Etiket arxivi: Yazarlar 64

www.USTAC.az

Zaur Ustac – “Həyatın ilk nəfəsi”

Fevral 15, 2026 www.bitik.az Bir şərh yazın

DOXSAN İKİNCİ YAZI

“Qadın yaz hekayəni: sənin səsin, sənin hekayən…”
(Şahnaz Səxavətqızının eyni adlı kitabı haqqında)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu qadınlar haqqında yazan gənc xanım yazarımız Şahnaz Səxavətqızının “Qadın yaz hekayəni: sənin səsin, sənin hekayən…” kitabı haqqında olacaq. Onu qeyd edim ki, Şahnaz Səxavətqızı Beynəlxalq Karyera akademiyasının dəvəti ilə fəxri qonaq qismində qatıldığım Milli Uğur Mükafatı gecəsində “Qızlarımız oxusun” layihəsi çərçivəsində “İlin yazarı” mükafatı ilə təltif olunanda diqqətimi cəlb etdi. Və müəllifi olduğu “Qadın yaz hekayəni: sənin səsin, sənin hekayən…” kitabı “Kitabçı” kitab evindən əldə edib incələmək qərarına gəldim. Təfsilata keçməzdən əvvəl onu vurğulamaq istəyirəm ki, eyni ilə Südabə Məmmədovanın (Mətanətli) “Debüt”ü kimi bu kitab da məni heyrətləndirdi. Sual açıq qalır: Gənc xanım müəlliflərimiz hansı ehtiyacdan bu mövzuya üz tuturlar? Onların buna vadar edən səbəblər hansılardır!? Bütün bunlar tamam başqa bir söhbətin mövzusudur. Bu dəfə yuxarıda qeyd etdiyim kimi söhbətimizi Şahnaz xanımın adı çəkilən kitabı üzərindən qurmağa çalışacağam.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında qadın mövzusunun yeni çalarlarla ifadəsi diqqət çəkən istiqamətlərdən biridir. Bu istiqamətdə gənc müəllif Şahnaz Səxavətqızı öz səmimi və cəsarətli çıxışı ilə seçilir. 2002-ci il mayın 15-də dünyaya göz açan, əslən Naxçıvandan olan və hazırda Bakı şəhərində yaşayan müəllif peşəkar ədəbiyyat cameəsindən gəlməsə də, daxili ehtiyac və mənəvi məsuliyyət hissi ilə yazı dünyasına qədəm qoyub. Və artıq yazarlar cameəsinin sayılıb seçilən qələm sahiblərimdən biri kimi “İlin yazarı” nominasiyasında nüfuzlu müstəqil bir qurum tərəfindən təltif olunması artıq bu sahədə ciddi addımların atıldığını göstərən kifayət qədər yüksək nəticədir.
Onun ədəbi yolunun başlanğıcı bir iddiadan deyil, bir çağırışdan doğur — qadınların səsi olmaq çağırışından. Müəllifin özünün də vurğuladığı kimi, bu yolun ən böyük ilham mənbəyi və dayağı anası olub. Bu fakt kitabın ruhuna xüsusi istilik və səmimiyyət qatır. Çünki burada yazılanlar yalnız nəzəri fikirlər deyil, həyatın içindən süzülmüş duyğular, yaşanmış müşahidələr və qadın taleyinə həssas münasibətin ifadəsidir.
“Qadın yaz hekayəni … …” — bu ad özü-özlüyündə çox ciddi bir çağırış, hətta müəyyən mənada əmr kimi səslənir. Bu, sadəcə kitab adı deyil, bir çağırış, bir müraciət, bir oyanış siqnalıdır. Müəllif qadınlara səslənərək onları heç kimə və heç nəyə bağlı olmadan, yalnız öz güclərinə arxalanaraq yaşamağa təşviq edir. Bu çağırış müasir dövrün ən aktual sosial və mənəvi məsələlərindən birinə toxunur. Qadının özünü tanıması və öz səsini ucaltmasının vacibliyini vurğulayır.
Şahnaz Səxavətqızı qadına yazmağı təklif edir. Yazmaq burada yalnız qələm və kağız mənasında deyil; öz həyatını yazmaq, taleyinə sahib çıxmaq, seçim etmək, susmamaq, varlığını qəbul etdirmək mənasındadır. O, inanır ki, qadının hekayəsi onun öz səsidir və bu səs boğulmamalıdır.
Müəllifin sözləri ilə desək:
“Arxanızda heç kim olmasa belə, içinizdəki gücə inanın və bu həyatda əsla məğlub olmayın.”
Bu cümlə kitabın ideya qayəsini ümumiləşdirən əsas tezisdir. Burada qadına verilən mesaj aydındır: güc kənarda deyil, daxildədir.
Şahnaz Səxavətqızı tibb sahəsində təhsil alıb. Bu məqam onun ədəbiyyatçı olmadığını göstərsə də, insanı, insan orqanizmini; cism və ruh olaraq daha yaxşı tanıya biləcəyi barədə ilkin məlumat ötürür. Və bu sözün əsl mənasında belədir. Onun haqqında söhbət açdığımız qələm təcrübəsi bu barədə fikir söyləməyimizə ciddi əsaslar verir. Şahnaz Səxavətqızının peşəkar yazıçı kimi fəaliyyətə başlamaması, əslində, bu kitabın dəyərini daha da artırır. Çünki burada ədəbiyyat akademik ambisiya deyil, daxili ehtiyacdır. O, yazı dünyasına bir müəllif kimi deyil, bir qadın kimi daxil olub. Və qadından yazır. Qadına “Yaz!’ deyir. Bu yanaşma kitabın dilində də hiss olunur — sadə, anlaşıqlı, emosional və birbaşa. Müəllif oxucu ilə məsafə saxlamır; o, tribunadan deyil, qadının yanında dayanaraq danışır. Bu isə publisistik üsluba canlılıq və təsir gücü verir.
Kitabın əsas xətti qadının özünə inamıdır. Müəllif qadının kiminsə kölgəsində deyil, öz işığında yaşamasını təbliğ edir. Cəmiyyətin stereotipləri, ailə və sosial basqılar, qadının susdurulmuş arzuları — bütün bunlar kitabın fonunda dayanır. Lakin müəllif qaranlığı təsvir etməklə kifayətlənmir; o, işığı göstərir.
Bu əsər bir növ psixoloji və mənəvi motivasiya mətnidir. Burada qadına deyilir: sən tək deyilsən, amma tək olsan belə, zəif deyilsən. Sənin səsin var və o səs eşidilməlidir.
Şahnaz Səxavətqızının gənc nəsli təmsil etməsi də mühüm məqamdır. 2000-ci illərdə doğulan bir müəllifin qadın mövzusuna yanaşması, müasir sosial reallıqlarla iç-içə formalaşıb. Bu, kitabın ideyasında dinamika və çağdaşlıq yaradır.
O, qadına mərhəmət obyekti kimi deyil, güc mənbəyi kimi baxır. Bu baxış tərzi yeni düşüncə modelinin göstəricisidir. Qadın artıq müdafiəyə ehtiyacı olan deyil, özünü müdafiə edə bilən, öz yolunu seçən, öz taleyini yazan bir fərddir.
“Qadın yaz hekayəni: sənin səsin, sənin hekayən…” kitabı bir ədəbi hadisədən daha çox, mənəvi bir çağırışdır. Bu əsər qadınlara ünvanlanmış səmimi bir məktub, daxili gücə inamın tərənnümüdür.
Şahnaz Səxavətqızı bu kitabı ilə göstərir ki, yazmaq üçün yalnız qələm deyil, ürək lazımdır. Və o ürək qadının öz hekayəsini yazmağa qadirdirsə, deməli, cəmiyyət də dəyişməyə qadirdir.
Çünki hər qadının yazdığı hekayə — bir az da azadlığın hekayəsidir. Ədəbiyyatımızda qadın mövzusu hər zaman aktuallığı ilə seçilib. Lakin bu mövzunun qadının öz dili, öz baxışı və öz daxili etirafları ilə ifadəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gənc yazar Şahnaz Səxavətqızının “Qadın yaz hekayəni: sənin səsin, sənin hekayən…” adlı kitabı da məhz bu baxımdan diqqət çəkən, düşündürən və oxucunu öz daxili dünyası ilə üz-üzə qoyan bir əsərdir.
2025-ci ildə Bakı şəhərində “Vektor” Beynəlxalq Nəşrlər Evində çap olunan, 168 səhifədən ibarət olan bu kitab ilk növbədə bir çağırışdır. Adın özündəki imperativ –“yaz!” əmri qadına ünvanlanmış bir müraciət, bəlkə də uzun illər susdurulmuş, kölgədə qalmış duyğuların dilə gətirilməsi üçün bir təkan rolunu oynayır. Müəllif burada təkcə fərdi hekayəni deyil, bütöv bir qadın talelərinin ümumiləşmiş mənzərəsini təqdim edir.
Kitabın başlıca ideyası qadının öz hekayəsinin müəllifi olmasıdır. Əsər oxucuya xatırladır ki, qadının taleyi başqalarının qələmindən deyil, onun öz ürəyindən süzülən sözlərlə yazılmalıdır. Bu, həm ədəbi, həm də sosial mesajdır. Çünki qadının cəmiyyətdə rolu, ailədə mövqeyi, daxili mübarizəsi və arzuları çox zaman stereotiplərin kölgəsində qalır.
Şahnaz Səxavətqızı isə bu stereotipləri qırmağa çalışır. Onun qələmində qadın yalnız ana, həyat yoldaşı və ya cəmiyyətin müəyyən çərçivələrə saldığı obraz deyil; o, düşünən, hiss edən, qərar verən və taleyini dəyişmək gücünə malik bir fərddir. Kitabın ideya xətti qadının özünü kəşf etməsi, daxili azadlığına qovuşması və öz səsini tapması üzərində qurulub.
Əsərdə publisistik çalar açıq şəkildə hiss olunur. Müəllif bədii ifadə ilə yanaşı, oxucuya birbaşa müraciət edir, onu düşünməyə, mövqe bildirməyə səsləyir. “Sənin səsin, sənin hekayən…” ifadəsi sadəcə poetik bir deyim deyil; bu, həm də vətəndaşlıq mövqeyidir.
Kitab qadınlara ünvanlansa da, əslində bütövlükdə cəmiyyətə mesaj verir. Çünki qadının susması cəmiyyətin susmasıdır, qadının danışması isə cəmiyyətin oyanışıdır. Bu baxımdan əsər sosial-psixoloji aspektdən də əhəmiyyətlidir.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında qadın müəlliflərin sayı və təsiri artmaqdadır. Şahnaz Səxavətqızının bu kitabı həmin prosesin davamı kimi qiymətləndirilə bilər. O, öz qələmi ilə qadın dünyasının incəliklərini, ağrılarını, ümidlərini və arzularını səmimi şəkildə ifadə edir.
Kitabın redaktoru professor Elçin İsgəndərzadə, texniki redaktoru və dizayneri Şükufə Əhmədli Davudova olmuşdur. Bu fakt da əsərin peşəkar yanaşma ilə hazırlandığını göstərir. Nəşrin “Vektor” Beynəlxalq Nəşrlər Evində işıq üzü görməsi isə onun elmi-ədəbi mühitdə ciddiyyətlə qarşılandığını təsdiqləyir.
Kitabda qadın mövzusunun yeni nəfəs, yeni baxış və yeni ifadə tərzi ilə təqdim olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şahnaz Səxavətqızının “Qadın yaz hekayəni: sənin səsin, sənin hekayən…” adlı kitabı da məhz bu mənəvi ehtiyacdan doğan, qadının daxili aləmini, gücünü və varlığını sözün işığında təqdim edən dəyərli ədəbi nümunədir.
Kitabda qadın təkcə bir cinsin adı deyil, bir varlığın, bir gücün, bir sevginin və bir həyatın adıdır. Bu yanaşma artıq qadını sosial rolların çərçivəsindən çıxararaq onu müstəqil, bütöv və dəyərli insan kimi təqdim edir. Müəllifin“Sən yalnız deyilsən” müraciəti isə sadəcə ədəbi ifadə deyil, bir çağırışdır – qadına öz səsini eşitdirmək, öz varlığını təsdiqləmək çağırışı.
Mətnin ən təsirli məqamlarından biri qadının “həyatın ilk nəfəsi” kimi təqdim olunmasıdır. Ana, bacı, ömür yoldaşı – bütün bu sosial rollar sadalanır, lakin müəllif xüsusi vurğulayır ki, qadın hər şeydən əvvəl insandır. Bu fikir həm humanist, həm də fəlsəfi baxımdan mühüm məqamdır. Çünki qadını idealizə etmədən, onu mifləşdirmədən, ilk növbədə insan olaraq qəbul etmək bərabərlik düşüncəsinin əsasını təşkil edir.
Şahnaz Səxavətqızının təqdimatında qadın nə zəifliklə, nə də sadəcə zərifliklə ölçülür. Onun daxilində həm fırtına, həm də səssiz bir dəniz var. Bu bədii paralel qadının daxili dünyasının mürəkkəbliyini, emosional dərinliyini və eyni zamanda dözümlülüyünü göstərir. Qadın güclüdür, lakin bu güc zorakılıqda deyil – səssizliyində, baxışında, səbrində və sevgisindədir.
Bu yanaşma publisistik baxımdan da mühüm mesaj verir: qadının gücü fiziki üstünlükdə deyil, mənəvi bütövlükdədir. O, dünyanı zorla deyil, sevgi ilə dəyişdirir.
Mətnin başqa bir önəmli xətti qadının görünməyən əməyinin vurğulanmasıdır. Müəllif yazır ki, qadın bütün dünyanı yaratmaqla məşğuldur, amma çox vaxt özü gözə görünmür. Bu fikir cəmiyyətin illərlə formalaşmış stereotiplərinə incə bir tənqiddir. Qadın pərdə arxasında qalır, amma həyatın bütün sahələrində iz qoyur.
Publisistik baxımdan bu, sosial mesajdır: qadının əməyinə, zəhmətinə və varlığına görünən dəyər verilməlidir.
Kitabın ruhunda qadın sevgi qaynağı kimi təqdim olunur. O, dağılanı bərpa etməyə, xarabanı saraya çevirməyə qadirdir. Bu ifadə simvolik məna daşıyır – qadın ailədə, cəmiyyətdə, hətta milli-mənəvi mühitdə yenidənqurucu rol oynayır.
Burada müəllif qadını passiv obraz kimi deyil, yaradıcı və dəyişdirici qüvvə kimi təqdim edir. Qadın sadəcə mövcud deyil, o, həyatın hər zərrəsinə məna qatır.
Bu kitab qadına öz hekayəsini yazmaq cəsarəti verir. Onu susmamağa, öz varlığını qəbul etməyə və öz gücünə inanmağa çağırır.
Şahnaz Səxavətqızının dili sadə, lakin təsirli və emosionaldır. O, mürəkkəb fəlsəfi ideyaları ağır terminlərlə deyil, səmimi və ürəkdən gələn ifadələrlə təqdim edir. Bu da kitabı geniş oxucu kütləsi üçün anlaşılan və doğma edir.
Bu kitab müasir Azərbaycan ədəbiyyatında qadın mövzusunun dərin, humanist və publisistik baxışla işlənmiş nümunələrindən biridir. O, qadını nə mücərrəd ideal, nə də aciz obraz kimi göstərir. O, qadını həyatın qəhrəmanı, səssiz gücü və görünməyən dayağı kimi təqdim edir.
“Qadın yaz hekayəni: sənin səsin, sənin hekayən…” – əslində bir çağırışdır:
–Qadın yazmalıdır.
-Qadın danışmalıdır.
-Qadın görünməlidir.
Çünki qadın bir cinsin adı deyil – bir dünyanın adıdır.
Şahnaz Səxavətqızının bu əsəri müasir oxucu üçün həm düşündürücü, həm də ruhlandırıcı bir mənbədir. O, qadın kimliyinin, qadın iradəsinin və qadın sözünün dəyərini bir daha xatırladır. Və ən əsası, hər bir qadına belə bir mesaj ünvanlayır: sənin hekayən dəyərlidir, çünki o, sənindir.
Bu kitab qadına acımaq üçün deyil, onu güclü görmək, gücünü xatırlatmaq və öz hekayəsinin müəllifi olmağa təşviq etmək üçün yazılıb. Burada qadın nə qurban, nə də idealizə olunmuş mifdir. O, yaşayan, düşünən, mübarizə aparan və yaradan bir insandır.
Nəticə etibarilə, Şahnaz Səxavətqızının bu əsəri qadın kimliyinin poetik-fəlsəfi portretidir. Bu kitab hər bir qadına ünvanlanmış bir məktub, hər bir oxucuya isə düşünmək üçün bir sualdır: “Sən öz hekayəni yazmağa hazırsanmı?”
Bu əsər qadın səsinin susmadığını, sadəcə bəzən eşidilmədiyini xatırladır. Və ən əsası, o səsin yenidən yüksələcəyinə inam aşılayır.

Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Sağ olun.

14.02.2026. Bakı.

Müəllif: Zaur USTAC

AYB və AJB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir

ZAUR USTACIN DİGƏR YAZILARI

ŞAHNAZ SƏXAVƏTQIZININ YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

www.USTAC.az

Ədəbiyyat tarixində nəsillərarası qarşıdurma

Fevral 1, 2026 www.bitik.az Bir şərh yazın

Ədəbiyyat tarixində nəsillərarası qarşıdurma

Nəsillərarası estetik qarşıdurma

Ədəbiyyat tarixində nəsillərarası qarşıdurma təsadüfi hadisə deyil, estetik inkişafın təbii mərhələsidir. Hər yeni nəsil öz dilinin ifadə imkanlarını genişləndirərək, əvvəlki nəslin estetik meyarları ilə toqquşur. Bu toqquşma sənətin meyarları ilə aparıldıqda ədəbiyyatın yeni mərhələsi üçün əlverişli olur. Lakin ideoloji mövqedə aparıldığı zaman sənət tənəzzülə uğrayır, ədəbi məktəblərin yaranmasına mane olur. Bu zaman ədəbi dövrlər arası yox, ideologiyalar arası mübarizə aparılır. Beləliklə, ədəbiyyatdan anlamayan bir şəxs belə ideologiyası sayəsində ədəbi mühitlərə daxil ola bilir. Bu da öz surətində ədəbi mətnlərdən xəbərsiz əsərlərin yazılmasına gətirir, ədəbi tənqidlər və təhlillər öz funksiyanı itirir. Müasir ədəbiyyatda gənc şair və yazıçıların tez-tez qarşılaşdığı əsas suallar budur: yazdığın əsərin məzmunu başa düşülürmü? Əsərin lakonik olması, bədii ifadə vasitələrinin azlığı estetik yeniliyin göstəricisidir, yoxsa bu istedad çatışmazlığını gizlədən bir formadır?
Bu sual yaşlı nəslin gənc yaradıcılara münasibətini müəyyənləşdirən əsas meyarlardan birinə çevrilmişdir.
“Anlaşılmazlıq yeniliyin qaçılmaz nəticəsidir”.
Oxşar prosesi XIX əsrin əvvəllərində ənənəçi klassiklər tərəfindən romantiklərə yazılan tənqidlərdə görə bilərik. Romantik mövqedə olan Viktor Hüqo-nun Kromvel əsərindəki ön sözü klassik estetikaya qarşı təhqir kimi qəbul edilmiş, onun dili uzun müddət “kobud” və “ölçüsüz” sayılmışdır. Bu prosesi XX əsrdə modernizmə münasibətdə də görə bilərik. T. S. Eliot, Ceyms Coys və Franz Kafka ilk dövrlərdə anlaşılmaz, hətta ədəbi xaos yaradan müəlliflər kimi qiymətləndirilmişdir.
Azərbaycan ədəbiyyatında vəziyyət necədir?
Azərbaycan ədəbiyyatında 2000-ci illərdə yenilik baş qaldırmağa başladı. Sovet dövrünün kənd nəsri, AYB-nin sönük ədəbi mühiti, 60-ci illərin estetikasına qarşı Rasim Qaraca, Həmid Herisçi, Murad Köhnəqala, Rafiq Tağı, Əli Əkbər, Seymur Baycan, Nərmin Kamalı nümunə çəkə bilərik. Azərbaycan ədəbiyyatında şeirin və nəsrin yeni cərəyanlarla formalaşması başladı.
Həmin dövrün başlatdığı estetika – postmodern, absurd, üsyankar əsərlərin yazılması indiki dövr üçün yaranan yeniliklərə zəmin yaratdı.
Hazırda ədəbiyyatda dilin yeniliklərlə genişlənməsi onun lakonikliyi ilə ölçülür. Ədəbi mətnlərin konseptual, qısa və funksional cümlələrlə ifadəsi, süjet və kompozisiyanın parçalanması, mətnin oxucuda ideya yox, sual yaratması müasir hekayə və şeirin detallarıdır.

Gənc istedad məsələsi

Marsel Prust ədəbiyyat və sənət haqqında yazılarından birində qeyd edir:

Gənc ədib məktəbdənsiniz?” Ədəbiyyatla məşğul olan 20 yaşlı hər bir tələbə, demək olar ki, ədəbiyyatla məşğul olmayan əlli yaşlı elitadan bu sualı eşidir. “Etiraf edim ki, mən ədəbiyyatdan heç nə anlamıram, bunun üçün təhsil almaq lazımdır… Onsuz da istedadlar artıb, bu gün demək olar ki, hamı istedadlıdır.”
Müasir ədəbiyyatın təkzib edərək əslində diqqətə çatdırdığı bəzi estetik həqiqətləri ayırd etməyə çalışarkən, yaşım uyğun gəlmədiyi halda əlli yaşlı cənab rolunu oynamağa cəhd etdiyimdən tənqidlərə məruz qalacağam; lakin mən bu cənabın dilindən istifadə etməyəcəyəm. Əslində, bütün müəmmalar kimi, şeirə də heç vaxt təhsilsiz, hətta seçimsiz şəkildə dərindən köklənməyin mümkün olmadığı qənaətindəyəm. Heç də geniş yayılmayan istedada gəlincə, görünür, istedad heç vaxt bugünkü qədər nadir olmamışdır. Əlbəttə, əgər istedad latınca misralar qurmağı öyrədən ritorika kimi, “sərbəst şeir” yazmağı öyrədən, melanxoliyası hamıya məxsus olan bir intellektual ritorikanın tərkib hissəsidirsə, bu gün hamının istedadlı olduğu deyilə bilər. Amma bunlar dalğaların sahilə çıxardığı, əvvəlki nəslin geriyə çəkilərkən hamısını aparmadığı təqdirdə qarşısına çıxanın bəyənərsə sahiblənə biləcəyi boş dəniz qabıqları, çürümüş taxta parçaları, paslı dəmirlərdir. Bəs köhnə və gözəl bir donanmanın – Chateaubriand-ın və ya Hüqo-nun tanınmaz obrazlarının qalıqları olan bu çürümüş taxtalar nəyə yarayar?
Məhz bu nöqtədə, çatdırmaq istədiyim məsələ istedadın anadangəlmə olması, yəni özünəməxsus bir xasiyyəti sənətin ümumi qaydalarını, dilin möhkəmliyini aşan bir gücdürsə– bir çox istedadlı gənci bundanməhrum edən estetik xətadan danışmaq lazımdır. Buradakı məsələ, yəni, güc əlbəttə, bir çoxlarında yoxdur; lakin bu gücü qazana biləcək qədər hazırlıqlı olan bəzi şəxslər də sistemli şəkildə ondan üz döndərirmiş görünürlər. Bunun nəticəsində əsərlərində meydana çıxan ikiqat anlaşılmazlıq – bir tərəfdən məzmun və obrazların anlaşılmazlığı, digər tərəfdən dilin anlaşılmazlığı ədəbiyyatda müdafiə oluna bilərmi? Bu suala cavab verməyə çalışacağam.
Gənc şairlər (şeir və ya nəzm yazanlar) sualımdan yayınmaq üçün əvvəlcədən belə bir arqument irəli sürə bilərlər:
“Bizim anlaşılmazlığımız Hugo-da, Racine-də tənqid edilən anlaşılmazlıqdır. Dildə yeni olan hər şey anlaşılmazdır. Bəs düşüncələr, duyğular artıq eyni deyilsə, dilin də yeni olması lazım deyilmi? Dilin ölməməsi üçün düşüncə ilə birlikdə dəyişməsi, yeni ehtiyaclara cavab verə bilməsi lazımdır; necə ki, su üzərində hərəkət etməli olan quşların pəncələrinin pərdəli olması kimi. Daha əvvəl quşların yalnız yeridiyini və ya uçduğunu görənlər üçün bu, böyük bir təəccüb doğuracaq. Bir gün gələcək, bizim sizdə yaratdığımız çaşqınlıq insanlara adi gələcək, sizin çaşqınlığınız insanları təəccübləndirəcək; necə ki, klassisizm son dövrlərini yaşayarkən, yeni doğan romantizmə yağdırdığı tənqidlər kimi.

Müəllif: AZİZA

AZİZANIN DİGƏR YAZILARI

DAHA ÇOX MƏLUMAT BURADA

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

www.USTAC.az

“Türk” etnonimi və törələri- YUNUS OĞUZ yazır

İyun 14, 2025 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

“Türk” etnonimi və törələri

(On üçüncü yazı)

Əvvəli burada: “Türk” etnonimi və törələri

Tapınaqlar və inanclar haqqında

İnsan yarandığı gündən özünü axtarmağa başlamış, nə üçün və necə yaşamağı özündən soruşmuş, buna uyğun simvollar qəbul etmişdir. Həyat axarının çıxışını tapmayanda isə miflər, əfsanələr yaratmışdır. Bəlkə də bu miflər, əfsanələr həqiqətən mövcud olmuş və zaman keçdikcə unudulmuşdur. İnsan hər şeyi bəsit həyatdan başlayanda ağızdan-ağıza keçənlərə inanmamış və danışılanları mif hesab etmişdir. Heç şübhə etmirik ki, 40-50 min il bundan əvvəl bir danışıq dili, protodil olmuşdur. Sonradan, 5-6 min il bundan öncə protodil öz yerini yeni yaranmış dillərə verəndə, boylar, oymaqlar, tayfalar bir-birindən min kilometrlərlə uzaq düşəndə, onların öz dilləri yaranmağa başladı və boy, yaxud soy mifləri, əfsanələri özlərinə uyğun özününküləşdirib, protodildə qalanları unutmağa başladılar. Heç şübhəsiz ki, protodilin dövründə yaşayanların uzayla (kosmosla) əlaqələri vardı və onlar bundan istifadə edib özlərinin inkişaf mərhələsini keçirdilər. Təsadüfi deyil ki, şumerlər və mayalılar (Amerika) mükəmməl ulduz və günəş sistemlərini bir-birindən xəbərsiz yaratmışdılar. Platon öz əsərlərində “əfsanəvi” Atlantida haqqında məlumat verir. Leonardo da Vinçi gələcəyin uçaqlarının eskizlərini çəkir və günümüzə bunlar gəlib çıxır. Homerin “İlliada” əsərində Turoba (Troya) şəhərini on doqquzuncu əsrin sonlarına qədər “əfsanə” hesab etsələr də, Şliman bu şəhəri tapır.

Kimin nə deməsindən asılı olmayaraq insan nəslinin kosmosla bağ əlaqəsi movcuddur və bu özünü zaman-zaman göstərir.

Min illər dövlətlərin nə işğal planları dəyişdi, nə də silahları. Min illər qılınc, qalxan, ox-yay, əmud, nizə, balta, qalxan silahları, döyüş geyimləri dəyişmədi. Ancaq son yüz ildə hər şey dəyişdi, xüsusən də son qırx ildə “sürətli dəyişmələr”in qarşısında duruş gətirə bilmirik.

Yerdəki insanlara texnologiyanı inkişaf etdirmək üçün informasiyalar ötürülür.

Bunu qədim misirlilərin bizə miras qoyduğu “uçan boşqab” təsvirləri də göstərir.

Təsəvvür edin ki, yer kürəsi üç ölçülü zamanda deyil, dörd-beş ölçülü zamanda yaşayır.

Biz hal-hazırda üç ölçülü zamandan dörd ölçülü zamana keçid dövrünü yaşayırıq və təbiidir ki, bunun insanlığa xeyri olduğu kimi fəsadları da göz qabağındadır. Güclü ilə gücsüzün müharibəsi, “virus”ların savaşı, iqlim dəyişikliyi, hibrid savaşı və bir azdan kosmik müharibələr adi hala çevriləcək. Gənc nəsil bir neçə ildən sonra su qıtlığının və bunun uğrunda gedən müharibələrin şahidi olacaq.

Bir də təsəvvür edin ki, Yer kürəsində harasa bir “uçan boşqab” enir və oradan skafandrada “qumanoid” düşür. Yeri gəlmişkən, ötən əsrin doxsanıncı illərinə qədər belə hadisələri rəsmi orqanlar insan təxəyyülünün məhsulu sayırdılar və buna “uydurma”, yəni mif deyirdilər.

On üçüncü əsrdə o qumanoidi yerdə görən insan fikirləşərdi ki, onun yanına “Allah” gəlib. “Allah”ı “görən” insan qorxusundan səsini çıxarmırdı. Yaxud bilirdi ki, ona heç kim inanmayacaq, ya da küfr danışdığına görə dini konfessiya tərəfindən təqib olunacaq. Söz yox ki, yüksək və ali dərəcədə inkişaf etmiş qumanoid gəldiyi kimi də yoxa çıxacaqdı.

Amma, beş-altı min il əvvəl insan özünün mifoloji dünyabaxışını yaratmış və bu dünya baxışında türk insanları təktanrını başqa xalqlardan fərqli olaraq ortaya çıxarmışdır. Bu həm də qədim türklərə imkan vermişdir ki, sosial həyatda yaşamlarını inam kimi törə biçiminə uyğunlaşdırsınlar. Sonradan törə inamları, yaşam tərzi mifologiyadan dinə keçid alanda gerçəkləşdirdi.

Bu baxımdan qədim türklərin mifologiya dünyagörüşü çox zəngindir. Belə ki, “Zaman-Məkan”, “Yaranış”, “Ölüb-dirilmə”, “Yaşam ağacı və Yaşam suyu (dirilik suyu)”, mifləri, eyni zamanda rəqəmlər (say), rəng, simvollar haqqında miflər günümüzə qədər gəlib çıxmışdır.

Qədim türklərdə yaranışından, sosial yaşamda yaranmış törələrlə yanaşı kosmik düzənə aid Göy, Yer-sub, Dağ, Ağac kultları da mövcud olub. Bu, türklərin ilkin inanc yeri, tapınaqları olub. “Dədə Qorqud” dastanında, elə indinin özündə də ilkin inanclara uyğun olaraq “Göy haqqı”, “Yer haqqı”, “Su haqqı”, “Dağ haqqı”, “Ağac haqqı” kimi andiçmələr var. Bu ondan irəli gəlir ki, ta yaranışından əski türklər özlərini Göy və Yerlə vəhdət hesab ediblər, onların bir parçası olublar. Elə indinin özündə də müxtəlif bölgələrdə bəzi ağacları türklər müqəddəs hesab ediblər, ziyarətə gediblər və gedirlər, ağaca müxtəlif rəngli parça kəsikləri bağlayıb arzu edər, əhd tutarlarmış. Elə indinin özündə də Naxçıvana “Əshabi-Kəhf” ziyarətinə gedəndə əhd edib bəlli bir yerdə dayanılır. Əgər qayadan su damcısı onun başına düşərdisə, deməli ürəyində tutduğu arzu həyata keçəcək. Belə misalları çox çəkmək olar, hətta bu kimi hadisələr xristianlarda, yəhudilərdə və digər dinlərə tapınan xalqlarda da var. Bu onların inancıdır və bu inancları islam və digər dinlər də əllərindən ala bilməyib, qılınc, zor kömək etməyib. Türklər təkcə Tanrıya bağlı deyildir, həm də onun yerdə yaratdığına, təbiətə bağlı idilər. Qədim türklər təbiətin onlara Tanrı tərəfindən verildiyinə inanır və onu kulta çevirirdi. Onlar ildırımı Tanrının silahı hesab etmişlər. İldırım vuran ağacı tapınaq kimi qəbul etmiş və ziyarətə gəlmişlər.

Türklərdə müqəddəs (qutsal) ata məzarlıqları da vardır, indi də mövcuddur. Hətta islam dini də türklərin qədim inanclarını əllərindən ala bilməyib. İslam dini yenigün (novruz) bayramını qəbul və qeyd də etmir. Amma yeni gün birinci günündə insanlar məzarlığa axışır, ölənlərilə bayramlaşırlar. Əski türklər, elə indinin özündə də inanırlar ki, ölənlərin ruhları bu dünya ilə o dünya arasında bağ yaradır, əlaqə qurur.

Herodot yazır ki, Dara iskitlərə (skiflərə) hücum edəndə onlar döyüşmürdülər, sadəcə olaraq ucu-bucağı görünməyən bozqırlarda (çöllərdə) yoxa çıxırdılar. Dara onlara xəbər göndərir ki, mənimlə niyə döyüşmürsünüz, yoxsa məndən qorxursunuz?

Ona belə cavab verirlər ki, biz heç kimdən qorxmuruq, bozqırlarda bizdən güclüsü də yoxdur. Əgər sən bizimlə döyüşmək istəyirsənsə, o zaman bizim qutsal (müqəddəs) məzarlığımızı dağıt, onda bizim necə döyüşçü olmağımızı öz gözlərinlə görərsən. Elə də olur. Bir sözlə, əcdad kultuna bu gün də sayğı ilə yanaşılır, nəsildən-nəsilə ötürülür.

Kosmoqonik miflər bəzən real nəticələrini də verir, gün, ay, il saylarını və fəsili, gecə-gündüzü, günortanı, ölçünü sistemləşdirməyə imkan verirdi. Bunlar burada da özünü göstərirdi. Çünki türk xalqlarının mifologiyasında, etnoqrafiyasında, folklorunda, inam və inanclarında, kultların yaranmasında göy cisimlərinin (Gün, Ay, Ulduz) önəmli rolu və ağırlığı vardır. Təsadüfi deyil ki, əcdadımız olan Oğuz xanın altı oğlundan üçünün adı Gün, Ay və Ulduz qədim kosmoloji baxışlara və biliklərə bağlıdır.

Prototürklərdən gələn və günümüzə qədər bəzi türk boylarında istifadə olunan Göy və Yer-su kultudur.

Eyni mifologiya həm qədim türklərdə, həm də şumerlərdə mövcuddur, yəni əvvəl bir olan Göy və Yer, sonradan ayrılmış, aralarına hava doldurulmuş, su və od isə insana təkcə həyat mənbəyi olmamış, həm də yaşam mənbəyi və dünya baxışı vermişdir. Yenigünün də (Novruzun) başlanması bu mifoloji sistemlə bağlı olsa da, sonradan reallıqda bunu bayram kimi qeyd etmişlər və indi də edirlər.

Qədim türklər Tanrını göydə yerləşdirir və hər hərəkətlərində, elə hesab edirdilər ki, onunla özləri arasında bağlılıq var. Əgər törələrə əməl edilməzsə, bu bağlılıq yoxa çıxa bilər. Tanrı və Göy türklərdə qutsal (müqəddəs) hesab edilirdi və belə düşünülürdü ki, xaqana hakimiyyət Göydən gəlir və o Tanrı və Göy tərəfindən seçilmişlərdəndir. Əgər xaqan seçilmişlərdəndirsə, deməli onun soyu, boyu da seçilmişlərdəndir. F.Ağasıoğlu yuxarıda adını çəkdiyimiz kitabda yazır: “Prototürk ata yurduna gəlib 5-6 min il öncə buradakı türklərdən “Tanrı” sözünü alan sumerlər kimi, çinlilər də həmin sözü buradan 3-4 min il öncə doğuya köçən türklərdən almışlar. Çin qaynaqlarını araşdıran uyğur türkü A.İnayət yazır ki, çin dilində Tanrı və Göy sözləri türk dilindən alınmadır. Türk dillərində bu iki polisemantik söz mifoloji qavramdan süzülüb gəldiyi üçün metaforik deyimlərdə hər ikisi “qutsal” anlamla görünür: “Gök tenri, Tanrıxan, Göktürk, Gökböri. Elam yazısında da Kuk (Göy) Tanrı adı keçir.”

Qədim türklərdə Göy “ata” kimi, Yer isə “ana” kimi qəbul edilirdi. Bu baxımdan torpağa, vətənə indinin özündə də “Ana torpaq”, “Ana vətən” deyirik.

Yer də öz növbəsində iki yerə bölünürdü: yerüstü və yeraltı. Prototürklərin mifoloji dünya baxışlarına görə həm yer üstündə, həm də yeraltı dünyada həyat mövcuddur və onlar bir-birlərinin işlərinə qarışmırlar. Bəzi rəvayətlərə görə, yer öküzün, tısbağanın, balinanın üstündə duruş gətirir. Göylə Yer arasında göyü saxlayıb üstümüzə tökülməyə qoymayan dirəklərdir, yəni dağlardır. “Sumer mifində Yerlə Göy arasındakı dirəyə “duranki” deyirdilər.”

Yenə sumer mifologiyasında yerüstü sahibin adı “Enki”, yeraltı dünyanı idarə edən “Yereşkiqal” adlanır.

Qədim yunan mifologiyasında da buna bənzər rəvayətlər mövcuddur. Belə ki, yunanlar belə hesab edirdilər ki, yer altında gözü qanla örtülmüş, heç bir qayda-qanun tanımayan “tartar”lar yaşayırlar. Çingiz xanın dövründə monqol-tatarlar Avropaya ayaq basanda din xadimləri belə hesab etdilər ki, Allahın qəzəbinə gəliblər və yeraltı dünyanın qapısı açılaraq “tartarlar”, yəni “tatarlar” yerin üstünə çıxıblar.

Bundan əlavə əski türklərdə “Dağ-daş”, “Yada daş”, “Ağac”, “Od və Ocaq”, “Qılınc”, “Təbiət”, “At”, “Təkə, qoç-qoyun və maral”, “İlan, əjdaha və bağa”, “Bozqurd” kultları mövcud olmuş və hər kulta onlar qutsal olaraq baxmışlar.

Ardı burada: “TÜRK” etnonimi və törələr

MÜƏLLİF: YUNUS OĞUZ