SÖZÜN SEHRİ NİCAT ƏRTÜRK YARADICILIĞINDA
İnsan cəmiyyətinin formalaşmasında və inkişafında söz mühüm rol oynamışdır. Tarixin bütün mərhələlərində insanlar düşüncələrini, hisslərini və biliklərini söz vasitəsilə ifadə etmiş, ünsiyyət qurmuş və mədəniyyət yaratmışlar. Bu baxımdan söz yalnız kommunikasiya vasitəsi deyil, həm də sosial təsir, psixoloji yönləndirmə və mənəvi dəyər daşıyan güclü bir mexanizmdir. “Sözün gücü” anlayışı insan nitqinin təsiretmə qabiliyyətini ifadə etdiyi halda, “sözün sehri” ifadəsi onun emosional və estetik təsir imkanlarını xarakterizə edir.
Tarixi faktlar da sözün böyük gücə malik olduğunu sübut edir. Müxtəlif dövrlərdə siyasətçilərin çıxışları, alimlərin fikirləri və mütəfəkkirlərin əsərləri milyonlarla insanın düşüncəsinə təsir etmişdir. Məsələn, ictimai hərəkatların yaranmasında təsirli nitqlərin mühüm rolu olmuşdur. Bu, sözün sosial dəyişiklik yaradan vasitə kimi əhəmiyyətini göstərir.
Hər hansı bir şairin söz hikmətini təhlil edərkən əsas məqsəd onun söz vasitəsilə yaratdığı mənəvi, emosional və fəlsəfi təsiri izah etməkdir. Belə təhlildə yalnız şeirin məzmunu deyil, həm də dil xüsusiyyətləri, bədii təsvir vasitələri və oxucuda yaratdığı hisslər araşdırılır. Azərbaycan poeziyasinda sözün hikmətini ən yüksək səviyyədə ifadə edən söz sənətkarlarından biri də gənc şairimiz Nicat Ərtürkdür. Onun poeziyasında söz yalnız bədii ifadə vasitəsi deyil, həm də insan ruhunun aynası kimi təqdim olunur. Şair sözün insan şəxsiyyətini formalaşdıran əsas qüvvələrdən biri olduğunu ifadə edir.
Nicat Ərtürk nəsihət dolu şeirlərində sevgi, ayrılıq və mənəviyyat kimi mövzuları sözün estetik imkanları vasitəsilə oxucuya çatdırır. Şairin dili axıcı və melodik olduğu üçün onun şeirləri yalnız məna baxımından deyil, fonetik baxımdan da qəlbə təsir edir. Bu xüsusiyyət “sözün sehri” anlayışının poetik nümunəsi hesab oluna bilər.
Nicat Ərtürk sözün hikmətini daha çox fəlsəfi istiqamətdə təqdim edir. Onun əsərlərində insanın kamilliyi, ədalət və elm kimi anlayışlar yüksək bədii dillə ifadə olunur. Nicat sözə böyük məsuliyyət kimi yanaşaraq bildirir ki, düşünülmədən deyilən söz insanı ucalda da bilər, alçalda da. Bu fikir müasir kommunikasiya etikası ilə də səsləşir.
Qeyd etdiyimiz kimi Nicat Ərtürkün söz hikməti yalnız estetik gözəllik yaratmır, həm də insanın daxili aləminə təsir edir, ona düşünmək, hiss etmək və mənəvi dəyərləri anlamaq imkanı verir. Poeziyanın əsas gücü də məhz sözün bu sehrli və hikmətli təsirindədir. Nicat Ərtürkün “Ana həsrəti” adlı şeir kitabının “Nəsihətlər” bölməsi ümumi məzmun və ideya baxımından insanın mənəvi kamilliyə, mərdliyə, azadlıq ruhuna və cəmiyyət içində faydalı şəxsiyyətə çevrilməsinə çağırış xarakteri daşıyır. Şair burada insanı həm fiziki, həm də mənəvi yüksəlişə səsləyir. Şeirin əsas ideyası insanın şərəfli, mübariz, faydalı və vicdanlı yaşamasının vacibliyidir. Şeirdə oxuyuruq:
Bu dünyada mərd, mübariz,
Kişi kimi, ər ol yaşa.
Yer üzünün əşrəfisən,
Şərəfli ol, nər ol yaşa.
Şeirin ilk bəndində müəllif insanı “mərd”, “mübariz”, “ər” olmağa çağırır. Burada “ər” sözü yalnız kişi anlamında deyil, daha çox iradəli, sözünün sahibi olan şəxs mənasında işlədilmişdir. “Yer üzünün əşrəfisən” misrası insanın yaradılmışların ən dəyərlisi olduğunu vurğulayır. Bu fikir həm dini, həm də fəlsəfi baxımdan insanın yüksək mövqeyini ifadə edir. Şair insanın bu yüksək ada layiq şəkildə şərəfli yaşamasını istəyir.
Ucal fəth et zirvələri,
Zirvələrdə qar ol yaşa.
Qaranlığın səhərisən,
Sabahlara nur ol yaşa.
Şair bu bənddə zirvə obrazını uğur və ucalıq rəmzi kimi təqdim edir. “Zirvələrdə qar ol yaşa” misrasında qar təmizlik, saflıq və əlçatmazlıq simvoludur. Şair insanın yalnız yüksəlməsini deyil, yüksəklikdə öz mənəvi saflığını qorumasını da vacib sayır. “Qaranlığın səhərisən” misrası isə insanın ümid və işıq mənbəyi olduğunu göstərir. Səhər və nur obrazları cəmiyyətə fayda vermək, insanlara yol göstərmək mənasında işlədilmişdir.
Göy üzünə, səmalara,
Qartal kimi yar ol, yaşa.
Tanrının şah əsərisən
Yaradana qul ol yaşa.
Burada qartal obrazı azadlıq, güc və ucalıq rəmzi kimi istifadə olunur. “Göy üzünə, səmalara, qartal kimi yar ol yaşa” misraları insanın böyük məqsədlərə can atmasını ifadə edir. Bununla yanaşı, “Tanrının şah əsərisən” deyərək müəllif insanın ilahi yaradılış olduğunu vurğulayır və onu Yaradan qarşısında mənəvi məsuliyyət daşımağa çağırır.
Şaxələnmiş ağac kimi,
Məhsuldar ol, bar ol yaşa.
İnsanlığın bəhərisən,
Başı taclı nar ol yaşa.
Şair bu bənddə ağac və nar obrazlarını xüsusi mənada işlətmişdir. Şaxələnmiş ağac həyat, inkişaf və faydalılıq simvoludur. “Məhsuldar ol, bar ol yaşa” çağırışı insanın cəmiyyət üçün yararlı işlər görməsinin vacibliyini göstərir. Nar isə Azərbaycan mədəniyyətində bolluq, birlik və gözəllik rəmzi hesab olunur. “Başı taclı nar ol yaşa” misrası insanın həm dəyərli, həm də hörmətli şəxsiyyət kimi formalaşmasını ifadə edir.
Çalış daim ön planda,
Ön cərgədə var ol yaşa.
Sən azadlıq zəfərisən,
Məşələ dön, qor ol yaşa
Son bənddə şair daha fəal və mübariz həyat mövqeyini ön plana çəkir. “Ön cərgədə var ol yaşa” misrası insanın passiv deyil, daim cəmiyyətin inkişafında iştirak edən şəxs olmasını tövsiyə edir. “Azadlıq zəfərisən” ifadəsi insanın azad düşüncəyə sahib olduğunu bildirir. Son misrada isə məşəl və qor obrazları istifadə edilərək insanın başqalarına yol göstərən, ruhlandıran bir qüvvəyə çevrilməsi ideyası təqdim olunur.
Bədii baxımdan şeirdə metafora, simvol və təşbehlər geniş yer tutur. Zirvə, qar, qartal, ağac, nar, məşəl kimi obrazlar şeirin poetik təsir gücünü artırır. Əmr formasında işlənən “ol yaşa” ifadələrinin təkrarı isə şeirə ritm, çağırış və motivasiya ruhu verir. Ümumilikdə, bu şeir insanı yüksək mənəvi keyfiyyətlərə sahib olmağa, cəmiyyətə fayda verməyə və daim mübarizə apararaq şərəfli həyat yaşamağa səsləyən fəlsəfi-didaktik bir əsər kimi dəyərləndiririk.
Söz insan beyninə birbaşa təsir edən əsas vasitələrdən biridir. Psixoloqların fikrincə, müsbət və ya mənfi ifadələr insanın emosional vəziyyətinə ciddi şəkildə təsir göstərir. Məsələn, motivasiyaedici sözlər insanın özünəinamını artırır, onun fəaliyyət qabiliyyətini yüksəldir və psixoloji dayanıqlığını gücləndirir. Əksinə, təhqiredici və neqativ ifadələr insan psixikasında stress, qorxu və narahatlıq yarada bilər. Bu xüsusiyyət sözün yalnız səs birləşməsi deyil, həm də psixoloji təsir vasitəsi olduğunu sübut edir.
Sözün sehri xüsusilə ədəbiyyat və incəsənətdə özünü daha aydın şəkildə göstərir. Şair Nicat Ərtürk söz vasitəsilə oxucunun hisslərinə təsir edir, onun təxəyyülünü canlandırır və estetik zövq yaradırlar. Bədii təsvir vasitələri, metaforalar, epitetlər və ritmik ifadələr sözün emosional təsirini artırır. Buna görə də söz bəzən insanı ruhlandırır, ona ümid verir və daxili dünyasında dəyişiklik yaradır. Elmi baxımdan bu hadisə emosional-intellektual təsir mexanizmi kimi qiymətləndirilir.
Müasir dövrdə informasiya texnologiyalarının inkişafı sözün təsir dairəsini daha da genişləndirmişdir. Sosial media, televiziya və internet vasitəsilə yayılan fikirlər qısa müddətdə böyük auditoriyalara çatır. Buna görə də sözün məsuliyyətli şəkildə işlədilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yanlış və ya manipulyativ məlumatlar cəmiyyətdə ciddi problemlər yarada bilər. Bu səbəbdən kommunikasiya etikası və nitq mədəniyyəti müasir elmin əsas tədqiqat istiqamətlərindən biri hesab olunur.
Şairin bir başqa “Nəsihətnamə”si məzmun və ideya baxımından insanın mənəvi kamilliyə çatması, düzgün həyat yolu seçməsi və cəmiyyət içində vicdanlı şəxsiyyət kimi formalaşması mövzusuna həsr olunmuş nəsihətamiz-didaktik bir əsərdir. Şeirdə oxuyuruq:
Həyat çox çətindir, eşit sən məni,
Çalış bir gül kimi saralıb-solma,
Möhkəm ol, məğrur ol, mərd ol həyatda,
Dünyanın əsiri, köləsi olma.
Yaxşını yamandan ayırmağı bil,
Axan sular kimi hər gölə dolma.
Səni çaşdırmasın dünya neməti,
Var-dövlət, sərmayə əsiri olma.
Şair burada həyat təcrübəsinə əsaslanan fikirlərini oxucuya poetik dillə çatdırır və insanı əxlaqi dəyərlərə sadiq qalmağa çağırır. Şeirin əsas ideyası insanın həyatın çətinlikləri qarşısında möhkəm iradəli, savadlı, ədalətli və mənəviyyatlı olması zərurətidir. Şeirin ilk bəndindən etibarən həyatın mürəkkəb və çətin olduğu vurğulanır. Müəllif insanı zəiflik göstərməməyə, “gül kimi saralıb-solmamağa” çağırır. Burada gül obrazı insanın həssas və kövrək tərəflərini simvolizə edir. Şair həyatın çətinlikləri qarşısında sınmamağı, mərd və məğrur qalmağı mühüm xüsusiyyət kimi təqdim edir. “Dünyanın əsiri, köləsi olma” fikri isə insanın maddi və mənəvi asılılıqlardan uzaq durmalı olduğunu göstərir. Şeirin sonrakı bəndlərində müəllif insanın doğru ilə yanlışı ayırmaq bacarığını ön plana çəkir. “Axan sular kimi hər gölə dolma” misrası məcazi məna daşıyır və insanın hər mühitə uyğunlaşıb öz şəxsiyyətini itirməməsi fikrini ifadə edir. Burada şair düşüncəsiz şəkildə təsirlərə qapılmağın mənfi nəticələrinə diqqət çəkir.
Elmlə məşğul ol, oxu, biliklən,
Həyat yollarında geriyə qalma.
Çalış hər mövqedə olasan ilk sən,
Alim ol, adam ol, sən cahil olma.
Dəyər ver kəsdiyin duza çörəyə ,
Kimsədən nəyisə minnətli alma.
Zəhmətlə zirvəyə ucalmaq gərək,
Namərd kölgəsinə sığınan olma.
Qoru ünvanını, qoru adını,
Yetimin, məzlumun haqqını çalma.
Tamahın səni heç üstələməsin,
Şeytanın oyununa aldanan olma.
Elm və bilik mövzusu şeirin əsas istiqamətlərindən biridir. Müəllif insanı daim oxumağa, öyrənməyə və inkişaf etməyə çağırır. “Alim ol, adam ol, sən cahil olma” misrası yalnız savad əldə etməyi deyil, həm də yüksək mənəvi keyfiyyətlərə sahib olmağı nəzərdə tutur. Şairə görə, həqiqi insan həm bilikli, həm də əxlaqlı olmalıdır.
Əsərdə zəhmətə və halal əməyə xüsusi əhəmiyyət verilir. “Zəhmətlə zirvəyə ucalmaq gərək” fikri insanın uğura yalnız dürüst əmək vasitəsilə nail ola biləcəyini göstərir. Müəllif başqalarına minnətli yaşamağı, namərd insanlara sığınmağı mənfi xüsusiyyət kimi qiymətləndirir. Bu yanaşma insan ləyaqətinin və şəxsiyyət müstəqilliyinin qorunması ideyasını ifadə edir.
Alçaq əməllərlə barışma heç vaxt,
Özünü heç zaman oyuna salma.
Ədalət adında vardır tacı-taxt
Zəifə, yazığa biganə olma.
Dünyanı yaradan bir qüvvə vardır,
Uca yaradandan, haqdan ayrılma.
Unutma haqqında dərgahı vardır,
O haqq dünyasına inamsız olma.
Arabir ziyarət, et məzarları,
Nənə-babaları, ata-ananı
Şad eylə məzarda uyuyanları,
Keçmişə laqeyd, unutqan olma.
Şeirdə ədalət və mərhəmət anlayışları da geniş yer tutur. Yetimin və məzlumun haqqını qorumaq, zəif insanlara qarşı laqeyd qalmamaq şairin əsas mənəvi çağırışlarındandır. “Ədalət adında vardır tacı-taxt” misrası ədalətin cəmiyyət üçün ən ali dəyər olduğunu göstərir. Müəllif insanı tamahdan, alçaq əməllərdən və mənfi hisslərdən uzaq olmağa səsləyir.
Dini və mənəvi motivlər də şeirin mühüm hissəsini təşkil edir. Şair insanın Yaradanla bağlılığını qorumasını, haqq yolundan uzaq düşməməsini vacib sayır. Burada dini düşüncə insanın mənəvi tərbiyəsinin əsas dayaqlarından biri kimi təqdim olunur. Eyni zamanda ata-babaya hörmət, keçmişi unutmamaq və milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq ideyaları da şeirin əsas məqamlarındandır.
Zamanın gərdişi yorsa da səni,
Tale yollarında sarsıda səni,
Alıb göydən yerə vursa da səni,
Şükr et, taleyə üsyankar olma.
Qarışma tufana, borana, qışa,
Çalış ki, həyatda sən dürüst yaşa,
Hörmət et qohuma, dosta, qardaşa,
Yaxşı insanlardan heç uzaq olma.
Qarğa zibilliyə, qartal səmaya,
Kaftar leşə qaçar, qurd ovlamaya,
İnsan hisslərinlə bax bu dünyaya,
İnsani hisslərdən kənarda qalma.
Çox fikir eyləmə həyat çəkilməz,
Dünyanın kədəri, dərdi tükənməz,
Tələsmə vaxtından əvvəl yaz gəlməz,
Səbirsiz, tələskən, qəlbi dar olma.
Şeirin son bəndlərində səbir, təmkin və insani münasibətlər mövzusu ön plana keçir. Müəllif insanı həyatın çətinliklərinə qarşı dözümlü olmağa, səbirsizlikdən uzaq durmağa çağırır. “Vaxtından əvvəl yaz gəlməz” misrası həyat hadisələrinin təbii axarını qəbul etməyin vacibliyini ifadə edən fəlsəfi fikirdir.
Bədii cəhətdən şeirdə təşbehlər, metaforalar və simvolik obrazlar geniş istifadə olunmuşdur. Gül, qartal, qarğa, tufan, yaz kimi obrazlar həyatın müxtəlif tərəflərini simvolizə e dir və şeirin təsir gücünü artırır. Təkrar olunan nəsihət xarakterli ifadələr isə əsərə ritm və didaktik üslub qazandırır.
Ümumilikdə, bu şeir insanı düzgün həyat mövqeyi seçməyə, mənəvi dəyərləri qorumağa, elmə və ədalətə bağlı olmağa çağıran fəlsəfi-didaktik bir əsər kimi qiymətləndirilə bilər. Şair poetik vasitələrlə insan həyatının əsas prinsiplərini ümumiləşdirərək oxucuya həm mənəvi, həm də sosial baxımdan dəyərli mesajlar çatdırır.
Əzizimiz və dəyərlimiz olan gənc şair Nicat Ərtürk!
Qəlbinizin dərinliklərindən süzülüb gələn bu hikmətli və nəsihətamiz misraları oxuduqca bir daha anlayırıq ki, söz yalnız ifadə vasitəsi deyil, həm də insan ruhuna yol göstərən mənəvi işıqdır. Siz öz poetik düşüncənizlə həyatın çətin yollarında insanı doğruluğa, mərdliyə, səbirə və vicdana səsləyirsiniz. Şeirlərinizdə səslənən hər bir fikir təkcə poetik gözəllik deyil, həm də böyük həyat təcrübəsinin və mənəvi kamilliyin təcəssümüdür.
Sizin misralarınızda insanı həyata bağlayan ümid, zəhmətə səsləyən iradə, haqqı və ədaləti qorumağa çağıran yüksək mənəviyyat duyulur. Oxucu şeirlərinizi oxuyarkən yalnız sözlərin ahəngini deyil, həm də o sözlərin arxasında duran saf niyyəti, vətənə, insana və həyata olan sevgini hiss edir. Bu isə həqiqi poeziyanın ən böyük qüdrətidir.
Xüsusilə, özünüz gənc bir şair olmaqla gənc nəslə ünvanlanan çağırışlarınız olduqca dəyərlidir. Siz insanı elmə, zəhmətə, vicdana və dürüstlüyə yönəldərək cəmiyyət üçün faydalı şəxsiyyət modelini təqdim edirsiniz. Müasir dövrdə mənəvi dəyərlərin qorunmasına böyük ehtiyac duyulduğu bir zamanda belə şeirlərin yazılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki sizin poeziyanız yalnız oxunmur, həm də düşündürür, tərbiyə edir və ruhu saflaşdırır.
Şeirlərinizdəki sadəlik və səmimiyyət onları daha təsirli edir. Siz mürəkkəb fikirləri belə aydın və ürəyə yatımlı dillə ifadə etməyi bacarmısınız. Hər misrada həyatın müxtəlif sınaqlarından keçmiş bir insanın hikməti və təcrübəsi duyulur. Bu səbəbdən şeirləriniz oxucuya yalnız estetik zövq vermir, eyni zamanda ona mənəvi dayaq olur.
Sizə bu gözəl və dəyərli yaradıcılığınıza görə dərin minnətdarlığımızı bildiririk. Qələminiz daim məhsuldar, sözünüz hər zaman hikmətli və təsirli olsun. Arzu edirik ki, bundan sonra da poeziya dünyasına yeni-yeni mənalı əsərlər bəxş edəsiniz, insanlara doğru yolu göstərən işıqlı misralarınızla könüllərə toxunasınız.
Uca Yaradan sizə möhkəm can sağlığı, uzun ömür, tükənməz ilham və yaradıcılıq enerjisi nəsib etsin. Qoy yazdığınız hər misra oxucuların qəlbində işıq yandırsın, insanları xeyirxahlığa, mərhəmətə və gözəlliyə səsləsin. Sizə gələcək yaradıcılıq yolunuzda yeni uğurlar, sonsuz ilham və daim sevgi dolu oxucu auditoriyası arzulayırıq.
Hikmət Əlizadə,
Pedaqogika elmləri doktoru,
Bakı Dövlət Universitetinin professoru
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında