(Foto ölümündən bir necə ay əvvəl Şamaxıda çəkilib)
Azərbaycan xalçaçılıq sənəti, xalqın minilliklər boyu yaratdığı, estetik zövqünü, tarixini və mənəvi dünyasını əks etdirən ən qədim və dəyərli mədəni irs nümunələrindən biridir. Atamın bu sənətə olan hörmət və sevgi, böyük zəhmətlə toxunması ilə təzahür edir. Ulu nənələrmizin dağ kəndlərmizdə toxuduğu xalçalara böyük diqqət ayırıb və məni bu sənətə yönəldərək xalçaçı-rəssam kimi yetişdirməsi onun isdədiyi olub.
DAHA BİR HESABAT GÜNÜ: QƏRBİ AZƏRBAYCAN İCMASINDA GÖRÜŞ Uzun illər ədəbi yaradıcılığımda rahat yolla yürümədim, qələmə aldığım mövzulara ötəri yanaşmadım. Jurnalistikada bədii düşüncəylə özünüifadəyə meydan açan publisistikaya bağlı olmağımla yanaşı, zərurət kimi qarşıma çıxan tədqiqat axtarışlarına da yol aldım.
1988-ci ildə dədə-baba yurdumuz olan Qərbi Azərbaycandan son nəfərimizə qədər qovulan insanların didərginlik ağrı-acılarını, 1990-cı il Yanvar müsibətlərini göz yaşımla qələmə aldım. Və bu ağrılarla İrəvan ədəbi mühiti, mətbuatı, bu qədim yurdun görkəmli şəxsiyyətləri, tarixi abidələri ilə bağlı illərlə yorulmadan tədqiqatlar apardım. Şükürlər olsun ki, ciddi araşdırmalarımın nəticəsi uğurlu oldu. Xeyli sayda tədqiqat xarakterli publisistik məqalələrlə dövri mətbuatda çıxışlar etdim. İrəvanın ilk anadilli mətbuatı olan “Ləklək” (1914), “Bürhani-həqiqət” (1917) jurnallarını ərəb qrafikasından transliterasiya edərək, genişəhatəli Ön söz və lüğətlə nəşr etdirdim.
Burada mütləqdir xatırladım ki, XX əsr İrəvan ədəbi mühitinin tanınmış ziyalılarından olan “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin nümayəndəsi babam Məmmədəli Nasirin həyat və yaradıcılıq yolunun ilk tədqiqatçısı olaraq onun simasında ədəbiyyatşünaslıq elmini daha bir ədəbi şəxsiyyətlə zənginləşdirdim. Elmi işimi uğurla müdafiə edərək filologiya üzrə fəlsəfə doktoru adını aldım.
Bundan sonra M.Nasirin 1912-ci ildən başlamış əsərlərinin böyük bir qismini 10 il ərzində klassik mətbuat səhifələrindən arayıb-axtarıb ərəb qrafikasından latın əlifbasına çevirərək “İrəvanın müqtədir ziyalıları” seriyasından “Seçilmiş əsərləri” ni nəşr etdirdim. “İdrak işığında” publisistik məqalələr toplusunda genişəhatəli mövzularımla yanaşı, İrəvanın ədəbi mühitini əks etdirən tədqiqat xarakterli yazılarım da yer aldı. Beləliklə, bədii, publisistik və elmi yaradıcılığımda İrəvanın ədəbi mühiti, mətbuatı müstəsna əhəmiyyət kəsb etdi…
22 May 2026-cı il tarixində Qərbi Azərbaycan İcmasında keçirilən “İrəvan ədəbi mühiti Şəfəq Nasirin yaradıcılığında” adlı tədbirdə bəndənizin uzun illər apardığı tədqiqatlar geniş ictimaiyyətin diqqətinə çatdırıldı. Tədbirin təşəbbüskarı və təşkilatçısı, Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin sədri, millət vəkili hörmətli Əziz müəllim Ələkbərliyə və zəhməti keçən bütün əməkdaşlara təşəkkürümü bildirirəm. Eləcə də ictimaiyyətə təqdim olunan kitablar, ümumən yaradıcılığım haqqında öz fikirlərini bölüşən elm, ədəbiyyat xadimlərinə, tədqiqatçı alimlərə – Auditorlar palatasının sədri prof. Vahid Novruzova, professorlar: Əsgər Zeynalov, Rüstəm Kamal, Abid Tahirli, t.ü.f.d. Cəbi Bəhramov və Nazim Mustafaya minnətdarlığım var…
Təbii ki, yaradıcılığım üzərindən deyilən bütün fikirlər, xoş sözlər elmi, ədəbi yaradıcılığıma olan məsuliyyət hissimi bir qədər də artırdı.
Və sonda: nə qədər ki, qələm əlimdədir, milli, ictimai amalla yazıb-yaradacam. Bir daha tədbirin bütün iştirakçılarına, qələm dostlarıma təşəkkür edirəm. 24.05.2026
ŞƏHRİLİLƏR – ƏSRLƏRİ AŞAN BİR TAYFANIN TARİXİ İZLƏRİ
Tarix yalnız dövlətlərin, hökmdarların və müharibələrin salnaməsi deyil. Tarix həm də tayfaların, nəsillərin, soyların yaddaşıdır. Minilliklər boyu müxtəlif coğrafiyalarda yaşayan, fərqli mədəniyyətlərlə təmas quran, öz adını və kimliyini qorumağı bacaran qədim toplumlar xalqların formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Bu baxımdan Şəhrililər adı da maraq doğuran qədim etnos-toplum ənənələrindən biri kimi diqqəti cəlb edir.
Türk xalqlarının tarixi inkişaf mərhələləri göstərir ki, Orta Asiyadan başlayaraq Ön Asiya, Hindistan, İran yaylası, Qafqaz və Anadolu istiqamətində baş verən böyük köçlər nəticəsində çoxsaylı tayfa birlikləri yaranmış, bəziləri böyük dövlətlərin təməlini qoymuş, bəziləri isə yaşayış məntəqələrinin, kəndlərin, tayfa adlarının içərisində öz izlərini qoruyub saxlamışlar.
Şəhrililər haqqında mövcud yerli məlumatlar onların qədim Şərq coğrafiyasında geniş yayılmış türksoylu toplumlarla bağlılığını ehtimal etməyə əsas verir. Asiyanın müxtəlif bölgələrində, xüsusilə Hindistan istiqamətində baş vermiş tarixi köç yolları, Orta Asiya – İran – Qafqaz xətti boyunca etnik hərəkətlilik türk tayfalarının geniş arealda yayılmasını təmin etmişdir. Bu proseslər nəticəsində bir çox tayfalar müxtəlif ölkələrdə fərqli adlarla yaşamlarını davam etdirmişlər.
Cənubi Azərbaycan əraziləri tarix boyu böyük mədəni və etnik keçid məkanı olmuşdur. Təbrizdən başlayaraq Qaradağ, Ərdəbil, Urmiya istiqamətlərinə qədər uzanan geniş ərazi müxtəlif türk tayfalarının məskunlaşdığı mühüm bölgələrdən hesab edilir. Burada yaşayan soy birlikləri əsrlərlə öz adət-ənənələrini, şifahi ədəbiyyat nümunələrini, ailə bağlarını və milli kimliklərini qoruyub saxlamışlar.
Şəhrililərin izlərinə Azərbaycanın Qarabağ və Zəngəzur bölgələrində də rast gəlindiyi barədə yerli yaddaşda məlumatlar qorunub saxlanılır. Xüsusilə Zəngilan rayonunun Xurama kəndi və Ağdam rayonunun Yusifcanlı kəndi bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Ağdamın Yusifcanlı kəndi Qarabağın qədim yaşayış məntəqələrindən biri kimi tanınır. Müxtəlif tarixi mərhələlərdə bölgə əhalisi ağır sınaqlardan keçmiş, müharibələr və köçlər insanların taleyinə təsir göstərmişdir.
Qarabağ bölgəsində tayfa yaddaşı hər zaman güclü olmuşdur. İnsanlar öz soy-köklərini, nəsil şəcərələrini qorumağa xüsusi önəm vermişlər. Şəhrililər haqqında bu gün yaşayan məlumatların mühüm hissəsi də məhz həmin nəsil yaddaşı vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülmüşdür.
Tarixi baxımdan türk tayfa sistemində tayfa yalnız qan bağlılığı deyil, eyni zamanda sosial təşkilatlanma forması idi. İnsanlar tayfa daxilində qarşılıqlı dəstək sistemi yaradır, mədəni irsi birlikdə qoruyur, ortaq dəyərləri yaşadırdılar. Məhz bu xüsusiyyətlər əsrlər keçsə də müəyyən soy adlarının unudulmamasına səbəb olmuşdur.
Şəhrililər haqqında araşdırmaların gələcəkdə daha geniş aparılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Arxiv sənədləri, çar dövrü siyahıyaalma materialları, sovet dövrü kənd təsərrüfatı qeydiyyatları, şəcərə məlumatları, qəbiristanlıq kitabələri və şifahi tarix nümunələri bu istiqamətdə yeni faktların ortaya çıxmasına imkan yarada bilər.
Qloballaşan dünyada insanların öz soy-köklərinə marağı daha da artır. Çünki keçmişini tanıyan toplum gələcəyini daha möhkəm qurur. Şəhrililər də əsrlərin yaddaşından gələn, müxtəlif coğrafiyalarda iz qoymuş, öz kimliyini qorumağa çalışan qədim soy yaddaşının daşıyıcılarından biri kimi araşdırılmağa layiqdir.
Tarix yalnız yazılmış mənbələrdə deyil, insanların yaddaşında, kənd adlarında, ailə şəcərələrində, nəsillərin söylədiyi xatirələrdə yaşayır. Şəhrililər adı da məhz belə yaşayan tarix nümunələrindən biri olaraq keçmişlə gələcək arasında körpü rolunu oynayır.
Qeyd:
«Şəhrililər» (شهر لیلر) əsasən İranın müxtəlif bölgələrində, xüsusən Zəncan, Qəzvin və Tehran ətraflarında yaşayan, tarixən Azərbaycan türklərinin tərkib hissəsi olan etnoqrafik bir qrupa və ya tayfaya verilən addır.
