
Tanınmış yazıçı, ictimai xadim Sona Abbasəliqızı Türkiyə mətbuatına müsahibə verib. Həmin müsahibəni təqdim edirik:
XAQANİ ŞİRVANİ SÖZÜN, FİKRİN VƏ MƏNƏVİ AZADLIĞIN XAQANI
Müsahib: Yazıçı-publisist Sona Abbasəliqızı İsmayılova
Müsahibəni aparan: Türkmen Dekmen Or
Sona xanım, Xaqani Şirvani Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində hansı mövqeyə malikdir? Onu dünya ədəbiyyatının böyük söz ustadlarından biri hesab etməyimizin əsas səbəbi nədir?
Xaqani Şirvani Azərbaycan ədəbiyyatının və bütövlükdə Şərq poetik-fəlsəfi fikrinin ən qüdrətli nümayəndələrindən biridir. O, yalnız öz dövrünün şairi deyil, əsrlərin fövqündə dayanan mütəfəkkirdir. Xaqaninin yaradıcılığında insanın mənəvi azadlığı, ədalət, həqiqət, elm, müdriklik və həyatın fəlsəfi dərki xüsusi yer tutur. Onun poeziyası bədii sözün gücü ilə yanaşı, dərin düşüncə məktəbidir. Xaqanini böyük edən təkcə yazdıqları deyil, həm də əsrlər boyu insanları düşündürməsidir.
Xaqani Şirvaninin yaradıcılığında sizi ən çox cəlb edən, onun haqqında düşünməyə və yazmağa sövq edən əsas cəhət nə olub?
Məni Xaqani yaradıcılığında ən çox cəlb edən onun sözə münasibəti, düşüncə sərbəstliyi və həqiqət qarşısında əyilməzliyidir. O, yaşadığı dövrün çətinliklərinə, saray mühitinin ziddiyyətlərinə baxmayaraq, öz mənəvi mövqeyini qorumağa çalışıb. Xaqaninin şeirlərində insanın daxili dünyası, azad ruhu və zamanla mübarizəsi çox güclü ifadə olunur. Mən bu böyük şəxsiyyətin poeziyasında yalnız keçmişi deyil, bu günümüzü də gördüm.
- Bəs nə üçün məhz Xaqani Şirvani haqqında roman yazmaq qərarına gəldiniz? Bu fikir necə yarandı?
Xaqani haqqında roman yazmaq qərarım təsadüfi deyildi. Onun həyatını və yaradıcılığını öyrəndikcə qarşımda yalnız böyük şair deyil, mürəkkəb taleli, ziddiyyətli bir dövrün içərisində yaşayan, mənəvi mübarizələrdən keçən qüdrətli şəxsiyyət canlandı. Düşündüm ki, Xaqanini yalnız şeirləri vasitəsilə deyil, insan taleyi, düşüncələri, ağrıları, arzuları və yaşadığı tarixi mühitlə birlikdə oxucuya təqdim etmək lazımdır. Roman yazmaqda məqsədim Xaqaninin bədii obrazını yaratmaqla yanaşı, onun mənəvi dünyasına yazıçı baxışı gətirmək idi.
– Romanın adını «Sözün Xaqanı» qoymusunuz. Bu adın arxasında hansı məna dayanır?
«Sözün Xaqanı» adı mənim üçün Xaqaninin mənəvi və ədəbi qüdrətinin ifadəsidir. Burada söhbət hakimiyyətdən, taxt-tacdan deyil, söz üzərində qazanılan mənəvi ucalıqdan gedir. Xaqani öz qələmi, düşüncəsi və bədii istedadı ilə zamanın fövqünə yüksəlmiş sənətkardır. Onun ən böyük hakimiyyəti sözdür. Romanın adı da məhz bu düşüncədən doğub.
– Xaqaninin poeziyasında hansı ideyalar və fəlsəfi düşüncələr üstünlük təşkil edir?
Xaqani yaradıcılığında elm və idrak, ədalət və həqiqət, insan ləyaqəti, mənəvi azadlıq, dünyanın faniliyi və insanın əxlaqi məsuliyyəti əsas mövzulardandır. Onun qəsidələrində ictimai düşüncə, fəlsəfi şeirlərində isə insanın daxili aləmi və mənəvi axtarışları öz əksini tapır. Xaqani sözün imkanlarından istifadə edərək dövrünün ictimai mənzərəsini də təqdim edir. Bu baxımdan onun yaradıcılığı yalnız ədəbiyyat nümunəsi deyil, həm də zəngin mənəvi və tarixi qaynaqdır.
– Xaqaninin həyatında həbs və sürgün mövzusu xüsusi diqqət çəkir. Bu ağır sınaqlar onun yaradıcılığına necə təsir göstərib?
Xaqaninin həyatında yaşadığı ağır sınaqlar onun yaradıcılığında dərin izlər buraxıb. Xüsusilə həbs həyatı ilə bağlı şeirləri onun daxili dünyasını, azadlıq arzusunu, haqsızlığa münasibətini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir. «Həbsiyyə» yaradıcılığı bu mənada xüsusi yer tutur. Mənə görə, Xaqaninin faciəsi onun böyüklüyünü azaltmayıb, əksinə, sözünün mənəvi gücünü daha aydın göstərib.
– Xaqani Şirvaninin yaradıcılığında Şirvan mühiti və Azərbaycan mənəvi dünyası hansı şəkildə əks olunur?
Xaqani Şirvani Şirvan ədəbi mühitinin yetirdiyi böyük sənətkardır. Onun yaradıcılığında yaşadığı coğrafiyanın tarixi, mədəniyyəti, ictimai münasibətləri və dövrün düşüncə tərzi öz əksini tapır. Xaqaninin əsərlərində Şirvan yalnız bir məkan deyil, həm də mənəvi yaddaşdır. Mən roman üzərində işləyərkən bu tarixi və mədəni mühitin bədii təsvirinə xüsusi diqqət yetirmişəm.
– Ədəbiyyat tariximizdə Xaqani ilə Nizami Gəncəvinin adları həmişə yanaşı çəkilir. Bu iki böyük sənətkarın yaradıcılığında hansı oxşar və fərqli cəhətləri görürsünüz?
Hər iki sənətkar Azərbaycan ədəbi-fəlsəfi fikrinin dünya miqyasında tanınmasına böyük töhfə verib. Onları birləşdirən əsas cəhət insanı, elmi, mənəviyyatı və ədaləti yüksək dəyərləndirmələridir. Bununla yanaşı, hər birinin özünəməxsus poetik üslubu, düşüncə tərzi və bədii ifadə vasitələri var. Xaqaninin qəsidəçilik ənənəsindəki yenilikləri, mürəkkəb obrazlar sistemi və fəlsəfi düşüncəsi onun fərdi sənətkar kimliyini müəyyənləşdirir. Məncə, bu iki böyük şəxsiyyəti müqayisə etməkdən daha vacibi onların hər birinin ədəbiyyatımıza bəxş etdiyi zənginliyi dərindən öyrənməkdir.
– «Sözün Xaqanı» romanı üzərində işə nə vaxt başladınız? Əsərin yaranma prosesi necə keçdi?
Xaqani mövzusu ilə bağlı ilk bədii düşüncələrim 2014-cü ildən formalaşmağa başlayıb. 2017–2018-ci illərdə roman üzərində ciddi işə başladım. Bu mövzu məndən uzunmüddətli araşdırma, tarixi mənbələrin öyrənilməsi və Xaqaninin poetik irsinə dərindən nüfuz etməyi tələb edirdi. Mən yalnız tarixi hadisələri ardıcıl şəkildə təsvir etmək istəmirdim. Məqsədim tarixi şəxsiyyətin mənəvi portretini yaratmaq, onun dövrünü və düşüncələrini bədii sözün imkanları ilə canlandırmaq idi.
Roman 2020-ci ildə «Elm və Təhsil» nəşriyyatında ilk dəfə çap olundu. 2020–2022-ci illərdə yenidən nəşr edildi. 2025-ci ildə isə dördcildlik «Seçilmiş əsərlərim»in tərkibində yer aldı. Bu, əsərin mənim yaradıcılığımda tutduğu xüsusi mövqenin göstəricisidir.
– Kitablarınızın nəşrində SOCAR-ın dəstəyini də xüsusi qeyd edirsiniz. Bu barədə nə deyə bilərsiniz?
Mən 38 il əməkdaşlıq etdiyim SOCAR-a kitablarımın nəşrinə göstərdiyi maliyyə dəstəyinə görə minnətdarlığımı bildirirəm. Bu əməkdaşlıq mənim üçün həm uzun illərin zəhməti, həm də qarşılıqlı etimad tarixidir. «Sözün Xaqanı» romanının təkrar nəşrləri və dördcildlik «Seçilmiş əsərlərim»in nəşri də bu dəstəyin əhəmiyyətli olduğu yaradıcılıq mərhələlərindəndir. Kitabın yaşaması, oxucuya çatması və yeni nəşrlərlə genişlənməsi yazıçı üçün böyük sevincdir. Mən bu dəstəyi milli ədəbiyyatın və mədəni irsin təbliğinə verilən töhfə kimi qiymətləndirirəm.
– Romanın ön söz müəllifləri arasında tanınmış alimlərin adları var. Bu, əsərin elmi-ədəbi təqdimatı baxımından nə ifadə edir?
«Sözün Xaqanı» romanının elmi-ədəbi təqdimatında tanınmış alimlərin iştirakı mənim üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əsərin ön söz müəlliflərindən biri görkəmli dilçi alim, professor Nadir Məmmədlidir. Digər ön sözlərdən birinin müəllifi isə Türkiyənin professoru Kerem Karabulutdur. Bu alimlərin əsərə münasibəti və elmi baxışları romanın təqdimatına əlavə dəyər qazandırıb. Mənim üçün sevindiricidir ki, Xaqani irsi müxtəlif ölkələrin alimlərinin də diqqət mərkəzindədir.
– «Sözün Xaqanı» romanının beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində hansı işlər görülüb?
Mənim üçün Xaqani yaradıcılığının Azərbaycan sərhədlərindən kənarda tanıdılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. «Sözün Xaqanı» romanım Türkiyədə türk, Özbəkistanda özbək, Gürcüstanda isə gürcü dilinə tərcümə olunub. Bu üç ölkədə əsərimə və ədəbi fəaliyyətimə görə mükafatlara layiq görülmüşəm.
Hazırda romanın Pakistan üçün urdu dilinə və fars dilinə tərcüməsi üzərində iş davam edir. Bu məsuliyyətli işi doktor, professor Əli Kumail Qızılbaş həyata keçirir. Tərcümələrin 20 dekabr 2026-cı il tarixinədək tamamlanması nəzərdə tutulur.
Beləliklə, romanın üç dildə nəşr olunmuş variantı var, daha iki dilə tərcüməsi isə hazırlanır. Bu, Xaqani irsinin beynəlxalq miqyasda tanıdılması istiqamətində mənim üçün mühüm mərhələdir.
– Özbəkistanda Heydər Əliyev Mərkəzində romanınıza həsr olunmuş tədbirin keçirilməsi sizdə hansı təəssüratları yaratdı?
Özbəkistanda romanımın tanıdılması istiqamətində keçirilən tədbir mənim üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Heydər Əliyev Mərkəzində «Sözün Xaqanı» romanıma həsr olunmuş tədbirin keçirilməsi Xaqani Şirvani irsinin və Azərbaycan ədəbiyyatının qardaş Özbəkistanda təbliği baxımından əlamətdar hadisədir. Kitablarımın həmin Mərkəzə təqdim olunması da mənim üçün böyük mənəvi sevincdir. Mən bunu Azərbaycan-Özbəkistan ədəbi-mədəni əlaqələrinin inkişafına xidmət edən dəyərli addım hesab edirəm.
– Romanınızdan parçaların ali məktəb dərsliyinə daxil edilməsi də diqqətəlayiq hadisədir. Bu barədə fikirlərinizi bilmək istərdik.
Bu, mənim üçün xüsusi sevinc və böyük məsuliyyətdir. «Sözün Xaqanı» romanımdan 6–7 cümlə nümunə kimi ali məktəb dərsliyinə daxil edilib. Mən bunu yalnız şəxsi yaradıcılığıma verilən qiymət kimi deyil, Xaqani irsinin müasir bədii ədəbiyyatda yaşadılmasına göstərilən diqqət kimi qəbul edirəm. Bir yazıçı üçün qələmindən çıxan fikirlərin ali məktəb auditoriyasına, tələbələrin təhsilinə və elmi mühitə çatması böyük mənəvi qazancdır. İstəyim odur ki, romanım Xaqaninin həyat və yaradıcılığının öyrənilməsinə, onun yeni nəsillərə tanıdılmasına töhfə versin.
– Xaqaninin 900 illik yubileyinin qeyd olunması Azərbaycan ədəbiyyatı və elmi qarşısında hansı vəzifələri qoyur?
Xaqaninin 900 illiyi yalnız yubiley tədbirləri ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu tarix onun əsərlərinin yenidən nəşri, elmi tədqiqatların genişləndirilməsi, xarici dillərə tərcümələr, beynəlxalq konfranslar və yeni nəsil oxucular arasında təbliği üçün böyük fürsətdir. Xaqani irsi dünya ədəbi-mədəni məkanında daha geniş təqdim olunmalıdır. Mən hesab edirəm ki, bu böyük sənətkarı yalnız xatırlamaq deyil, onu yenidən oxumaq və dərindən anlamaq lazımdır.
– Dövlət tərəfindən yaradıcılığınıza göstərilən diqqət, Prezident təqaüdünə layiq görülməyiniz sizin üçün nə ifadə edir?
Dövlət tərəfindən yaradıcılığıma göstərilən diqqəti yüksək qiymətləndirirəm. Prezident təqaüdünə layiq görülməyim mənim üçün böyük şərəf olduğu qədər, həm də məsuliyyətdir. Bu etimad məni ədəbiyyatımız, milli-mənəvi dəyərlərimiz və tarixi şəxsiyyətlərimizin tanıdılması istiqamətində daha böyük həvəslə çalışmağa ruhlandırır. Mən bu diqqəti gələcək yaradıcılığım üçün mənəvi stimul hesab edirəm.
– Sizcə, Xaqaninin bugünkü gəncliyə verə biləcəyi ən mühüm mənəvi mesaj nədir?
Məncə, Xaqaninin gənclərə ən böyük mesajı elmə, biliyə, düşüncəyə və həqiqətə bağlılıqdır. O, insanın mənəvi zənginliyini hər şeydən üstün tutan sənətkardır. Gənclər Xaqanini oxuyarkən yalnız qədim şeirlərlə tanış olmurlar, həm də düşünməyi, sual verməyi, həyatın mahiyyətini anlamağı öyrənirlər. Xaqani bizə göstərir ki, insanı ucaldan onun vəzifəsi və sərvəti deyil, ağlı, sözü və mənəvi mövqeyidir.
– 2026-cı il həm Xaqaninin 900 illiyi, həm də sizin 65 illik yubileyinizlə əlamətdardır. Bu iki tarixi necə qarşılayırsınız?
Bu il mənim üçün həqiqətən də xüsusi və unudulmaz bir ildir. Bir tərəfdə ədəbiyyatımızın böyük dühası Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyi, digər tərəfdə isə mənim 65 illik ömür və yaradıcılıq yolum dayanır. Mən bu iki tarixi mənəvi baxımdan bir-birinə yaxın hesab edirəm. Çünki ömrümün müəyyən bir mərhələsini Xaqaninin həyatını, yaradıcılığını öyrənməyə və onun haqqında roman yazmağa həsr etmişəm. Ən böyük arzum dekabrın 20-dək urdu və fars dillərinə tərcümələrin də tamamlanması və bu yubileyləri yeni bir ədəbi uğurla qarşılamaqdır. İstəyirəm ki, 65 yaşımda özümə ən böyük hədiyyəm Xaqani sözünün daha geniş coğrafiyada səslənməsi olsun.
– Xaqani haqqında yenidən düşünərkən özünüzü onun qarşısında hansı mənəvi məsuliyyət daşıyan müəllif hesab edirsiniz?
Xaqani haqqında yazmaq mənim üçün həm böyük şərəf, həm də məsuliyyətdir. Mən özümü bu böyük sənətkarın irsini mənimsəyən, onu bədii sözün imkanları ilə oxucuya çatdırmağa çalışan bir müəllif hesab edirəm. Əlbəttə, heç bir roman Xaqani kimi nəhəng şəxsiyyətin bütün dünyasını əhatə edə bilməz. Ancaq mən çalışmışam ki, «Sözün Xaqanı» vasitəsilə oxucunu onun həyatına, düşüncələrinə və yaradıcılığına daha yaxınlaşdırım.
– Sonda oxucularımıza və gələcək nəsillərə Xaqani ilə bağlı hansı fikirlərinizi çatdırmaq istərdiniz?
İstərdim ki, gələcək nəsillər Xaqanini yalnız dərsliklərdə adı çəkilən tarixi şair kimi tanımasınlar. Onun əsərlərini oxusunlar, düşüncələrini öyrənsinlər, sözünün dərinliyinə varsınlar. Çünki Xaqani zamanın sınağından çıxmış böyük sənətkardır. Mən «Sözün Xaqanı» romanını yazarkən məhz bu məqsədi qarşıma qoymuşam… unudulmayan bir adı yeni oxucu nəsilləri ilə yenidən görüşdürmək.
SÖZÜN XAQANI, SÖZÜN ÖZ YOLU VAR!
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında