Караул. Əslindəbu söz türkcə “qara qul” sözündən götürülüb. Gözətçi mənasındadır. В самих же тюркских языках «караул» имел значение «дозор» или «стража», но имелись и другие равнозначные понятия, нетипичные для нашего языка. Пример — «мушка на ружье».
Деньги. Türkcü “dəngə”, “tanqa” sözündən yaranıb. İndi bu sözü ruslar “denqi” kimi işlədir. Qazax dilində isə “tenge” ifadəsi halhazırda pul mənasında saxlanılmaqdadır. Слово «деньга» в тюркских языках означало любую монету, сделанную из серебра — оно перекочевало в XIV веке к нам в схожем значении. Интересно отметить, что в ряде языков (киргизский, узбекский, казахский), корень этого слова имеет второе значение — белка. Все дело в том, что в древности пушнина часто использовалась людьми как валюта.
Хозяин. Fars mənşəli türkizmdır. Belə ki, “xoca” sözündən götürülüb. История слова берет свое начало именно в период нашествия татаро-монгол. Изначально появилось в персидском языке («ходжа» — господин), откуда и перекочевало в тюркские наречия.
P.S Qəribədir, mənim pulsuz apardığım maarifçilik işi kiməsə xoş gəlmir. Bəs Sizə..?
15 sentyabr- Bakının xilasının 106-ci ili. Firuz Mustafanın “SAVAŞ FƏSLİ” tarixi faciəsinin final səhnəsi:
Ə n v ə r P a ş a. And olsun bu müqəddəs Qurana ki, mən son nəfəsimədək bu savaş meydanını tərk etməyəcəm… D a v l a t m a n d b ə y. Mən də… F a r u q bəy. Paşam, mən də… Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Atəş!.. Atəş açın… Ə n v ə r P a ş a. Haydı, arxamca gəlin… Qana-qan, ölümə-ölüm. Mənim başım ya bədənimin üstə dayanmalıdır, ya da nizə üstündə… Məh həyatımda çox qanlar, çox ölümlər görmüşəm… Amma əcəl məndən həmişə uzaq gəzib. Görünür, bu gün özüm öz ölümümün şahidi olacağam… Ətrafı tədricən tüstü-duman bürüyür. Qırmızı Komandir Ənvər Paşanı nişan alıb atır. Ənvər Paşa səntirləsə də yıxılmır, qala divarına söykənir. D a v l a t m a n d b ə y. Alçaq. İndi səni it kimi gəbərdəcəyəm… Davlatmand bəy nişan alıb Qırmızı Komandirə atəş açır. Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Əclaflar… Basmaçı köpək uşağı… Sizin gülləniz qırmızı komandirin zirehli sinəsini deşə bilməz. D a v l a t m a n d b ə y. Elə isə al yenə gəldi… Davlatmand bəy arəş açır. Qırmızı Komandir qışqıraraq yerə sərilir. Q ı r m ı z ı K o m a n d i r (sürünərək irəliyə doğru can atır, sanki iməkləyir). Ehey… Ənvər Paşa buradadır. Onu diri tutmalıyıq… İrəli… İrəli… Ə n v ə r P a ş a. Sən Ənvər Paşanın heç meyitinə də yaxın düşə bilməyəcəksən… D a v l a t m a n d b ə y (Qırmızı Komandiri nişan alaraq). Bu qırmızı köpək ölmək istəmir. Al gəldi… Atəş səsləri. Atışma. Ənvər Paşa irəiyə doğru addım atır. Qara-boz əsgər siluettləri onları əhatə edir, mühasirəyə alır. Qırmızı Komandir sürünə-sürünə kənara çəkilir. Hər tərəfdən atəş açılır. Ənvər Paşa qılıncını havada oynadaraq qala divarının arxasına keçir. Dəmir cingiltisi, güllə səsləri eşidilir. Az sonra Ənvər Paşa ləngərli-asta hərəkətlə səhnəyə gəlir. Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Atəş!.. Tüstü. Duman. Səs-küy. İnilti. Atəş səsləri. İndi səhnədə döyüşçü-basmaçı geyimində yalnız üç adam var: Ənvər Paşa, Davlatmand bəy və Faruq bəy. Onlar hər tərəfdən gülləbarana məruz qalıblar. Əvvəlcə Ənvər Paşaya beşaçılandan ard-arda beş güllə açılır. D a v l a t m a n d b ə y (Qırmızı Komandirə atəş açır). Bu köpək hələ gəbərməyib… Q ı r m ı z ı K o m a n d i r. Beşaçılanın bütün güllələri Ənvər Paşanın bədəbibə sancıldı… Ta mənə ölüm yoxdur. Ölsəm belə, qəhrəman kimi dəfn ediləcəm… Amma çox istərdim ki, son nəfəsdə də olsa belə Qırmızı Bayraq ordeninə layıq görülüm… Və o ordeni mənim mundirimin yaxasına yoldaş Trotski sancsın… D a v l a t m a n d b ə y. Bir bu axmağın son arzusuna bax… Yaxası ordenli ölmək istəyir. Ə n v ə r P a ş a. Faruq bəy… F a r u q bəy. Paşam… Ənvər Paşa qala divarına söykənib bir müddət ayaq üstə “donub” qalır. Sonra hər tərəfdən qurşuna tutulan Davlatmand bəy və Faruq bəy bir qədər irəli yeriyib Ənvər Paşaya yaxınlaşırlar. Davlatmand bəy başını onun çiyninə dayayır. F a r u q bəy. Paşam… Ölmə Paşam… Komutanım Davlatmand bəy… Ölmə… Amandır, ölməyin… Ölməyin… Bu əsnada Qırmızı Komandir sürünərək yenidən ayaga qalxıb silahını onlara sarı tuşlayır. Həmin an Yusif Ziya və Usman Xoca görünür. Onlar eyni vaxtda Qırmızı Komandirə atəş açırlar. Qırmızı Komandir haray çəkib yerə sərilir. Y u s i f Ziya (Ənvər Paşa ya yaxınlaşır). Ənvər bəy… Paşam…. Ə n v ə r P a ş a. Axund, mən artıq bu nahaq dünyanı tərk edirəm… U s m a n Xoca. Paşam, sən hələ yaşamalısan… Ə n v ə r P a ş a. Biz aldandıq… Amma döyüş davam edir. Deyəsən, bu qırmızı qasırğa rədd olub getdi… U s m a n Xoca. Biz bu qırmızı taundan canımızı qurtara bilsəydik… D a v l a t m a n d b ə y. Basmaçılar toparlaşırlar. Uzaqdan şüarlar eşidilir: “Yaşa, yaşa, Ənvər Paşa!”. “Davlatmand bəy, işin olsun avand bəy!..” Ə n v ə r P a ş a. Bizim mücahidlərdir… Davlatmand bəy yavaş-yavaş dizi üstə çökür. U s m a n Xoca. Aman Allah… Davlatmand bəy!.. F a r u q bəy. Davlatmand bəy!.. Komutanım… Y u s i f Ziya. İlahi, bizim millətimiz nədən bu zülmə düçar olmalıdı? Paşam… Ə n v ə r P a ş a (divara söykənmiş halda). Axund, hər başlanğıcın bir sonu olur. Bu Quranı və bu qılıncı götür. Məni özün dəfn edərsən… Yasin surəsini özün oxuyarsan… Axund… Bir xahişim də var. Əgər qərargaha gedə bilsən, oradan mənim döyüş çantamı götürərsən… O çantada Naciyə Sultana yazdığım son mətkub var… O məktubu öz ünvanına çatdırarsan… (Pauza). Hə, deyəsən, Davlatmand bəy keçindi… Usman Xoca, Davlatmand bəylə hər ikimizi bir yerdə dəfn edin… Məzarı dərin qazın. Qoy yağılar bizim cəsədimizi tapa bilməsinlər. Ölümümüz mübarək… Yusif Ziya qılıncı və Quranı alır, öpüb gözünün üstünə tutur. Ənvər Paşa yavaş-yavaş yerə çökür.
P.S Əsər Türkiyə türkcəsinə də çevrilib. Qalıb əsərin teatrda tamaşaya qoyulması. Görək rejissor tapılacaqmı?
RUS DİLİNİN MOZAİKASI Bəziləri rus dilində türk mənşəli sözlərin bolluğunu nəzərdə tutaraq, bu iki dilin mənşəcə eyni olduğunu yazırlar. Bu, əlbəttə, diletant yanaşmadır. Hansısa dilin lüğət tərkibində əcnəbi sözlərin çoxluğu heç də onların bir-birindən “əmələ gəldiyini” deməyə əsas vermir. Ona qalmış türkcədə də kifayət qədər ərəb və fars sözləri vardır. Amma türk və ərəb, yaxud rus və türk dilləri tamamilə fərqli dil qrupu və dil ailələrinə mənsubdur. İş orasındadır ki, tarixi və coğrafi şərait dillərin bir-biri ilə söz “alış-verişinə” daim təkan vermiş, əsaslı rol oynamışdır. Bu mənada hər bir dil kimi rus dili də digər dillərin təsiri nəticəsində daha da zənginləşmişdir. Elə söhbət də bu məsələ haqqındadır. ARBUZ- QARPIZ. Bu, türk mənşəli sözdür. Rus dilindəki “arbuz” (qarpız) türk kökənli sözdür. Rus dilçiləri də bunu vurğulayır. Русское название арбуз получил от тюркского слова χarbuz/karpuz Arbuz, daha doğrusu qarpız sözü qar və buz sözlərinin birləşməsindən yaranıb. PERO.Ona lələk də deyirlər. Latın mənşəli sözdür. Перо происходит от латинского слова penna или pinna, что означает «перо». Первые перья изготавливались из длинных перьев, заостренных для удержания чернил. PASPORT (kimlik) latın mənşəli sözdür. passaporto от лат. passer — проходить и port (порт) — ранее так называлось письменное разрешение на переход или «выход из порта») — государственный документ, удостоверяющий личность и гражданство владельца при пересечении границ государств и пребывании за границей. KUKURUZ (qarğıdalı).Bəzi alimlər sözün mənşəyinin rumınca olduğunu bildirir. Bu sözü türk mənşəli hesab edənlər də az deyildir. Вполне вероятно, что слово заимствовано из румынского языка и переводится как «еловая шишка». Некоторые исследователи считают, что у кукурузы турецкие корни – «кокороз» означает «высокое растение». KARTOFEL (kartof). Kartof italyan mənşəli sözdür. Русское слово «картофель» произошло от нем. Kartoffel, которое, в свою очередь, произошло от итал. tartufo, tartufolo — трюфель. Существует также разговорная форма «картошка». DED (baba) latış, BABUŞKA (nənə) yunan, TYOTYA (bibi və ya xala) türk mənşəli sözlərdir. Родственно латышск. dè̯ds «старик, чучело», dẽdêt, dẽ̯du, dẽdēju «чахнуть, слабеть телом», греч. τήθη «бабушка», τηθίς «тетка», θεῖος «дядя», θείᾱ «тетка» (из *θήιος, *θήιᾱ). Вероятно, слово детского языка, подобно та́та, тя́тя, тётя, а также тур., чагат. TSVETOK (çiçək) yunan mənşəli sözdür. цветки́, лат. flos, -oris, др. -греч. ἄνθος, -ου) — система органов семенного размножения цветковых (покрытосеменных) растений. MALIY və MALÇİK (uşaq) yəhudi mənşəli sözdür. малый, и μῶλυς образованы от древнееврейского “мэл’А” (מלאה – утомлённый, утомительный, изнурённый). Именно отсюда происходят разноязычные слова, называющие измельчение, уменьшение, ослабление, мягкость, нежность, болезнь и зло. ŞKOLA (məktəb) yunan əsilli sözdür. Amma əvvəllər bu söz tamamilə ayrı bir məna kəsb etmişdir. Belə ki, sözün ilkin mənası söhbət etmək, həm də dərin məzmunlu söhbət etmək mənasında işlənmişdir. Слово «школа» первоначально возникло в Древней Греции, но его значение было совсем другим — «досуг, отдых». Однако этот досуг не был праздным — он подразумевал философские беседы в свободное от работы время. Постепенно у философов появились постоянные ученики, и это понятие стало обозначать учебный процесс. AKADEMİYA Akademiya sözü də yunanlardan götürülüb. İlk dövrlərdə bu ifadə məşhur yunan filosofu Platonun yaratdığı məktəbin adı ilə bağlı idi. Словом «академия» именовалась философская школа, которая была основана Платоном в 387 году до н. э. и располагалась в одноимённом саду (священная оливковая роща) около города Афины. Местность была так названа в честь мифического героя Академа (Ἀκάδημος). KNİQA (kitab). Bu sözün mənşəyi haqda fikirlər müxtəlifdir. Onu çin mənşəli hesab edənlər də var, türk mənşəli yazanlar da. Наиболее вероятные версии происхождения праславянского слова kъniga: восходит от древне-тюркско *küinig, дунайско-болгарское *küiniv (уйгурское kuin, kuinbitig) к китайскому küen — «свиток»; исконное сложение префиксального *kъn- и корня *ig- < jug (ieug-) «соединять, связывать», то есть «скреплённые листы». TETRAD (dəftər) yunan mənşəli sözdür. Тетра́дь (от греч. τετράδιον — четвёртая часть листа, от др. -греч. τέτρα — «четыре») — печатный или письменный носитель информации, состоящий из листов бумаги, согнутых пополам и переплетённых в месте сгиба нитками или скобами. P.S Qəribədir, mənim pulsuz apardığım maarifçilik işi kiməsə xoş gəlmir. Bəs Sizə..?
EŞŞƏK, AT, İT… ALKOQOL və digər sözlərin mənşəyi haqqında…
Rus dili dünyanın zəngin dillərindən biridir. Amma bir çox digər dillər kimi onun da lüğət tərkibində alınma sözlər az deyildir. Və rus dilçi alimlərin yekdil fikrinə görə o sözlərin əksəriyyətini türk sözləri və ya türkizmlər təşkil edir. Beləliklə…
İŞAK (eşşək). Rus dilçiləri bu sözün türk mənşəli olduğunu birmənalı şəkildə qəbul edirlər. Amma məsələnin maraqlı tərəfi həm də orasındadır ki, bu sözün başqa bir “əvəzedicisi” vardır: osyol. Bəs bu iki anlayış arasında hansı fərq var? Bunu bir qədər sonra izah edərəm. İndilikdə isə… В русском языке оно появилось значительно позже, в период XVI века, и имеет тюркские корни. Этимологически оно связано с тюркскими языками и первоначально использовалось для обозначения домашней формы данного животного. Слово «ишак» пришло в русский гораздо позже, не ранее XVI века, из тюркских языков. OSYOL.Как предполагается, слово «осел» унаследовано русским языком от древнего общеславянского, а в нем представляло собой переделку готского слова asilus, в свою очередь восходящего к латинскому asinus İndi keçək OSYOL ilə İŞAKın, (yəni eşşəyin) fərqinə. Rus dilçiləri osyol sözünün daha qədim, eşşək (işak) sözünün isə nisbətən yeni olduğunu vurğulayırlar. Amma bu heç də əsas fərq hesab olunmur. İş orasındadır ki, bədii əsərlərdə “osyol” daha çox islaholunmaz, qaba, kobud, kütbeyin mənasında işlədilir. “İşak” isə “osyol” ilə müqayısıdə qismən “əhliləşmiş” mənasında nəzərdə tutulur. Bundan başqa, osyol, vəhşi, yabanı növ, eşşək isə “mədəniləşmiş”, təlim görmüş ev heyvanı kimi qəbul edilir.
LOŞAD (at). Rus dilçilərinin az qala hamısı bu sözün türk mənşəli olduğunu qəbul edir, amma bir çox hallarda onun izahını düzgün verə bilmirlər. Loş+at dilmizdə “tənbəl at” anlamında işlənsə də, mahiyyətcə at deməkdir. Слово «лошадь» является тюркским по происхождению, изначально оно означало «мерин» и выглядело как алаша.
SOBAKA. Köpək. Türk mənşəli leksemdir. Большинство лингвистов склоняются к заимствованию слова из тюркских языков, где собаку называют «кобяк» (köbäk). Именно так все тюркские народы называли одомашненное с древнейших времен хищное животное семейства псовых.
ŞTAN. İçdon. Rus dilçiləri bu sözün türk mənşəli olduğunu qeyd edirlər. Этимология cлово «штаны» появилось в русском языке гораздо раньше, чем слово «брюки». Оно имеет тюркское происхождение (ыштан, išton). В тюркских языках это слово означает кальсоны или подштанники.
ALKOQOL. Ərəb mənşəli sözdür. Bu sözü türkizm də hesab edənlər var. Belə ki, bir çox dillərə rus dilçilərinin dediyi kimi təkcə portuqalların hesabına yox, türk dili vasitəsi ilə keçib. Слово алкоголь попало в европейские языки из арабского благодаря португальским алхимикам. Арабское al-kuḥl (اَلكحل) — сочетание определенного артикля al- со словом kuḥl, означавшим порошок металла сурьмы.
ALQEBRA (cəbr) ərəb mənşəli sözdür. İfadənin müəllifi Əl-Xorezmidir. Термин «алгебра» взят из сочинения среднеазиатского учёного Аль-Хорезми «Краткая книга об исчислении аль-джабра и аль-мукабалы» (825 год). Существительное «алгебра» происходит от арабского слова «аль джебр» , означающего «воссоединение сломанных частей», которое появилось в названии знаменитой книги математика аль-Хорезми об уравнениях.
Həm sovetlər dövründə, həm də postsovet mərhələsində Belorusda olarkən bu ölkədəki “tanış” yer adları həmişə diqqətimi çəkib. Bəli, belorus dilində də kifayət qədər türkizmlər mövcuddur. Amma ən maraqlısı budur ki, belorus, Ukrayna, rus, serb və digər slavyan xalqları öz dillərindəki türkizmlərdən geniş söhbət açsalar da, bizim bəzi dil bilməyən “dilçilər” dil açıb, türk dilinə dil uzatmaqla məşğuldurlar. Mən bu dilçi mankurtlara: “Allah ağıl versin” deməklə kifayətlənməli oluram. Beləliklə, belorus dilindəki bəzi türkizmləri əfkar-ümumun diqqətinə çatdırıram. Yeri gəlmişkən, mənbə rus alimlərinin tədqiqatlarıdır…
Тюркизмы в белорусском языке (бел. цюркізмы ў беларускай мове) – слова или выражения, заимствованные белорусским языком из тюркских языков. Тюркизмы проникали в белорусский язык в разные исторические периоды неравномерно. Выделяются два хронологически разных пласта тюркизмов: заимствования периода общеславянского и древнерусского единства и заимствования периода самостоятельной истории белорусского языка. Многие из ранних тюркских заимствований впоследствии были вытеснены синонимическими словами из западноевропейских языков или заменены местными соответствиями. Большинство тюркизмов пришло в белорусский язык на протяжении XIV–XVII вв. в результате непосредственных контактов белорусского населения с представителями тюркских народов (преимущественно с крымскими татарами) и через посредничество соседних языков – русского, украинского, польского. Начиная со времён Гедимина укрепляются непосредственные контакты торгово-экономического и военного характера между Великим княжеством Литовским и тюркскими народами, населявшими причерноморские степи. Литовские князья вели дипломатическую переписку с крымскими ханами, приглашали татар на службу в своё войско, имели от них поддержку в войнах. В Белоруссии и Литве появляются островки татарских поселений из добровольных переселенцев, пленных, ремесленного и торгового люда, вступавшего в непосредственные языковые связи с местным населением. Местные белорусские жители заимствовали из языка татар отдельные слова, которые с течением времени становились общеизвестными и начали употребляться как лексическая норма белорусского литературного языка. С того времени в белорусском языке употребляются тюркизмы бытового характера (алмаз, аршын, атлас, барсук, барыш, кабала, казак, кайданы, капшук, каўпак, кафтан, кілім, кумыс, курган, кутас, нагайка, саф’ян, султан, табар, тасьма, тафта, туман, уюк, хабар, харч, чапрак, шаравары, шацёр, юхт). Словари белорусского языка фиксируют также ряд устаревших тюркизмов (апанча, армяк, казна, камка, кісцень, таф’я). Некоторые давние тюркизмы перешли в разряд историзмов (бунчук, есаул, калчан, мурза, сагайдак, тамга, янычар, ясак, ясыр). Среди лексики, которая разным путём заимствована из тюркских языков, в основном выделяются: названия лиц согласно административным должностям, роду занятий, вероисповеданию, физическим и духовным качествам (атаман, басурман, гайдамак, гайдук, казак, калека, рахманы, улан, чабан, янычар, ясыр); названия одежды, обуви и материалов для их изготовления (апанча, армяк, атлас, башлык, бязь, кабат, каракуль, каўпак, кафтан, кішэня, кунтуш, кутас, саф’ян, тасьма, тафта, халат, чобат, шаравары); сельскохозяйственные, природоведческие термины (аер, алыча, атава, атара, байрак, баклажан, баран, баркун, барсук, беркут, бугай, буланы, бусел, гарбуз, кабан, кабачок, кавун, качан, куга, сазан, саранча, табун, таракан, тарпан, туман, тытунь, фундук, яр); военные термины (барабан, булат, бунчук, дзіда, калчан, канчук, кінжал, кісцень, нагайка, палаш, сагайдак); бытовые слова (аркан, аршын, базар, бакалея, барыш, біклага, буры, бязмен, дыван, імбрычак, каберац, кава, кадык, кантар, капшук, кары, кілім, локшына, магарыч, саган, сургуч, сурма, тавар, тапчан, таўро, торба, харч, чапрак, чарга, чыгун, шчыгрын) и др. Каждый белорус понимает не менее чем 2 тысяч тюркских слов. Одной из отличительных черт тюркско-татарских слов, употребляющихся в современном белорусском языке, является сингармонизм (гармония гласных). Слова, оканчивающиеся на -ан, -ун, -ук, -ык, -аш, являются морфологически неделимыми. Некоторые белорусы имеют фамилии, которые образовались от тюркских, в основном от татарских корней: Кураш, Камай, Булгак, Бузук, Калдай, Кабак, Канчак, Давляш, Букатый, Калган, Курбека, Кардаш, Салтан, Шабаш и др. Из многочисленных ономастических названий, попадающихся на карте Беларуси, очень частыми являются те, которые образованы от слов татарин либо турок: Татары, Татарская, Татарск, Татарщина, Татарка, Татарщизна, Татарковичи, Татарья и др. Этнонимическая основа татар- выявляется в 14 географических названиях, которые служат для обозначения 47 населённых пунктов. От существительных турок, турки, которыми предки белорусов долгое время называли многочисленные тюркские племена и народы, в Беларуси названо также несколько поселений: Турки, Турковская Слобода, Турчанка, Турковщина, Турец, Турок и др. В Беларуси встречаются и другие топонимические названия, возникшие от тюркских, в основном от татарских корней: Шайбаково, Чаусы, Орда, Баево, Карацк, Огдемер, Болбасово, Балашевичи, Балажевичи, Баштан, Мамайки, Шайтерово, Шариба, Шарибовка, Туганы, Койданово, Бабаевичи, Булгары и др.
Bütün slavyan dillərində saysız-hesabsız türkizmlərə rast gəlmək mümkündür. Rys-ukrayna dilçilərinin gəldiyi qənaətə görə, Ukrayna dilində dörd mindən çox türk sözləri vardır. Bəziləri elə anlayır ki, bu faktları söyləməklə biz slavyan dillərinin kasadlığına işarə edirik. Xeyr, belə bir fikrimiz yoxdur. Özlərini az qala rusların və rus dilinin younda xarakiri edənlər sakitləşsinlər. Belə ki, bütün dillər qarşılıqlı təsir nəticəsində zənginləşir.
Версия энциклопедии «Украинский язык»
Тюркизмы — результат украинско-тюркских языковых контактов. В украинском языке насчитывается около 4 тысяч тюркизмов (без учёта собственных имён). Более половины из них -общеупотребительные: гарбуз (qarbuz), килим (kilim), кишмиш(kişmiş), отара (omara), туман(tuman), тютюн(tütün), карий (kariy) и т. п. Остальные — историзмы (башлик, бунчук, джура, канчук, опанча, осавул, сагайдак, ясир и др.), диалектизмы (байлик, бичак, гарам, кавук и др.) либо употребляются в роли экзотизмов для описания собственно тюркского быта (бай, гарем, мурза, султан, хан и др.). Группа экзотизмов является практически открытой и постоянно пополняется. К древнейшему пласту тюркизмов принадлежат булгаризмы: болярин, ковёр, колчан, Борис. Тюркизмам древнекиевской поры булгарского, хазарского, печенежского, кыпчакского и татарского происхождения (иногда как промежуточные звенья для монгольских, персидских, арабских заимствований) свойственен фонетический переход звука а в о: богатир (кыпчак. багатыр; монг. багатур, багадур), хазяїн (древнерус. хозя; кипчак.-булгар. хузəй; перс, ходжа; араб, haggi), колимага (древнерус. колимогъ, колимагъ; древнетюрк. *калымак; монг. хальмаг), хозари, хазари (из казар, хазар), Болдині гори (з балда/балта), Бахмач/Бохмач (древнерус. Бохмитъ), козак (из казак). Тюркизмам позднейшего времени это не свойственно — они по большей части сохраняют начальную звуковую специфику: байрак, саман, чабак, ятаган и т. п. Определённые проблемы возникают при анализе параллелизма украинских и тюркских собственных названий южной Украины: река Молочная/Сутень (тюрк. сÿт «молоко»), река Чёрная/Карасу (тюрк. кара «чорний», су «вода») и т. п.
Тюркизмы приходили в украинский язык в X. —XVIII вв. в результате прямого соседства, торговых, политических и культурных связей либо реже через посредничество других языков (русского, польского и др). Некоторые тюркизмы могут также быть заимствованиями (иранизмами, арабизмами, грецизмами и др.) в самом тюркском языке, непосредственно из которого они попали в украинский язык. Украинский язык был посредником в распространении тюркизмов в западнославянские языки. Первые праукраинско-тюркские отношения восходят ещё к общеславянским временам, когда украинцев не было и государство саков и масагетов доходило до Азовского или Чёрного моря, а в VII—VIII вв. в степях нынешней Украины появляются тюркские племена, входившие в племенные объединения болгар и хазар; возможно, с тех времён происходят тюркизмы каган, багатир, сан, сабля, а также суффикс -чий для образования наименований лиц по их деятельности, как кънигъчий, кърмьчий. С IX в. Киевская Русь находилась в постоянных связях с Хазарским каганатом, который тогда, может быть, доходил до Днепра, а в IX—XI вв. с печенегами, кочевавшими в степях от Дона до Дуная, торками или чёрными клобуками, а особенно в XI—XIII вв. с половцами, и от них, вероятнее от этих последних, пришли засвидетельствованные в «Слове о полку Игореве» и летописях тюркизмы: булат и харалуг, женьчуг, курган, шатро, япончица (позднее опанча), клобук (позднее ковпак), товар, кощій, чага, тлумач (в чешском в том же значении), лошадь ( лоша плохой человек в сербском), борсук, яруга, євшан, бур’ян. Много тюркизмов пришло с татарским нашествием XIII—XIV вв.: козак, ватага, сарай, чардак, базар( комисионый магазин в словацком), харч, башлик, калита, бариш, бугай, карий и др., но наиболее в казацкое время, XV—XVIII вв., от Крымского ханства и Турции в разных областях жизни. Скотоводство: чабан, отара, табун, аркан, торба, кабан, лоша, буланий, чалий, гайда; степная жизнь: байрак, комиш, лиман, туман, беркут, сарана, бакай, гарба, курінь; огородничество: баштан, гарбуз, кавун, тютюн; войско: кіш, табір, осавул, бунчук, чайка, со(га)йдак; одежда: габа, кунтуш, кобеняк, шаравари, штани, очкур, сап’ян, чоботи, постоли, тасьма, серпанок; торговля, промысел, быт и др.: чумак, аршин, могорич, майдан, чавун, казан, килим, тапчан, локша (локшина), кав’яр, кава, кобза, люлька, гайдамака, харциз, канчук, кайдани, чума; также некоторые фразеологизмы, например, калька батьки (ср. тур. ebevèyn — двойственное число от eb «батько»). Много тюркизмов есть в топонимии степной Украины (Кременчуг, Ингул, Изюм, Самара и др.). Тюркизмы обычно характеризуются гармонией гласных, недостатком группы согласных в начале слова и, по большей части, конечным ударением. Не исключена возможность тюркских влияний на фонетическое развитие украинского языка, особенно в проявлениях двуслоговой гармонии гласных (древнейшее в полногласии, например, мороз из *morzъ, позднее в смене о > а перед ударным а, например, гаразд из горазд; в укании — произношение кожух как кужух и др.), но уверенности в этом нет.
18-ci və 19-cu əsrlərdə rus dilinə keçmiş türkizmlərdən nümunələr
Söz mübadiləsi, xüsusən türkizmlərin rus dilinə keçməsi prosesi 18-ci və 19-cu əsrlərdə də davam etmişdir. Həmin mərhələdə bu proses daha yeksək vüsət almışdır. XVIII век
баклажан
башка
игрений
изъян
кабан
кадык
камыш
карандаш
кибитка
парча
плов
сурок
сычуг
тормоз
туша
ханжа
бакалея
дымка (ткань)
пай (доля)
тюк
шаровары
балык
буран
ералаш
кутерьма
чинар Слово кабан широко распространилось в русском языке, где оно постепенно вытеснило исконное слово вепрь в сферу поэтической лексики. Слово карандаш в тюркских языках было вытеснено арабским словом калем (qələm).
XIX век
айда
Алыча (alça)
балбес
карапуз
чебурек
кетмень
кизил
кобура
папаха
сарыч
тюбетейка
хурма
чекмень
якшаться
люля-кебаб
чурек
тахта
байджарах Такие слова, как алыча, архалук, башлык, зимбиль, кунак, папаха, тулук, чохом, чурек, чуха, вошедшие в русский литературный язык в период вхождения территории Закавказья в состав России, могут, учитывая культурно-исторические связи и семантику слова, являться азербайджанизмами — тюркизмами, заимствованными из азербайджанского языка.
16-cı və 17-ci yüzilliklərdə rus dilinə keçmiş türkizmlər.
Artıq dediyimiz kimi, Qızıl Orda dövründən, hətta bir xeyli ondan əvvəlki mərhələdən etibarən rus dili türkizmlər hesabına zənginləş(diril)mişdir. Biz buna təbii baxırıq. Çünki istənilən dilin inkişafında alınma sözlərin rolu inkaredilməz faktdır. Elə isə qeyd etdiyimiz mərhələdə rus dilinə “hopmuş” bəzi türkizmlərlə tanış olaq.
XVI—XVII века Заимствования этого времени особенно многочисленны, что объясняется огромным культурным влиянием Османской империи. Это влияние распространяется даже на начало XVIII века: к петровской эпохе относятся такие известные заимствования как башка-baş, изъян-ziyan, карандаш-karandaş и т. д. Завоевание Сибири Ермаком привело к новому витку заимствований из местных тюркских наречий Сибирского ханства и различных алтайских языков, отражающих местные реалии (бурундук и топонимы (Иртыш, Енисей, Алтай).
Bütün dillər bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqə və qarşılıqlı təsir nəticəsində zənginləşir. Elə Azərbaycan türkcəsinin leksik tərkibinin zənginləşməsində də digər dillərin rolu olmuşdur. Rus dilinin lüğət tərkibi isə daha çox türkizmlər hesabına genişlənmişdir. Bu da təbiidir. Çünki ruslar daim türk xalqlarının əhatəsində olub. Amma nədənsə bu faktı söyləyəndə bir çoxları sanki qəfildən soyuq çilək qəbul edir. “Nooolsun?”-deyənlər də tapılır. O olsun ki, bu, rus tədqiqatçılarının, dil tarixçilərinin fikrləridir və nəhayət elmdir. O olsun ki, rus dili bu gün də bu qaydada zənginləşməkdədir… Beləliklə… rus dilçilərinə inansaq:
Период Золотой Орды
В этот период в русский язык вошёл ряд важных слов, относящихся к государственному (ям, ямщик, ярлык, казак, кочевать), военному (есаул, караул, хорунжий, ура, кинжал, атаман, сабля, кошевой) и экономическому устройству (деньга, казна, казначей, тамга (откуда таможня[9]), барыш, хозяин, харч, возможно также кабала). Другие заимствования относятся к таким сферам как строительство (кирпич, жесть, лачуга), украшения (серьга, алмаз, изумруд), напитки (брага, буза), огород (арбуз, ревень), ткани (атла́с, миткаль, бязь, тесьма), одежда и обувь (башмак, кафтан, шаровары, тулуп, пимы, башлык, сарафан, колпак, фата, чулок), быт (стакан, сундук), погода (буран, туман). Некоторые другие заимствования этого периода: кулак, курган, алый, барсук, бусурман, карий, мишень, безмен, тa-ракан, тюрьма, бадья, булат, бурлак, гурт, базар.
