QLOBALLAŞMA ŞƏRAİTİNDƏ “XƏZAN” JURNALININ FƏALİYYƏTİNDƏ ANA DİLİNİN GENİŞ İMKANLARINDAN DÜNYA MİQYASINDA İSTİFADƏ TEXNOLOGİYASI
(HESABAT MƏRUZƏSİ – TAM VERSİYA)
Giriş
Hörmətli tədbir iştirakçıları, əziz həmkarlar!
Müasir dövrdə qloballaşma yalnız iqtisadiyyatın, siyasətin və beynəlxalq münasibətlərin deyil, həm də dilin, ədəbiyyatın, mədəniyyətin və informasiya mübadiləsinin inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirən mühüm amilə çevrilmişdir. İnformasiya-kommunikasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan insanların bir-biri ilə əlaqə yaratmaq, milli ədəbi nümunələrlə tanış olmaq və mədəni dəyərləri paylaşmaq imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirmişdir.
Belə bir şəraitdə milli mətbuatın və ədəbi-bədii nəşrlərin qarşısında yeni vəzifələr dayanır. Ənənəvi çap üsulunu qorumaqla yanaşı, elektron nəşriyyat imkanlarından istifadə etmək, milli dilin ifadə potensialını rəqəmsal mühitdə nümayiş etdirmək, yerli ədəbi nümunələri beynəlxalq informasiya məkanına çıxarmaq müasir dövrün zəruri tələblərindəndir.
Azərbaycan dilinin zəngin söz ehtiyatı, ifadə imkanları, poetik ahəngi, obrazlı düşüncə ənənələri və müxtəlif üslublarda məna yaratmaq qabiliyyəti onun dünya informasiya məkanında təmsil olunması üçün geniş imkanlar yaradır. Bu imkanlardan səmərəli istifadə etmək isə yalnız dövlət və böyük nəşriyyatların deyil, müstəqil yaradıcı kollektivlərin, ədəbi dərgilərin, elektron platformaların və ayrı-ayrı müəlliflərin də qarşısında duran mühüm vəzifədir.
“Xəzan” ədəbi-bədii jurnalının fəaliyyəti bu baxımdan diqqətəlayiq nümunə kimi təqdim oluna bilər. Jurnalın ənənəvi çap nəşri ilə yanaşı, internet vasitəsilə elektron formatda oxuculara çatdırılması milli ədəbi irsin qorunması, müəlliflərin tanıdılması və Azərbaycan dilində yaradılmış mətnlərin coğrafi sərhədlərdən kənara çıxarılması baxımından əhəmiyyətlidir.
“Yazarlar.az” platformasında “Xəzan” jurnalının müxtəlif illərdə nəşr edilmiş nömrələrinin PDF formatında bir araya gətirilməsi bu fəaliyyətin mühüm istiqamətlərindən biridir. Saytda jurnalın 2016-cı ildən başlayaraq müxtəlif illər üzrə nömrələrinə keçidlər təqdim olunması elektron arxivçilik və rəqəmsal əlçatanlıq baxımından əhəmiyyətli təcrübədir. https://yazarlar.az/2021/03/10/x%C9%99zan-jurnali-pdf/
Bu hesabat məruzəsinin məqsədi “Xəzan” jurnalının fəaliyyətini beş əsas istiqamət üzrə təhlil etmək, onun iqtisadi müstəqillik modelini, ənənəvi və elektron yayım imkanlarını, maliyyələşmə prinsiplərini, beynəlxalq auditoriyaya çıxışını və Azərbaycan dilinin rəqəmsal məkandakı rolunu nəzərdən keçirməkdir.
I. Birinci əsas sual: “Xəzan” jurnalının iqtisadi müstəqilliyi və müstəqil fəaliyyət modeli
Müstəqil mətbuatın davamlı fəaliyyəti üçün mühüm şərtlərdən biri iqtisadi dayanıqlılıqdır. Redaksiyanın fəaliyyətini davam etdirməsi, müəlliflərlə əməkdaşlıq etməsi, materialları hazırlaması, nəşri çap etdirməsi və oxuculara çatdırması müəyyən maliyyə resursları tələb edir.
Böyük maliyyə imkanlarına malik olmayan ədəbi-bədii nəşrlər üçün bu məsələ xüsusilə aktualdır. Belə nəşrlərin uzunömürlülüyü yalnız maddi imkanlarla deyil, həm də yaradıcı kollektivin iradəsi, müəlliflərin etimadı, oxucuların dəstəyi və təşkilati işin düzgün qurulması ilə bağlıdır.
“Xəzan” jurnalının fəaliyyət təcrübəsi bu baxımdan müstəqil nəşr modelinin imkanlarını göstərir. Jurnalın nəşrinin ardıcıl davam etdirilməsi, müxtəlif müəlliflərin yaradıcılıq nümunələrinə yer verilməsi və əvvəlki nömrələrin elektron arxivdə saxlanılması onun təşkilati davamlılığını nümayiş etdirən əlamətlərdəndir.
Müstəqillik burada yalnız kənar maliyyə mənbələrindən asılı olmamaq kimi başa düşülməməlidir. Bu anlayış, eyni zamanda, redaksiya qərarlarının yaradıcı məqsədlərə uyğun verilməsi, nəşrin öz istiqamətini qoruması, müəlliflərlə münasibətlərin etimad əsasında qurulması və fəaliyyətin uzunmüddətli perspektivə hesablanması deməkdir.
Təqdim olunan məlumatlara əsasən, “Xəzan” jurnalı öz fəaliyyətini iqtisadi müstəqillik prinsipləri əsasında qurur. Bu təcrübənin əsas dəyəri ondan ibarətdir ki, ədəbi nəşrin yaşaması üçün mütləq iri maliyyə strukturlarına bağlı olmağın yeganə yol olmadığı göstərilir.
Bununla belə, iqtisadi müstəqilliyin real vəziyyətini elmi əsaslarla qiymətləndirmək üçün çap xərcləri, satış gəlirləri, abunə və sifariş göstəriciləri, elektron yayım xərcləri və digər maliyyə məlumatları da nəzərə alınmalıdır. Bu cür məlumatlar nəşrin dayanıqlılığını daha dəqiq qiymətləndirməyə imkan verər.
“Xəzan” nümunəsində əsas nəticə belə ifadə oluna bilər: yaradıcı məqsəd, redaksiya intizamı, müəllif-oxucu etimadı və qənaətli təşkilati model bir araya gəldikdə müstəqil ədəbi nəşrin davamlı fəaliyyəti üçün əlverişli zəmin yaranır.
II. İkinci əsas sual: Jurnalın ənənəvi kağız variantında ölkə daxilində və ölkə hüdudlarından kənarda yayılması
Rəqəmsal texnologiyaların sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə ənənəvi kitab və jurnal nəşrinin əhəmiyyəti azalmamışdır. Kağız nəşr oxucu ilə mətn arasında xüsusi münasibət yaradır. Jurnalın səhifələrini vərəqləmək, onu şəxsi kitabxanada saxlamaq, başqa oxuculara ötürmək və gələcək nəsillər üçün qorumaq çap mədəniyyətinin üstünlüklərindəndir.
“Xəzan” jurnalının kağız formatında nəşrinin davam etdirilməsi Azərbaycan mətbuatının ənənələrinə bağlılığın ifadəsidir. Çap variantı müəlliflərin yazılarını müəyyən bir dövrün ədəbi sənədi kimi qoruyur, jurnalı kitabxanalara, şəxsi kolleksiyalara və müxtəlif ədəbi tədbirlərə aparmaq imkanı yaradır.
Ənənəvi nəşrin mühüm üstünlüklərindən biri onun internetə çıxışdan asılı olmamasıdır. Elektron resurslardan istifadə imkanları məhdud olan oxucular, eləcə də çap nəşrinə üstünlük verən insanlar jurnal ilə birbaşa tanış ola bilirlər.
Jurnalın ölkə daxilində yayılması Azərbaycan dilində yazan müəlliflərlə müxtəlif bölgələrdə yaşayan oxucular arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Ölkə hüdudlarından kənarda yaşayan azərbaycanlılar üçün isə belə nəşrlər ana dili ilə əlaqəni qorumağın, milli ədəbi mühiti izləməyin və vətənlə mənəvi bağlılığı yaşatmağın vasitələrindən biridir.
Bu baxımdan kağız jurnal sadəcə məlumat daşıyıcısı deyil. O, milli yaddaşın, ədəbi irsin və mədəni ünsiyyətin fiziki daşıyıcısıdır.
“Xəzan”ın çap və elektron nəşr formalarının paralel şəkildə mövcudluğu iki fərqli oxu mədəniyyətini birləşdirir. Bir tərəfdə çap ənənəsi, digər tərəfdə isə rəqəmsal əlçatanlıq dayanır. Bu iki istiqamətin bir-birini tamamlaması nəşrin imkanlarını genişləndirir.
Bununla yanaşı, jurnalın ölkə hüdudlarından kənarda yayılmasının miqyasını daha dəqiq göstərmək üçün çap tirajı, sifarişlərin coğrafiyası, kitabxana fondlarına daxilolma və xaricə göndərilən nüsxələrin sayı kimi göstəricilərin ayrıca qeydə alınması faydalı olardı.
Beləliklə, ənənəvi çap nəşri “Xəzan”ın fəaliyyətində keçmişə bağlılıqdan daha artıq məna daşıyır. O, müasir rəqəmsal imkanlarla birlikdə milli ədəbiyyatın davamlılığını təmin edən vasitələrdən biridir.
III. Üçüncü əsas sual: Yetmişdən artıq sayın nəşri, maliyyə dayanıqlılığı və müəllif-oxucu dəstəyi
Bir ədəbi-bədii jurnalın uzun müddət nəşr olunması onun fəaliyyətində müəyyən sabitliyin formalaşdığını göstərən mühüm göstəricidir. Hər yeni nömrə redaksiya işi, müəlliflərlə əlaqə, materialların seçilməsi, mətnlərin hazırlanması, dizayn, korrektə və nəşr prosesinin təşkilini tələb edir.
“Xəzan” jurnalının 2016-cı ildən başlayan nəşr tarixçəsi və “Yazarlar.az” saytında toplanmış elektron arxivi onun davamlı fəaliyyətini izləməyə imkan verir. Saytda 2024-cü ilədək olan nömrələrlə yanaşı, sonrakı nəşrlər haqqında da məlumatlar mövcuddur. 2025-ci ilin 68-ci nömrəsi və 2026-cı ilin 71-ci nömrəsi barədə elektron materiallar jurnalın nəşr tarixinin davam etdiyini göstərir. https://yazarlar.az/wp-content/uploads/2025/09/XEZAN-jurnali-PDF-%E2%84%9668.pdf https://yazarlar.az/wp-content/uploads/2026/02/XEZAN-%E2%84%9671-SON.pdf
Bu faktlar jurnalın nəşr ardıcıllığının və elektron arxivinin əhəmiyyətini göstərir. Yetmişdən artıq nömrənin işıq üzü görməsi isə təqdim olunan hesabatın əsas müddəalarından biri kimi jurnalın uzunmüddətli nəşr təcrübəsini ifadə edir.
Təqdim etdiyiniz məlumatlara görə, jurnal müəlliflərin və oxucuların dəstəyi hesabına maliyyələşir, nəşrini müntəzəm davam etdirir və bu prosesdə ciddi maddi-maliyyə çətinlikləri ilə üzləşmədən fəaliyyət göstərir. Bu modelin ən mühüm xüsusiyyəti ədəbi nəşrin öz yaradıcı mühiti ilə birbaşa əlaqəsinə əsaslanmasıdır.
Müəllif jurnalda dərc olunmaqla öz yaradıcılığını oxucuya çatdırır. Oxucu isə jurnalın növbəti sayını əldə etməklə, onu başqalarına tövsiyə etməklə və elektron versiyasını paylaşmaqla bu ədəbi mühitin genişlənməsinə töhfə verir. Nəticədə nəşrin ətrafında qarşılıqlı maraq və etimad münasibətləri formalaşır.
Bu münasibətlər jurnalın mənəvi kapitalını təşkil edir. Mənəvi kapital dedikdə yalnız müəlliflərin nüfuzu deyil, həm də redaksiyanın etibarlılığı, nəşrin ədəbi mühitdə tanınması, oxucuların marağı və jurnalın davamlı fəaliyyətinə göstərilən dəstək nəzərdə tutulur.
Belə bir modelin üstünlüyü onun yaradıcı təşəbbüsə söykənməsidir. Lakin bu üstünlüyün uzun müddət qorunması üçün maliyyə şəffaflığı, xərclərin düzgün planlaşdırılması, oxucu auditoriyası ilə daimi əlaqə və çap keyfiyyətinin saxlanılması vacibdir.
Jurnalın elektron arxivinin mövcudluğu da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Əvvəlki nömrələrin internetdə saxlanılması onların yalnız cari oxucuya deyil, gələcək tədqiqatçılara, ədəbiyyatşünaslara və müxtəlif ölkələrdə yaşayan Azərbaycan dili istifadəçilərinə də əlçatan olmasına şərait yaradır.
Deməli, “Xəzan”ın nəşr təcrübəsində diqqət çəkən məqam yalnız nömrələrin sayı deyil. Əsas məsələ bu nəşr ənənəsinin qorunması, müəllif-oxucu münasibətlərinin davam etdirilməsi və milli ədəbiyyata xidmət edən platformanın yaşadılmasıdır.
IV. Dördüncü əsas sual: “Yazarlar.az” platforması və PDF texnologiyası vasitəsilə dünya miqyasında yayım
İnternet milli mətbuatın fəaliyyət coğrafiyasını köklü şəkildə dəyişmişdir. Əvvəllər bir jurnalın başqa ölkədə oxucuya çatması üçün çap, daşınma, poçt və yayım şəbəkələrinə ehtiyac vardı. İndi isə elektron nəşr düzgün yerləşdirildikdə, internet bağlantısı olan istifadəçi onu dünyanın müxtəlif nöqtələrindən əldə edə bilər.
“Xəzan” jurnalının “Yazarlar.az” platformasında PDF formatında təqdim edilməsi bu imkanlardan istifadənin konkret nümunəsidir. Jurnalın müxtəlif nömrələrinə aid keçidlərin vahid səhifədə toplanması oxucuya əvvəlki buraxılışları axtarmaq və əldə etmək üçün rahat imkan yaradır. https://yazarlar.az/2021/03/10/x%C9%99zan-jurnali-pdf/
PDF formatının bir sıra üstünlükləri vardır. İlk növbədə, bu format jurnalın səhifə quruluşunu, mətnlərin yerləşməsini, başlıqları, şəkilləri və ümumi dizaynını qorumağa imkan verir. Oxucu nəşri kompüterdə, planşetdə və ya mobil telefonda aça, onu cihazında saxlaya və lazım gəldikdə yenidən oxuya bilər.
Elektron formatın digər mühüm üstünlüyü coğrafi sərhədlərdən asılılığın azalmasıdır. Azərbaycan dilində danışan və ya bu dili öyrənən insanlar dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayırlar. Onların hamısının çap jurnalını əldə etmək imkanı olmaya bilər. Elektron nəşr isə bu maneəni müəyyən dərəcədə aradan qaldırır.
Bu üsul xaricdə yaşayan azərbaycanlılar üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ana dilində ədəbi nümunələrin müntəzəm yayımlanması dilin gündəlik istifadəsinə, milli ədəbiyyatla əlaqənin qorunmasına və yeni nəsillərin Azərbaycan dilində mətnlərlə tanışlığına kömək edə bilər.
Elektron arxiv həm də mədəni yaddaşın qorunması baxımından vacibdir. Ayrı-ayrı nömrələrin vahid platformada toplanması nəşrin tarixini izləməyi, müəlliflərin yaradıcılığını müqayisə etməyi və müəyyən dövrün ədəbi prosesləri haqqında təsəvvür formalaşdırmağı asanlaşdırır.
Bununla belə, elektron yayımın davamlılığı yalnız PDF fayllarının yerləşdirilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Müasir dövrdə axtarış sistemlərinə uyğun başlıqlar, düzgün təsvirlər, mətnlərin indeksləşdirilməsi, mobil cihazlara uyğun səhifə quruluşu, ehtiyat nüsxələr və müəllif hüquqlarının qorunması da vacib məsələlərdir.
“Xəzan” jurnalının rəqəmsal inkişafı üçün aşağıdakı istiqamətlər xüsusi əhəmiyyət daşıya bilər:
Elektron arxivin sistemləşdirilməsi. Bütün nömrələrin il, say, müəllif və mövzu üzrə asan tapılan kataloqda təqdim olunması.
Axtarış sistemlərində görünürlüğün artırılması. Məqalələrin başlıqlarının və müəllif adlarının axtarış sistemləri tərəfindən düzgün tanınması.
Mobil oxu imkanlarının genişləndirilməsi. PDF-lərlə yanaşı, mümkün olduqda mətnlərin mobil ekranda rahat oxunan HTML variantlarının hazırlanması.
Sosial şəbəkələrdə yayım. Yeni nömrələrdən seçilmiş yazıların, qısa təqdimatların və müəllif müsahibələrinin paylaşılması.
Çoxdilli məlumatlandırma. Jurnalın özü Azərbaycan dilində nəşr olunsa belə, onun məqsədi, məzmunu və əldə olunma qaydaları haqqında qısa ingilisdilli, rusdilli və digər dillərdə məlumatların verilməsi.
Elektron statistikanın təhlili. Sayta daxilolmaların, PDF fayllarının yüklənməsinin, oxucu coğrafiyasının və təkrar ziyarətlərin müntəzəm izlənilməsi.
Bu tədbirlər Azərbaycan dilində yaradılan ədəbi mətnlərin dünya miqyasında əlçatanlığını artırmağa və “Xəzan”ın rəqəmsal platforma kimi imkanlarını genişləndirməyə kömək edə bilər.
V. Beşinci əsas sual: Azərbaycan dilinin imkanları, beynəlxalq auditoriya və 50–80 milyon oxucu məsələsi
Məruzənin ən mühüm və eyni zamanda əlavə statistik izaha ehtiyac duyan istiqaməti “Xəzan” jurnalının beynəlxalq auditoriyası ilə bağlıdır.
Təqdim etdiyiniz məlumata görə, jurnalın internet vasitəsilə yayımı geniş coğrafiyanı əhatə edir və ayrı-ayrı statistik müşahidələrdə potensial auditoriyanın 50–80 milyon nəfərə çata biləcəyi ehtimalı irəli sürülür. Eyni zamanda, ABŞ, Rusiya, Avropa İttifaqı ölkələri, Orta Asiya ölkələri və Azərbaycan əsas oxucu coğrafiyası kimi göstərilir. Türkiyənin ilk onluqda yer alması, İranın isə həmin onluqda görünməməsi də diqqətçəkən müşahidə kimi təqdim olunur. Afrika ölkələrindən gələn müraciətlərin və statistik göstəricilərin nəzərəçarpan olması jurnalın coğrafi əhatəsi haqqında əlavə suallar yaradır.
Bu məlumatların düzgün şərhi üçün əvvəlcə bir anlayışı dəqiqləşdirmək lazımdır: internetdə məzmunun müəyyən ölkələrdən açılması ilə həmin məzmunun real, daimi və unikal oxucular tərəfindən oxunması eyni göstərici deyil.
Məsələn, sayta daxilolmaların sayı, səhifəyə baxışlar, PDF faylının yüklənməsi, unikal istifadəçilər və real oxucu sayı müxtəlif anlayışlardır. Bir istifadəçi sayta bir ay ərzində dəfələrlə daxil ola bilər. Digər tərəfdən, avtomatlaşdırılmış sistemlərin, axtarış robotlarının və texniki xidmətlərin yaratdığı müraciətlər də bəzi statistik hesabatlarda görünə bilər.
Buna görə də 50–80 milyon rəqəmi ölçmə metodologiyası, hesabat dövrü və ilkin statistika ilə təsdiqlənmədən jurnalın faktiki oxucu sayı kimi təqdim edilməməlidir. Əgər bu rəqəm saytın mümkün auditoriyasına, geniş internet əhatəsinə və ya ümumi baxış göstəricilərinə aid hesablamadırsa, onun məhz hansı göstəricini ifadə etdiyi ayrıca izah olunmalıdır.
Bu qeyd jurnalın beynəlxalq fəaliyyətinin əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, statistik məlumatların düzgün təhlili onun real nailiyyətlərini daha aydın göstərməyə imkan verir.
Ölkələr üzrə müşahidələrin əhəmiyyəti
Təqdim olunan statistik müşahidələrdə ABŞ və Rusiyanın, Avropa İttifaqına daxil olan ölkələrin, Orta Asiya dövlətlərinin və Azərbaycanın ön sıralarda göstərilməsi müxtəlif ehtimallar əsasında izah oluna bilər.
ABŞ-da və Avropanın bir sıra ölkələrində yaşayan azərbaycanlı icmalar ana dilində nəşrlərə maraq göstərə bilərlər. Rusiyada və Orta Asiyada Azərbaycan dili ilə tarixi, mədəni və ailə əlaqələri olan geniş auditoriyanın mövcudluğu da bu marağın formalaşmasına təsir edə bilər. Azərbaycan isə jurnalın yaradıldığı, müəlliflərinin böyük hissəsinin fəaliyyət göstərdiyi və əsas ədəbi mühitinin formalaşdığı ölkə kimi təbii olaraq mühüm mövqeyə malikdir.
Türkiyənin ilk onluqda yer alması dil və mədəniyyət yaxınlığı ilə bağlı mümkün izahlardan biridir. Bununla belə, Türkiyədəki göstəricinin səviyyəsini yalnız dil qohumluğu ilə izah etmək olmaz. Saytın axtarış sistemlərində görünməsi, məqalələrin paylaşılması, konkret müəlliflərə maraq və istifadəçilərin internet davranışları da rol oynaya bilər.
İranın ilk onluqda görünməməsi də ayrıca tədqiq edilməli məsələdir. Bu fakt öz-özlüyündə orada Azərbaycan dilinə və ya Azərbaycan ədəbiyyatına marağın zəif olduğunu sübut etmir. Statistik nəticəyə axtarış vərdişləri, istifadə olunan əlifba, texniki əlçatanlıq, platformanın tanınma səviyyəsi və ölçmə üsulu təsir göstərə bilər.
Afrika ölkələrinin statistik hesabatlarda görünməsi isə ayrıca maraq doğurur. Bu göstərici müxtəlif ölkələrdən sayta texniki müraciətlərin, axtarış sistemlərinin fəaliyyətinin və ya həqiqi oxucuların mövcudluğunun nəticəsi ola bilər. Hansı ehtimalın üstünlük təşkil etdiyini müəyyən etmək üçün konkret ölkələr, istifadəçi davranışları, baxılan səhifələr və müraciətlərin mənbələri təhlil edilməlidir.
Beləliklə, ölkələr üzrə sıralama yalnız rəqəmlər toplusu deyil, həm də gələcək tədqiqat istiqamətidir. Düzgün təhlil olunduqda bu məlumatlar Azərbaycan dilindəki ədəbi mətnlərə hansı bölgələrdə daha çox maraq göstərildiyini müəyyən etməyə kömək edə bilər.
Azərbaycan dilinin rəqəmsal mühitdə imkanları
Azərbaycan dilinin beynəlxalq informasiya məkanında mövqeyinin möhkəmlənməsi üçün dilin zənginliyini nümayiş etdirmək qədər onun rəqəmsal vasitələrlə əlçatanlığını təmin etmək də vacibdir.
Dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil. O, xalqın tarixi yaddaşını, dünyagörüşünü, milli təfəkkürünü, mənəvi dəyərlərini və bədii təxəyyülünü özündə birləşdirir. Poeziya, nəsr, publisistika, ədəbi tənqid və tərcümə vasitəsilə bu xüsusiyyətlər müxtəlif mətnlərdə təzahür edir.
“Xəzan” kimi ədəbi-bədii jurnalların əsas missiyalarından biri də həmin imkanları yaşatmaq və yeni müəlliflərin yaradıcılığını oxucuya təqdim etməkdir.
İnternet bu missiyaya yeni ölçü əlavə edir. Azərbaycan dilində yazılmış mətnlər yalnız çap olunduğu ölkədə deyil, dünyanın müxtəlif yerlərində axtarıla, paylaşıla və oxuna bilər. Elektron arxivlər dilin müxtəlif üslublarını, terminoloji imkanlarını və ədəbi inkişafını izləmək üçün əlavə mənbəyə çevrilir.
Bununla belə, dilin dünya miqyasında yayılması yalnız texnologiyanın mövcudluğu ilə təmin edilmir. Mətnlərin keyfiyyəti, müəlliflərin yaradıcılıq səviyyəsi, redaktə və korrektə işi, axtarış sistemlərində düzgün təqdimat və oxucularla davamlı ünsiyyət də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
“Xəzan”ın gələcək inkişafı üçün əsas istiqamətlərdən biri də Azərbaycan dilində yaradılan mətnlərin beynəlxalq oxucuya daha asan çatdırılmasıdır. Bunun üçün jurnalın Azərbaycan dilindəki əsas məzmunu qorunmaqla yanaşı, xarici oxuculara yönəlmiş qısa təqdimatlar, müəllif bioqrafiyaları və seçilmiş mətnlərin tərcümələri hazırlana bilər.
Belə bir yanaşma ana dilinin mövqeyini zəiflətmir. Əksinə, Azərbaycan dilində yaradılmış ədəbi sərvətin başqa dillərdə də tanınmasına, onun müəlliflərinin beynəlxalq ədəbi mühitdə görünməsinə şərait yaradır.
VI. Beş əsas sualın ümumiləşdirilməsi
Aparılan təhlil “Xəzan” jurnalının fəaliyyətini bir-biri ilə əlaqəli beş istiqamətdə qiymətləndirməyə imkan verir.
Birinci istiqamət — iqtisadi müstəqillik. Jurnalın davamlı nəşri və öz yaradıcı xəttini qoruması müstəqil ədəbi fəaliyyət modelinin əhəmiyyətini göstərir. Bu modelin maliyyə dayanıqlılığını dəqiq qiymətləndirmək üçün gəlir və xərc göstəricilərinin sistemli uçotu vacibdir.
İkinci istiqamət — ənənəvi çap. Kağız nəşr jurnalın ədəbi dəyərini fiziki formada qoruyur, müəlliflərlə oxucular arasında birbaşa əlaqə yaradır və çap mədəniyyətinin davamlılığına xidmət edir.
Üçüncü istiqamət — müəllif və oxucu dəstəyi. Yetmişdən artıq nömrənin nəşri və elektron arxivdə əvvəlki buraxılışların qorunması jurnalın fəaliyyət tarixinin izlənməsinə imkan verir. Təqdim olunan məlumata görə, müəllif və oxucu dəstəyi nəşrin davamlılığında mühüm rol oynayır.
Dördüncü istiqamət — elektron yayım. “Yazarlar.az” platformasında PDF nömrələrinin toplanması jurnalın internet vasitəsilə əlçatanlığını genişləndirir və onun coğrafi sərhədlərdən kənara çıxmasına şərait yaradır.
Beşinci istiqamət — beynəlxalq auditoriya və ana dili. Müxtəlif ölkələrdən gələn internet müraciətlərinin təhlili jurnalın potensial auditoriyasını müəyyənləşdirmək üçün faydalıdır. Bununla yanaşı, 50–80 milyon rəqəminin hansı statistik göstəricini ifadə etdiyini dəqiqləşdirmək beynəlxalq əhatə haqqında əsaslandırılmış nəticə çıxarmaq üçün zəruridir.
Bu beş istiqamətin vəhdəti “Xəzan”ın fəaliyyətini yalnız ədəbi nəşr işi kimi deyil, milli dilin rəqəmsal mühitdə təmsil olunması baxımından da nəzərdən keçirməyə imkan verir.
VII. Gələcək fəaliyyət üçün təkliflər
Məruzədə nəzərdən keçirilən məsələlər əsasında “Xəzan” jurnalının fəaliyyətinin daha da təkmilləşdirilməsi üçün bir sıra praktik təkliflər irəli sürmək olar.
1. Elektron statistikanın vahid hesabat sisteminin yaradılması. Hər ay üzrə ölkələrdən gələn müraciətlər, unikal istifadəçilər, səhifə baxışları və PDF yükləmələri ayrı-ayrılıqda qeydə alınmalıdır. Bu, potensial auditoriya ilə real istifadəçi göstəricilərini fərqləndirməyə imkan verər.
2. Beynəlxalq oxucu coğrafiyasının xəritələşdirilməsi. Sayta daxilolmaların coğrafiyası müntəzəm təhlil olunmalı, əsas oxucu bölgələri və yeni inkişaf istiqamətləri müəyyənləşdirilməlidir.
3. Elektron arxivin inkişaf etdirilməsi. Jurnalın bütün nömrələri ardıcıl kataloqlaşdırılmalı, müəlliflərin adları, məqalələrin başlıqları və nəşr tarixləri üzrə axtarış imkanı yaradılmalıdır.
4. Azərbaycan dilində rəqəmsal məzmunun keyfiyyətinin artırılması. Mətnlərin redaktəsi, düzgün kodlaşdırılması, mobil cihazlarda oxunaqlılığı və axtarış sistemlərində görünürlüğü təmin edilməlidir.
5. Xarici auditoriyaya təqdimat. Jurnal haqqında ingilis və rus dillərində qısa məlumatlar, seçilmiş yazıların tərcümələri və müəllif təqdimatları hazırlanmalıdır. Bu iş Azərbaycan dilindəki əsas məzmunun qorunması şərti ilə həyata keçirilməlidir.
6. Diaspor və ədəbi təşkilatlarla əməkdaşlıq. Xaricdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan icmaları, kitabxanalar, universitetlər və ədəbi birliklərlə əlaqələrin genişləndirilməsi elektron nəşrin tanınmasına töhfə verə bilər.
7. Müəllif hüquqlarının qorunması. Elektron yayım zamanı müəlliflərin razılığı, mənbəyə istinad və materialların düzgün təqdimatı təmin olunmalıdır.
8. İqtisadi dayanıqlılığın gücləndirilməsi. Çap və elektron nəşrin xərcləri ayrıca planlaşdırılmalı, oxucu dəstəyi və digər qanuni maliyyə imkanları şəffaf şəkildə idarə edilməlidir.
Bu təkliflərin məqsədi yalnız jurnalın texniki imkanlarını artırmaq deyil. Başlıca məqsəd onun ədəbi missiyasını qorumaq, Azərbaycan dilindəki mətnlərin əlçatanlığını genişləndirmək və nəşrin gələcək fəaliyyətini daha etibarlı əsaslar üzərində qurmaqdır.
Nəticə
Hörmətli tədbir iştirakçıları!
Qloballaşma dövründə milli dilin qorunması və inkişafı yalnız onun gündəlik həyatda işlədilməsi ilə məhdudlaşmır. Dilin müasir informasiya vasitələrində təmsil olunması, elektron arxivlərdə qorunması, yeni nəsillərə çatdırılması və dünya oxucusuna təqdim edilməsi də bu prosesin mühüm tərkib hissəsidir.
“Xəzan” jurnalının fəaliyyəti ənənəvi çapla elektron nəşrin bir araya gətirilməsinin imkanlarını nümayiş etdirir. Jurnalın kağız variantı ədəbi nəşr ənənəsini yaşadır, “Yazarlar.az” platformasında təqdim olunan PDF nömrələri isə həmin məzmunun coğrafi sərhədlərdən kənara çıxmasına şərait yaradır.
Yetmişdən artıq nömrənin nəşr olunması, əvvəlki buraxılışların elektron arxivdə toplanması və müəllif-oxucu əlaqələrinin davam etdirilməsi jurnalın təcrübəsini öyrənmək üçün əsas yaradır. Bu təcrübənin mühüm tərəfi ondan ibarətdir ki, milli ədəbiyyata xidmət ənənəvi nəşriyyat imkanları ilə rəqəmsal texnologiyaların uzlaşdırılması əsasında həyata keçirilə bilər.
Beynəlxalq auditoriyaya dair statistik göstəricilər isə əlavə araşdırma və dəqiqləşdirmə tələb edir. ABŞ, Rusiya, Avropa İttifaqı ölkələri, Orta Asiya, Azərbaycan, Türkiyə və Afrika ölkələri üzrə müşahidələr jurnalın potensial yayım coğrafiyasını öyrənmək baxımından maraqlıdır. Lakin bu müşahidələrin elmi nəticəyə çevrilməsi üçün real istifadəçi sayı, baxışlar, yükləmələr və coğrafi göstəricilər bir-birindən fərqləndirilməlidir.
Əsas məsələ yalnız neçə nəfərin jurnala daxil olması deyil, Azərbaycan dilində yaradılmış ədəbi sözün həmin insanlara hansı məzmunu çatdırması, onlarda hansı marağı oyatması və milli ədəbiyyatla hansı əlaqəni yaratmasıdır.
Ana dilinin imkanlarından dünya miqyasında istifadə etmək texnologiyanın özünü məqsədə çevirmək deyil. Texnologiya burada vasitədir; əsas məqsəd isə milli sözün yaşaması, inkişaf etməsi və yeni auditoriyalara çatdırılmasıdır.
“Xəzan”ın gələcək inkişafı üçün ən mühüm istiqamət də məhz budur: ana dilinin zənginliyini qorumaq, ədəbi irsi rəqəmsal yaddaşa çevirmək, müəlliflə oxucu arasında məsafəni azaltmaq və Azərbaycan sözünü dünya informasiya məkanında daha görünən etmək.
Əgər ənənəvi nəşr mədəniyyəti, iqtisadi məsuliyyət, müəllif-oxucu etimadı və müasir rəqəmsal texnologiyalar bir-birini tamamlayarsa, müstəqil ədəbi jurnalın imkanları onun fiziki tirajından və fəaliyyət göstərdiyi coğrafiyadan daha geniş ola bilər.
Bu baxımdan “Xəzan” jurnalının təcrübəsi Azərbaycan dilinin müasir informasiya mühitində təmsil olunması, milli ədəbi sərvətin qorunması və rəqəmsal yayım imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində diqqətəlayiq fəaliyyət nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər.
Diqqətinizə görə təşəkkür edirəm!
Eşq olsun Azərbaycan sözünə, ana dilimizə və milli ədəbiyyatımızın yaşamasına xidmət edən bütün yaradıcı insanlara!
28 oktyabr 2026. Bakı şəhəri.
Hötmətlə: Zaur USTAC,
“Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, “Xəzan” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü
Oxuyun >> Gözündə tük var