
YURD
Azərbaycan poeziyasında bayatı janrı xalqın ruhundan, yaddaşından süzülüb gələn bənzərsiz bir ifadə formasıdır. Hər bir bayatıda həm sevinc, həm nisgil, həm də Vətənə bağlılıq duyğuları öz əksini tapır. Mahirə Nağıqızının yaradıcılığında da bu ənənə müasir tərzdə davam etdirilir. Onun bayatılarında yurd və vətən həsrəti aparıcı xətt kimi keçir və oxucunu dərin duyğular aləminə aparır.
Mahirə Nağıqızı Vətəni təkcə torpaq, dağ, çay kimi deyil, ana yurd, mənəvi dəyərlər, xalqın ruhu kimi görür. Filologiya elmləri doktoru, professor Məhərrəm Hüseynov Mahirə xanımın bayatıları haqqında yazdığı geniş təhlil məqaləsində bu məqamı xüsusi vurğulayır: – “Təbiətə, ana yurda tükənməz sevgi Mahirə Nağıqızının bayatı yaradıcılığının əsas leytmotivlərindən biridir.” Onun bayatılarında doğma yurddan uzaqlıq, itirilmiş kəndlərin, dağların, obaların həsrəti sətirlərin arasından boylanır. Bu həsrət bəzən sakit bir sızı kimi, bəzən isə alovlu bir fəryad kimi duyulur:
Hər yanın çeşmədi, dağlar,
Suların seçmədi, dağlar.
Dünyada çox şeydən keçdim,
Bir səndən keçmədim, dağlar.
Bu kimi bayatılar sadəcə kədər ifadə etmir, həm də Vətən sevgisini qorumaq, onun azadlığına inamı itirməmək kimi bir çağırış daşıyır. Mahirə Nağıqızının söz dünyasında yurd həsrəti ilə yanaşı, dönməz ümid, xalqın ruh gücü və torpağın müqəddəsliyi də yer tutur.
Onun bayatıları həm də köklərə bağlılıq, doğma elin unudulmaması ideyası ilə zəngindir. Bu bayatılarda yurdun hər daşı, hər çiçəyi, hər nəfəsi doğmadır, müqəddəsdir:
Qismətim ilmədi, dağlar,
Qəm yazdı, silmədi, dağlar.
Dərdim anamdan savay,
Kimsənə bilmədi, dağlar.
Təkcə bu bayatı haqqında səhifə-səhifə yazılar yazmaq olar. Və ya mənim bu sicilləmə yazımı elə bu dörd misra tam əvəz etmək qüdrətindədir. Bu bayatıda ilk növbədə Tanrı misalı Dağlara xitab (bu barədə “Dağlar” haqqında olan məqaləmdə Dədə Ələsgərin “Dağlar”ı üzərindən geniş yazım var) diqqət çəkir. Bayatının məzmununa gəlincə bu dörd misrada insan da var, yurd da var, dil də. Bu misralarda təkcə həsrət deyil, həm də dönüş arzusunun poetik inikası görünür. Şairin ruhu doğma yurdsuz tam ola bilmir, sanki onun nəfəsi də Vətən havasına bağlıdır. Bu bayatıda bir fərd – insan öz şəxsi problemləri ilə barabər Yurdun harayına qalxır və bu nisgili özünəməxsus kəlmələrdən ibarət dili ilə anladır.
Beləliklə, Mahirə Nağıqızının yurd həsrətli bayatıları Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşını, torpaq sevgisini, milli ruhunu yaşadan mənəvi xəzinədir. Onun bayatılarında yurd həsrəti – həm bir xalqın ağrısı, həm də ümidi kimi səslənir. Ancaq bütün hallarda böyüklüyündən asılı olmayaraq, istənilən dərdin, nisgilin, bəlanın izharında milli mənsubiyyət, mərdanəlik, qürur özünü bariz şəkildə göstərir:
Eləmə,naşı dillənər
Hər kəlməbaşı dillənər
Deməyə kəlmə tapmaram
Gözümün yaşı dillənər.
Bu barədə giriş məqaləsində qısa bir qeydim var idi. Zahid Xəlil Mahirə Nağıqızının bu bayatısı haqqında belə yazır:
“Bu gün Mahirə xanımın bir bayatısını oxudum. Oxudum və düşündüm.Yadıma saldım ki,bayatı poetikasının başlıca xüsusiyyətlərindən biri geniş və ibrətamiz bir hadisəni cəmi dörd Mahirə Nağıqızı Azərbaycan xalq ədəbiyyatının dərin köklərindən qidalanan, milli ruhu, vətən sevgisini və dilə sədaqəti yaradıcılığının əsas xəttinə çevirən istedadlı şairlərimizdəndir. Onun bayatıları sadəcə poetik nümunələr deyil, həm də xalqın mənəvi dünyasının, milli kimliyinin ifadəsidir.” Xüsusilə ana dili mövzusu Mahirə Nağıqızının bayatılarında həm mənəvi, həm də milli bir amal kimi ön plana çıxır.
Mahirə Nağıqızı üçün ana dili təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də milli mənsubiyyətin, mənəvi varlığın əsas daşıyıcısıdır. Onun bayatılarında dil – ana kimi müqəddəs, Vətən kimi doğma, xalq kimi əziz bir dəyər kimi təqdim olunur. Şair ana dilini sevgi, qürur və məsuliyyət duyğuları ilə tərənnüm edir.
Məsələn, bu ruhu ifadə edən bir bayatısında belə deyilir (tipik Mahirə Nağıqızı üslubunda):
Bilmədi, naşıdı , qaldı,
Dərdimi daşıdı qaldı.
Bu dərdə kimsə qalmazdı,
Gözümün yaşıdı, qaldı.
Məhərrəm Hüseynov bu barədə yazır: – “ M.Nağıqızın dil lakonikliyi sintaktik qəlblərin obrazlaşdırma üsullarından biridir. Bu üsul daxilində mükəmməl leksik boyalar poetic təfəkkürün gücü ilə şairin daxili məzmununa. Simmetriya və ümumiyyətlə bədii mükəmməlliyinə çökür.”
Bu cür bayatılarda dilin qorunması, saf saxlanılması milli borc kimi göstərilir.
ANA DİLİ
Zahid Xəlil bayatılar haqqında olan məqalıəsində bayatıların dili haqqında yazır:
“Şairin bədii dilində maraqlı bir çeviklik var. Mahirə xanımın bayatılarından biri belədi:
Baxma ki,daşdı yolların
Dərə, düz aşdı yolların
Fikir etmə qurban olum
Hamıdan başdı yolların
İlk iki misra sevimli adamın ünvanına gedən adi yollardır. Bu misralar müstəqim mənada işlənib. Sonrakı iki misra məcazi məna kəsb edir:
Fikir etmə,qurban olum
Hamıdan başdı yolların.
Bu misralarda yoldan yox, sevgidən söhbət gedir. Sənin yolun (gəlişin, təbəssümün, məktubun, ismarıcın və s.) hamınınkından başdı! Evinə gedən yollar daş kəsək olsa da sevgin yüksəkdi.
Beləliklə “Yol”sözü poetik mərtəbəyə yüksəlir.”
Mahirə Nağıqızının poetik düşüncəsində ana dili xalqın tarixi yaddaşı ilə birləşir. O, bayatı forması ilə qədim xalq ruhunu yaşadır, eyni zamanda dilin köklərinə, onun saflığına və qədimliyinə diqqət çəkir. Bayatılarında hər bir söz sanki dilin yaddaşından gəlir, xalqın keçmişini yaşadır:
Görmədim qar, amandı,
Həsrətim qaramandı.
Istanbul yolum üstü.
Gözləyən Qaramandı.
Burada dilin itməsi xalqın ruhunun zədələnməsi kimi təqdim olunur.
Mahirə Nağıqızının bayatılarında ana dili mövzusu çox zaman ana obrazı ilə vəhdətdə verilir. Ana dili — ana südü, ana nəfəsi, ana laylası ilə eyniləşdirilir. Bu, dilə olan sevginin kökündə mənəvi bağlılığın dayanmasından xəbər verir:
Əlinin canı, gəlmişəm,
Vəlinin canı, gəlmişəm.
Ay ana, laylan dərmanım,
Ver dərmanı gəlmişəm.
Mahirə Nağıqızının bayatı yaradıcılığında ana dili mövzusu həm milli ideya, həm də mənəvi təməl kimi çıxış edir. Onun üçün dil — xalqın ruhudur, kimliyidir, yaşamaq haqqıdır. Şair bu mövzu ilə oxucusuna bir mesaj verir: ana dilini sevmək – ana torpağı, ana ruhunu qorumaq deməkdir.
Bu baxımdan, Mahirə Nağıqızının bayatıları həm poetik, həm də publisistik məzmun daşıyır – onlar çağırış, xəbərdarlıq və eyni zamanda sevgi nəğməsidir.
Mahirə Nağıqızının bayatı yaradıcılığı həm folklorun davamı, həm də müasir poeziyanın bədii yüksəlişidir. Onun bayatıları xalq ruhunun bu günə daşınmış şəklidir. Bu əsərlər bir daha sübut edir ki, Azərbaycan bayatıları nə qədər qədim olsa da, müasir insanın qəlbində yaşayır və yenidən doğulur. Mahirə Nağıqızının bayatılarını fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri onların qadın ürəyinin səsi olmasıdır. O, qadın duyğularını, qadın zərifliyini, ana yanğısını bayatılara hopdurur. Bu səbəbdən də onun bayatıları həm yumşaq bir lirik duyğu ilə, həm də qətiyyətli bir üsyanla səslənir. Həm sevgi doludur, həm də milli qeyrət hissi ilə yoğrulub:
Bir parça daş Vətəndir,
Hər şeydən baş Vətəndir.
Nənəm, ay Nazlı anam,
Bacıya qardaş Vətəndir.
Şairənin bayatı yaradıcılığında ana, vətən mövzusu xüsusi yer tutur və qoşa addımlayır. O, bu qədim janr vasitəsilə xalqın keçmişini, azadlıq arzularını, milli kimliyini – mənsubiyyətini ifadə edir. Onun bayatıları oxucuya sadəcə bir poetik mətn təsiri bağışlamır, həm də milli yaddaşın diriliyini göstərir.
Mahirə Nağıqızının bayatılarına publisistik prizmadan yanaşdıqda, onları milli-mənəvi dəyərlərin təbliği, xalqın mənəvi enerjisinin qorunması baxımından mühüm hadisə kimi qiymətləndirmək olar. Bayatı, sözün ən yığcam, amma ən təsirli formasıdır. Mahirə Nağıqızı bu formadan publisistik güc kimi xalqı oyatmaq, milli kimliyi qorumaq, gənc nəsli ana dilinə, folklor köklərinə bağlamaq üçün böyük ustalıqla, xüsusi məharətlə istifadə edir.
Mahirə Nağıqızının bayatı yaradıcılığı yalnız bir şairin şəxsi uğuru deyil, həm də xalq poeziyasının davamlılığı və yaşarlığı deməkdir. O, bayatını müasir düşüncə ilə yoğuraraq həm klassik ənənəni yaşadır, həm də bugünkü oxucunun ruhuna yaxınlaşdırır. Bu mənada onun bayatıları milli söz dünyamızın işıqlı səhifələrindən biri kimi dəyərləndirilməlidir.
Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Bu mövzuda üçüncü – şeirlər haqqında olan yazımızı oxumağı unutmayın! Hələlik.
Ardı burada:>>>Mahirə Nağıqızının poeziyası: Sözün sehrində insan ruhu
Müəllif: Zaur USTAC,
“Yazarlar” jurnalının baş redaktoru,
AYB və AJB-nin üzvü.
Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana
===============================================
<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ >>>>
Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru