“ƏDƏBİ OVQAT” ədəbi-bədii dərgisinin (təsisçi Rəfail Tağızadə, baş redaktor Vaqif Osmanlı, baş redaktorun müavini Şahnaz Kamal, məsul katib İlahə Səfərzadə, korrektor Sima Salamova, rəssam Sehran Allahverdi) 20-ci (2026) sayı ədəbiyyatsevərlərin görüşünə gəlib.
Dərgi təsisçinin “Söz yolçusu” qeydləri ilə açılır.
“Ədəbi təhlil” bölməsində Rüstəm Kamalın “Şuşa od içində, yaxud Mir Mövsün Nəvvabın istixarəsi”, Aygün Bağırlının “Azərbaycan poeziyasının Krılovu Hikmət Ziya”, İlhamə Qəsəbovanın “Hüseyn Saraclı məktəbinin formalaşması, inkişafı və irsi” ədəbi təhlilləri,
“Məşhurların həyatı” bölməsində İlahə Əhmədovanın “Gizlin” (Qabriel Qarsia Markesin gizlində qalan böyük sevgisi Taçia haqqında…) mülahizələri,
“Azərbaycan mühacirləri” bölməsində Mirzə Bala Məmmədzadənin “Vətən qaldı” hekayəsi,
“Sənət dünyası” bölməsində Mustafa Çəmənlinin “Muğam dünyasının bələdçisi” məqaləsi,
“Dünya ədəbiyyatı” bölməsində August Strindberqin ” Yarım vərəq” hekayəsi, Ku Unun şeirləri,
“Yeni kitablar” bölməsində “Xəzərdən Baltikə uzanan ruh körpüsü” (Mahir Həmzəyevin “Azərbaycan-Baltik mədəni əlaqələri (XIX-XXI əsrlər” kitabı haqqında təqdimat nəşr olunub.
Bütün ədəbiyyatsevərləri dərgidəki ədəbi nümunələrlə tanış olmağa dəvət edirik. Bizim ədəbi boğçamıza xoş gəlibsiniz. Rəy və təklifləriniz gələcək fəaliyyətimiz, uğurlarımız üçün önəmlidir. Hər birinizə uğurlar!
REDAKSİYADAN: “Sözün yaddaş arxeologiyası: “Ayətxan Ziyad” imzasının fəlsəfi qatları” mövzusunda araşdırmalarımız davam edir
X QAT: İMZANIN YADDAŞDA QALMA FORMASI: ƏSƏR, MÜƏLLİF VƏ SÖZÜN İKİNCİ HƏYATI (Valter Benyaminin sənət əsərinin aurası və “xalis dil” düşüncəsi işığında)
Əsər yazıldığı anda müəllifin iradəsi, təcrübəsi və düşüncəsi ilə bağlıdır. Nəşr olunub oxucuya çatdıqdan sonra isə müəllifdən müəyyən mənada ayrılır. Ancaq bu ayrılıq yaradıcılığın sonu deyil. Əksinə, əsərin başqa yaddaşlara daxil olduğu, yeni oxunuşlar və yozumlar qazandığı mərhələnin başlanğıcıdır. Müəllifin yazı masasından çıxan mətn artıq yalnız onun şəxsi təcrübəsini ifadə etmir; oxunur, müzakirə edilir, başqa mətnlərlə qarşılaşdırılır və zaman keçdikcə yeni mənalarla zənginləşir.
Valter Benyaminin sənət əsəri və dil haqqında düşüncələri bu prosesi anlamaq üçün nəzəri paralel yaradır. Onun sənət əsərinin “aura”sı haqqında mülahizələri əsərin özünəməxsus varlığına, müəyyən zaman və məkanla bağlılığına diqqət yetirir. “Xalis dil” düşüncəsində isə dil yalnız hazır mənanı çatdıran vasitə kimi deyil, müxtəlif dillərin və ifadə imkanlarının qarşılıqlı münasibətində üzə çıxan daha dərin bir məna sahəsi kimi nəzərdən keçirilir.
A.Ziyadın yaradıcılığına bu müstəvidən baxmaq V.Benyaminin fikirlərini təsdiqləməkdən daha çox, başqa bir məsələni araşdırmağa imkan verir: əsər müəllifdən ayrıldıqdan sonra necə yaddaşa çevrilir və müəllif imzası bu yaddaşda hansı formada yaşayır? Beləliklə, əvvəlki qatlarda mətnin daxilində qorunan yaddaşı araşdırırdıqsa, X qatda mətnin özünün oxucunun, ədəbiyyarşünasın, tənqidçinin və sonrakı nəsillərin yaddaşında buraxdığı izi izləyirik.
Əsərin müəllifdən
ayrıldığı məqam
A.Ziyadın “Məndən sonra…” kitabındakı müəllif müraciəti bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Kitab sadəcə yazılmış mətnlərin toplusu kimi təqdim edilmir. Müəllif oxucunu səhifələri varaq-varaq oxumağa, həmin səhifələrdə bir ömür görməyə çağırır. “Bir misram – ömrümün bir səhifəsi” şeirindəki bu fikir əsərlə müəllifin yaşantıları arasındakı münasibəti aydın ifadə edir.
Bu yanaşmada misra yalnız poetik vahid deyil, yaşanmış həyatın yazıya köçürülmüş parçasıdır. Lakin misra kitabda müəllifin şəxsi təcrübəsinin ifadəsi olaraq qalsa da, oxucuya çatdıqdan sonra başqa bir məna qazana bilər. Oxucu həmin misrada müəllifin keçmişini görə, öz həyatından bir hadisəni xatırlaya və ya əvvəllər fərq etmədiyi bir duyğunu kəşf edə bilər. Beləliklə, müəllifin yaşantısı oxucunun yaddaşına daxil olur, ancaq orada olduğu kimi təkrarlanmır; oxucunun təcrübəsi ilə yeni münasibətə girir.
V,Benyaminin sənət əsərinin özünəməxsus varlığına diqqət yetirməsi ilə A.Ziyadın “Bir misram – ömrümün bir səhifəsi” yanaşması arasında müəyyən paralellik var. Hər iki halda əsər sadəcə məlumat ötürən vasitə deyil, özündə konkret bir yaşantının izini daşıyan varlıq kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bununla belə, bu paralellik eynilik demək deyil. A.Ziyadın müəllif müraciətində əsas vurğu misranın şəxsi həyatla əlaqəsinə və həmin həyatın yazı vasitəsilə yaddaşa verilməsinə düşür.
Deməli, əsər müəllifin yaddaşını qorumaqla yanaşı, oxucunun yaddaşında yeni bir prosesə də başlanğıc verir. Əsərin ikinci həyatı məhz burada başlayır.
“İmza” ad deyil,
yaddaşda qalan izdir
A.Ziyadın yaradıcılığında “imza” anlayışı yalnız müəllifin adını göstərən biblioqrafik işarə kimi başa düşülə bilməz. Müəllifin müxtəlif janrlarda yazdığı əsərlər, publisistik və tədqiqat mətnləri, eləcə də yaradıcılığı haqqında söylənilən fikirlər zaman keçdikcə müəyyən yazı və düşüncə tərzinin əlamətlərini üzə çıxarır.
“Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” kitabı haqqında yazılmış materiallarda müəllifin publisistik və ədəbi-bədii yaradıcılığında sosial məzmunun, ideya-poetik axtarışların və fəlsəfi qənaətlərin bir araya gəldiyi vurğulanır. Həmin qiymətləndirmələrdə ictimai hadisələrin və zamanın ab-havasının müəllifin sənətkar baxışından keçirilməsi, qələm məhsullarının özünüifadə vasitəsinə çevrilməsi diqqətə çatdırılır.
Burada əsas məsələ kitab haqqında yazılan təhlili yazıların sayı deyil, həmin rəylərdə müəllifin hansı yaradıcılıq xüsusiyyətlərinin seçilib önə çəkilməsidir. Tənqidçi ayrı-ayrı əsərlərin mövzularını sadalamaqla kifayətlənmir, onların arxasında dayanan ümumi yazı prinsipini müəyyənləşdirməyə çalışır. Beləliklə, müəllif öz əsərlərində imzasını yaradır, tənqidçi isə həmin imzanı oxuyaraq onun yaddaşdakı obrazının formalaşmasına təsir göstərir.
Bu prosesdə iki yaddaş qatı bir-birinə bağlanır: müəllifin əsərlərində yaratdığı yaddaş və onun yaradıcılığı haqqında yazılanlarda formalaşan yaddaş. İkinci qat birincini əvəz etmir; onu başqa baxış bucağından tamamlayır.
Başqasının kitabında
öz tənqidçi imzasını yaratmaq
A.Ziyadın müəlliflik mövqeyi yalnız öz həyatını və yaradıcılığını yazıya köçürməsi ilə məhdudlaşmır. Başqa müəlliflərin əsərləri haqqında yazması, onların yaradıcılığını araşdırması və ayrı-ayrı şəxslərin həyat yolunu sənədləşdirməsi də onun fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindəndir.
Bu cəhət “ADPU-da qalan izim” kitabının quruluşunda aydın görünür. Kitabda universitetdə fəaliyyət göstərmiş elm və təhsil xadimləri, müəllimlər, əməkdaşlar, məzunlar və universitet həyatı ilə bağlı başqa şəxslər haqqında yazılar toplanıb. Kitabda rəhbərlikdə çalışmış şəxslərdən başqa 35 elm və təhsil xadimi haqqında ayrıca məqalələrin yer aldığı, digər fəsildə isə müxtəlif peşə və nəsil nümayəndələrinə həsr olunmuş oçerk və yazıların toplandığı göstərilir.
Bu materialları bir araya gətirmək yalnız keçmişi təsvir etmək deyil. Ayrı-ayrı insanların fəaliyyəti, xatirəsi və həyat təcrübəsi yazılı mətn vasitəsilə ümumi yaddaşa daxil edilir. Şəxsi xatirə və ayrı-ayrı faktlar beləliklə daha geniş bir tarixi-mədəni mənzərənin tərkib hissəsinə çevrilir.
Burada A.Ziyadın müəllif mövqeyi iki istiqamətdə görünür: o, həm öz yaradıcılıq yaddaşını qurur, həm də başqalarının yaddaşının qorunmasına xidmət edir. Başqasının həyatı və yaradıcılığı haqqında yazarkən müəllif yalnız qarşısındakı şəxsi təqdim etmir; onu hansı cəhətdən əhəmiyyətli saydığını, hansı xüsusiyyətləri seçdiyini və yaddaşa hansı izləri ötürmək istədiyini də göstərir.
V.Benyaminin dil haqqında düşüncələri ilə burada yalnız şərti bir paralel aparmaq mümkündür. Necə ki onun “xalis dil” anlayışı müxtəlif dillərin ifadə imkanlarının qarşılıqlı münasibətini düşünməyə əsas verir, A.Ziyadın fəaliyyətində də bir müəllifin baxışı başqa bir insanın həyat və yaradıcılıq materialı ilə qarşılaşaraq yeni mətn yaradır. Lakin bu, V.Benyaminin nəzəriyyəsinin birbaşa tətbiqi deyil; müəlliflik və yaddaş münasibətini anlamağa kömək edən müqayisədir.
Beləliklə, başqasının kitabı və ya həyat yolu haqqında yazmaq da müəllifin öz yaradıcılıq portretinin bir hissəsini yaradır. Tənqidçi başqasına baxarkən öz baxışını da üzə çıxarır.
“Şamaxının Kürdəmic kəndi”:
yaddaşın yazılı arxivə çevrilməsi
A.Ziyadın “Şamaxının Kürdəmic kəndi” kitabı yaddaşın şəxsi təcrübədən çıxaraq yerli tarix materialına çevrilməsini göstərən nümunələrdəndir. Kitabda kəndin toponimikası, yer-yurd adları, keçmişi, sakinlərin həyat tərzi və adət-ənənələri araşdırılır; tarixi məlumatlar, publisistik müşahidələr və yaddaşdan gələn rəvayət xarakterli materiallar bir araya gətirilir.
Bu halda yaddaş yalnız fərdi hisslərin və şəxsi xatirələrin qorunduğu sahə deyil. Kəndin adı, yer adları, nəsillərin taleyi, adət-ənənələr və tarixi hadisələr bir-birindən təcrid olunmuş faktlar kimi deyil, müəyyən bir məkanın keçmişini anlamağa kömək edən yaddaş parçaları kimi toplanır.
Belə bir kitabın əhəmiyyəti yalnız məlumat verməsində deyil. Keçmiş haqqında ayrı-ayrı insanlarda, ailələrdə və şifahi söyləmələrdə qorunan məlumatlar yazıya köçürüldükdə, onların sonrakı nəsillər üçün əlçatan qalması imkanı yaranır. Dağınıq xatirələr və yerli məlumatlar müəyyən mətn daxilində sistemləşdirilir.
V.Benyaminin tarixi düşüncəsində keçmişin diqqətdən kənarda qala bilən izlərinə yönələn maraqla bu fəaliyyət arasında müqayisə aparmaq mümkündür. Ancaq A.Ziyadın kitabında həmin yanaşma nəzəri tezis şəklində deyil, konkret materialın toplanması və yazıya alınması vasitəsilə görünür. Yaddaş arxeologiyası burada praktik yazı fəaliyyətinə çevrilir: keçmişə aid izlər aşkara çıxarılır, mətn daxilində bir araya gətirilir və gələcək oxucu üçün qorunur.
Beləliklə, müəllifin imzası yalnız öz həyatını ifadə etdiyi əsərlərdə deyil, bir məkanın və onun insanlarının yaddaşını qorumağa yönələn tədqiqatında da görünür.
Eyni faktı
başqa cür görmək
A.Ziyadın yaradıcılığı haqqında yazılmış rəy və tənqidçi məqalələrində diqqət çəkən məqamlardan biri məlum fakt və hadisələrin özünəməxsus şəkildə təqdim edilməsidir. AMEA-nin müxbir üzvü Vəli Əliyevin “Heydər Əliyev: Azərbaycan ədəbiyyatının, mədəniyyətinin… dövlətinin hamisi” adlı dərs vəsaiti haqqında rəyində müəllifin hamıya məlum fakt və hadisələri tədqiqatçı mövqeyindən, özünəməxsus publisistik dillə və poetik axarda nizamlaması xüsusi qeyd olunur.
Bu müşahidə imzanın formalaşmasını anlamaq üçün əhəmiyyətlidir. Müəllif fərdi yazı üslubunu yaratmaq üçün mütləq yeni fakt aşkar etməli deyil. Bəzən onun imzası məlum materialdan nəyi seçməsində, faktlar arasında hansı əlaqələri qurmasında və mövzunu hansı baxış bucağından təqdim etməsində üzə çıxır.
A.Ziyadın yaradıcılığında publisistika, ədəbi-bədii söz və tədqiqat bir-birindən tam ayrılmış sahələr kimi görünmür. Onun əsərləri haqqında yazılan qiymətləndirmələrdə sosial məzmun, ideya-poetik axtarış, fəlsəfi qənaət, təhkiyə mədəniyyəti və ictimai hadisələrin müəllif baxışından keçirilməsi kimi xüsusiyyətlərin qeyd olunması bu müxtəlifliyin ümumi yaradıcılıq mövqeyi daxilində birləşdiyini göstərir.
İmza, deməli, yalnız mövzu seçimi ilə müəyyənləşmir. O, həm də həmin mövzunun necə işlənməsində, faktın hansı mənada önə çəkilməsində və sözün hansı düşüncə tərzini ifadə etməsində formalaşır.
Kitab haqqında yazılan söz:
imzanın ikinci yaddaşı
X qatın əsas məsələlərindən biri müəllifin əsəri ilə həmin əsər haqqında yazılan mətnlər arasındakı münasibətdir.
Kitab haqqında yazılan məqalə əsərin məzmununa əlavə edilmiş sadə şərh kimi qalmır. O, müəyyən vaxtdan sonra müstəqil mətnə, yəni həmin əsərin necə qarşılandığını və hansı cəhətlərinin əhəmiyyətli sayıldığını göstərən sənədə çevrilir. Müəllifin kitabı ilkin mətn yaddaşını yaradırsa, haqqında yazılan məqalə onun sonrakı oxunuşlarından birini qoruyur.
A.Ziyadın yaradıcılığı haqqında yazılmış materiallarda bu münasibətin müxtəlif nümunələri görünür. “Heydər Əliyev şəxsiyyəti ədəbi tənqid müstəvisində” kitabında səkkiz məqalə vasitəsilə müxtəlif aspektlərin araşdırılması A.Ziyadın tədqiqat mövzusuna hansı istiqamətlərdən yanaşdığını göstərir.
“Heydər Əliyev – xalqının, dövlətinin qürur ünvanı” əsəri haqqında verilən qiymətləndirmələrdə isə kitabın yalnız siyasi şəxsiyyət haqqında məlumat mənbəyi kimi deyil, həmin şəxsiyyətin bədii obrazının yaradılması baxımından da nəzərdən keçirildiyi görünür.
Bu rəylər A.Ziyadın əsərlərinin yerini müəyyənləşdirməklə yanaşı, onun yaradıcılığının necə oxunduğunu da sənədləşdirir. Hər bir rəy müəllifin əsərinə başqa bir baxış bucağı əlavə edir. Bununla belə, rəy əsərin yeganə və qəti mənasını müəyyənləşdirmir; o, həmin əsərin mümkün oxunuşlarından birini ifadə edir.
Eyni münasibəti “Qara, məxmər gecələrim” kitabına yazılan yazılarda da görmək mümkündür. Kitabın “Qənd balam, şəkər balam” və “Hekayələr” kimi bölmələrdən qurulması, müəllifin oxucunu səhifələr vasitəsilə bir ömürlə üz-üzə qoyması haqqında deyilənlər əsərin quruluşuna və oxucu ilə münasibətinə diqqət yönəldir. Yazıçı-publisist, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü Məmməd Mərzilinin “İnsanın tale yükü” adlı məqaləsi də həmin kitabın başqa bir müəllif tərəfindən necə qəbul edildiyini göstərən nümunədir.
Beləliklə, “imzanın ikinci yaddaşı” anlayışı konkret məna qazanır: A.Ziyad öz kitabını yazır, başqa müəllif isə həmin kitabda gördüyünü, əhəmiyyətli saydığını və necə anladığını ifadə edir. Bu mətnlər eyni deyil və biri digərini əvəz etmir. Onlar birlikdə əsərin qəbul tarixini genişləndirirlər.
“Xalis dil” düşüncəsindən
müəllif səsinə
V,Benyaminin “xalis dil” haqqında düşüncəsi sözün bir ifadə mühitindən digərinə keçərkən qazandığı imkanları anlamaq üçün nəzəri dayaq ola bilər. Onun tərcümə haqqında mülahizələrində müxtəlif dillərin münasibəti sadəcə bir dildəki məzmunun digər dilə mexaniki köçürülməsi kimi başa düşülmür. Bu münasibət dilin ifadə imkanlarının daha dərindən üzə çıxması ilə əlaqələndirilir.
A.Ziyadın yaradıcılığında da sözün bir mühitdən digərinə keçməsi müşahidə olunur. Hadisə əvvəlcə yaşanır, sonra müəllifin yaddaşından keçərək mətnə çevrilir. Mətn oxucu tərəfindən qəbul edilir, daha sonra tənqidçi və ya başqa müəllif onun haqqında yeni mətn yaradır. Hər mərhələdə ilkin materialla əlaqə qorunur, lakin onun mənası və yaddaşdakı mövqeyi dəyişə bilər.
Bu prosesi V,Benyaminin “xalis dil” anlayışı ilə eyniləşdirmək olmaz. Burada söhbət birbaşa tərcümədən deyil, yaşantının sözə, sözün əsərə, əsərin isə yeni oxunuşlara keçməsindən gedir. Müqayisənin əhəmiyyəti ondadır ki, sözün bir mühitdə qapanıb qalmadığını, başqa şüur və təcrübələrlə qarşılaşdıqda yeni məna əlaqələri yaratdığını görməyə imkan verir.
“Məndən sonra…” kitabının adı da bu baxımdan yalnız gələcəyə yönəlmiş poetik ifadə deyil. O, müəllifdən sonra sözün taleyi haqqında düşünməyə sövq edir. “Bir misram – ömrümün bir səhifəsi” fikri misranın müəllifin yaşantıları ilə bağlılığını göstərirsə, həmin misranın oxucu və tənqidçi tərəfindən yenidən oxunması onun sonrakı yaddaşını formalaşdırır.
İmzanın məsuliyyəti
İmzanın yaddaşda qalması yalnız şöhrət məsələsi deyil, burada müəlliflik məsuliyyəti də var. Çünki müəllif haqqında yazılan hər mətn onun yaradıcılıq portretinin müəyyən cəhətini gələcək oxucuya çatdırır. Həmin mətnin seçdiyi faktlar, vurğuladığı xüsusiyyətlər və verdiyi qiymət sonrakı oxunuşlara təsir göstərə bilər.
Eyni məsuliyyət A.Ziyadın başqaları haqqında yazdığı mətnlərdə də görünür. “ADPU-da qalan izim” kitabında müxtəlif elm və təhsil adamlarının, müəllimlərin, məzunların və universitet həyatının digər iştirakçılarının haqqında yazıların toplanması onların fərdi həyat tarixlərini yazılı yaddaşa daxil edir. Belə mətnlərdə müəllif yalnız keçmişi təsvir etmir; hansı insanların və hadisələrin unudulmamasını vacib saydığını da göstərir.
Bu mənada imza yalnız “mən yazdım” demək deyil. O, bəzən “mən gördüm”, “mən qeyd etdim”, “bu insanın və ya hadisənin yaddaşda qalmasını vacib saydım” mənalarını da daşıyır. Əlbəttə, yazıya alınan hər məlumatın dəqiqliyi və təqdimatın obyektivliyi ayrıca məsuliyyət tələb edir. Yaddaşı qorumaq keçmişi olduğu kimi təkrarlamaqdan ibarət deyil; faktı mümkün qədər düzgün təqdim etmək, onu kontekstindən ayırmamaq və müəllif münasibətini faktın özündən fərqləndirmək də bu işin tərkib hissəsidir.
Beləliklə, A.Ziyadın yaradıcılığında müəlliflik və yaddaş arasındakı əlaqə təkcə özünüifadə ilə məhdudlaşmır. Burada başqasının həyatına, əməyinə və yaradıcılığına diqqət yetirmək də yazının mənəvi məsuliyyətinə çevrilir.
Yaddaşın iki istiqaməti
A.Ziyadın yaradıcılığında yaddaşın hərəkəti bir istiqamətlə məhdudlaşmır. Bu hərəkətin bir-biri ilə əlaqəli üç xəttini ayırmaq mümkündür:
Həyat və müşahidə → müəllif → əsər → oxucu yaddaşı. Müəllif yaşantılarını, müşahidələrini və düşüncələrini mətnə çevirir; əsər oxucunun yaddaşına daxil olaraq yeni mənalar qazanır.
Başqasının həyatı və yaradıcılığı → A.Ziyadın baxışı → məqalə və ya tədqiqat → yazılı yaddaş. Müəllif başqa insanların həyat və fəaliyyətini yazıya alaraq onların yaddaşda qalmasına xidmət edir.
A.Ziyadın əsəri → başqa müəllifin rəyi və məqaləsi → imzanın ikinci yaddaşı. Müəllifin yaradıcılığı haqqında yazılan mətnlər onun əsərlərinin necə qəbul edildiyini və hansı cəhətlərinin önə çəkildiyini qoruyur.
Bu üç xətt bir-birindən ayrı deyil. Onlar müəllif, əsər və oxucu arasındakı münasibətin müxtəlif tərəflərini göstərir.
X qatın əvvəlki qatlarla əlaqəsi də məhz burada üzə çıxır. VIII qatda yaşantının daxili təcrübəyə çevrilməsi, IX qatda uşaqlıq dünyasının və ilkin təəssüratların yaddaşda qalması araşdırılırdısa, X qatda həmin yaddaşın əsərdən kənarda necə davam etdiyi izlənir. Beləliklə, araşdırma yalnız sözün hansı yaşantıdan doğduğunu deyil, yazıldıqdan sonra hansı yollardan keçdiyini də əhatə edir.
“Məndən sonra…” –
əsərin müəllifdən sonrakı ömrü
“Məndən sonra…” ifadəsi X qatın əsas poetik açarlarından biridir. Burada söhbət yalnız müəllifin fiziki yoxluğundan getmir. Daha mühüm məsələ onun yazdığı sözün müəllifdən sonra necə yaşamasıdır.
Əsər oxucuya çatdıqdan sonra onun taleyi yalnız müəllifin iradəsi ilə müəyyənləşmir. Müasiri olan oxucu mətni bir cür anlaya bilər, tənqidçi başqa bir cəhətini önə çəkə bilər, sonrakı nəsil isə həmin əsərdə öz dövrünün suallarına uyğun məna tapa bilər. Bu, əsərin ilkin mənasının yox olması demək deyil; onun müxtəlif oxunuşlarda yeni əlaqələr qazanması deməkdir.
V.Benyaminin sənət əsərinin özünəməxsusluğu və qəbul şəraiti haqqında düşüncələri burada nəzəri paralel yaradır. Əsərin “aura”sı onun konkret varlığı və özünəməxsusluğu ilə bağlıdır. A.Ziyadın yaradıcılığında isə əsərin sonrakı həyatı onun müxtəlif oxunuşlarında, haqqında yazılan rəylərdə və müəllifin başqa insanların yaddaşını qorumağa yönəlmiş mətnləri ilə qurduğu ümumi yaradıcılıq mənzərəsində görünür.
“Məndən sonra…” sualını bu baxımdan belə ifadə etmək olar: müəllifdən sonra sözə nə olur?
Cavab yalnız “əsər qalır” fikri ilə məhdudlaşmır. Əsərlə yanaşı, onun haqqında yazılanlar, müəllifin başqaları haqqında qələmə aldıqları və oxucunun yaddaşında yaranan təsəvvürlər də qalır. Bu mətnlər bir-birini əvəz etmir, lakin birlikdə sözün yaddaş tarixini genişləndirir.
Beləliklə, əsərin müəllifdən sonrakı ömrü onun sadəcə qorunub saxlanması deyil. Bu ömür yeni oxunuşlar, fərqli baxışlar və yaddaşlar vasitəsilə davam edir.
Nəticə:
imzanın ikinci həyatı
X qatın araşdırması göstərir ki, yaddaş yalnız əsərin daxilində qorunan məzmun deyil; o, əsərin oxunması, təhlil edilməsi və başqa mətnlərdə yenidən mənalandırılması prosesində də yaranır. A.Ziyadın yaradıcılığında bu proses bir neçə istiqamətdə müşahidə olunur: müəllif öz həyatının və zamanının izlərini əsərlərində qoruyur, başqalarının həyatı və yaradıcılığı haqqında yazaraq onların yaddaşını yazılı mətnə çevirir, onun əsərləri haqqında yazılan məqalə və rəylər isə imzasının yeni oxunuşlarını meydana gətirir.
V.Benyaminin sənət əsərinin özünəməxsusluğu və dilin ifadə imkanları haqqında düşüncələri bu münasibətləri anlamaq üçün nəzəri paralel yaradır. Lakin A.Ziyadın yaradıcılığının konkret xüsusiyyəti həmin münasibətin yalnız estetik müstəvidə qalmamasıdır. Onun yazılarında söz insanın, zamanın, ictimai hadisələrin və ayrı-ayrı həyat tarixlərinin yaddaş daşıyıcısına çevrilir.
Bu baxımdan imza nə yalnız müəllifin adı, nə də onun əsərlərinin biblioqrafik göstəricisidir. İmza müəllifin mövqeyinin, seçiminin, sözə münasibətinin və yaddaşa ötürdüyü məzmunun birgə ifadəsidir. Müəllif öz əsərlərində yaddaş yaradır; oxucu və tənqidçi həmin əsərləri yenidən oxuyaraq bu yaddaşa öz baxışını əlavə edir. A.Ziyadın başqalarının həyatı və yaradıcılığı haqqında yazdığı mətnlər isə yaddaşın əks istiqamətdə hərəkətini təmin edir.
Beləliklə, X qat əvvəlki qatlarda izlənən yaddaş prosesini yeni müstəviyə keçirir: sözün hansı yaşantıdan doğduğundan sonra onun müəllifdən ayrılıb hansı yaddaşlarda yaşamağa davam etdiyini araşdırır.
“Sözün yaddaş arxeologiyası” baxımından X qatın əsas qənaəti budur: əsərin ömrü yazıldığı yerdə bitmir; onun yaddaş həyatı müəllifdən sonra da davam edir. İmzanın məsuliyyəti isə yalnız özünü ifadə etməkdə deyil, hansı insanı, hansı hadisəni və hansı həqiqəti söz vasitəsilə gələcəyə çatdırmaqda üzə çıxır.
“Xəzan” ədəbi-bədii jurnalının növbəti sayı çapdan çıxıb. Sıra sayına görə 76-cı olan bu nömrə 2026-cı ilin sentyabr-oktyabr aylarını əhatə edir. Cəmi 104 səhifədən ibarət olan jurnal ədəbi proseslərin mənzərəsini canlandırmaq üçün bir nümunədir. Baş redaktorun guşəsində yerləşdirilmiş tezis və ştrixlərdən ibarət kiçik bir mətndə Sarı Aşıq ədəbi məclisinin 8 yaşı ərəfəsində ölkədə yaradılmış və fəaliyyət göstərən ədəbi məclislərin, dərnəklərin fəaliyyətinə nəzər salınıb. Jurnalda böyük şair Səməd Vurğunun 120 yaşı qeyd olunmuş, bu münasibətlə müvafiq yazılar (xatirə-oçerklər) yerləşdirilərək oxucuların ixtiyarına verilmişdir. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının bir bölməsi olan Naxçıvan ədəbi mühitinin parlaq nümayəndələrindən sayılan ictimai xadim, ustad şair Xanəli Kərimlinin 75 yaşı redaksiya heyəti tərəfindən təbrik edilib. Bu münasibətilə jurnalda təhlilli yazılar, o cümlədən şairin yaradıcılığından poetik nümunələr yerləşdirilmişdir. Eyni zamanda şair Ramiz Babayevin və ədəbi tənqidçi Vaqif Osmanovun 70 yaşlarının tamam olması qeyd edilmişdir. Araşdırmaçı Adil Məmmədin “İrəvanda xal qalmadı” məşhur xalq mahnısı ətrafında apardığı araşdırma da daxil olmaqla jurnalda bir-birindən maraqlı publisistik məqalələr, poeziya və nəsr nümunələri çap edilmişdir. Təqdim olunan jurnalın bu sayının YAZI DÜZÜMÜ aşağıdakı kimidir:
Redaktor guşəsi -“Ədəbi dərnəklər, məclislər” (Sarı Aşıq ədəbi məclisinin 8 yaşına) -“Xanəli Kərimli – 75”
Publisistika -Adil MƏMMƏD – “İrəvanda qalmayan nə imiş?” (Məşhur bir mahnı haqqında düşüncələr) -Şahməmməd DAĞLAROĞLU – “Səməd Vurğun – İsmayıllının vurğunu” -Elçin NƏSİB – “Səməd Vurğun “Ceyran”ı mənim söylədiklərim əsasında qələmə alıb” -Çingiz SÜLEYMANOV – “Həyatın özündə və üstündə olan poeziya” (Xanəli Kərimlinin məxsusi dəst-xəttinə və şəxsinə bir baxış…) -Rövşən HÜSEYNOV – “Misraları ilə insan qəlbini vəcdə gətirən şair” (Ramiz Babayevin 70 yaşına) -Rəfail TAĞIZADƏ – “İşıq adamın işığına” (Vaqif Osmanlının 70 yaşına və “70-in işığında” kitabına) -Cahan SALMANQIZI – “Elnarə Cahan yaradıcılığın zirvəsində” (Müəllifin sayca altıncı olan “Cahanın Şuşada yay tətili” adlı kitabı işıq üzü gördü) -Xuraman ZAKİRQIZI – “Vətən sağ olsun” “Yazımın qəhrəmanı Vətən müharibəsi iştirakçısı qazi Yusif Abdullayevdir) -Vaqif YUSİFLİ – ““Xəzan”ın solmayan yarpaqları” (ədəbi-bədii jurnalın on yaşına) -Tural ADIŞİRİN – “Şairliklə şəhidliyin qovuşduğu ünvan” (Şəhid şair Müzəffər Məmmədoğlunun şeirləri haqqında) -Çingiz SÜLEYMANOV – “Mələk kimi Mələk” (esse) -Hüseyn İSAOĞLU – “Zaur Ustacın ömür və yaradıcılıq salnaməsi” -Zaur USTAC – ““Heç nə olmaz”dan çox şey olurmuş” (Sədulla Şirinovun romanı haqqında geniş publisistik düşüncələr – dördüncü yazı) -Bayram MƏMMƏDOV – ““Çətindərə”nin işığı asan seçilir” (Vahid Aslanın “Çətindərə” romanı haqqında)
Poeziya -Xanəli KƏRİMLİ – “Deyilənə görə, deyənə görə”, “Hələ də”, “Uzaq ol”, “Yaman darıxıram”, “Özün bilərsən”, “Yaşadım”, “Dünya və sən”, “Çətindi”, “Bir təsərrüfat xatirəsi”, “Başın uca olsun”, “Getdi”, “Ömürlər var”, “Könül” (şeirlər) -Ramiz BABAYEV – “Təbriz gözəli”, “Mənə vəfasız demə”, “Bağışla məni”, “Niyə ürəyimə dəyirdin mənim?”, “Daha nağıllara inanmıram mən” (şeirlər) -Bayram MÜRÜDOĞLU – “İllər məndən nə apardı?”, “Səni sevə-sevə qocalıram mən”, “Vaxtın unutduğu adam”, “Özümə dönən ömür”, “Gözlərində qalan ömrüm”, “Axşama doğru”, “Yağışın nəğməsi”, “Yoxluğun ömürlük qonaqdır bizə”, “Ömür kitabı”, “Bəlkə səni bir də sevim təzədən?”, “Təbiətin nəğməsi”, “Payız yarpaqları”, “Zəngəzurun başı yaman dumanlı” (şeirlər) -Xuraman ZAKİRQIZI – “Ölümlə üz-üzə” (poema) -Polad İBRAHİMOĞLU – “Azərbaycan”, “Sözü, söhbəti sazdı”, “Olaydı – 1”, “Bilmirəm”, “Günah”, “Sarı”, “Olaydı – 2”, “Ağlayır”, “Gedirəm”, “Yazıbdı”, “Bilmədim”, “Gecələr”, “Kimi”, “Sevindi” (şeirlər) -Əbülfəz ƏHMƏD – “Uyğunsuzluq”, “Getdi”, “Məktub”, “İsgəndərə məktub”, “Zorən tarixçilərə məktub”, “Adil Cəfakeşə”, “Bizimkilər” (şeirlər) -Mahir USTA – “Nəsihətnamə”, “Mən dəli adamam”, “Mənə nə”, “Şəhərə çıxdım sabah”, “Gərək unudum”, “Qaldım”, “Ayrılıq yolu haça”, “Qocalıqla üzbəüz”, “Allah” (şeirlər) -Ələsgər TALIBOĞLU – “Axı hara tələsirsən, ay ömür?”, “Getdiyim hər yerdə səni aradım”, “İmansız gördüm”, “Al günəşin al qızılı közündə”, “Hara gedir bu karvan?”, “Həyan gəlsin”, “Gəl, qəm yemə, sən ey könül”, “Dən tutmadı arzular”, “Mən nələr gözləyirdim”, “Gözlərindən süzülür” (şeirlər) -İltimas SƏMİMİ – “Qəm ayaq açır”, “Qələmə sarıl”, “Tablamır ürək”, “Duyğusuz insan”, “Solar”, “Daş-daş kiriyəsən”, “Bilinmir”, “Dərdini unudasan”, “Bir xoş xatirə”, “Kiməsə tanış gəlirmi?” (şeirlər)
“Yazarlar” olaraq bu sayda yer alan bütün yazarlarımızı təbrik edir, onlara bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq! Uğurlarınız bol olsun! Xeyirli olsun!
Napoleon Bonopartın baş mühafizəçisi Rüstəm Rza azərbaycanlı olub. Avropanın bütün böyük saraylarında Napoleonun yanında görünən bu adam Fransa imperiyasının simvollarından birinə çevrilmişdi. Fransız diplomat Qamba 1826-cı ildə Parisdə nəşr etdiriyi səyahətnaməsində yazır: “Bonapartın məşhur məmlükü Rüstəm rəsmən Qarabağda doğulmuşdu. O, İranlıların sonuncu yürüşü (1795 Ağa Məhəmməd Şah yürüşü) zamanı əsir götürülərək qaçırılmış, sonradan türklərə satılmış və Misirə göndərilmişdi ki, orada da ümumiyyətlə Qafqazdan və həmsərhəd əyalətlərdən gələn əsirlərdən formalaşan Məmlüklərin sırasına daxil olmuşdu”…
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrindən biri olan Zaur Ustacın uşaq poeziyası, balacaların daxili dünyasını dərindən duyan, didaktik və bədii sənətkarlıq prinsiplərini özündə birləşdirən zəngin bir sistemdir. Tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın Ayətxan Ziyadın fundamental monoqrafiyası bu mövzunu geniş elmi-nəzəri aspektdən işıqlandıraraq şairin bədii sənətkarlıq sistemini və onun yaradıcılığında uşaq dünyasının fəlsəfəsini açır. [1, 2, 3]
Bədii Sənətkarlıq Sistemi və Poetik Xüsusiyyətlər
Zaur Ustacın uşaqlar üçün qələmə aldığı poetik mətnlər sadəliyi ilə seçilsə də, dərin sənətkarlıq prinsiplərinə söykənir: [1, 2]
Yaş və Psixoloji Uyğunluq: Şair birbaşa uşaq təfəkkürünün daxilinə enərək, azyaşlı oxucuların yaş dövrlərini və daxili duyumlarını dərindən nəzərə alır. [1]
Dil və Üslub Səlisliyi: Şeirlərdə uşaqların asanlıqla qavraya biləcəyi, emosional yaddaşı zənginləşdirən və dil bacarıqlarını inkişaf etdirən axıcı, bədii təsvir vasitələrindən istifadə olunur. [1, 2]
Ritm, Qafiyə və Kompozisiya: Şeirlərin ritmik quruluşu və qafiyə sistemi uşaqların musiqi duyumunu oxşayır, şeirləri yaddaqalan və dinamik edir. [1, 2]
Obrazlar Sistemi: Onun yaradıcılığında “Güllünün şeirləri” kimi kitablarda yer alan konkret obrazlar (məsələn, “Ağıllı gülər”, “Tuncay”) uşaq təxəyyülünün, suallarının və saflığının poetik təcəssümünə çevrilir. [1, 2, 3]
Uşaq Dünyası Zaur Ustacın Gözü İlə
Şair üçün uşaq dünyası sadəcə bir mövzu deyil, ətraf aləmi, təbiəti və insanı dərk etməyin ən saf nöqtəsidir: [1, 2]
Ətraf Aləmin Tanınması (Didaktika): Müəllifin məktəbəqədər və məktəbəhazırlıq səviyyəli şeirləri uşaqlara otağı, əşyaları, hərfləri və rəqəmləri əyləncəli şəkildə öyrədir.
Ailə və Doğmalıq Sevgisi: Şair uşaq poeziyasında ailə dəyərlərinə geniş yer verir. Valideynə hörmət, mərhəmət və doğmalıq hissləri uşaqların mənəvi dünyasını formalaşdıran mühüm mühit kimi təqdim olunur.
Milli Kimlik və Tarixi Yaddaş: Zaur Ustacın uşaq dünyasında milli ruh xüsusi yer tutur. Uşaqlar şeirlər vasitəsilə (“Mən Babəkəm”, “Şah İsmayıl”) öz əcdadlarını, tarixlərini və milli kimliklərini erkən yaşlardan mənimsəyirlər. [1, 2, 3, 4]
Zaur Ustacın uşaq poeziyası estetik zövq aşılamaqla yanaşı, yeni nəslin təlim-tərbiyəsində mühüm pedaqoji və ədəbi vasitə rolunu oynayır. [1, 2]
Kitab haqqında ətraflı məlumatı və satış detallarını Kitabevim.az platformasından və ya AzərTAc xəbərindən oxuya bilərsiniz. [1, 2]
Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə:
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə
Ayətxan Ziyadın müəllifi olduğu “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə”monoqrafiyası şair Zaur Ustacın uşaq şeirlərini və onun uşaq psixologiyasına olan unikal bədii baxışını elmi-nəzəri müstəvidə təhlil edən fundamental əsərdir. [1, 2]
Bədii Sənətkarlıq Sistemi
Üçlü Sintez (Müasirlik, Millilik, İslamçılıq): Şairin yaradıcılığı və sənətkarlıq sistemi milli-mənəvi köklərə, müasir uşaq təfəkkürünə və əxlaqi dəyərlərə əsaslanır. [1]
Sadə və Akustik Dərinlik: Uşaqların ana dilini tez mənimsəməsi üçün şeirlərdə sadə, ritmik, anlaşıqlı və uşaq dilinə uyğun formalar seçilir. [1]
Öyrədici və Metodiki Funksiyallıq: Hərf, rəqəm, təbiət, fəsillər və ana dilinə həsr olunmuş əsərlər (məsələn, “Güllünün Şeirləri” və ya “Uşaq boğçası”) məktəbəqədər və kiçikyaşlı məktəblilərin tədris-tərbiyə prosesinə xidmət edir. [1, 2, 3]
Uşaq Dünyası Zaur Ustacın Gözü İlə
Uşaq Psixologiyasının Duyulması: Zaur Ustac uşaqları kənardan müşahidə edən deyil, onların daxili aləminə, oyuncaqlarına, suallarına və duyğularına uşaq gözü ilə baxan bir mövqe sərgiləyir. [1]
Təbiətə və Ətrafa Münasibət: Balacaların ətraf mühitə, canlılara və həyata sevgi ilə yanaşması şeirlərdə səmimi poetik obrazlarla verilir. [1]
Monoqrafiyanı əldə etmək və ya ətraflı məlumat almaq üçün Kitabevim.az səhifəsinə baxa bilərsiniz. [1]
Zaur Ustacın müəyyən bir şeir kitabı (məsələn, “Güllünün Şeirləri” və ya “Uşaq boğçası”) haqqında daha ətraflı məlumat ala bilərsiniz:
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
XIZIR AĞA USTACLI — TARİXİN YADDAŞINDA YAŞAYAN FƏDAKARLIQ VƏ VƏTƏN SEVGİSİ (Çaldıran döyüşündə Şah İsmayıl Səfəvinin həyatını xilas etmiş igid haqqında) Azərbaycan tarixi qəhrəmanlıq salnamələri, Vətənə sədaqət nümunələri, igidlik və fədakarlıq hekayələri ilə zəngindir. Bu tarixin səhifələrində elə şəxsiyyətlər var ki, onların adı bəzən geniş tarixi mənbələrdə ətraflı işıqlandırılmasa da, xalq yaddaşında yaşayır, nəsildən-nəslə ötürülən rəvayət və xatirələrdə özünə əbədi yer tutur. Belə şəxsiyyətlərdən biri də Çaldıran döyüşündə mühasirəyə düşmüş yaralı Şah İsmayıl Səfəvini fədakarlıqla xilas etdiyi bildirilən Xızır ağa Ustaclıdır. Bu gün onun Sədərək rayonunda yerləşən məzarı (bu abidə yerli əhali tərəfindən “Ağoğlan” piri – türbəsi – ziyarətgahı kimi tanınır) yalnız bir insanın son mənzilini ziyarət etmək üçün üz tutulan məkan deyil. Bu məzar, eyni zamanda, qəhrəmanlıq, sədaqət, fədakarlıq və tarixi yaddaş haqqında düşünməyə çağıran mənəvi ünvan kimi diqqəti cəlb edir. Dağların əhatəsində, sadə, lakin özünəməxsus memarlıq görkəminə malik məqbərədə uyuyan Xızır ağa Ustaclının adı insanı Azərbaycan tarixinin mürəkkəb və taleyüklü səhifələrinə aparır. Tarixin sınağından keçən sədaqət Tarixdə böyük şəxsiyyətlərin həyat yolu heç də həmişə asan qələbələrdən, təntənəli yürüşlərdən və rahat günlərdən ibarət olmayıb. Bəzən bir dövlətin, bir siyasi hərəkatın və ya böyük bir tarixi missiyanın taleyi döyüş meydanında verilən saniyəlik qərarlardan, sədaqətli insanların cəsarətindən və fədakarlığından asılı olub. Xızır ağa Ustaclı haqqında qorunub saxlanılan məlumatın mahiyyətində də məhz belə bir məqam dayanır: təhlükə qarşısında geri çəkilməmək, yaralı vəziyyətdə və çətin şəraitdə qalan bir insana yardım etmək, öz həyatını riskə ataraq onu xilas etməyə çalışmaq. Bu hadisənin qəhrəmanı kimi təqdim olunan Xızır ağa Ustaclının adı Şah İsmayıl Səfəvinin taleyi ilə əlaqələndirilir. Söhbət Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan, Səfəvilər dövlətinin banisi və qüdrətli hökmdarlarından biri olan Şah İsmayıl Xətainin həyatında baş verdiyi bildirilən ağır döyüş anından gedir. Belə əhvalatların mənəvi dəyəri təkcə onların iştirakçılarının kimliyində deyil, həm də ifadə etdiyi insani keyfiyyətlərdədir. Çətin anlarda sədaqətli qalmaq, təhlükə qarşısında cəsarət göstərmək və başqasının həyatını öz həyatından üstün tutmaq hər dövrdə yüksək qiymətləndirilən mənəvi xüsusiyyətlərdir. Xızır ağa Ustaclı haqqında yayılan məlumat da bu baxımdan xalqımızın qəhrəmanlıq düşüncəsinin ifadəsi kimi diqqətəlayiqdir. Çaldıran döyüşü və tarixin mürəkkəb mənzərəsi 1514-cü il avqustun 23-də baş vermiş Çaldıran döyüşü Azərbaycan və region tarixinin mühüm hadisələrindən biridir. Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl ilə Osmanlı sultanı I Səlimin orduları arasında baş vermiş bu döyüş Yaxın Şərqin siyasi və hərbi münasibətlərinə ciddi təsir göstərmişdir. Döyüşün nəticəsi Səfəvi dövlətinin hərbi-siyasi vəziyyətinə təsir etsə də, Şah İsmayılın tarixi şəxsiyyət kimi nüfuzu və Azərbaycan dövlətçilik ənənələrindəki yeri sonrakı əsrlərdə də qorunub saxlanılmışdır. O, yalnız bir hökmdar deyil, həm də şair, sərkərdə və dövlət qurucusu kimi Azərbaycan tarixində özünəməxsus mövqeyə malikdir. Çaldıran döyüşü haqqında danışarkən həmin dövrün hərbi texnologiyasını, siyasi qarşıdurmalarını və mürəkkəb geosiyasi şəraitini nəzərə almaq lazımdır. Döyüş meydanında odlu silahların tətbiqi, qoşunların təşkilatlanması və hərbi taktika məsələləri tərəflərin taleyinə ciddi təsir göstərirdi. Belə bir şəraitdə sərkərdələrin və hökmdarların həyatı birbaşa təhlükə altında olurdu. Döyüş meydanında yaranan qarışıqlıq, qoşunların hərəkəti, yaralanma və mühasirə kimi hallar ən təcrübəli hərbçiləri belə çıxılmaz vəziyyətə sala bilərdi. Xızır ağa Ustaclı haqqında danışılan hadisə də məhz bu tarixi şərait fonunda mənəvi məna qazanır. Rəvayət edilənə görə, o, Çaldıran döyüşündə mühasirəyə düşmüş yaralı Şah İsmayılın xilas edilməsində fədakarlıq göstərmişdir. Bu məlumatın tarixi mənbələr əsasında ayrıca araşdırılması vacib olsa da, onun xalq yaddaşında qorunması həmin şəxsin adının qəhrəmanlıq ənənəsi ilə bağlandığını göstərir. Tarixi həqiqətə hörmət etmək keçmişdən gələn hər bir məlumatı diqqətlə araşdırmağı tələb edir. Eyni zamanda, xalq yaddaşında yaşayan rəvayətlərin, ailə və nəsil xatirələrinin öyrənilməsi də tariximizin mənəvi qatlarını üzə çıxarmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Bir igidin fədakarlığı — böyük mənəvi dəyər Qəhrəmanlıq anlayışı bəzən böyük orduların qazandığı qələbələrlə, bəzən dövlətlərin taleyini dəyişən qərarlarla əlaqələndirilir. Lakin tarix göstərir ki, böyük hadisələrin arxasında ayrı-ayrı insanların cəsarəti, iradəsi və sədaqəti dayanır. Hərb tarixində yaralı yoldaşını döyüş meydanından çıxaran, təhlükəyə baxmayaraq komandirini qoruyan, mühasirədə qalan insanı xilas etmək üçün həyatını riskə atan döyüşçülərin xidmətləri xüsusi qiymətə malikdir. Çünki bu cür davranış yalnız fiziki güc deyil, həm də yüksək mənəvi məsuliyyət tələb edir. Xızır ağa Ustaclının adı ilə bağlı məlumatı da bu mənəvi ölçülər əsasında dəyərləndirmək mümkündür. Onun haqqında danışılan əhvalatın əsas ideyası sədaqət və fədakarlıqdır. Bu ideya zaman keçdikcə öz aktuallığını itirmir. Əksinə, hər yeni nəsil üçün insanlıq, vətənpərvərlik və mənəvi bağlılıq nümunəsinə çevrilir. İnsanın böyüklüyü təkcə tutduğu vəzifə, daşıdığı titul və ya malik olduğu sərvətlə ölçülmür. Bəzən onun adı bircə fədakar hərəkəti ilə yaddaşlarda yaşayır. Əgər bir insan təhlükəli anda başqasının həyatını xilas etmək üçün özünü riskə atırsa, həmin hərəkət onun mənəvi portretinin əsas cizgisinə çevrilir. Bu mənada Xızır ağa Ustaclının xatirəsinin yaşadılması həm də fədakarlığın unudulmamasına xidmət edir. Onun adı ətrafında formalaşan yaddaş insanlara xatırladır ki, tarix yalnız hökmdarların və böyük sərkərdələrin deyil, onların yanında dayanmış, ağır sınaqlardan keçmiş, sədaqəti ilə seçilmiş insanların da tarixidir. Ustac – Ustaclı adı və nəsil yaddaşı Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında nəsil, soy və kök anlayışları xüsusi yer tutur. İnsan öz keçmişini tanıdıqca yalnız ailəsinin tarixini deyil, yaşadığı bölgənin, mənsub olduğu xalqın və dövlətin tarixini də daha dərindən anlamağa başlayır. Ustac – Ustaclı adı ilə bağlı xatirələrin qorunması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Xızır ağa Ustaclının adı ətrafında yaşadılan məlumatlar nəsil yaddaşının araşdırılması, tarixi şəxsiyyətlərin müəyyənləşdirilməsi və onların fəaliyyətinin öyrənilməsi üçün maraqlı mövzu yaradır. Nəsil tarixi yalnız şəcərə ağacındakı adların ardıcıllığından ibarət deyil. O, eyni zamanda, insanların həyat tərzini, mənəvi dəyərlərini, ictimai münasibətlərini və tarixin müxtəlif mərhələlərində üzərinə götürdükləri məsuliyyəti əks etdirir. Bir nəslin yaddaşında qəhrəmanlıqla bağlı hadisənin qorunması həmin nəslin keçmişə münasibətini göstərən mühüm əlamətlərdən biridir. Bu cür xatirələrin gələcək nəsillərə çatdırılması üçün şifahi məlumatların yazıya alınması, yaşlı nəslin nümayəndələri ilə söhbətlərin aparılması, ailə arxivlərinin araşdırılması və mövcud tarixi mənbələrlə müqayisəli təhlil edilməsi vacibdir. Əgər Xızır ağa Ustaclı haqqında əlavə sənədlər, şəcərə məlumatları, kitabələr və ya qədim əlyazmalar mövcuddursa, onların elmi şəkildə araşdırılması bu tarixi şəxsiyyətin həyatının daha dolğun öyrənilməsinə kömək edə bilər. Beləliklə, nəsil yaddaşı ilə ümumxalq tarixinin qovuşduğu nöqtədə yeni araşdırmalar üçün imkan yaranır. Bu araşdırmalar həm keçmişə işıq salır, həm də milli-mənəvi irsimizin qorunmasına xidmət edir. Sədərəkdəki məzar — ehtiram və yaddaş ünvanı Yuxarıda təqdim etdiyim fotoşəkildə Naxçıvanın Sədərək rayonunda yerləşdiyi bildirilən Xızır ağa Ustaclının məzarı təsvir olunur. Açıq rəngli kərpiclə tikilmiş, günbəzli və tağlı girişə malik məqbərə ətrafdakı dağlıq mənzərə ilə ahəng təşkil edir. Məzarın sadə, lakin diqqətçəkən memarlıq quruluşu bu məkanın ziyarət yeri kimi əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Ətrafdakı ağacların kölgəsi, quru dağ yamacları və məqbərəyə aparan pillələr insanda sakitlik və düşüncə ovqatı yaradır. Burada insan istər-istəməz tarix, zaman və yaddaş haqqında düşünür. Bir vaxtlar həyatın qaynar hadisələrinin içərisində olmuş insanların bu gün torpaq altında uyuması, onların adlarının isə yaşamaqda davam etməsi tarixin ən təsirli həqiqətlərindən biridir. Məzarlar bəzən yalnız bir insanın həyatının sona çatdığı yeri deyil, onun xatirəsinin yaşadığı mənəvi məkanı ifadə edir. Xüsusilə tarixi şəxsiyyətlərlə əlaqələndirilən məzarlar xalqın keçmişə münasibətini, ehtiram hissini və yaddaş ənənəsini özündə birləşdirir. Xızır ağa Ustaclının Sədərəkdəki məzarı da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bu məkanın qorunması, tarixi kimliyinin dəqiqləşdirilməsi və haqqında məlumatların toplanması gələcək nəsillər üçün mühüm əhəmiyyət daşıya bilər. Belə abidələrə münasibət yalnız ziyarətlə məhdudlaşmamalıdır. Onların tarixi pasportunun hazırlanması, mövcud kitabə və yazıların qeydə alınması, memarlıq xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, foto və sənəd materiallarının toplanması da vacibdir. Çünki qorunan hər bir abidə keçmişdən gələcəyə uzanan yaddaş körpüsüdür. Tarixi yaddaşın qorunması milli məsuliyyətdir Tarixə sahib çıxmaq yalnız keçmişlə fəxr etmək demək deyil. Bu, həm də keçmişi düzgün öyrənmək, tarixi şəxsiyyətlər haqqında məlumatları dəqiqləşdirmək və gələcək nəsillərə etibarlı bilik ötürmək məsuliyyətidir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində elə ziyarətgahlar, məqbərələr, qədim qəbiristanlıqlar və tarixi məkanlar var ki, onların ətrafında maraqlı rəvayətlər, ailə xatirələri və yerli ənənələr formalaşıb. Bu məlumatların bir qismi yazılı mənbələrdə əksini tapıb, digər qismi isə şifahi şəkildə qorunub saxlanılır. Belə irsin araşdırılması tarixçilərin, etnoqrafların, folklorşünasların, arxeoloqların və yerli tədqiqatçıların birgə fəaliyyətini tələb edir. Tarixi məlumatlar müxtəlif mənbələrlə tutuşdurulduqda, rəvayətlərin hansı hissələrinin sənədlərlə təsdiqləndiyini müəyyənləşdirmək mümkün olur. Xızır ağa Ustaclı haqqında məlumatın da sistemli araşdırılması məqsədəuyğundur. Çaldıran döyüşü ilə əlaqələndirilən hadisənin ilkin mənbələrdə necə əks olunduğu, Ustac adının tarixi mətnlərdə hansı kontekstdə çəkildiyi, Sədərəkdəki məzarın hansı dövrə aid olduğu və bu məkan haqqında yerli yaddaşda hansı məlumatların qorunduğu ayrıca tədqiqat mövzusu ola bilər. Bu araşdırmaların aparılması tarixi rəvayətin mənəvi dəyərini azaltmır. Əksinə, onun hansı tarixi şəraitdə yarandığını və necə yaşadığını daha dərindən anlamağa imkan verir. Tarixə sevgi ilə yanaşmaqla elmi dəqiqliyə riayət etmək bir-birinə zidd deyil. Əslində, bu iki yanaşma bir-birini tamamlayır. Keçmişdən gələcəyə uzanan mənəvi körpü Xızır ağa Ustaclı haqqında danışılan əhvalatın müasir oxucuya ünvanladığı əsas mesaj sədaqət, cəsarət və fədakarlıqdır. Zaman dəyişir, dövlətlər və cəmiyyətlər yeni mərhələlərə qədəm qoyur, həyatın şərtləri yenilənir. Lakin insanı insan edən mənəvi keyfiyyətlər öz dəyərini qoruyub saxlayır. Bu gün gənc nəslə qəhrəmanlıqdan danışarkən yalnız döyüşlərin tarixini öyrətmək kifayət deyil. Həmin hadisələrin arxasında dayanan insan talelərini, verilən qərarların mənəvi tərəflərini və məsuliyyət anlayışını da izah etmək lazımdır. Xızır ağa Ustaclının xatirəsi bu baxımdan düşünmək üçün bir fürsətdir. Onun adı ilə bağlı məlumat gənclərə göstərir ki, tarixi yaddaşda yer almaq üçün mütləq böyük bir dövlətin hökmdarı olmaq lazım deyil. Bəzən bir insanın çətin anda göstərdiyi cəsarət onun adını əsrlərin o tayına daşıya bilər. Vətən sevgisi də məhz belə fədakar davranışlarda özünü göstərir. Vətən yalnız xəritədə sərhədləri müəyyənləşdirilmiş ərazi deyil. Vətən həm də onun tarixidir, insanlarıdır, şəhidlərinin və qəhrəmanlarının xatirəsidir, ata-babadan miras qalan mənəvi dəyərləridir. Bu dəyərləri qorumaq hər bir nəslin borcudur. Tarixi şəxsiyyətlərin həyatını öyrənmək, onların xatirəsinə ehtiram göstərmək, qədim məzarları və abidələri mühafizə etmək, unudulmaqda olan rəvayətləri toplamaq milli yaddaşın yaşamasına xidmət edir. Nəticə Sədərək rayonunda yerləşən Xızır ağa Ustaclının məzarı haqqında təqdim edilən məlumat bizi Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq və sədaqət ənənələri üzərində düşünməyə çağırır. Çaldıran döyüşündə yaralı Şah İsmayıl Səfəvinin xilas edilməsində onun fədakarlıq göstərdiyi barədə yayılan məlumat isə tarixi mənbələr əsasında daha ətraflı araşdırılmağa layiqdir. Xızır ağa Ustaclının adı ətrafında yaşadılan xatirə bir həqiqəti xatırladır: xalqın tarixi yalnız böyük döyüşlərin və hökmdarların salnaməsindən ibarət deyil. Bu tarix həm də sədaqətli insanların, adsız qəhrəmanların, çətin anda məsuliyyətdən qaçmayan igidlərin həyat hekayələrindən yaranır. Bu gün onun məzarına baxarkən insan yalnız keçmişi xatırlamır. O, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətini dərk edir. Çünki tarixi yaddaşın yaşaması üçün onu qorumaq, öyrənmək və gələcək nəsillərə çatdırmaq lazımdır. Xızır ağa Ustaclının xatirəsinin yaşadılması, onun haqqında məlumatların toplanması və tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılması bu istiqamətdə atıla biləcək dəyərli addımlardandır. Keçmişini tanıyan xalq gələcəyinə daha inamla baxır. Qəhrəmanlarını unutmayan xalq isə öz mənəvi dayaqlarını qoruyub saxlayır. Tarixin yaddaşında yaşayan fədakarlıq nümunələri də məhz bu səbəbdən zamanın sərhədlərini aşaraq nəsillərdən-nəsillərə ötürülür. Xızır ağa Ustaclının Sədərəkdəki məzarı da belə bir yaddaşın ünvanı kimi diqqətimizi cəlb edir. Onun adı ətrafında qorunan xatirənin elmi əsaslarla öyrənilməsi, tarixi irsin qorunması və gənc nəslə çatdırılması həm milli tariximizə ehtiramın, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətimizin ifadəsi olardı. Tarixi yaşadan yaddaşdır, yaddaşı yaşadan isə ona sahib çıxan insanlardır.
Sənsizliyin adını Ayrılığın Rəngi qoydum! Gecə Ay işığında pıçıldayan sulartək axıb-axıb gedəydik . Sarılaydım telinə Qorxaraq gözləyəydik Dan sökdüyü səhəri. Sənsizliyin adını Ayrılığın rəngi qoydum! Tənhalıq qoxulu bir yaz gecəsi nə bir ümid, nə bir ovuc doğmalıq yox… Sənsizliyin adını Ayrılığın rəngi qoydum ! Həsrətli ürək kimi Üşüyən ömrüm Bir qərib nəğmə tək Əl eylər sənə. Yaddaşı üşüyən xatirələrlə Sənsizliyin adını Ayrılığın rəngi qoydum! Alovuna üşüyən Şamında Sözün də O Şeirində Sənsizliyin də adın Ayrılığın rəngi qoydum !…
Müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrindən biri olan Zaur Ustacın uşaq poeziyası, balacaların daxili dünyasını dərindən duyan, didaktik və bədii sənətkarlıq prinsiplərini özündə birləşdirən zəngin bir sistemdir. Tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın Ayətxan Ziyadın fundamental monoqrafiyası bu mövzunu geniş elmi-nəzəri aspektdən işıqlandıraraq şairin bədii sənətkarlıq sistemini və onun yaradıcılığında uşaq dünyasının fəlsəfəsini açır. [1, 2, 3]
Bədii Sənətkarlıq Sistemi və Poetik Xüsusiyyətlər
Zaur Ustacın uşaqlar üçün qələmə aldığı poetik mətnlər sadəliyi ilə seçilsə də, dərin sənətkarlıq prinsiplərinə söykənir: [1, 2]
Yaş və Psixoloji Uyğunluq: Şair birbaşa uşaq təfəkkürünün daxilinə enərək, azyaşlı oxucuların yaş dövrlərini və daxili duyumlarını dərindən nəzərə alır. [1]
Dil və Üslub Səlisliyi: Şeirlərdə uşaqların asanlıqla qavraya biləcəyi, emosional yaddaşı zənginləşdirən və dil bacarıqlarını inkişaf etdirən axıcı, bədii təsvir vasitələrindən istifadə olunur. [1, 2]
Ritm, Qafiyə və Kompozisiya: Şeirlərin ritmik quruluşu və qafiyə sistemi uşaqların musiqi duyumunu oxşayır, şeirləri yaddaqalan və dinamik edir. [1, 2]
Obrazlar Sistemi: Onun yaradıcılığında “Güllünün şeirləri” kimi kitablarda yer alan konkret obrazlar (məsələn, “Ağıllı gülər”, “Tuncay”) uşaq təxəyyülünün, suallarının və saflığının poetik təcəssümünə çevrilir. [1, 2, 3]
Uşaq Dünyası Zaur Ustacın Gözü İlə
Şair üçün uşaq dünyası sadəcə bir mövzu deyil, ətraf aləmi, təbiəti və insanı dərk etməyin ən saf nöqtəsidir: [1, 2]
Ətraf Aləmin Tanınması (Didaktika): Müəllifin məktəbəqədər və məktəbəhazırlıq səviyyəli şeirləri uşaqlara otağı, əşyaları, hərfləri və rəqəmləri əyləncəli şəkildə öyrədir.
Ailə və Doğmalıq Sevgisi: Şair uşaq poeziyasında ailə dəyərlərinə geniş yer verir. Valideynə hörmət, mərhəmət və doğmalıq hissləri uşaqların mənəvi dünyasını formalaşdıran mühüm mühit kimi təqdim olunur.
Milli Kimlik və Tarixi Yaddaş: Zaur Ustacın uşaq dünyasında milli ruh xüsusi yer tutur. Uşaqlar şeirlər vasitəsilə (“Mən Babəkəm”, “Şah İsmayıl”) öz əcdadlarını, tarixlərini və milli kimliklərini erkən yaşlardan mənimsəyirlər. [1, 2, 3, 4]
Zaur Ustacın uşaq poeziyası estetik zövq aşılamaqla yanaşı, yeni nəslin təlim-tərbiyəsində mühüm pedaqoji və ədəbi vasitə rolunu oynayır. [1, 2]
Kitab haqqında ətraflı məlumatı və satış detallarını Kitabevim.az platformasından və ya AzərTAc xəbərindən oxuya bilərsiniz. [1, 2]
Uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə:
Təbiətə və əşyalara canlı münasibət: Uşaq dünyasında cansız əşyalar, bitkilər və heyvanlar canlanır; Zaur Ustac da uşağın təxəyyülündəki bu animistik (canlılaşdırıcı) baxışı əsas alaraq aləmi uşağın gözü ilə təsvir edir.
Səmimiyyət və saflıq: Şairin şeirlərində böyüklərin soyuq məntiqi deyil, uşaq təfəkkürünün təmizliyi, təəccübü, kəşfetmə sevinci və sualları ön plandadır.
Vətənpərvərlik və mənəviyyat duyğusu: Kiçik yaşlı oxucularda Vətənə sevgi, böyüklərə hörmət, təbiətə qayğı kimi təməl insani keyfiyyətlər didaktik sıxıcılıq yaratmadan poetik obrazlarla aşılanır.
İstəyirsinizsə, bu monoqrafiyada təhlil olunan konkret şeir nümunələrinə və ya Zaur Ustacın uşaqlar üçün yazdığı əsas mövzulara daha ətraflı nəzər salaq: [>>> Təlim-təhsil
Bu fundamental araşdırma təkcə müəllifin fərdi yaradıcılığını deyil, bütövlükdə çağdaş Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müasir inkişaf meyillərini öyrənmək istəyən mütəxəssislər, müəllimlər və tələbələr üçün qiymətli mənbədir. [1]
